໒. ຠູຕຄາມວຄ຺ໂຄ

໑. ຠູຕຄາມສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໘໙. ເສນາສນວຄ຺ຄສ຺ສ ປຐເມ ນິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕຕິ ສນ຺ຘາເຣຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ. ອິມິນາ ປນ ວຈເນນ ທາຣກສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອຸປນີຕຠາໂວ ເຕນ ຈ ທິຏ຺ຐຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕເຍວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນ ຫິ ຠິກ຺ຂຸນາ ຕໍ ຣຸກ຺ຂໍ ຉິນ຺ທິຕຸໍ ອາຣທ຺ເຘ ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ເອກາ ຕຣຸຓປຸຕ຺ຕາ ເທວຘີຕາ ປຸຕ຺ຕໍ ອງ຺ເກນາທາຍ ຐິຕາ ຕໍ ຍາຈິ ‘‘ມາ ເມ ສາມິ ວິມານໍ ຉິນ຺ທິ, ນ ສກ຺ຂິສ຺ສາມິ ປຸຕ຺ຕກໍ ອາທາຍ ອນາວາສາ ວິຈຣິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ‘‘ອຫໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອີທິສໍ ຣຸກ຺ຂໍ ນ ລຠິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕສ຺ສາ ວຈນໍ ນາທິຍິ. ສາ ‘‘ອິມມ຺ປິ ຕາວ ທາຣກໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ໂອຣມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ປຸຕ຺ຕໍ ຣຸກ຺ຂສາຂາຍ ຐເປສິ. ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ຜຣສຸໍ ສນ຺ຘາເຣຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ທາຣກສ຺ສ ພາຫໍ ຉິນ຺ທິ. ເອວຎ຺ຈ ສຍິໂຕ ວິມາເນ ສຍິໂຕ ນາມ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣຸກ຺ຂຏ຺ຐກທິພ຺ພວິມາເນ ນິປນ຺ນສ຺ສາ’’ຕິ.

ຣຸກ຺ຂຏ຺ຐກທິພ຺ພວິມາເນຕິ ຈ ສາຂຏ຺ຐກວິມານໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ອຸປຣິ ນິພ຺ພຕ຺ຕຎ຺ຫິ ວິມານໍ ຣຸກ຺ຂປຏິພທ຺ຘຕ຺ຕາ ‘‘ຣຸກ຺ຂຏ຺ຐກວິມານ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສາຂຏ຺ຐກວິມານໍ ປນ ສພ຺ພສາຂາສນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ຣຸກ຺ຂຏ຺ຐກວິມານໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ຍາວ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ມູລມຕ຺ຕມ຺ປິ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕາວ ນ ນສ຺ສຕິ. ສາຂຏ຺ຐກວິມານໍ ປນ ສາຂາສຸ ຠິຊ຺ຊມານາສຸ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສພ຺ພສາຂາສຸ ຠິນ຺ນາສຸ ສພ຺ພໍ ຠິຊ຺ຊຕິ, ອິທມ຺ປິ ຈ ວິມານໍ ສາຂຏ຺ຐກໍ, ຕສ຺ມາ ຣຸກ຺ເຂ ຉິນ຺ເນ ຕໍ ວິມານໍ ສພ຺ພໂສ ວິນຏ຺ຐໍ, ເຕເນວ ສາ ເທວຕາ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິກາ ລທ຺ເຘ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ວິມາເນ ວສິ. ພາຫຸໍ ຖນມູເລເຍວ ຉິນ຺ທີຕິ ອໍເສນ ສທ຺ຘິໍ ພາຫໍ ຉິນ຺ທິ. ອິມິນາ ຈ ຣຸກ຺ຂເທວຕານໍ ຄຕ຺ຕານິ ຉິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາທີນໍ ວິຍ ອຈ຺ເຉຊ຺ຊານີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຣຸກ຺ຂຘມ຺ເມຕິ ຣຸກ຺ຂປກຕິຍໍ, ຣຸກ຺ຂສຠາເວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣຸກ຺ຂານໍ ວິຍ ເຉທນາທີສຸ ອກຸປ຺ປນຎ຺ຫິ ຣຸກ຺ຂຘມ຺ໂມ ນາມ.

ອຸປ຺ປຕິຕນ຺ຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ. ຠນ຺ຕນ຺ຕິ ຘາວນ຺ຕໍ. ວາຣເຍຕິ ນິຄ຺ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ນາມ ເຉໂກ ສາຣຖິ ອຕິເວເຄນ ຘາວນ຺ຕໍ ຣຖໍ ນິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຍຖິຈ຺ຉກໍ ເປເສຕິ, ເອວໍ ໂຍ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂກຘໍ ວາຣເຍ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕມຫໍ ສາຣຖິໍ ພ຺ຣູມິ. ອິຕໂຣ ປນ ຣາຊອຸປຣາຊາທີນໍ ຣຖສາຣຖິຊໂນ ຣສ຺ມິຄ຺ຄາໂຫ ນາມ ໂຫຕິ, ນ ອຸຕ຺ຕມສາຣຖີຕິ.

ທຸຕິຍຄາຖາຍ ປນ ອຍມຕ຺ໂຖ – ໂຍຕິ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑) ໂຍ ຍາທິໂສ ຂຕ຺ຕິຍກຸລາ ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຸລາ ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ ນໂວ ວາ ມຊ຺ຌິໂມ ວາ ເຖໂຣ ວາ. ອຸປ຺ປຕິຕນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘມຸທ຺ຘໍ ປຕິຕໍ, ຄຕໍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂກຘນ຺ຕິ ‘‘ອນຕ຺ຖໍ ເມ ຈຣຕີຕິ ອາຆາໂຕ ຊາຍຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໐; ອ. ນິ. ໙.໒໙) ນເຍນ ສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕານໍ ນວນ຺ນໍ, ‘‘ອຕ຺ຖໍ ເມ ນ ຈຣຕີ’’ຕິອາທີນຎ຺ຈ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ສິທ຺ຘານໍ ນວນ຺ນເມວາຕິ ອຏ຺ຐາຣສນ຺ນໍ ຂາຓຸກຓ຺ຏກາທິນາ ອຏ຺ຐາເນນ ສທ຺ຘິໍ ເອກູນວີສຕິຍາ ອາຆາຕວຕ຺ຖູນໍ ອຎ຺ຎຕຣາຆາຕວຕ຺ຖຸສມ຺ຠວໍ ອາຆາຕໍ. ວິສຏນ຺ຕິ ວິຕ຺ຖຕໍ. ສປ຺ປວິສນ຺ຕິ ສປ຺ປສ຺ສ ວິສໍ. ອິວາຕິ ໂອປມ຺ມວຈນໍ. ອິ-ກາຣໂລປໍ ກຕ຺ວາ ວ-ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂອສເຘຫີຕິ ອຄເທຫິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ວິສຕິກິຈ຺ຉໂກ ເວຊ຺ໂຊ ສປ຺ເປນ ທຏ຺ໂຐ ສພ຺ພໍ ກາຍໍ ຜຣິຕ຺ວາ ຐິຕໍ ວິສຏໍ ສປ຺ປວິສໍ ມູລຂນ຺ຘຕຈປຕ຺ຕປຸປ຺ຜາທີນໍ ອຎ຺ຎຕເຣຫິ, ນານາເຠສຊ຺ເຊຫິ ປໂຍເຊຕ຺ວາ ກເຕຫິ ວາ ໂອສເຘຫິ ຂິປ຺ປເມວ ວິເນຍ຺ຍ, ເອວເມວ ໂຍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ອາຆາຕວຕ຺ຖຸນາ ອຸປ຺ປຕິຕໍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານໍ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ຐິຕໍ ໂກຘໍ ວິນຍນຸປາເຍສຸ ຕທງ຺ຄວິນຍາທີສຸ ເຍນ ເກນຈິ ອຸປາເຍນ ວິເນຕິ ນາຘິວາເສຕິ ປຊຫຕິ ວິໂນເທຕິ ພ຺ຍນ຺ຕິໍ ກໂຣຕິ, ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣໍ. ໂສ ເອວໍ ໂກຘໍ ວິເນນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຍສ຺ມາ ໂກໂຘ ຕຕິຍມຄ຺ເຄນ ສພ຺ພໂສ ປຫີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ໂອຣປາຣສຎ຺ຎິຕານິ ປຎ຺ໂຈຣມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນານິ ຊຫາຕີຕິ. ອວິເສເສນ ຫິ ປາຣນ຺ຕິ ຕີຣສ຺ສ ນາມໍ, ຕສ຺ມາ ໂອຣານິ ຈ ຕານິ ສໍສາຣສາຄຣສ຺ສ ປາຣຠູຕານິ ຈາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ໂອຣປາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ອຖ ວາ ໂຍ ອຸປ຺ປຕິຕໍ ວິເນຕິ ໂກຘໍ ວິສຏໍ ສປ຺ປວິສໍວ ໂອສເຘຫິ, ໂສ ຕຕິຍມຄ຺ເຄນ ສພ຺ພໂສ ໂກຘໍ ວິເນຕ຺ວາ ອນາຄາມິຜເລ ຐິໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣໍ. ຕຕ຺ຖ ໂອຣນ຺ຕິ ສກຕ຺ຕຠາໂວ. ປາຣນ຺ຕິ ປຣຕ຺ຕຠາໂວ. ໂອຣໍ ວາ ຉ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການິ ອາຍຕນານິ, ປາຣໍ ຉ ພາຫິຣາຍຕນານິ. ຕຖາ ໂອຣໍ ມນຸສ຺ສໂລໂກ, ປາຣໍ ເທວໂລໂກ. ໂອຣໍ ກາມຘາຕຸ, ປາຣໍ ຣູປາຣູປຘາຕຸ. ໂອຣໍ ກາມຣູປຠໂວ, ປາຣໍ ອຣູປຠໂວ. ໂອຣໍ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ປາຣໍ ອຕ຺ຕຠາວສຸຂຸປກຣຓານິ. ເອວເມຕສ຺ມິໍ ໂອຣປາເຣ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ເຄນ ຉນ຺ທຣາຄໍ ປຊຫນ຺ໂຕ ‘‘ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກິຎ຺ຈາປິ ອນາຄາມິໂນ ກາມຣາຄສ຺ສ ປຫີນຕ຺ຕາ ອິຘຕ຺ຕຠາວາທີສຸ ຉນ຺ທຣາໂຄ ເອວ ນຕ຺ຖິ, ອປິຈ ໂຂ ປນສ຺ສ ວຓ຺ຓປ຺ປກາສນຕ຺ຖໍ ສພ຺ພເມຕໍ ໂອຣປາຣເຠທໍ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນນ ‘‘ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອິທານິ ຕສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ວິຠາວນຕ຺ຖາຍ ອຸປມໍ ອາຫ ‘‘ອຸຣໂຄ ຊິຓ຺ຓມິວຕ຺ຕຈໍ ປຸຣາຓ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຸເຣນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຸຣໂຄ, ສປ຺ປສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ໂສ ທຸວິໂຘ ກາມຣູປີ ຈ ອກາມຣູປີ ຈ. ກາມຣູປີປິ ທຸວິໂຘ ຊລໂຊ ຖລໂຊ ຈ. ຊລໂຊ ຊເລ ເອວ ກາມຣູປໍ ລຠຕິ, ນ ຖເລ ສງ຺ຂປາລຊາຕເກ (ຊາ. ໒.໑໗.໑໔໓ ອາທໂຍ) ສງ຺ຂປາລນາຄຣາຊາ ວິຍ. ຖລໂຊ ຖເລ ເອວ, ນ ຊເລ. ໂສ ຊຊ຺ຊຣຠາເວນ ຊິຓ຺ຓໍ, ຈິຣກາລຕາຍ ປຸຣາຓຎ຺ຈາຕິ ສງ຺ຂໍ ຄຕໍ ຕຈໍ ຊຫນ຺ໂຕ ຈຕຸພ຺ພິເຘນ ຊຫຕິ ສຊາຕິຍໍ ຐິໂຕ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ນິສ຺ສາຍ ຖາເມນາຕິ. ສຊາຕິ ນາມ ສປ຺ປຊາຕິ ທີຆຕ຺ຕຠາໂວ. ອຸຣຄາ ຫິ ປຎ຺ຈສຸ ຐາເນສຸ ສຊາຕິໍ ນາຕິວຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຸປປຕ຺ຕິຍໍ ຈຸຕິຍໍ ວິສ຺ສຏ຺ຐນິທ຺ໂທກ຺ກມເນ ສຊາຕິຍາ ເມຖຸນປຏິເສວເນ ຊິຓ຺ຓຕຈາປນຍເນ ຈາຕິ. ຕສ຺ມາ ຍທາ ຕຈໍ ຊຫຕິ, ຕທາ ສຊາຕິຍໍເຍວ ຐຕ຺ວາ ຊຫຕິ. ສຊາຕິຍໍ ຐິໂຕປິ ຈ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຊຫຕິ. ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ນາມ ຍທາ ອຸປຑ຺ຒຏ຺ຐາເນ ມຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ອຸປຑ຺ຒຏ຺ຐາເນ ອມຸຕ຺ໂຕ ໂອລມ຺ພຕິ, ຕທາ ນໍ ອຏ຺ຏີຍນ຺ໂຕ ຊຫຕິ, ເອວໍ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ຈ ທຓ຺ຑນ຺ຕຣໍ ວາ ມູລນ຺ຕຣໍ ວາ ປາສາຓນ຺ຕຣໍ ວາ ນິສ຺ສາຍ ຊຫຕິ. ນິສ຺ສາຍ ຊຫນ຺ໂຕປິ ຈ ຖາມໍ ຊເນຕ຺ວາ ອຸສ຺ສາຫໍ ກຣິຕ຺ວາ ວີຣິເຍນ ວງ຺ກໍ ນງ຺ຄຸຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ ປສ຺ສສນ຺ໂຕວ ຜຓໍ ກຣິຕ຺ວາ ຊຫຕິ. ເອວໍ ຊຫິຕ຺ວາ ເຍນກາມໍ ປກ຺ກມຕິ.

ເອວເມວ ອຍມ຺ປິ ຠິກ຺ຂຸ ໂອຣປາຣໍ ຊຫິຕຸກາໂມ ຈຕຸພ຺ພິເຘນ ຊຫຕິ ສຊາຕິຍໍ ຐິໂຕ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ນິສ຺ສາຍ ຖາເມນາຕິ. ສຊາຕິ ນາມ ຠິກ຺ຂຸໂນ ‘‘ອຣິຍາຍ ຊາຕິຍາ ຊາໂຕ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໓໕໑) ວຈນໂຕ ສີລໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ນໂຣ ສປຎ຺ໂຎ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓, ໑໙໒). ເອວເມຕິສ຺ສໍ ສຊາຕິຍໍ ຐິໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຕໍ ສກຕ຺ຕຠາວາທິເຠທໍ ໂອຣປາຣໍ ຊິຓ຺ຓປຸຣາຓຕ຺ຕຈມິວ ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ຊເນນ຺ຕໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອາທີນວທສ຺ສເນນ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ເຕ ນິສ຺ສາຍ ອຘິມຕ຺ຕສມ຺ມາວາຍາມສງ຺ຂາຕໍ ຖາມໍ ຊເນຕ຺ວາ ‘‘ທິວສໍ ຈງ຺ກເມນ ນິສຊ຺ຊາຍ ອາວຣຓີເຍຫິ ຘມ຺ເມຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິໂສເຘຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໑໖; ໔.໓໗) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ຉຘາ ວິຠຊິຕ຺ວາ ຆເຏນ຺ໂຕ ວາຍມນ຺ໂຕ ອຸຣໂຄ ວິຍ ວງ຺ກໍ ນງ຺ຄຸຏ຺ຐໍ ປລ຺ລງ຺ກໍ ອາຠຸຊິຕ຺ວາ ອຸຣໂຄ ວິຍ ປສ຺ສສນ຺ໂຕ ອຍມ຺ປິ ອສິຖິລປຣກ຺ກມຕາຍ ວາຍມນ຺ໂຕ ອຸຣໂຄວ ຜຓໍ ກຣິຕ຺ວາ ອຍມ຺ປິ ຎາຓວິປ຺ຜາຣໍ ຊເນຕ຺ວາ ອຸຣໂຄວ ຕຈໍ ໂອຣປາຣໍ ຊຫຕິ, ຊຫິຕ຺ວາ ຈ ອຸຣໂຄ ວິຍ ໂອຫິຕຕໂຈ ເຍນກາມໍ ປກ຺ກມຕິ, ອຍມ຺ປິ ໂອຫິຕຠາໂຣ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານຘາຕຸທິສໍ ປກ຺ກມຕີຕິ.

໙໐. ຠວນ຺ຕີຕິ ອິມິນາ ວິຣຸຬ຺ຫມູເລ ນີລຠາວໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຑ຺ຒມານເກ ຕຣຸຓຄຈ຺ເຉ ທສ຺ເສຕິ. ອຫຸວຸນ຺ຕິ ອິມິນາ ປນ ວຑ຺ຒິຕ຺ວາ ຐິເຕ ມຫນ຺ເຕ ຣຸກ຺ຂຄຈ຺ຉາທິເກ ທສ຺ເສຕິ. ຠວນ຺ຕີຕິ ອິມສ຺ສ ວິວຣຓໍ ‘‘ຊາຍນ຺ຕິ ວຑ຺ຒນ຺ຕີ’’ຕິ, ອຫຸວຸນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ‘‘ຊາຕາ ວຑ຺ຒິຕາ’’ຕິ. ຣາສີຕິ ສຸທ຺ຘຏ຺ຐກຘມ຺ມສມູໂຫ. ຠູຕານນ຺ຕິ ຕຖາລທ຺ຘສມຎ຺ຎານໍ ອຏ຺ຐຘມ຺ມານໍ. ‘‘ຠູຕານໍ ຄາໂມ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ອວຍວວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມຸທາຍສ຺ສ ອຠາວໂຕ ຠູຕສຎ຺ຎິຕາ ເຕເຍວ ຕິຓຣຸກ຺ຂລຕາທໂຍ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ. ‘‘ຠູມິຍໍ ປຕິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຫຣິຕຠາວມາປນ຺ນາ ຣຸກ຺ຂຄຈ຺ຉາທໂຍ ເທວຕາຫິ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຠູຕານໍ ນິວາສຏ຺ຐານຕາຍ ຠູຕານໍ ຄາໂມ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຣຸກ຺ຂາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ໂອສຘິຄຈ຺ຉລຕາທໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ.

ນນຸ ຈ ຣຸກ຺ຂາທໂຍ ຈິຕ຺ຕຣຫິຕຕາຍ ນ ຊີວາ, ຈິຕ຺ຕຣຫິຕຕາ ຈ ປຣິປ຺ຜນ຺ທາຠາວໂຕ ຉິນ຺ເນປິ ຣຸຫນໂຕ ວິສທິສຊາຕິກຠາວໂຕ ຈຕຸໂຍນິອປຣິຍາປນ຺ນໂຕ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ, ວຸຑ຺ຒິ ປນ ປວາຬສິລາລວຓານມ຺ປິ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ນ ເຕສໍ ຊີວຠາເວ ກາຣຓໍ, ວິສຍຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ເນສໍ ປຣິກປ຺ປນາມຕ຺ຕໍ ສຸປນໍ ວິຍ ຈິຎ຺ຈາທີນໍ, ຕຖາ ໂທຫຬາທໂຍ, ຕຕ຺ຖ ກສ຺ມາ ຠູຕຄາມສ຺ສ ເຉທນາທິປຈ຺ຈຍາ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ສມຓສາຣຸປ຺ປໂຕ ຕໍນິວາສສຕ຺ຕານຸຣກ຺ຂຓໂຕ ຈ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຊີວສຎ຺ຎິໂນ ຫິ ໂມຆປຸຣິສາ ມນຸສ຺ສາ ຣຸກ຺ຂສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທິ.

໙໑. ‘‘ມູເລ ຊາຍນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ ອຕ຺ໂຖ ອຸປຣິ ອຕ຺ຕນາ ວຸຈ຺ຈມານປ຺ປກາເຣນ ສີຫຬຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ…ເປ… ນ ສເມນ຺ຕີ’’ຕິ. ວິຊາຕ-ສທ຺ໂທ ອິຘ ວິ-ສທ຺ທໂລປໍ ກຕ຺ວາ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ອາຫ ‘‘ວິຊາຕານີ’’ຕິ. ວິຊາຕ-ສທ຺ໂທ ຈ ‘‘ວິຊາຕາ ອິຕ຺ຖີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ປສູຕວຈໂນຕິ ອາຫ ‘‘ປສູຕານີ’’ຕິ. ປສູຕິ ຈ ນາເມຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕປຓ຺ຓມູລຕາຕິ ອາຫ ‘‘ນິພ຺ພຕ຺ຕປຓ຺ຓມູລານີ’’ຕິ. ອິມິນາ ອິມໍ ທີເປຕິ ‘‘ນິພ຺ພຕ຺ຕປຓ຺ຓມູລານິ ພີຊານິ ຠູຕຄາມສງ຺ຂເມວ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕສຸ ຈ ວຕ຺ຕມາໂນ ພີຊຊາຕ-ສທ຺ໂທ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ຣຸກ຺ຂາທີສຸປິ ວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. ປຸຣິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ປນ ພີເຊຫິ ຊາຕານໍ ຣຸກ຺ຂລຕາທີນໍເຍວ ຠູຕຄາມຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ຕານິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ຕານິ ພີຊານິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ. ມູລພີຊນ຺ຕິອາທີສຸ ມູລເມວ ພີຊໍ ມູລພີຊໍ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຜຬຸພີຊນ຺ຕິ ປພ຺ພພີຊໍ. ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສມວາເຍ ສທິສຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິເສສກາຣຓຠາວໂຕ ວິຣຸຫນສມຕ຺ເຖ ສາຣຜເລ ນິຣຸຬ຺ໂຫ ພີຊ-ສທ຺ໂທ. ຕທຕ຺ຖສໍສິທ຺ຘິຍາ ມູລາທີສຸປິ ເກສຸຈິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ມູລາທິໂຕ ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ເອເກນ ພີຊສທ຺ເທນ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພີຊພີຊ’’ນ຺ຕິ ‘‘ຣູປຣູປໍ, ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ຈ ຍຖາ. ພີຊໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ ພີຊໍ ທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ກາຣິໂຍປຈາເຣນ ກາຣຓໍ ທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ທີເປຕິ.

໙໒. ພີເຊ ພີຊສຎ຺ຎີຕິ ເອຕ຺ຖ ກາຣຓູປຈາເຣນ ກາຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຍຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຠູຕຄາມປຣິໂມຈນໍ ກຕ຺ວາຕິ ຠູຕຄາມໂຕ ໂມເຈຕ຺ວາ, ວິໂຍເຊຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍໍ ພີຊໍ ຠູຕຄາໂມ ນາມ ໂຫຕີຕິ ພີຊານິ ຈ ຕານິ ຊາຕານິ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ພີຊນ຺ຕິ ຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕປຓ຺ຓມູລໍ ພີຊໍ. ຕສ຺ມິໍ ພີເຊຕິ ຕສ຺ມິໍ ຠູຕຄາມສຎ຺ຎິເຕ ພີເຊ. ເອຕ຺ຖ ຈ ພີຊຊາຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ວິຍ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ຣຸກ຺ຂາທີສຸ ພີຊ-ສທ຺ທສ຺ສປິ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍຖາຣຸຕນ຺ຕິ ຍຖາປາຬິ.

ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈີຕິ ມູເລ ອຄ຺ເຄ ມຊ຺ເຌ ວາ. ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ອຸກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ສເຈປິ ສຣີເຣ ລຄ຺ຄຠາວໍ ຊານນ຺ໂຕວ ອຸທກໂຕ ອຸຏ຺ຐຫຕິ, ‘‘ຕໍ ອຸທ຺ຘຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ອຠາວໂຕ ວຏ຺ຏຕິ. ອຸປ຺ປາຏິຕານີຕິ ອຸທ຺ຘຏານິ. ພີຊຄາເມ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ຠູຕຄາມໂຕ ປຣິໂມຈິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນນ຺ຕກ-ຄ຺ຄຫເຓນ ສາສປມຕ຺ຕິກາ ຄຫິຕາ. ນາມຎ຺ເຫຕໍ ຕສ຺ສາ ເສວາລຊາຕິຍາ. ມູລປຓ຺ຓານໍ ອສມ຺ປຸຓ຺ຓຕ຺ຕາ ‘‘ອສມ຺ປຸຓ຺ຓຠູຕຄາໂມ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຠູຕຄາມມູລຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ຠູຕຄາໂມ ມູລໍ ກາຣຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຠູຕຄາມມູໂລ, ຠູຕຄາມສ຺ສ ວາ ມູລໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ຠູຕຄາມມູລໍ. ພີຊຄາໂມ ຫິ ນາມ ຠູຕຄາມໂຕ ສມ຺ຠວຕິ, ຠູຕຄາມສ຺ສ ຈ ກາຣຓໍ ໂຫຕິ, ອຍໍ ປນ ຕາທິໂສ ນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອຠູຕຄາມມູລຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣຏ຺ຐກຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສ ພີຊຄາເມນ ສງ຺ຄຫິໂຕ’’ຕິ. ອິທຎ຺ຈ ‘‘ອຠູຕຄາມມູລຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕອຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ຕາລນາຬິເກຣາທີນໍ ຂາຓຸ ອຸທ຺ຘໍ ອວຑ຺ຒນໂຕ ຠູຕຄາມສ຺ສ ກາຣຓໍ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາປິ ຠູຕຄາມສງ຺ຂ຺ຍຸປຄຕນິພ຺ພຕ຺ຕປຓ຺ຓມູລພີຊໂຕ ສມ຺ຠູຕຕ຺ຕາ ຠູຕຄາມໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມ ໂຫຕີຕິ ພີຊຄາເມນ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕິ.

‘‘ອງ຺ກຸເຣ ຫຣິເຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເມວ ວິຠາເວຕິ ‘‘ນີລປຓ຺ຓວຓ຺ເຓ ຊາເຕ’’ຕິ, ນີລປຓ຺ຓສ຺ສ ວຓ຺ຓສທິເສ ວຓ຺ເຓ ຊາເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ນີລວຓ຺ເຓ ຊາເຕ’’ຕິ ວາ ປາໂຐ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ອມູລກຠູຕຄາເມ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ນາຬິເກຣສ຺ສ ອາເວຓິກໍ ກຕ຺ວາ ວທຕິ. ‘‘ປານີຍຆຏາທີນໍ ພຫິ ເສວາໂລ ອຸທເກ ອຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ພີຊຄາມານຸໂລມຕ຺ຕາ ຈ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖູ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ກຓ຺ຓກມ຺ປິ ອພ຺ໂພຫາຣິກເມວາຕິ ນີລວຓ຺ຓມ຺ປິ ອພ຺ໂພຫາຣິກເມວ. ເສເລຍ຺ຍກໍ ນາມ ສິລາຍ ສມ຺ຠູຕາ ເອກາ ສຸຄນ຺ຘຊາຕິ. ‘‘ຣຸກ຺ຂຕ຺ຕຈໍ ວິໂກເປຕີຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຣຸກ຺ເຂ ຊາຕໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຉຕ຺ຕກໍ ຣຸກ຺ຂຕ຺ຕຈໍ ອວິໂກເປຕ຺ວາ ມຕ຺ຖກໂຕ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຣຸກ຺ຂໂຕ ມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຍທິປິ ກິຎ຺ຈິມຕ຺ຕໍ ຣຸກ຺ເຂ ອລ຺ລີນາ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຣຸກ຺ຂໂຕ ຄຍ຺ຫມາໂນ ປນ ຣຸກ຺ຂຈ຺ຉວິໍ ນ ວິໂກເປຕິ, ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອລ຺ລຣຸກ຺ຂໂຕ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ຣຸກ຺ຂຕ຺ຕຈໍ ອວິໂກເປຕ຺ວາ ມຕ຺ຖກໂຕ ຕຈ຺ເຉຕ຺ວາ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຫຕ຺ຖກຸກ຺ກຸຈ຺ເຈນາຕິ ຫຕ຺ຖານໍ ອສໍຍຕຠາເວນ, ຫຕ຺ຖຈາປລ຺ເລນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປານີຍໍ ນ ວາເສຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິທໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ ນາມິຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເກວລໍ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ນາມິເຕ ປນ ປຈ຺ຉາ ຕໂຕ ລຠິຕ຺ວາ ນ ວາເສຕພ຺ພນ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ. ‘‘ເຍສໍ ຣຸກ຺ຂານໍ ສາຂາ ຣຸຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຍສໍ ສາຂາ ນ ຣຸຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ກປ຺ປິຍກຣຓກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

໙໓. ປຎ຺ຈຫິ ສມຓກປ຺ເປຫີຕິ ປຎ຺ຈຫິ ສມຓໂວຫາເຣຫິ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ພີຊານໍ ອຄ຺ຄິນາ ຜຸຏ຺ຐມຕ຺ເຕນ ນຂາທີຫິ ວິລິຂນມຕ຺ເຕນ ຈ ອວິຣຸຬ຺ຫີຘມ຺ມຕາ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາປິ ເອວໍ ກເຕເຍວ ສມຓານໍ ກປ຺ປຕີຕິ ອຄ຺ຄິປຣິຊິຕາທໂຍ ສມຓໂວຫາຣາ ນາມ ຊາຕາ, ຕສ຺ມາ ເຕຫິ ສມຓໂວຫາເຣຫິ ກຣຓຠູເຕຫິ ຜລໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ອນຸຊານາມີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອພີຊນິພ຺ພຏ຺ຏພີຊານິປິ ສມຓານໍ ກປ຺ປນ຺ຕີຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕປຓ຺ຓຕ຺ຕິຠາວໂຕ ສມຓໂວຫາຣາອິຈ຺ເຈວ ສງ຺ຂໍ ຄຕານິ. ອຖ ວາ ອຄ຺ຄິປຣິຊິຕາທີນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ກປ຺ປິຍຠາວໂຕເຍວ ປຎ຺ຈຫິ ສມຓກປ຺ປິຍຠາວສງ຺ຂາເຕຫິ ກາຣເຓຫິ ຜລໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ອນຸຊານາມີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຄ຺ຄິປຣິຊິຕນ຺ຕິອາທີສຸ ‘‘ປຣິຈິຕ’’ນ຺ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ. ອພີຊໍ ນາມ ຕຣຸຓມ຺ພຜລາທິ. ນິພ຺ພຏ຺ຏພີຊໍ ນາມ ອມ຺ພປນສາທິ, ຍໍ ພີຊໍ ນິພ຺ພຏ຺ເຏຕ຺ວາ ວິສຸໍ ກຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ສກ຺ກາ ໂຫຕິ. ‘‘ກປ຺ປິຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາວ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຍ ກປ຺ປິຍໍ ກໂຣຕິ, ເຕນ ກຕ຺ຕພ຺ພາກາຣສ຺ເສວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸນາ ອວຸຕ຺ເຕປິ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ປຸນ ‘‘ກປ຺ປິຍໍ ກາເຣຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ກາຣາປນສ຺ສ ປຐມເມວ ກຖິຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸນາ ‘‘ກປ຺ປິຍໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕເຍວ ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ‘‘ກປ຺ປິຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອຄ຺ຄິປຣິຊິຕາທິ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ‘‘ກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ວຈນໍ ປນ ຍາຍ ກາຍຈິ ຠາສາຍ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ວຕ຺ວາວ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ປຐມໍ ‘‘ກປ຺ປິຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຄ຺ຄິອາທິນາ ຜຸສນາທິ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ປຐມໍ ອຄ຺ຄິໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ນຂາທິນາ ວາ ວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຕໍ ອນຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາວ ‘ກປ຺ປິຍ’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ເອກສ຺ມິໍ ພີເຊ ວາຕິອາທີສຸ ‘‘ເອກໍເຍວ ກາເຣມີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍ ສຕິປິ ເອກາພທ຺ຘຕ຺ຕາ ສພ຺ພໍ ກຕເມວ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ທາຣຸໍ ວິຊ຺ຌຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຊານິຕ຺ວາປິ ວິຊ຺ຌຕິ ວາ ວິຊ຺ຌາເປຕິ ວາ, ວຏ຺ຏຕິເຍວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຠຕ຺ຕສິຕ຺ເຖ ວິຊ຺ຌຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ‘‘ຕໍ ວິຊ຺ຌຕິ, ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຣຊ຺ຊຸອາທີນໍ ຠາຊນຄຕິກຕ຺ຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ມຣິຈປກ຺ກາທີຫິ ມິສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຠຕ຺ຕສິຕ຺ຖສມ຺ພນ຺ຘວເສນ ເອກາພທ຺ຘຕາ ເວທິຕພ຺ພາ, ນ ຜລານໍເຍວ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສມ຺ພນ຺ຘວເສນ. ຠິນ຺ທາເປຕ຺ວາ ກປ຺ປິຍໍ ກາຣາເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ພີຊໂຕ ມຸຕ຺ຕສ຺ສ ກຏາຫສ຺ສ ຠາຊນຄຕິກຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ນິກ຺ຂາເມຕຸນ຺ຕິ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ນິກ຺ຂາເມຕຸໍ. ‘‘ສເຈ ເອຕສ຺ສ ອນຸໂລມ’’ນ຺ຕິ ເສນາສນຣກ຺ຂຓຕ຺ຖາຍ ອນຸຎ຺ຎາຕມ຺ປິ ປຏຄ຺ຄິທານາທິໍ ອຕ຺ຕນາປິ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຕເກເນວ ອິທມ຺ປິ ເອຕສ຺ສ ອນຸໂລມນ຺ຕິ ເອວມຘິປ຺ປາໂຍ ສິຍາ. ປຏຄ຺ຄິທານໍ ປຣິຕ຺ຕກຣຓຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ປຣສ຺ສ ວາ ເສນາສນຣກ຺ຂຓຕ຺ຖາຍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ຕສ຺ມາ ສເຈ ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ເອຕໍ ອນຸໂລມໍ ສິຍາ, ອຕ຺ຕໂນ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຍໍ ວິເສໂສ ກຸໂຕ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ນ ວຏ຺ຏຕິ…ເປ… ນ ສກ຺ກາ ລທ຺ຘຸ’’ນ຺ຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ຠູຕຄາໂມ, ຠູຕຄາມສຎ຺ຎິຕາ, ວິໂກປນໍ ວາ ວິໂກປາປນໍ ວາຕິ ອິມານິ ປເນຕ຺ຖ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ.

ຠູຕຄາມສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ອຎ຺ຎວາທກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໙໔-໙໘. ທຸຕິເຍ ອຎ຺ຎໍ ວຈນນ຺ຕິ ຍໍ ໂຈທເກນ ຈຸທິຕກສ຺ສ ໂທສວິຠາວນວຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຕໂຕ ອຎ຺ເຎເນວ ວຈເນນ ປຏິຈຣຕິ. ອຖ ວາ ອຎ຺ເຎນຎ຺ຎໍ ປຏິຈຣຕີຕິ ອຎ຺ເຎນ ກາຣເຓນ ອຎ຺ຎໍ ກາຣຓໍ ປຏິຈຣຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ, ຍໍ ໂຈທເກນ ຈຸທິຕກສ຺ສ ໂທສວິຠາວນກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ອຎ຺ເຎນ ໂຈທນາຍ ອມູລກຠາວທີປເກນ ກາຣເຓນ ປຏິຈຣຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຏິຈຣຕີຕິ ຈ ປຏິຈ຺ຉາທນວເສນ ຈຣຕິ, ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິຈ຺ຉາທນຕ຺ໂຖ ເອວ ວາ ຈຣຕິ-ສທ຺ໂທ ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຘາຕູນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຏິຈ຺ຉາເທຕີ’’ຕິ. ໂກ ອາປນ຺ໂນຕິອາທິນາ ປາຬິຍໍ ໂຈທນໍ ອວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ວິກ຺ເຂປາປຊ຺ຊນວເສນ ອຎ຺ເຎນ ອຎ຺ຎໍ ປຏິຈຣຓໍ ທສ຺ສິຕໍ. ອປຣມ຺ປິ ປນ ໂຈທນໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ພຫິທ຺ຘາ ກຖາອປນາມວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ປາຬິມຸຕ຺ຕກໍ ອຎ຺ເຎນຎ຺ຎໍ ປຏິຈຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນສີ’’ຕິ ປຸຏ຺ໂຐ ‘‘ປາຏລິປຸຕ຺ຕໍ ຄໂຕມ຺ຫີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ນ ຕວ ປາຏລິປຸຕ຺ຕຄມນໍ ປຸຈ຺ຉາມ, ອາປຕ຺ຕິໍ ປຸຈ຺ຉາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ຕໂຕ ຣາຊຄຫໍ ຄໂຕມ຺ຫີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຣາຊຄຫໍ ວາ ຍາຫິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫໍ ວາ, ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ຕຕ຺ຖ ເມ ສູກຣມໍສໍ ລທ຺ຘ’’ນ຺ຕິອາທີນິ ວຕ຺ວາວ ກຖໍ ພຫິທ຺ຘາ ວິກ຺ຂິປນ຺ໂຕປິ ຫິ ‘‘ອຎ຺ເຎນຎ຺ຎໍ ປຏິຈຣຕິ’’ຈ຺ເຈວ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕິ.

ຍເທຕໍ ອຎ຺ເຎນ ອຎ຺ຎໍ ປຏິຈຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕວຈນໍ, ຕເທວ ປຸຈ຺ຉິຕມຕ຺ຖໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ວທຕີຕິ ອຎ຺ຎວາທກນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຎ຺ເຎນຎ຺ຎໍ ປຏິຈຣຓສ຺ເສຕໍ ນາມ’’ນ຺ຕິ. ຕຸຓ຺ຫີຠູຕສ຺ເສຕໍ ນາມນ຺ຕິ ຕຸຓ຺ຫີຠາວສ຺ເສຕໍ ນາມໍ, ອຍເມວ ວາ ປາໂຐ. ອຎ຺ຎວາທກໍ ອາໂຣເປຕູຕິ ອຎ຺ຎວາທກກມ຺ມໍ ອາໂຣເປຕຸ, ອຎ຺ຎວາທກຕ຺ຕໍ ວາ ອິທານິ ກຣິຍມາເນນ ກມ຺ເມນ ອາໂຣເປຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິເຫສກໍ ອາໂຣເປຕູຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວິເຫສກກມ຺ມໍ ວິເຫສກຠາວໍ ວາ ອາໂຣເປຕູຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອນາໂຣປິເຕ ອຎ຺ຎວາທເກ ວຸຕ຺ຕທຸກ຺ກຏໍ ປາຬິຍໍ ອາຄຕອຎ຺ເຎນຎ຺ຎໍປຏິຈຣຓວເສນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອາຄເຕນ ປນ ປາຬິມຸຕ຺ຕກອຎ຺ເຎນຎ຺ຎໍປຏິຈຣຓວເສນ ອນາໂຣປິເຕ ອຎ຺ຎວາທເກ ມຸສາວາເທນ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ອາໂຣປິເຕ ອິມິນາວ ປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອາໂຣປິເຕ ອຎ຺ຎວາທເກ ມຸສາວາເທນ ອິມິນາ ຈ ປາຈິຕ຺ຕິຍທ຺ວຍໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ວີມໍສິຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຍາ ສາ ອາທິກມ຺ມິກສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ສາປິ ປາຬິຍໍ ອາຄຕອຎ຺ເຎນຎ຺ຎໍປຏິຈຣຓວເສນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ອິມິນາ ສິກ຺ຂາປເທນ ອນາປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວາ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ຘມ຺ມກມ຺ເມນ ອາໂຣປິຕຕາ, ອາປຕ຺ຕິຍາ ວາ ວຕ຺ຖຸນາ ວາ ອນຸຍຸຎ຺ຊິຍມານຕາ, ຉາເທຕຸກາມຕາຍ ອຎ຺ເຎນຎ຺ຎໍ ປຏິຈຣຓໍ ວາ ຕຸຓ຺ຫີຠາໂວ ວາຕິ ອິມານິ ປເນຕ຺ຖ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ.

ອຎ຺ຎວາທກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ອຸຊ຺ຌາປນກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໑໐໓. ຕຕິເຍ ຘາຕຸປາເຐ ເຌ-ສທ຺ໂທ ຈິນ຺ຕາຍໍ ປຐິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ລາມກໂຕ ວາ ຈິນ຺ຕາເປນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ. ອຍເມວ ຈ ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຘາຕູນໍ ໂອໂລກນຕ຺ໂຖປິ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ອກ຺ຂຣາຍ ວາເຈຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໔໖) ວິຍ ‘‘ຉນ຺ທາຍາ’’ຕິ ລິງ຺ຄວິປລ຺ລາສວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຉນ຺ເທນາ’’ຕິ.

໑໐໕. ເຍນ ວຈເນນາຕິ ເຍນ ‘‘ຉນ຺ທາຍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ອິທໍ ນາມ ກໂຣຕີ’’ຕິອາທິວຈເນນ. ເຍນ ຈ ຂິຍ຺ຍນ຺ຕີຕິ ເຍນ ‘‘ຉນ຺ທາຍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ’’ຕິອາທິວຈເນນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂູນໍ ສວນູປຈາເຣ ຐຕ຺ວາ ອວຓ຺ຓໍ ປກາເສນ຺ຕິ.

໑໐໖. ອຎ຺ຎໍ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນໍ ອຸຊ຺ຌາເປຕີຕິ ອຎ຺ເຎນ ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ອຸຊ຺ຌາເປຕິ. ຕສ຺ສ ວາ ຕໍ ສນ຺ຕິເກ ຂິຍ຺ຍຕີຕິ ຕສ຺ສ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ຕໍ ສງ຺ເຆນ ສມ຺ມຕໍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນໍ ຂິຍ຺ຍຕິ, ອວຓ຺ຓໍ ວທນ຺ໂຕ ວາ ປກາເສຕິ. ອນຸປສມ຺ປນ຺ນໍ ສງ຺ເຆນ ສມ຺ມຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສມ຺ມຕປຸພ຺ໂພ ສມ຺ມໂຕຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິ. ຍສ຺ມາ ອຸຊ຺ຌາປນໍ ຂິຍ຺ຍນຎ຺ຈ ມຸສາວາທວເສເນວ ປວຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອາທິກມ຺ມິກສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍຏ຺ຐາເນ ທຸກ຺ກຏຏ຺ຐາເນ ຈ ອິມິນາວ ອນາປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອຸຊ຺ຌາເປນ຺ຕສ຺ສ ຂິຍ຺ຍນ຺ຕສ຺ສ ຈ ເອກກ຺ຂເຓ ທ຺ເວ ທ຺ເວ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາປນ຺ນໍ. ອຖ ວາ ອີທິສໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ມຸສາວາທໂຕ ປຐມໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ຘມ຺ມກມ຺ເມນ ສມ຺ມຕຕາ, ອຸປສມ຺ປນ຺ນຕາ, ອຄຕິຄມນາຠາໂວ, ຕສ຺ສ ອວຓ຺ຓກາມຕາ, ຍສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ວທຕິ, ຕສ຺ສ ອຸປສມ຺ປນ຺ນຕາ, ອຸຊ຺ຌາປນໍ ວາ ຂິຍ຺ຍນໍ ວາຕິ ອິມານິ ປເນຕ຺ຖ ຉ ອງ຺ຄານິ.

ອຸຊ຺ຌາປນກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ປຐມເສນາສນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໑໐໘-໑໑໐. ຈຕຸຕ຺ເຖ ຫິມວສ຺ເສນາຕິ ຫິມເມວ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປຎ຺ຎາເຕຕິ ອປ຺ປຕີເຕ, ອປ຺ປສິທ຺ເຘຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ມຓ຺ຑເປ ວາ ຣຸກ຺ຂມູເລ ວາຕິ ວຈນໂຕ ວິວຏງ຺ຄເຓປິ ນິກ຺ຂິປິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຕີສຸປິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຄຈຣປ຺ປສຸຕາຕິ ໂຄຈຣຏ຺ຐານໍ ປຏິປນ຺ນາ. ‘‘ອຏ຺ຐ ມາເສ’’ຕິ ອິມິນາ ວສ຺ສານໍ ຈາຕຸມາສໍ ເຈປິ ເທໂວ ນ ວສ຺ສຕິ, ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ອຏ຺ຐ ມາເສຕິ ວຈນໂຕ…ເປ… ນິກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິເຍວາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາເສຕິ ວສ຺ສານສ຺ສ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາເສ. ອວສ຺ສິກສງ຺ເກເຕຕິ ອິມິນາ ອນຸຎ຺ຎາເຕປິ ອຏ຺ຐ ມາເສ ຍຕ຺ຖ ເຫມນ຺ເຕ ເທໂວ ວສ຺ສຕິ, ຕຕ຺ຖ ອປເຣປິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາສາ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອວສ຺ສິກສງ຺ເກເຕຕິ ວຈນໂຕ’’ຕິອາທິ. ອິມິນາ ອິມໍ ທີເປຕິ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ເທເສ ເຫມນ຺ເຕ ເທໂວ ວສ຺ສຕິ, ຕຕ຺ຖ ອຏ຺ຐ ມາເສ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາສາ ອນຸຎ຺ຎາຕາ. ຍຕ຺ຖ ປນ ວສ຺ສາເນເຍວ ວສ຺ສຕິ, ຕຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາເສ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຏ຺ຐ ມາສາ ອນຸຎ຺ຎາຕາ’’ຕິ.

ອິມິນາວ ນເຍນ ມຊ຺ຌິມປເທເສ ຍຕ຺ຖ ເຫມນ຺ເຕ ຫິມວສ຺ສໍ ວສ຺ສຕິ, ຕຕ຺ຖາປິ ອຏ຺ເຐວ ມາສາ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕສ຺ມາ ວສ຺ສານກາເລ ປກຕິອຊ຺ໂຌກາເສ ໂອວສ຺ສກມຓ຺ຑເປ ຣຸກ຺ຂມູເລ ຈ ສນ຺ຖຣິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ເຫມນ຺ຕກາເລ ປກຕິອຊ຺ໂຌກາເສ ໂອວສ຺ສກມຓ຺ຑປາທີສຸປິ ວຏ຺ຏຕິ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ຍຕ຺ຖ ຫິມວສ຺ເສນ ເສນາສນໍ ນ ເຕມຕິ, ຄິມ຺ຫກາເລປິ ປກຕິອຊ຺ໂຌກາສາທີສຸ ວຏ຺ຏຕິເຍວ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອກາລເມຆາທສ຺ສເນ, ກາກາທີນໍ ນິພທ຺ຘວາສຣຸກ຺ຂມູເລ ປນ ກທາຈິປິ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອິມຎ຺ຈ ປນ ອຕ຺ຖວິເສສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຠຄວຕາ ປຐມເມວ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິສຸໍ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕເນວ ຫິ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ປຐມເສນາສນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຕິ ຍຕ຺ຖ ຈ ຍທາ ຈ ສນ຺ຖຣິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕໍ ສພ຺ພມິຘ ອຊ຺ໂຌກາສສງ຺ຂເມວ ຄຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ອວິເສເສນ ອຊ຺ໂຌກາເສ ສນ຺ຖຣຓສນ຺ຖຣາປນານິ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ‘‘ອີທິເສ ກາເລ ອີທິເສ ຈ ປເທເສ ຐເປຖາ’’ຕິ ອນຸຊານນມຕ຺ເຕເນວ ອລນ຺ຕິ ນ ສິກ຺ຂາປເທ ວິສຸໍ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຏາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ປຣິວາເຣ (ປຣິ. ໖໕-໖໗) ປນ ອິມສ຺ເສວ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ອນຸຣູປວເສນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ເອກາ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ນວວາຍິໂມ ສີຆໍ ນ ນສ຺ສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນວວາຍິໂມ ວາ’’ຕິ. ໂອນທ຺ຘໂກຕິ ຈມ຺ເມນ ໂອນທ຺ໂຘ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐອພ຺ໂຠກາສິໂກຕິ ອິທໍ ຕສ຺ສ ປຣິວິຕກ຺ກທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ, ອຸກ຺ກຏ຺ຐອພ຺ໂຠກາສິກສ຺ສ ປນ ຈີວຣກຸຏິ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ນຕ຺ຖິ. ກາຍານຸຄຕິກຕ຺ຕາຕິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕຕ຺ເຖວ ສນ຺ນິຫິຕຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມິນາ ຈ ຕສ຺ມິໍເຍວ ກາເລ ອນາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຈີວຣກຸຏິໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ປນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິສນ຺ຕສ຺ສປິ ອາປຕ຺ຕິເຍວ. ‘‘ຍສ຺ມາ ປນ ທາຍເກຫິ ທານກາເລເຍວ ສຫສ຺ສຄ຺ຆນກມ຺ປິ ກມ຺ພລໍ ‘ປາທປຸຎ຺ຉນິໍ ກຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊຖາ’ຕິ ທິນ຺ນໍ ຕເຖວ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຕສ຺ມາ ‘ອິມໍ ມຎ຺ຈປີຐາທິເສນາສນໍ ອພ຺ໂຠກາເສປິ ຍຖາສຸຂໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຖາ’ຕິ ທາຍເກຫິ ທິນ຺ນໍ ເຈ, ສພ຺ພສ຺ມິມ຺ປິ ກາເລ ອພ຺ໂຠກາເສ ນິກ຺ຂິປິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເປເສຕ຺ວາ ຄນ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ອິມໍ ຐານໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວສຕິ, ຕສ຺ສ ເທຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເປເສຕພ຺ພໍ.

ວລາຫການໍ ອນຸຏ຺ຐິຕຠາວໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາຕິ ອິມິນາ ຈ ຄິມ຺ຫາເນປິ ເມເຆ ອຸຏ຺ຐິເຕ ມຎ຺ຈປີຐາທິໍ ຍໍກິຎ຺ຈິ ເສນາສນໍ ອຊ຺ໂຌກາເສ ນິກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທີປິຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ປາທຏ຺ຐານາຠິມຸຂາຕິ ນິສີທນ຺ຕານໍ ປາທປຕນຏ຺ຐານາຠິມຸຂ’’ນ຺ຕິ ເກຈິ. ‘‘ສມ຺ມຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ປາທຏ຺ຐານາຠິມຸຂ’’ນ຺ຕິ ອປເຣ. ‘‘ພຫິ ວາລຸກາຍ ອຄມນນິມິຕ຺ຕໍ ປາທຏ຺ຐານາຠິມຸຂາ ວາລິກາ ຫຣິຕພ຺ພາຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອເກ. ກຈວຣໍ ຫຕ຺ເຖຫິ ຄເຫຕ຺ວາ ພຫິ ຉຏ຺ເຏຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິມິນາ ກຈວຣໍ ຉຑ຺ເຑສ຺ສາມີຕິ ວາລິກາ ນ ຉຑ຺ເຑຕພ຺ພາຕິ ທີເປຕິ.

໑໑໑. ອນ຺ໂຕ ສໍເວເຐຕ຺ວາ ພທ຺ຘນ຺ຕິ ເອຣກປຕ຺ຕາທີຫິ ເວຓິໍ ກຕ຺ວາ ຕາຍ ເວຓິຍາ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ວິຕ຺ຖຕຏ຺ຐາເນສຸ ພຫຸໍ ເວເຐຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ມຊ຺ຌຏ຺ຐານໍ, ຕາວ ອນ຺ໂຕ ອາກຑ຺ຒນວເສນ ເວເຐຕ຺ວາ ມຊ຺ເຌ ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕິຣິຍໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ກຕໍ. ກປ຺ປໍ ລຠິຕ຺ວາຕິ ຄຈ຺ຉາຕິ ວຸຕ຺ຕວຈເນນ ກປ຺ປໍ ລຠິຕ຺ວາ. ເຖຣສ຺ສ ຫິ ອາຓຕ຺ຕິຍາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ປຸຣິມນເຍເນວາຕິ ‘‘ນິສີທິຕ຺ວາ ສຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ຕໍ ມຄ຺ຄໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຄຈ຺ຉຕິ. ເລຑ຺ຑຸປາຕຸປຈາຣໂຕ ພຫິ ຐິຕຕ຺ຕາ ‘‘ປາທຸທ຺ຘາເຣນ ກາເຣຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ປຐມປາທຸທ຺ຘາເຣ ທຸກ຺ກຏໍ, ທຸຕິຍປາທຸທ຺ຘາເຣ ປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປາກຕິກໍ ອກຕ຺ວາຕິ ອປ຺ປຏິສາເມຕ຺ວາ. ອນ຺ຕຣສນ຺ນິປາເຕຕິ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ສນ຺ນິປາເຕ.

ອາວາສິການໍເຍວ ປລິໂພໂຘຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຄນ຺ຕຸເກຫິ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ກິຎ຺ຈິ ອວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ນິສິນ຺ເນປິ ອາວາສິການໍເຍວ ປລິໂພໂຘຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ມຫາປຈ຺ຈຣິວາເທ ປນ ‘‘ອຎ຺ເຎສຸ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ນິສິນ຺ເນສູ’’ຕິ ອິທໍ ອມ຺ຫາກນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ວາ ອວຕ຺ວາ ວາ ນິສິນ຺ເນສູຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ມຫາອຏ຺ຐກຖາວາເທ ‘‘ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍເມວ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປນ ສນ຺ຖຣຓສນ຺ຖຣາປເນ ສຕິ ປາຈິຕ຺ຕິເຍນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອນາຓຕ຺ຕິຍາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ທຸກ຺ກຏໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອິທໍ ອຸສ຺ສາຣກສ຺ສ, ອິທໍ ຘມ຺ມກຖິກສ຺ສາ’’ຕິ ວິສຸໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອນາຓຕ຺ຕິຍາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕປິ ປາຈິຕ຺ຕິເຍເນວ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ນິສິນ຺ເນ ຕສ຺ສ ປລິໂພໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເກຈິ ປນ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອນາຓຕ຺ຕິຍາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕປິ ຘມ຺ມກຖິກສ຺ສ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍຕ຺ຕາ ປາຈິຕ຺ຕິເຍນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ອາຄນ຺ຕຸກສ຺ສ ປນ ປຈ຺ຉາ ອາຄເຕຫິ ວຸຑ຺ຒຕເຣຫິ ອຸຏ຺ຐາເປຕພ຺ພຕ຺ຕາ ທຸກ຺ກຏໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

໑໑໒. ຠູມິຍໍ ອຕ຺ຖຣິຕພ຺ພາຕິ ຈິມິລິກາຍ ສຕິ ຕສ຺ສາ ອຸປຣິ, ອສຕິ ສຸທ຺ຘຠູມິຍໍ ອຕ຺ຖຣິຕພ຺ພາ. ສີຫຈມ຺ມາທີນໍ ປຣິຫຣເຓເຍວ ປຏິກ຺ເຂໂປ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອິມິນາ –

‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫາຈມ຺ມານິ ຘາເຣຕພ຺ພານິ ສີຫຈມ຺ມໍ ພ຺ຍຄ຺ຆຈມ຺ມໍ ທີປິຈມ຺ມໍ, ໂຍ ຘາເຣຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໕໕) –

ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາຍ ຂນ຺ຘກປາຬິຍາ ອຘິປ຺ປາຍໍ ວິຠາເວຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ອນ຺ໂຕປິ ມຎ຺ເຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ພຫິປິ ມຎ຺ເຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ມຎ຺ຈປີເຐສຸ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ປຣິໂຠໂຄເຍວ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ, ຠູມຕ຺ຖຣຓວເສນ ປຣິໂຠໂຄ ປນ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ປຣິຫຣເຓເຍວ ປຏິກ຺ເຂໂປ’’ຕິ ອິທໍ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ຍຖາ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ພໍ ປາສາທປຣິໂຠຄ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໓໒໐) ວຈນໂຕ ປຸຄ຺ຄລິເກປິ ເສນາສເນ ເສນາສນປຣິໂຠຄວເສນ ນິຍມິຕໍ ສຸວຓ຺ຓຆຏາທິກໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏມານມ຺ປິ ເກວລໍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ກຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ເອວມິທໍ ຠູມຕ຺ຖຣຓວເສນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຍມານມ຺ປິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ກຕ຺ວາ ຕໍ ຕໍ ວິຫາຣໍ ຫຣິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ປຣິຫຣເຓເຍວ ປຏິກ຺ເຂໂປ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທາຣຸມຍປີຐນ຺ຕິ ຜລກມຍເມວ ປີຐໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປາທກຖລິກນ຺ຕິ ອໂຘຕປາທຏ຺ຐປນກໍ. ອຊ຺ໂຌກາເສ ຣຊນໍ ປຈິຕ຺ວາ…ເປ… ປຏິສາເມຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເຖເວ ອສຕິ ຣຊນກມ຺ເມ ນິຏ຺ຐິເຕ ປຏິສາເມຕພ຺ພໍ.

໑໑໓. ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ວາ ສາມເຓໂຣ ວາ ອາຣາມິໂກ ວາ ລຊ຺ຊີ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອລຊ຺ຊິໍ ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຄນ຺ຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ໂອຕາເປນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ກິຎ຺ຈາປິ ‘ເອຕ຺ຕກໍ ທູຣໍ ຄນ຺ຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ນຕ຺ຖິ, ຕຖາປິ ເລຑ຺ຑຸປາຕໍ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ນາຕິທູຣໍ ຄນ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ມຎ຺ຈາທີນໍ ສງ຺ຆິກຕາ, ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂເຓ ເທເສ ສນ຺ຖຣຓໍ ວາ ສນ຺ຖຣາປນໍ ວາ, ອປລິພຸທ຺ຘຕາ, ອາປທາຍ ອຠາໂວ, ເລຑ຺ຑຸປາຕາຕິກ຺ກໂມຕິ ອິມານິ ປເນຕ຺ຖ ປຎ຺ຈ ອງ຺ຄານິ.

ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ປຐມເສນາສນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ປນ ອນາປຸຈ຺ຉໍ ວາ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ວາ ສາມເຓໂຣ ວາ ອາຣາມິໂກ ວາ ລຊ຺ຊີ ໂຫຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ປລິໂພຘໍ ວິຍ ມຎ຺ຎຕິ, ຕຖາຣູປໍ ອນາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕໍ ເສນາສນໍ ຕສ຺ສ ອນິຍ຺ຍາເຕຕ຺ວາ ນິຣເປກ຺ໂຂ ຄຈ຺ຉຕິ, ຖາມມຊ຺ຌິມສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາຕໍ ອຕິກ຺ກເມຍ຺ຍ, ເອເກນ ປາເທນ ເລຑ຺ຑຸປາຕາຕິກ຺ກເມ ທຸກ຺ກຏໍ, ທຸຕິຍປາທາຕິກ຺ກເມ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອງ຺ເຄສຸປິ ນິຣເປກ຺ຂຕາຍ ສທ຺ຘິໍ ຉ ອງ຺ຄານິ ວຸຕ຺ຕານິ. ປາຬິຍໍ ປນ ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ‘‘ນິຣເປກ຺ໂຂ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ອຍໍ ວິເສໂສ ນ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ໂອຕາເປນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ຈ ໂອຕາປນວິສເຍ ເອວ ສາເປກ຺ຂຄມເນ ອນາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຍທິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ສາເປກ຺ຂຄມເນ ອນາປຕ຺ຕິ ສິຍາ, ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ສາເປກ຺ໂຂ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ອວິເສເສນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຠເວຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ວີມໍສິຕ຺ວາ ຍຸຕ຺ຕຕຣໍ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ.

ປຐມເສນາສນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ທຸຕິຍເສນາສນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໑໑໖. ທຸຕິຍເສນາສນສິກ຺ຂາປເທ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອິທຎ຺ຈ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ຕຖາວຸຕ຺ຕຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຎ຺ຎມ຺ປິ ຕາທິສໍ ມຎ຺ຈປີເຐສຸ ອຕ຺ຖຣິຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓເມວາ’’ຕິ ຕີສຸປິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ນາມ ປາວາໂຣ ໂກຊໂວຕິ ເອຕ຺ຕກເມວາ’’ຕິ ນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ ອິມິນາ ນ ສເມຕິ, ວີມໍສິຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເສນາສນໂຕຕິ ສພ຺ພປຈ຺ຉິມເສນາສນໂຕ. ໂຍ ໂກຈີຕິ ຕສ຺ສ ຎາຕໂກ ວາ ອຎ຺ຎາຕໂກ ວາ ໂຍ ໂກຈິ.

໑໑໗. ປຣິເວຓນ຺ຕິ ເອເກກສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂປພ຺ຠນ຺ຕຣໍ. ກຸຣຸນ຺ທຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ສວິເສສໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກິຎ຺ຈາປິ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ‘‘ອປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ ມຓ຺ຑເປ’’ຕິ ວິສຸໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເຕເນວ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ທຸຕິຍເສນາສນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ‘‘ອປຣິຈ຺ຉນ຺ນມຓ຺ຑເປ ວາ ປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ ວາປິ ພຫູນໍ ສນ຺ນິປາຕຠູເຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຠຊນສາລາຍມ຺ປິ ອຍໍ ວິເສໂສ ລພ຺ຠຕິເຍວ. ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ນຕ຺ຖີຕິ ວິເສເສຕ຺ວາ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ນຕ຺ຖິ. ປລຸຊ຺ຊຕີຕິ ວິນສ຺ສຕິ. ນສ຺ເສຍ຺ຍາຕິ ໂຈຣາທີຫິ ວິນສ຺ເສຍ຺ຍ.

໑໑໘. ເຍນ ມຎ຺ຈໍ ວາ ປີຐໍ ວາ ວິນນ຺ຕິ, ຕໍ ມຎ຺ຈປີຐກວານໍ. ສິລຸຈ຺ຈຍເລຓນ຺ຕິ ສິລຸຈ຺ຈເຍ ເລຓໍ, ປພ຺ພຕຄຸຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເສນາສນໍ ອຸປຈິກາຫິ ຂາຍິຕ’’ນ຺ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວຕ຺ຖຸອນຸຣູປວເສນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອຸປຈິກາສງ຺ກາຍ ອຠາເວ ອນາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ວຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ຘເກ ຄມິກວຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ເຕນ ‘‘ເສນາສນໍ ອາປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເກວລໍ ອິຕິກຕ຺ຕພ຺ພາກາຣມຕ຺ຕທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອາປຸຈ຺ຉນໍ ປນ ວຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ວຕ຺ຕເຠເທນ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ເຕເນວ ອນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ເສນາສນໍ ອາປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຍໍ ປາສາຓປິຏ຺ຐິຍໍ ວາ ປາສາຓຕ຺ຖມ຺ເຠສຸ ວາ ກຕເສນາສນໍ ຍຕ຺ຖ ອຸປຈິກາ ນາໂຣຫນ຺ຕິ, ຕໍ ອນາປຸຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສປິ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວກ຺ຂຕິ, ຕສ຺ມາ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຐິປເທ ‘‘ຕາທິເສ ເສນາສເນ ອນາປຸຈ຺ຉາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ນຕ຺ຖິ, ຄມິກວຕ຺ຕວເສນ ປນ ອນາປຸຈ຺ຉາ ຄຈ຺ຉໂຕ ວຕ຺ຕເຠໂທ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ປຈ຺ຉິມສ຺ສ ອາໂຠເຄນ ມຸຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖີຕິ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຉໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກໍ ວາ ເປເສຕ຺ວາ ອາປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຄມນຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນຏ຺ຐານໂຕ ອນາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉໂຕ ທຸຕິຍປາທຸທ຺ຘາເຣ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ມຎ຺ຈໍ ວາ ປີຐໍ ວາ ອຊ຺ໂຌກາເສ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ອິຘ ວິສຸໍ ອາປຕ຺ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕາ, ຕຖາປິ ອກາເລ ອຊ຺ໂຌກາເສ ມຎ຺ຈປີຐານິ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາຕາຕິກ຺ກເມ ປຸຣິມສິກ຺ຂາປເທນ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ປຣິກ຺ເຂປາຕິກ຺ກເມ ອິມິນາ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ມຓ຺ຑເປ ວາ ຣຸກ຺ຂມູເລ ວາ’’ຕິ ອິມິນາ ອຊ຺ໂຌກາໂສປິ ສງ຺ຄຫິໂຕເຍວາຕິ ຕຕ຺ຖາປິ ທຸກ຺ກຏໍ ອິຘ ວຸຕ຺ຕເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເສຍ຺ຍໍ ປນ ອຊ຺ໂຌກາເສ ສນ຺ຖຣິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ອຸຠເຍນປິ ທຸກ຺ກຏເມວ. ‘‘ສງ຺ຆິເກ ວິຫາເຣ ສງ຺ຆິກໍເຍວ ເສຍ຺ຍໍ ສນ຺ຖຣິຕ຺ວາ ປກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຸໂຠສຸ ເອເກກສ຺ມິໍ ສງ຺ຆິເກ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓເສຍ຺ຍາ, ຕສ຺ສາ ສງ຺ຆິກຕາ, ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂເຓ ວິຫາເຣ ສນ຺ຖຣຓໍ ວາ ສນ຺ຖຣາປນໍ ວາ, ອປລິພຸທ຺ຘຕາ, ອາປທາຍ ອຠາໂວ, ອນເປກ຺ຂສ຺ສ ທິສາປກ຺ກມນໍ, ອຸປຈາຣສີມາຕິກ຺ກໂມຕິ ອິມານິ ປເນຕ຺ຖ ສຕ຺ຕ ອງ຺ຄານິ.

ທຸຕິຍເສນາສນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ອນຸປຂຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໑໑໙-໑໒໑. ຉຏ຺ເຐ ອນຸປວິສິຕ຺ວາຕິ ສມີປໍ ປວິສິຕ຺ວາ. ພຫູປກາຣຕໍ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕຎ຺ຈ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕຕິ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ພຫູປກາຣຕໍ ຘມ຺ມກຖິກາທີນໍ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕຎ຺ຈ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ. ສມນ຺ຕາ ທິຍຑ຺ໂຒ ຫຕ຺ໂຖຕິ ມຊ຺ເຌ ປຎ຺ຎຕ຺ຕມຎ຺ຈປີຐໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ.

໑໒໒. ອຸປຈາຣໍ ຐເປຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ອຸປຈາຣໍ ຐເປຕ຺ວາ. ເອກວິຫາເຣຕິ ເອກສ຺ມິໍ ເສນາສເນ. ເອກປຣິເວເຓຕິ ຕສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂປພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ‘‘ຄິລາໂນ ປວິສຕີຕິອາທີສຸ ອນາປຕ຺ຕິກາຣຓສພ຺ຠາວໂຕ ຄິລານາທິຕາຍ ປວິສິສ຺ສາມີຕິ ອຸປຈາຣໍ ປວິສນ຺ຕສ຺ສ ສຕິປິ ສມ຺ພາເຘຕຸກາມຕາຍ ອນາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາເຍວາ’’ຕິ ຕີສຸປິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ອຄິລານາທິຠາໂວປິ ວິສຸໍ ອງ຺ເຄສຸ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ສິຍາ, ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ອນຸປຂຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ປນ ‘‘ສງ຺ຆິກວິຫາຣຕາ, ອນຸຏ຺ຐາປນີຍຠາວຊານນໍ, ສມ຺ພາເຘຕຸກາມຕາ, ອຸປຈາເຣ ນິສີທນໍ ວາ ນິປຊ຺ຊນໍ ວາຕິ ອິມານິ ປເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ອງ຺ຄານີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ວີມໍສິຕພ຺ພໍ.

ອນຸປຂຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ນິກ຺ກຑ຺ຒນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໑໒໖. ສຕ຺ຕເມ ໂກຏ຺ຐການີຕິ ທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐການິ. ‘‘ນິກ຺ຂມາຕິ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາປິ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິຍາ ນິກ຺ຂມຕິ, ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

໑໒໘. ອລຊ຺ຊິໍ ນິກ຺ກຑ຺ຒຕີຕິອາທີສຸ ປຐມໍ ອລຊ຺ຊີອາທິຠາເວນ ນິກ຺ກຑ຺ຒິສ຺ສາມີຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ນິກ຺ກຑ຺ຒນ຺ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕິຕາຍ ໂກເປ ອຸປ຺ປນ຺ເນປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ສງ຺ຆິກວິຫາໂຣ, ອຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຠຓ຺ຑນກາຣກຠາວາທິວິນິມຸຕ຺ຕຕາ, ໂກເປນ ນິກ຺ກຑ຺ຒນໍ ວາ ນິກ຺ກຑ຺ຒາປນໍ ວາຕິ ອິມານິ ປເນຕ຺ຖ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ.

ນິກ຺ກຑ຺ຒນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ເວຫາສກຸຏິສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໑໒໙-໑໓໑. ອຏ຺ຐເມ ອຸປຣິມຕເລ ປທຣານໍ ອສນ຺ຖຣິຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຸປຣິອຈ຺ຉນ຺ນຕລາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ອນຸປຂຊ຺ຊສິກ຺ຂາປເທ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ. ສງ຺ຆິໂກ ວິຫາໂຣ, ອສີສຆຏ຺ຏາ ເວຫາສກຸຏິ, ເຫຏ຺ຐາ ສປຣິໂຠຄຕາ, ອປຏາຓິທິນ຺ເນ ອາຫຈ຺ຈປາທເກ ນິສີທນໍ ວາ ນິປຊ຺ຊນໍ ວາຕິ ອິມານິ ປເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ອງ຺ຄານິ.

ເວຫາສກຸຏິສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ມຫລ຺ລກວິຫາຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໑໓໕. ນວເມ ‘‘ມຫລ຺ລໂກ ນາມ ວິຫາໂຣ ສສາມິໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສຎ຺ຎາຈິກາຍ ກຸຏິຍາ ອນາປຕ຺ຕິ. ‘‘ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍຫຕ຺ຖມ຺ປີ’’ຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉເທນ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ປາຬິຍາ ສເມຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍ ສຸວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ປາຬິຍໍ ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉເທນ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍຫຕ຺ຖປ຺ປມາຓສ຺ສ ໂອກາສສ຺ສ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ກວາຏໍ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍຫຕ຺ຖວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອູນກໍ ວາ ໂຫຕຸ ອຘິກໍ ວາ, ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍຫຕ຺ຖປ຺ປມາຓໍເຍວ ໂອກາໂສ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ຍສ຺ສ ເວມຊ຺ເຌຕິ ຍສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ເວມຊ຺ເຌ. ສາ ອປຣິປູຣອຸປຈາຣາປິ ໂຫຕີຕິ ວິວຣິຍມານໍ ກວາຏໍ ຍໍ ຠິຕ຺ຕິໍ ອາຫນຕິ, ສາ ສມນ຺ຕາ ກວາຏວິຕ຺ຖາຣປ຺ປມາຓອຸປຈາຣຣຫິຕາປິ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາໂລກໍ ສນ຺ເຘຕິ ປິເຘຕີຕິ ອາໂລກສນ຺ຘິ. ‘‘ປຸນປ຺ປຸນໍ ຉາທາເປສິ, ປຸນປ຺ປຸນໍ ລິມ຺ປາເປສີຕິ ອິມສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໂທເສນ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເລປໍ ອນຸຊານນ຺ເຕນ ຈ ທ຺ວາຣພນ຺ຘສ຺ສ ສມນ຺ຕາ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍຫຕ຺ຖປ຺ປມາເຓເຍວ ປເທເສ ປຸນປ຺ປຸນໍ ເລປສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ຕໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປຸນປ຺ປຸນໍ ລິມ຺ເປນ຺ຕສ຺ສ ວາ ລິມ຺ປາເປນ຺ຕສ຺ສ ວາ ຠິຕ຺ຕິຍໍ ມຕ຺ຕິກາຍ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈໍ ນິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ປຸນ ຈຕຸຕ຺ຖເລເປ ທິນ຺ເນ ປາຈິຕ຺ຕິເຍນ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ປນ ຕີສຸປິ ‘‘ປຸນປ຺ປຸນໍ ເລປທານສ຺ສ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕມຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ທຸກ຺ກຏໍ ອນຸຣູປ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ສໍວິຘາຕພ຺ພໍ. ອປ຺ປຫຣິເຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຠາວຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ອຫຣິເຕ’’ຕິ. ປຕໂນກາໂສຕິ ປຕໂນກາສຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຣ ຐິຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຸປຣິ ປເຕຍ຺ຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສເຈ ຫຣິເຕ ຐິໂຕ ອຘິຏ຺ເຐຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາຕິ ວຈເນນ ອິມມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ – ສເຈ ວິຫາຣສ຺ສ ສມນ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາເຓ ປຣິຈ຺ເຉເທ ປຸພ຺ພຓ຺ຓາທີນິ ນ ສນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ວິຫາໂຣ ກາເຣຕພ຺ໂພ. ຍຕ຺ຖ ປນ ສນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ກາຣາເປນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ.

໑໓໖. ເອເກກໍ ມຄ຺ຄໍ ອຸຊຸກເມວ ອຸຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ຉາທນໍ ມຄ຺ເຄນ ຉາທນໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມຄ຺ເຄນ ຉາເທນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມິນາ ປນ ນເຍນ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ເອກວາຣໍ ຉາທິເຕ ຕໍ ຉທນໍ ເອກມຄ຺ຄນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ທ຺ເວ ມຄ຺ເຄ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ປຣິຍາເຍນ ຉາທເນປິ ອິມິນາວ ນເຍນ ໂຍເຊຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຕີສຸປິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ‘‘ປຸນປ຺ປຸນໍ ຉາທາເປສີ’’ຕິ ອິມາຍ ປາຬິຍາ ‘‘ສພ຺ພມ຺ປິ ເຈຕໍ ຉທນໍ ຉທນູປຣິ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ອຏ຺ຐກຖາວຈເນນ ຈ ສເມຕິ, ຕສ຺ມາ ທ຺ເວ ມຄ຺ເຄ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຕຕິຍາຍ ມຄ຺ຄໍ ອາຓາເປຕ຺ວາ ປກ຺ກມິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ທ຺ເວ ຉທນານິ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຕຕິຍໍ ຉທນໍ ‘‘ເອວໍ ຉາເທຫີ’’ຕິ ອາຓາເປຕ຺ວາ ປກ຺ກມິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ເກຈິ ປນ ‘‘ປຐມໍ ຕາວ ເອກວາຣໍ ອປຣິເສສໍ ຉາເທຕ຺ວາ ປຸນ ຉທນທຓ຺ຑເກ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ທຸຕິຍວາຣໍ ຕເຖວ ຉາເທຕພ຺ພໍ, ຕຕິຍວາຣຈຕຸຕ຺ຖວາເຣ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ທ຺ເວ ມຄ຺ເຄ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ອາຓາເປຕ຺ວາ ປກ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອປເຣ ປນ ‘‘ປຐມວາເຣເຍວ ຕໂຍປິ ມຄ຺ເຄ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຈຕຸຕ຺ຖໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕທຸຠຍມ຺ປິ ປາຬິຍາ ອຏ຺ຐກຖາຍ ຈ ນ ສເມຕິ. ຕຕິຍາຍ ມຄ຺ຄນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕຕິຍາຍາຕິ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ສມ຺ປທານວຈນໍ, ຕຕິຍໍ ມຄ຺ຄນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕິຓ຺ຓໍ ມຄ຺ຄານນ຺ຕິ ມຄ຺ຄວເສນ ຉາທິຕານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຉທນານໍ. ຕິຓ຺ຓໍ ປຣິຍາຍານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຈຕຸຕ຺ເຖ ມຄ຺ເຄ ວາ ປຣິຍາເຍ ວາຕິ ຈ ຕຖາ ຉາເທນ຺ຕານໍ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ຉາທນເມວ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ມຫລ຺ລກວິຫາຣຕາ, ອຕ຺ຕໂນ ວາສາຄາຣຕາ, ອຸຕ຺ຕຣິ ອຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອິມານິ ປເນຕ຺ຖ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ.

ມຫລ຺ລກວິຫາຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ສປ຺ປາຓກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໑໔໐. ທສເມ ອິມສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ‘‘ສິຎ຺ເຈຍ຺ຍ ວາ ສິຎ຺ຈາເປຍ຺ຍ ວາ’’ຕິ ພາຫິຣປຣິໂຠຄວເສນ ປຐມໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ສປ຺ປາຓກໍ ອຸທກໍ ປຣິຠຸຎ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ ສິກ຺ຂາປທໍ ອຕ຺ຕໂນ ນຫານປານາທິປຣິໂຠຄວເສນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ມິໍ ວາ ປຐມໍ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕປິ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິໂຠຄວເສເນວ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຸນ ອິມໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ພາຫິຣປຣິໂຠຄວເສເນວ ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ສປ຺ປາຓກສຎ຺ຎິສ຺ສ ‘‘ປຣິໂຠເຄນ ປາຓກາ ມຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ປຸພ຺ພຠາເຄ ຊານນ຺ຕສ຺ສປິ ສິຎ຺ຈນສິຎ຺ຈາປນໍ ‘‘ປທີເປ ນິປຕິຕ຺ວາ ປຏງ຺ຄາທິປາຓກາ ມຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ຊານນ຺ຕສ຺ສ ປທີປຸຊ຺ຊລນໍ ວິຍ ວິນາປິ ວຘກເຈຕນາຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວ. ອຸທກສ຺ສ ສປ຺ປາຓກຕາ, ‘‘ສິຎ຺ຈເນນ ປາຓກາ ມຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ຊານນໍ, ຕາທິສເມວ ຈ ອຸທກໍ, ວິນາ ວຘກເຈຕນາຍ ເກນຈິເທວ ກຣຓີເຍນ ຕິຓາທີນໍ ສິຎ຺ຈນນ຺ຕິ ອິມານິ ປເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ອງ຺ຄານິ.

ສປ຺ປາຓກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິຏ຺ຐິໂຕ ເສນາສນວຄ຺ໂຄ ທຸຕິໂຍ.

ຠູຕຄາມວຄ຺ໂຄຕິປິ ອິມສ຺ເສວ ນາມໍ.