໑. ຠູຕຄາມສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໘໙. ເສນາສນວຄ຺ຄສ຺ສ ປຐເມ ນິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕຕິ ສນ຺ຘາເຣຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ. ອິມິນາ ປນ ວຈເນນ ທາຣກສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອຸປນີຕຠາໂວ ເຕນ ຈ ທິຏ຺ຐຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕເຍວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນ ຫິ ຠິກ຺ຂຸນາ ຕໍ ຣຸກ຺ຂໍ ຉິນ຺ທິຕຸໍ ອາຣທ຺ເຘ ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ເອກາ ຕຣຸຓປຸຕ຺ຕາ ເທວຘີຕາ ປຸຕ຺ຕໍ ອງ຺ເກນາທາຍ ຐິຕາ ຕໍ ຍາຈິ ‘‘ມາ ເມ ສາມິ ວິມານໍ ຉິນ຺ທິ, ນ ສກ຺ຂິສ຺ສາມິ ປຸຕ຺ຕກໍ ອາທາຍ ອນາວາສາ ວິຈຣິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ‘‘ອຫໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອີທິສໍ ຣຸກ຺ຂໍ ນ ລຠິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕສ຺ສາ ວຈນໍ ນາທິຍິ. ສາ ‘‘ອິມມ຺ປິ ຕາວ ທາຣກໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ໂອຣມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ປຸຕ຺ຕໍ ຣຸກ຺ຂສາຂາຍ ຐເປສິ. ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ຜຣສຸໍ ສນ຺ຘາເຣຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ທາຣກສ຺ສ ພາຫໍ ຉິນ຺ທິ. ເອວຎ຺ຈ ສຍິໂຕ ວິມາເນ ສຍິໂຕ ນາມ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣຸກ຺ຂຏ຺ຐກທິພ຺ພວິມາເນ ນິປນ຺ນສ຺ສາ’’ຕິ.

ຣຸກ຺ຂຏ຺ຐກທິພ຺ພວິມາເນຕິ ຈ ສາຂຏ຺ຐກວິມານໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ອຸປຣິ ນິພ຺ພຕ຺ຕຎ຺ຫິ ວິມານໍ ຣຸກ຺ຂປຏິພທ຺ຘຕ຺ຕາ ‘‘ຣຸກ຺ຂຏ຺ຐກວິມານ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສາຂຏ຺ຐກວິມານໍ ປນ ສພ຺ພສາຂາສນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ຣຸກ຺ຂຏ຺ຐກວິມານໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ຍາວ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ມູລມຕ຺ຕມ຺ປິ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕາວ ນ ນສ຺ສຕິ. ສາຂຏ຺ຐກວິມານໍ ປນ ສາຂາສຸ ຠິຊ຺ຊມານາສຸ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສພ຺ພສາຂາສຸ ຠິນ຺ນາສຸ ສພ຺ພໍ ຠິຊ຺ຊຕິ, ອິທມ຺ປິ ຈ ວິມານໍ ສາຂຏ຺ຐກໍ, ຕສ຺ມາ ຣຸກ຺ເຂ ຉິນ຺ເນ ຕໍ ວິມານໍ ສພ຺ພໂສ ວິນຏ຺ຐໍ, ເຕເນວ ສາ ເທວຕາ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິກາ ລທ຺ເຘ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ວິມາເນ ວສິ. ພາຫຸໍ ຖນມູເລເຍວ ຉິນ຺ທີຕິ ອໍເສນ ສທ຺ຘິໍ ພາຫໍ ຉິນ຺ທິ. ອິມິນາ ຈ ຣຸກ຺ຂເທວຕານໍ ຄຕ຺ຕານິ ຉິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາທີນໍ ວິຍ ອຈ຺ເຉຊ຺ຊານີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຣຸກ຺ຂຘມ຺ເມຕິ ຣຸກ຺ຂປກຕິຍໍ, ຣຸກ຺ຂສຠາເວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣຸກ຺ຂານໍ ວິຍ ເຉທນາທີສຸ ອກຸປ຺ປນຎ຺ຫິ ຣຸກ຺ຂຘມ຺ໂມ ນາມ.

ອຸປ຺ປຕິຕນ຺ຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ. ຠນ຺ຕນ຺ຕິ ຘາວນ຺ຕໍ. ວາຣເຍຕິ ນິຄ຺ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ນາມ ເຉໂກ ສາຣຖິ ອຕິເວເຄນ ຘາວນ຺ຕໍ ຣຖໍ ນິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຍຖິຈ຺ຉກໍ ເປເສຕິ, ເອວໍ ໂຍ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂກຘໍ ວາຣເຍ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕມຫໍ ສາຣຖິໍ ພ຺ຣູມິ. ອິຕໂຣ ປນ ຣາຊອຸປຣາຊາທີນໍ ຣຖສາຣຖິຊໂນ ຣສ຺ມິຄ຺ຄາໂຫ ນາມ ໂຫຕິ, ນ ອຸຕ຺ຕມສາຣຖີຕິ.

ທຸຕິຍຄາຖາຍ ປນ ອຍມຕ຺ໂຖ – ໂຍຕິ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑) ໂຍ ຍາທິໂສ ຂຕ຺ຕິຍກຸລາ ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຸລາ ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ ນໂວ ວາ ມຊ຺ຌິໂມ ວາ ເຖໂຣ ວາ. ອຸປ຺ປຕິຕນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘມຸທ຺ຘໍ ປຕິຕໍ, ຄຕໍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂກຘນ຺ຕິ ‘‘ອນຕ຺ຖໍ ເມ ຈຣຕີຕິ ອາຆາໂຕ ຊາຍຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໐; ອ. ນິ. ໙.໒໙) ນເຍນ ສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕານໍ ນວນ຺ນໍ, ‘‘ອຕ຺ຖໍ ເມ ນ ຈຣຕີ’’ຕິອາທີນຎ຺ຈ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ສິທ຺ຘານໍ ນວນ຺ນເມວາຕິ ອຏ຺ຐາຣສນ຺ນໍ ຂາຓຸກຓ຺ຏກາທິນາ ອຏ຺ຐາເນນ ສທ຺ຘິໍ ເອກູນວີສຕິຍາ ອາຆາຕວຕ຺ຖູນໍ ອຎ຺ຎຕຣາຆາຕວຕ຺ຖຸສມ຺ຠວໍ ອາຆາຕໍ. ວິສຏນ຺ຕິ ວິຕ຺ຖຕໍ. ສປ຺ປວິສນ຺ຕິ ສປ຺ປສ຺ສ ວິສໍ. ອິວາຕິ ໂອປມ຺ມວຈນໍ. ອິ-ກາຣໂລປໍ ກຕ຺ວາ ວ-ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂອສເຘຫີຕິ ອຄເທຫິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ວິສຕິກິຈ຺ຉໂກ ເວຊ຺ໂຊ ສປ຺ເປນ ທຏ຺ໂຐ ສພ຺ພໍ ກາຍໍ ຜຣິຕ຺ວາ ຐິຕໍ ວິສຏໍ ສປ຺ປວິສໍ ມູລຂນ຺ຘຕຈປຕ຺ຕປຸປ຺ຜາທີນໍ ອຎ຺ຎຕເຣຫິ, ນານາເຠສຊ຺ເຊຫິ ປໂຍເຊຕ຺ວາ ກເຕຫິ ວາ ໂອສເຘຫິ ຂິປ຺ປເມວ ວິເນຍ຺ຍ, ເອວເມວ ໂຍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ອາຆາຕວຕ຺ຖຸນາ ອຸປ຺ປຕິຕໍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານໍ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ຐິຕໍ ໂກຘໍ ວິນຍນຸປາເຍສຸ ຕທງ຺ຄວິນຍາທີສຸ ເຍນ ເກນຈິ ອຸປາເຍນ ວິເນຕິ ນາຘິວາເສຕິ ປຊຫຕິ ວິໂນເທຕິ ພ຺ຍນ຺ຕິໍ ກໂຣຕິ, ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣໍ. ໂສ ເອວໍ ໂກຘໍ ວິເນນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຍສ຺ມາ ໂກໂຘ ຕຕິຍມຄ຺ເຄນ ສພ຺ພໂສ ປຫີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ໂອຣປາຣສຎ຺ຎິຕານິ ປຎ຺ໂຈຣມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນານິ ຊຫາຕີຕິ. ອວິເສເສນ ຫິ ປາຣນ຺ຕິ ຕີຣສ຺ສ ນາມໍ, ຕສ຺ມາ ໂອຣານິ ຈ ຕານິ ສໍສາຣສາຄຣສ຺ສ ປາຣຠູຕານິ ຈາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ໂອຣປາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ອຖ ວາ ໂຍ ອຸປ຺ປຕິຕໍ ວິເນຕິ ໂກຘໍ ວິສຏໍ ສປ຺ປວິສໍວ ໂອສເຘຫິ, ໂສ ຕຕິຍມຄ຺ເຄນ ສພ຺ພໂສ ໂກຘໍ ວິເນຕ຺ວາ ອນາຄາມິຜເລ ຐິໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣໍ. ຕຕ຺ຖ ໂອຣນ຺ຕິ ສກຕ຺ຕຠາໂວ. ປາຣນ຺ຕິ ປຣຕ຺ຕຠາໂວ. ໂອຣໍ ວາ ຉ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການິ ອາຍຕນານິ, ປາຣໍ ຉ ພາຫິຣາຍຕນານິ. ຕຖາ ໂອຣໍ ມນຸສ຺ສໂລໂກ, ປາຣໍ ເທວໂລໂກ. ໂອຣໍ ກາມຘາຕຸ, ປາຣໍ ຣູປາຣູປຘາຕຸ. ໂອຣໍ ກາມຣູປຠໂວ, ປາຣໍ ອຣູປຠໂວ. ໂອຣໍ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ປາຣໍ ອຕ຺ຕຠາວສຸຂຸປກຣຓານິ. ເອວເມຕສ຺ມິໍ ໂອຣປາເຣ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ເຄນ ຉນ຺ທຣາຄໍ ປຊຫນ຺ໂຕ ‘‘ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກິຎ຺ຈາປິ ອນາຄາມິໂນ ກາມຣາຄສ຺ສ ປຫີນຕ຺ຕາ ອິຘຕ຺ຕຠາວາທີສຸ ຉນ຺ທຣາໂຄ ເອວ ນຕ຺ຖິ, ອປິຈ ໂຂ ປນສ຺ສ ວຓ຺ຓປ຺ປກາສນຕ຺ຖໍ ສພ຺ພເມຕໍ ໂອຣປາຣເຠທໍ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນນ ‘‘ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອິທານິ ຕສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ວິຠາວນຕ຺ຖາຍ ອຸປມໍ ອາຫ ‘‘ອຸຣໂຄ ຊິຓ຺ຓມິວຕ຺ຕຈໍ ປຸຣາຓ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຸເຣນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຸຣໂຄ, ສປ຺ປສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ໂສ ທຸວິໂຘ ກາມຣູປີ ຈ ອກາມຣູປີ ຈ. ກາມຣູປີປິ ທຸວິໂຘ ຊລໂຊ ຖລໂຊ ຈ. ຊລໂຊ ຊເລ ເອວ ກາມຣູປໍ ລຠຕິ, ນ ຖເລ ສງ຺ຂປາລຊາຕເກ (ຊາ. ໒.໑໗.໑໔໓ ອາທໂຍ) ສງ຺ຂປາລນາຄຣາຊາ ວິຍ. ຖລໂຊ ຖເລ ເອວ, ນ ຊເລ. ໂສ ຊຊ຺ຊຣຠາເວນ ຊິຓ຺ຓໍ, ຈິຣກາລຕາຍ ປຸຣາຓຎ຺ຈາຕິ ສງ຺ຂໍ ຄຕໍ ຕຈໍ ຊຫນ຺ໂຕ ຈຕຸພ຺ພິເຘນ ຊຫຕິ ສຊາຕິຍໍ ຐິໂຕ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ນິສ຺ສາຍ ຖາເມນາຕິ. ສຊາຕິ ນາມ ສປ຺ປຊາຕິ ທີຆຕ຺ຕຠາໂວ. ອຸຣຄາ ຫິ ປຎ຺ຈສຸ ຐາເນສຸ ສຊາຕິໍ ນາຕິວຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຸປປຕ຺ຕິຍໍ ຈຸຕິຍໍ ວິສ຺ສຏ຺ຐນິທ຺ໂທກ຺ກມເນ ສຊາຕິຍາ ເມຖຸນປຏິເສວເນ ຊິຓ຺ຓຕຈາປນຍເນ ຈາຕິ. ຕສ຺ມາ ຍທາ ຕຈໍ ຊຫຕິ, ຕທາ ສຊາຕິຍໍເຍວ ຐຕ຺ວາ ຊຫຕິ. ສຊາຕິຍໍ ຐິໂຕປິ ຈ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຊຫຕິ. ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ນາມ ຍທາ ອຸປຑ຺ຒຏ຺ຐາເນ ມຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ອຸປຑ຺ຒຏ຺ຐາເນ ອມຸຕ຺ໂຕ ໂອລມ຺ພຕິ, ຕທາ ນໍ ອຏ຺ຏີຍນ຺ໂຕ ຊຫຕິ, ເອວໍ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ຈ ທຓ຺ຑນ຺ຕຣໍ ວາ ມູລນ຺ຕຣໍ ວາ ປາສາຓນ຺ຕຣໍ ວາ ນິສ຺ສາຍ ຊຫຕິ. ນິສ຺ສາຍ ຊຫນ຺ໂຕປິ ຈ ຖາມໍ ຊເນຕ຺ວາ ອຸສ຺ສາຫໍ ກຣິຕ຺ວາ ວີຣິເຍນ ວງ຺ກໍ ນງ຺ຄຸຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ ປສ຺ສສນ຺ໂຕວ ຜຓໍ ກຣິຕ຺ວາ ຊຫຕິ. ເອວໍ ຊຫິຕ຺ວາ ເຍນກາມໍ ປກ຺ກມຕິ.

ເອວເມວ ອຍມ຺ປິ ຠິກ຺ຂຸ ໂອຣປາຣໍ ຊຫິຕຸກາໂມ ຈຕຸພ຺ພິເຘນ ຊຫຕິ ສຊາຕິຍໍ ຐິໂຕ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ນິສ຺ສາຍ ຖາເມນາຕິ. ສຊາຕິ ນາມ ຠິກ຺ຂຸໂນ ‘‘ອຣິຍາຍ ຊາຕິຍາ ຊາໂຕ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໓໕໑) ວຈນໂຕ ສີລໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ນໂຣ ສປຎ຺ໂຎ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓, ໑໙໒). ເອວເມຕິສ຺ສໍ ສຊາຕິຍໍ ຐິໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຕໍ ສກຕ຺ຕຠາວາທິເຠທໍ ໂອຣປາຣໍ ຊິຓ຺ຓປຸຣາຓຕ຺ຕຈມິວ ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ຊເນນ຺ຕໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອາທີນວທສ຺ສເນນ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ເຕ ນິສ຺ສາຍ ອຘິມຕ຺ຕສມ຺ມາວາຍາມສງ຺ຂາຕໍ ຖາມໍ ຊເນຕ຺ວາ ‘‘ທິວສໍ ຈງ຺ກເມນ ນິສຊ຺ຊາຍ ອາວຣຓີເຍຫິ ຘມ຺ເມຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິໂສເຘຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໑໖; ໔.໓໗) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ຉຘາ ວິຠຊິຕ຺ວາ ຆເຏນ຺ໂຕ ວາຍມນ຺ໂຕ ອຸຣໂຄ ວິຍ ວງ຺ກໍ ນງ຺ຄຸຏ຺ຐໍ ປລ຺ລງ຺ກໍ ອາຠຸຊິຕ຺ວາ ອຸຣໂຄ ວິຍ ປສ຺ສສນ຺ໂຕ ອຍມ຺ປິ ອສິຖິລປຣກ຺ກມຕາຍ ວາຍມນ຺ໂຕ ອຸຣໂຄວ ຜຓໍ ກຣິຕ຺ວາ ອຍມ຺ປິ ຎາຓວິປ຺ຜາຣໍ ຊເນຕ຺ວາ ອຸຣໂຄວ ຕຈໍ ໂອຣປາຣໍ ຊຫຕິ, ຊຫິຕ຺ວາ ຈ ອຸຣໂຄ ວິຍ ໂອຫິຕຕໂຈ ເຍນກາມໍ ປກ຺ກມຕິ, ອຍມ຺ປິ ໂອຫິຕຠາໂຣ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານຘາຕຸທິສໍ ປກ຺ກມຕີຕິ.

໙໐. ຠວນ຺ຕີຕິ ອິມິນາ ວິຣຸຬ຺ຫມູເລ ນີລຠາວໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຑ຺ຒມານເກ ຕຣຸຓຄຈ຺ເຉ ທສ຺ເສຕິ. ອຫຸວຸນ຺ຕິ ອິມິນາ ປນ ວຑ຺ຒິຕ຺ວາ ຐິເຕ ມຫນ຺ເຕ ຣຸກ຺ຂຄຈ຺ຉາທິເກ ທສ຺ເສຕິ. ຠວນ຺ຕີຕິ ອິມສ຺ສ ວິວຣຓໍ ‘‘ຊາຍນ຺ຕິ ວຑ຺ຒນ຺ຕີ’’ຕິ, ອຫຸວຸນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ‘‘ຊາຕາ ວຑ຺ຒິຕາ’’ຕິ. ຣາສີຕິ ສຸທ຺ຘຏ຺ຐກຘມ຺ມສມູໂຫ. ຠູຕານນ຺ຕິ ຕຖາລທ຺ຘສມຎ຺ຎານໍ ອຏ຺ຐຘມ຺ມານໍ. ‘‘ຠູຕານໍ ຄາໂມ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ອວຍວວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມຸທາຍສ຺ສ ອຠາວໂຕ ຠູຕສຎ຺ຎິຕາ ເຕເຍວ ຕິຓຣຸກ຺ຂລຕາທໂຍ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ. ‘‘ຠູມິຍໍ ປຕິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຫຣິຕຠາວມາປນ຺ນາ ຣຸກ຺ຂຄຈ຺ຉາທໂຍ ເທວຕາຫິ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຠູຕານໍ ນິວາສຏ຺ຐານຕາຍ ຠູຕານໍ ຄາໂມ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຣຸກ຺ຂາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ໂອສຘິຄຈ຺ຉລຕາທໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ.

ນນຸ ຈ ຣຸກ຺ຂາທໂຍ ຈິຕ຺ຕຣຫິຕຕາຍ ນ ຊີວາ, ຈິຕ຺ຕຣຫິຕຕາ ຈ ປຣິປ຺ຜນ຺ທາຠາວໂຕ ຉິນ຺ເນປິ ຣຸຫນໂຕ ວິສທິສຊາຕິກຠາວໂຕ ຈຕຸໂຍນິອປຣິຍາປນ຺ນໂຕ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ, ວຸຑ຺ຒິ ປນ ປວາຬສິລາລວຓານມ຺ປິ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ນ ເຕສໍ ຊີວຠາເວ ກາຣຓໍ, ວິສຍຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ເນສໍ ປຣິກປ຺ປນາມຕ຺ຕໍ ສຸປນໍ ວິຍ ຈິຎ຺ຈາທີນໍ, ຕຖາ ໂທຫຬາທໂຍ, ຕຕ຺ຖ ກສ຺ມາ ຠູຕຄາມສ຺ສ ເຉທນາທິປຈ຺ຈຍາ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ສມຓສາຣຸປ຺ປໂຕ ຕໍນິວາສສຕ຺ຕານຸຣກ຺ຂຓໂຕ ຈ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຊີວສຎ຺ຎິໂນ ຫິ ໂມຆປຸຣິສາ ມນຸສ຺ສາ ຣຸກ຺ຂສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທິ.

໙໑. ‘‘ມູເລ ຊາຍນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ ອຕ຺ໂຖ ອຸປຣິ ອຕ຺ຕນາ ວຸຈ຺ຈມານປ຺ປກາເຣນ ສີຫຬຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ…ເປ… ນ ສເມນ຺ຕີ’’ຕິ. ວິຊາຕ-ສທ຺ໂທ ອິຘ ວິ-ສທ຺ທໂລປໍ ກຕ຺ວາ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ອາຫ ‘‘ວິຊາຕານີ’’ຕິ. ວິຊາຕ-ສທ຺ໂທ ຈ ‘‘ວິຊາຕາ ອິຕ຺ຖີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ປສູຕວຈໂນຕິ ອາຫ ‘‘ປສູຕານີ’’ຕິ. ປສູຕິ ຈ ນາເມຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕປຓ຺ຓມູລຕາຕິ ອາຫ ‘‘ນິພ຺ພຕ຺ຕປຓ຺ຓມູລານີ’’ຕິ. ອິມິນາ ອິມໍ ທີເປຕິ ‘‘ນິພ຺ພຕ຺ຕປຓ຺ຓມູລານິ ພີຊານິ ຠູຕຄາມສງ຺ຂເມວ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕສຸ ຈ ວຕ຺ຕມາໂນ ພີຊຊາຕ-ສທ຺ໂທ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ຣຸກ຺ຂາທີສຸປິ ວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. ປຸຣິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ປນ ພີເຊຫິ ຊາຕານໍ ຣຸກ຺ຂລຕາທີນໍເຍວ ຠູຕຄາມຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ຕານິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ຕານິ ພີຊານິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ. ມູລພີຊນ຺ຕິອາທີສຸ ມູລເມວ ພີຊໍ ມູລພີຊໍ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຜຬຸພີຊນ຺ຕິ ປພ຺ພພີຊໍ. ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສມວາເຍ ສທິສຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິເສສກາຣຓຠາວໂຕ ວິຣຸຫນສມຕ຺ເຖ ສາຣຜເລ ນິຣຸຬ຺ໂຫ ພີຊ-ສທ຺ໂທ. ຕທຕ຺ຖສໍສິທ຺ຘິຍາ ມູລາທີສຸປິ ເກສຸຈິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ມູລາທິໂຕ ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ເອເກນ ພີຊສທ຺ເທນ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພີຊພີຊ’’ນ຺ຕິ ‘‘ຣູປຣູປໍ, ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ຈ ຍຖາ. ພີຊໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ ພີຊໍ ທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ກາຣິໂຍປຈາເຣນ ກາຣຓໍ ທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ທີເປຕິ.

໙໒. ພີເຊ ພີຊສຎ຺ຎີຕິ ເອຕ຺ຖ ກາຣຓູປຈາເຣນ ກາຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຍຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຠູຕຄາມປຣິໂມຈນໍ ກຕ຺ວາຕິ ຠູຕຄາມໂຕ ໂມເຈຕ຺ວາ, ວິໂຍເຊຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍໍ ພີຊໍ ຠູຕຄາໂມ ນາມ ໂຫຕີຕິ ພີຊານິ ຈ ຕານິ ຊາຕານິ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ພີຊນ຺ຕິ ຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕປຓ຺ຓມູລໍ ພີຊໍ. ຕສ຺ມິໍ ພີເຊຕິ ຕສ຺ມິໍ ຠູຕຄາມສຎ຺ຎິເຕ ພີເຊ. ເອຕ຺ຖ ຈ ພີຊຊາຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ວິຍ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ຣຸກ຺ຂາທີສຸ ພີຊ-ສທ຺ທສ຺ສປິ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍຖາຣຸຕນ຺ຕິ ຍຖາປາຬິ.

ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈີຕິ ມູເລ ອຄ຺ເຄ ມຊ຺ເຌ ວາ. ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ອຸກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ສເຈປິ ສຣີເຣ ລຄ຺ຄຠາວໍ ຊານນ຺ໂຕວ ອຸທກໂຕ ອຸຏ຺ຐຫຕິ, ‘‘ຕໍ ອຸທ຺ຘຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ອຠາວໂຕ ວຏ຺ຏຕິ. ອຸປ຺ປາຏິຕານີຕິ ອຸທ຺ຘຏານິ. ພີຊຄາເມ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ຠູຕຄາມໂຕ ປຣິໂມຈິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນນ຺ຕກ-ຄ຺ຄຫເຓນ ສາສປມຕ຺ຕິກາ ຄຫິຕາ. ນາມຎ຺ເຫຕໍ ຕສ຺ສາ ເສວາລຊາຕິຍາ. ມູລປຓ຺ຓານໍ ອສມ຺ປຸຓ຺ຓຕ຺ຕາ ‘‘ອສມ຺ປຸຓ຺ຓຠູຕຄາໂມ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຠູຕຄາມມູລຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ຠູຕຄາໂມ ມູລໍ ກາຣຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຠູຕຄາມມູໂລ, ຠູຕຄາມສ຺ສ ວາ ມູລໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ຠູຕຄາມມູລໍ. ພີຊຄາໂມ ຫິ ນາມ ຠູຕຄາມໂຕ ສມ຺ຠວຕິ, ຠູຕຄາມສ຺ສ ຈ ກາຣຓໍ ໂຫຕິ, ອຍໍ ປນ ຕາທິໂສ ນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອຠູຕຄາມມູລຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣຏ຺ຐກຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສ ພີຊຄາເມນ ສງ຺ຄຫິໂຕ’’ຕິ. ອິທຎ຺ຈ ‘‘ອຠູຕຄາມມູລຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕອຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ຕາລນາຬິເກຣາທີນໍ ຂາຓຸ ອຸທ຺ຘໍ ອວຑ຺ຒນໂຕ ຠູຕຄາມສ຺ສ ກາຣຓໍ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາປິ ຠູຕຄາມສງ຺ຂ຺ຍຸປຄຕນິພ຺ພຕ຺ຕປຓ຺ຓມູລພີຊໂຕ ສມ຺ຠູຕຕ຺ຕາ ຠູຕຄາມໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມ ໂຫຕີຕິ ພີຊຄາເມນ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕິ.

‘‘ອງ຺ກຸເຣ ຫຣິເຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເມວ ວິຠາເວຕິ ‘‘ນີລປຓ຺ຓວຓ຺ເຓ ຊາເຕ’’ຕິ, ນີລປຓ຺ຓສ຺ສ ວຓ຺ຓສທິເສ ວຓ຺ເຓ ຊາເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ນີລວຓ຺ເຓ ຊາເຕ’’ຕິ ວາ ປາໂຐ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ອມູລກຠູຕຄາເມ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ນາຬິເກຣສ຺ສ ອາເວຓິກໍ ກຕ຺ວາ ວທຕິ. ‘‘ປານີຍຆຏາທີນໍ ພຫິ ເສວາໂລ ອຸທເກ ອຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ພີຊຄາມານຸໂລມຕ຺ຕາ ຈ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖູ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ກຓ຺ຓກມ຺ປິ ອພ຺ໂພຫາຣິກເມວາຕິ ນີລວຓ຺ຓມ຺ປິ ອພ຺ໂພຫາຣິກເມວ. ເສເລຍ຺ຍກໍ ນາມ ສິລາຍ ສມ຺ຠູຕາ ເອກາ ສຸຄນ຺ຘຊາຕິ. ‘‘ຣຸກ຺ຂຕ຺ຕຈໍ ວິໂກເປຕີຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຣຸກ຺ເຂ ຊາຕໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຉຕ຺ຕກໍ ຣຸກ຺ຂຕ຺ຕຈໍ ອວິໂກເປຕ຺ວາ ມຕ຺ຖກໂຕ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຣຸກ຺ຂໂຕ ມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຍທິປິ ກິຎ຺ຈິມຕ຺ຕໍ ຣຸກ຺ເຂ ອລ຺ລີນາ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຣຸກ຺ຂໂຕ ຄຍ຺ຫມາໂນ ປນ ຣຸກ຺ຂຈ຺ຉວິໍ ນ ວິໂກເປຕິ, ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອລ຺ລຣຸກ຺ຂໂຕ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ຣຸກ຺ຂຕ຺ຕຈໍ ອວິໂກເປຕ຺ວາ ມຕ຺ຖກໂຕ ຕຈ຺ເຉຕ຺ວາ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຫຕ຺ຖກຸກ຺ກຸຈ຺ເຈນາຕິ ຫຕ຺ຖານໍ ອສໍຍຕຠາເວນ, ຫຕ຺ຖຈາປລ຺ເລນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປານີຍໍ ນ ວາເສຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິທໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ ນາມິຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເກວລໍ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ນາມິເຕ ປນ ປຈ຺ຉາ ຕໂຕ ລຠິຕ຺ວາ ນ ວາເສຕພ຺ພນ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ. ‘‘ເຍສໍ ຣຸກ຺ຂານໍ ສາຂາ ຣຸຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຍສໍ ສາຂາ ນ ຣຸຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ກປ຺ປິຍກຣຓກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

໙໓. ປຎ຺ຈຫິ ສມຓກປ຺ເປຫີຕິ ປຎ຺ຈຫິ ສມຓໂວຫາເຣຫິ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ພີຊານໍ ອຄ຺ຄິນາ ຜຸຏ຺ຐມຕ຺ເຕນ ນຂາທີຫິ ວິລິຂນມຕ຺ເຕນ ຈ ອວິຣຸຬ຺ຫີຘມ຺ມຕາ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາປິ ເອວໍ ກເຕເຍວ ສມຓານໍ ກປ຺ປຕີຕິ ອຄ຺ຄິປຣິຊິຕາທໂຍ ສມຓໂວຫາຣາ ນາມ ຊາຕາ, ຕສ຺ມາ ເຕຫິ ສມຓໂວຫາເຣຫິ ກຣຓຠູເຕຫິ ຜລໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ອນຸຊານາມີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອພີຊນິພ຺ພຏ຺ຏພີຊານິປິ ສມຓານໍ ກປ຺ປນ຺ຕີຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕປຓ຺ຓຕ຺ຕິຠາວໂຕ ສມຓໂວຫາຣາອິຈ຺ເຈວ ສງ຺ຂໍ ຄຕານິ. ອຖ ວາ ອຄ຺ຄິປຣິຊິຕາທີນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ກປ຺ປິຍຠາວໂຕເຍວ ປຎ຺ຈຫິ ສມຓກປ຺ປິຍຠາວສງ຺ຂາເຕຫິ ກາຣເຓຫິ ຜລໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ອນຸຊານາມີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຄ຺ຄິປຣິຊິຕນ຺ຕິອາທີສຸ ‘‘ປຣິຈິຕ’’ນ຺ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ. ອພີຊໍ ນາມ ຕຣຸຓມ຺ພຜລາທິ. ນິພ຺ພຏ຺ຏພີຊໍ ນາມ ອມ຺ພປນສາທິ, ຍໍ ພີຊໍ ນິພ຺ພຏ຺ເຏຕ຺ວາ ວິສຸໍ ກຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ສກ຺ກາ ໂຫຕິ. ‘‘ກປ຺ປິຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາວ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຍ ກປ຺ປິຍໍ ກໂຣຕິ, ເຕນ ກຕ຺ຕພ຺ພາກາຣສ຺ເສວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸນາ ອວຸຕ຺ເຕປິ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ປຸນ ‘‘ກປ຺ປິຍໍ ກາເຣຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ກາຣາປນສ຺ສ ປຐມເມວ ກຖິຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸນາ ‘‘ກປ຺ປິຍໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕເຍວ ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ‘‘ກປ຺ປິຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອຄ຺ຄິປຣິຊິຕາທິ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ‘‘ກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ວຈນໍ ປນ ຍາຍ ກາຍຈິ ຠາສາຍ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ວຕ຺ວາວ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ປຐມໍ ‘‘ກປ຺ປິຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຄ຺ຄິອາທິນາ ຜຸສນາທິ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ປຐມໍ ອຄ຺ຄິໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ນຂາທິນາ ວາ ວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຕໍ ອນຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາວ ‘ກປ຺ປິຍ’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ເອກສ຺ມິໍ ພີເຊ ວາຕິອາທີສຸ ‘‘ເອກໍເຍວ ກາເຣມີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍ ສຕິປິ ເອກາພທ຺ຘຕ຺ຕາ ສພ຺ພໍ ກຕເມວ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ທາຣຸໍ ວິຊ຺ຌຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຊານິຕ຺ວາປິ ວິຊ຺ຌຕິ ວາ ວິຊ຺ຌາເປຕິ ວາ, ວຏ຺ຏຕິເຍວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຠຕ຺ຕສິຕ຺ເຖ ວິຊ຺ຌຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ‘‘ຕໍ ວິຊ຺ຌຕິ, ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຣຊ຺ຊຸອາທີນໍ ຠາຊນຄຕິກຕ຺ຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ມຣິຈປກ຺ກາທີຫິ ມິສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຠຕ຺ຕສິຕ຺ຖສມ຺ພນ຺ຘວເສນ ເອກາພທ຺ຘຕາ ເວທິຕພ຺ພາ, ນ ຜລານໍເຍວ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສມ຺ພນ຺ຘວເສນ. ຠິນ຺ທາເປຕ຺ວາ ກປ຺ປິຍໍ ກາຣາເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ພີຊໂຕ ມຸຕ຺ຕສ຺ສ ກຏາຫສ຺ສ ຠາຊນຄຕິກຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ນິກ຺ຂາເມຕຸນ຺ຕິ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ນິກ຺ຂາເມຕຸໍ. ‘‘ສເຈ ເອຕສ຺ສ ອນຸໂລມ’’ນ຺ຕິ ເສນາສນຣກ຺ຂຓຕ຺ຖາຍ ອນຸຎ຺ຎາຕມ຺ປິ ປຏຄ຺ຄິທານາທິໍ ອຕ຺ຕນາປິ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຕເກເນວ ອິທມ຺ປິ ເອຕສ຺ສ ອນຸໂລມນ຺ຕິ ເອວມຘິປ຺ປາໂຍ ສິຍາ. ປຏຄ຺ຄິທານໍ ປຣິຕ຺ຕກຣຓຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ປຣສ຺ສ ວາ ເສນາສນຣກ຺ຂຓຕ຺ຖາຍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ຕສ຺ມາ ສເຈ ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ເອຕໍ ອນຸໂລມໍ ສິຍາ, ອຕ຺ຕໂນ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຍໍ ວິເສໂສ ກຸໂຕ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ນ ວຏ຺ຏຕິ…ເປ… ນ ສກ຺ກາ ລທ຺ຘຸ’’ນ຺ຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ຠູຕຄາໂມ, ຠູຕຄາມສຎ຺ຎິຕາ, ວິໂກປນໍ ວາ ວິໂກປາປນໍ ວາຕິ ອິມານິ ປເນຕ຺ຖ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ.

ຠູຕຄາມສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.