໑. ມຸສາວາທວຄ຺ໂຄ

໑. ມຸສາວາທສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໑. ມຸສາວາທວຄ຺ຄສ຺ສ ປຐມສິກ຺ຂາປເທ ຂຸທ຺ທການນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຂຸທ຺ທກ-ສທ຺ໂທ ພຫຸ-ສທ຺ທປຣິຍາໂຍ. ພຫຸຠາວໂຕ ອິມານິ ຂຸທ຺ທການິ ນາມ ຊາຕານີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ນວສຸ ວຄ຺ເຄສຸ, ເຕສຸ ວາ ຂຸທ຺ທເກສຸ. ກາຣເຓນ ກາຣຓນ຺ຕຣປຏິຈ຺ຉາທນເມວ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ປຏິຊານິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ວທນ຺ໂຕ ‘‘ຊານິຕພ຺ພໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ຍທິ ເອວໍ ນິພ຺ພານສ຺ສປິ ອນິຈ຺ຈຕາ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ປເຣນ ວຸຕ຺ໂຕ ຕໍ ກາຣຓໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕຸໍ ປຸນ ‘‘ຊາຕິຘມ຺ມໂຕ’’ຕິ ອຎ຺ຎໍ ກາຣຓໍ ວທຕິ.

‘‘ສມ຺ປຊານໍ ມຸສາ ຠາສຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ສມ຺ປຊານ ມຸສາ ຠາສຕີຕິ ອນຸນາສິກໂລເປນ ນິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ຊານນ຺ໂຕ ມຸສາ ຠາສຕີ’’ຕິ.

໒. ຊານິຕ຺ວາ ຊານນ຺ຕສ຺ສ ຈ ມຸສາ ຠຓເນຕິ ປຸພ຺ພຠາເຄປິ ຊານິຕ຺ວາ ວຈນກ຺ຂເຓປິ ຊານນ຺ຕສ຺ສ ມຸສາ ຠຓເນ. ຠຓນຎ຺ຈ ນາມ ອິຘ ອຠູຕສ຺ສ ວາ ຠູຕຕໍ ຠູຕສ຺ສ ວາ ອຠູຕຕໍ ກຕ຺ວາ ກາເຍນ ວາ ວາຈາຍ ວາ ວິຎ຺ຎາປນປໂຍໂຄ. ສມ຺ປຊານມຸສາວາເທຕິ ຈ ນິມິຕ຺ຕຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈນໍ, ຕສ຺ມາ ໂຍ ສມ຺ປຊານ ມຸສາ ວທຕິ, ຕສ຺ສ ຕໍນິມິຕ຺ຕໍ ຕໍເຫຕຸ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍາ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ໂຫຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຎ຺ເຎສຸ ຈ ອີທິເສສຸ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໓. ວິສໍວາເທນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ວິສໍວາທນໍ, ວຎ຺ຈນາຘິປ຺ປາຍວສປ຺ປວຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ວິສໍວາທນຈິຕ຺ຕໍ ປຸຣໂຕ ກຕ຺ວາ ວທນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ. ວທຕິ ເອຕາຍາຕິ ວາຈາ, ວຈນສມຸຏ຺ຐາປິກາ ເຈຕນາ. ເຕນາຫ ‘‘ມິຈ຺ຉາວາຈາ…ເປ… ເຈຕນາ’’ຕິ. ປເຠທຄຕາ ວາຈາຕິ ອເນກເຠທຠິນ຺ນາ. ເອວໍ ປຐມປເທນ ສຸທ຺ຘເຈຕນາ…ເປ… ກຖິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ອິມິນາ ອິມໍ ທີເປຕິ – ສຸທ຺ຘເຈຕນາ ວາ ສຸທ຺ຘສທ຺ໂທ ວາ ສຸທ຺ຘວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ວາ ມຸສາວາໂທ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ສທ຺ເທນ ຈ ສຫິຕາ ຕໍສມຸຏ຺ຐາປິກາ ເຈຕນາ ມຸສາວາໂທຕິ. ຈກ຺ຂຸວເສນ ອຄ຺ຄຫິຕາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ຈກ຺ຂຸສນ຺ນິສ຺ສິເຕນ ວິຎ຺ຎາເຓນ ອຄ຺ຄຫິຕມາຣມ຺ມຓໍ. ຆານາທີນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ສມ຺ປຕ຺ຕວິສຍຄ຺ຄາຫກຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕີຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ເອກາພທ຺ຘໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ‘‘ຘນຸນາ ວິຊ຺ຌຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ‘‘ຈກ຺ຂຸນາ ທິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ອຍໍ ໂວຫາໂຣ ໂລເກ ປາກໂຏຕິ ອາຫ ‘‘ໂອຬາຣິເກເນວ ນເຍນາ’’ຕິ.

໑໑. ອວີມໍສິຕ຺ວາຕິ ອນຸປປຣິກ຺ຂິຕ຺ວາ. ອນຸປຘາເຣຕ຺ວາຕິ ອວິນິຈ຺ຉິນິຕ຺ວາ. ຊຬຕ຺ຕາຕິ ອຎ຺ຎາຓຕາຍ. ທາຣຸສກຏໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ຄໂຕຕິ ທາຣຸສກຏໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ນິສີທິຕ຺ວາ ຄໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຄໂຕ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຕເຖວ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ມຸສາວາໂທ ຊາໂຕ. ເກຈິ ປນ ‘‘ເກຬິໍ ກຸຣຸມາໂນຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອວໍ ວທນ຺ໂຕ ທຸພ຺ຠາສິຕໍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຊາຕິອາທີຫິເຍວ ຫິ ທສຫິ ອກ຺ໂກສວຕ຺ຖູຫິ ທວກມ຺ຍຕາຍ ວທນ຺ຕສ຺ສ ທຸພ຺ຠາສິຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຫີນຸກ຺ກຏ຺ເຐຫິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐໍ, ຫີນໍ ວາ ຊາຕິອາທິຫິ;

ອຸຊຸໍ ວາຎ຺ຎາປເທເສນ, ວເທ ທຸພ຺ຠາສິຕໍ ທວາ’’ຕິ.

ຈິຕ຺ເຕນ ໂຖກຕຣຠາວໍເຍວ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ພຫຸຠາວໍເຍວ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຄາໂມ ເອກເຕໂລ’’ຕິອາທິນາປິ ມຸສາວາໂທ ຊາໂຕ. ຈາເຣສຸນ຺ຕິ ອຸປເນສຸໍ. ວິສໍວາທນປຸເຣກ຺ຂາຣຕາ, ວິສໍວາທນຈິຕ຺ເຕນ ຍມຕ຺ຖໍ ວຕ຺ຕຸກາໂມ, ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວິຎ຺ຎາປນປໂຍໂຄ ຈາຕິ ອິມາເນຕ຺ຖ ທ຺ເວ ອງ຺ຄານິ. ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມາໂຣຈນຕ຺ຖໍ ມຸສາ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ປາຣາຊິກໍ, ອມູລເກນ ປາຣາຊິເກນ ອນຸທ຺ຘໍສນຕ຺ຖໍ ສງ຺ຆາທິເສໂສ, ສງ຺ຆາທິເສເສນ ອນຸທ຺ຘໍສນຕ຺ຖໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ອາຈາຣວິປຕ຺ຕິຍາ ທຸກ຺ກຏໍ, ‘‘ໂຍ ເຕ ວິຫາເຣ ວສຕີ’’ຕິອາທິປຣິຍາເຍນ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມາໂຣຈນຕ຺ຖໍ ປຏິວິຊານນ຺ຕສ຺ສ ມຸສາ ຠຓິເຕ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ອປ຺ປຏິວິຊານນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ, ເກວລໍ ມຸສາ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ອິຘ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ມຸສາວາທສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ໂອມສວາທສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໑໒. ທຸຕິເຍ ກຓ຺ຓກຏຸກຕາຍ ອມນາປໍ ວທນ຺ຕາ ກຓ຺ເຓສຸ ວິຊ຺ຌນ຺ຕາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ໂອມສນ຺ຕີຕິ ໂອວິຊ຺ຌນ຺ຕີ’’ຕິ. ປຘໍເສນ຺ຕີຕິ ອຠິຠວນ຺ຕິ.

໑໓. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ເຕນ ສມເຍນ ໂຫຕີຕິ ເຕນ ສມເຍນ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ນນ຺ທິວິສາໂລ ນາມ ອໂຫສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕີຕຕ຺ເຖ ວຕ຺ຕມານວຈນໍ, ກິຣິຍາກາລວຈນິຈ຺ຉາຍ ວາ ວຕ຺ຕມານປ຺ປໂຍໂຄ ສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘາເນນ ຠູຕຕາວຄໂມ ສິຍາຕິ. ປຈ຺ເຈສີຕິ ‘‘ອມນາປໍ ອິທ’’ນ຺ຕິ ອຎ຺ຎາສິ. ເຫຏ຺ຐາຣຸກ຺ເຂ ທຕ຺ວາຕິ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠເກ ທຕ຺ວາ. ປຸພ຺ເພ ປຕິຏ຺ຐິຕາຣປ຺ປເທສໍ ປຸນ ອເຣ ປຕ຺ເຕຕິ ປຸພ຺ເພ ອຸຊຸກໍ ເຫຏ຺ຐາມຸຂໍ ປຕິຏ຺ຐິຕອຣສ຺ສ ຠູມິປ຺ປເທສໍ ປຸນ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອເຣ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ເຫຏ຺ຐາມຸຂຠາເວນ ສມ຺ປຕ຺ເຕ, ປຐມໍ ຠູມິຍໍ ປຕິຏ຺ຐິຕເນມິປ຺ປເທເສ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ປຸນ ຠູມິຍໍ ປຕິຏ຺ຐິເຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສິຖິລກຣຓນ຺ຕິ ສິຖິລກິຣິຍາ.

໑໕. ປຸພ຺ເພຕິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ. ຕຈ຺ຉກກມ຺ມນ຺ຕິ ວຑ຺ຒກີກມ຺ມໍ. ໂກຏ຺ຏກກມ຺ມນ຺ຕິ ວາ ປາສາຓໂກຏ຺ຏກກມ຺ມໍ. ຫຕ຺ຖມຸທ຺ທາຄຓນາຕິ ອງ຺ຄຸລິສງ຺ໂກເຈເນວ ຄຓນາ. ປາທສິກມິລກ຺ຂກາທໂຍ ວິຍ ນວນ຺ຕວເສນ ຄຓນາ ອຈ຺ຉິທ຺ທກຄຓນາ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສງ຺ກລນປຏຸປ຺ປາທນໂວກ຺ລນຠາຄຫາຣາທິວເສນ ປວຕ຺ຕາ ປິຓ຺ຑຄຓນາ ຄຫິຕາ. ຍສ຺ສ ສາ ປຄຸຓາ ໂຫຕິ, ໂສ ຣຸກ຺ຂມ຺ປິ ທິສ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຕການິ ເອຕ຺ຖ ປຓ຺ຓານີ’’ຕິ ຊານາຕິ. ຍຠ ເມຖຸເນຕິ ວຈນໂຕ ຍ-ກາຣ ຠ-ກາເຣ ເອກໂຕ ໂຍຊິເຕ ອສທ຺ຘມ຺ມວຈນໍ ໂຫຕິ.

໑໖-໒໖. ອາປຕ຺ຕິຍາ ກາເຣຕພ຺ໂພຕິ ປາຈິຕ຺ຕິເຍນ ກາເຣຕພ຺ໂພ ອຸປສຄ຺ຄາທິມຕ຺ຕວິສິຏ຺ຐານໍ ອຕິຈຓ຺ຑາລາທິປທານໍ ປາຬິຍໍ ອາຄເຕສຸເຍວ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ໂຈໂຣສີຕິອາທີນໍ ປນ ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນ ປາຬິຍໍ ອນາຄຕຕ຺ຕາ ທຸກ຺ກຏໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຫສາຘິປ຺ປາຍຕາຕິ ປຸຣິມປທສ຺ສ ອຕ຺ຖວິວຣຓໍ. ປາຬິຍໍ ອວຸຕ຺ເຕປິ ‘‘ຊາຕິອາທີຫິ ອກ຺ໂກສວຕ຺ຖູຫິ ປຣມ຺ມຸຂາ ອກ຺ໂກສນ຺ຕສ຺ສ ວຕ຺ຖູນໍ ອນຎ຺ຎຠາວໂຕ ຍຖາ ທຸກ຺ກຏໍ, ຕຖາ ທວກມ຺ຍຕາຍ ປຣມ຺ມຸຂາ ວທນ຺ຕສ຺ສປິ ທຸພ຺ຠາສິຕເມວາ’’ຕິ ອາຈຣິຍາ ວທນ຺ຕິ. ສພ຺ພສຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ວຈນຕ຺ຖວິຊານນປກຕິກາ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາປິ ຄເຫຕພ຺ພາ.

໓໕. ອນຸສາສນິປຸເຣກ຺ຂາຣຕາຍ ຐຕ຺ວາ ວທນ຺ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕິຠາວໂຕ ອນ຺ຕຣາ ໂກເປ ອຸປ຺ປນ຺ເນປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ຍໍ ອກ຺ໂກສຕິ, ຕສ຺ສ ອຸປສມ຺ປນ຺ນຕາ, ອນຎ຺ຎາປເທເສນ ຊາຕິອາທີຫິ ອກ຺ໂກສນໍ, ‘‘ມໍ ອກ຺ໂກສຕີ’’ຕິ ຊານນາ, ອຕ຺ຖປຸເຣກ຺ຂາຣຕາທີນໍ ອຠາວຕາຕິ ອິມາເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ອງ຺ຄານິ.

ໂອມສວາທສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ເປສຸຎ຺ຎສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໓໖. ຕຕິເຍ ຠຓ຺ຑນໍ ຊາຕໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ຠຓ຺ຑນຊາຕາ. ສມ຺ມນ຺ຕນນ຺ຕິ ຣໂຫ ສໍສນ຺ທນໍ. ຫຕ຺ຖປຣາມາສາທິວເສນ ມຕ຺ຖກໍ ປຕ຺ໂຕ ກລໂຫ ຊາໂຕ ເອເຕສນ຺ຕິ ກລຫຊາຕາ. ອນາປຕ຺ຕິຄາມິກໍ ວິຣຸທ຺ຘວາທຠູຕໍ ວິວາທໍ ອາປນ຺ນາຕິ ວິວາທາປນ຺ນາ. ວິຄ຺ຄຫສໍວຕ຺ຕນິກາ ກຖາ ວິຄ຺ຄາຫິກກຖາ. ປິສຕີຕິ ປິສຸຓາ, ວາຈາ, ສມຄ຺ເຄ ສຕ຺ເຕ ອວຍວຠູເຕ ວຄ຺ເຄ ຠິນ຺ເນ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປິສຸຓາ ເອວ ເປສຸຎ຺ຎໍ. ຕາຍ ວາຈາຍ ວາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປິສຸໂຓ, ຕສ຺ສ ກມ຺ມໍ ເປສຸຎ຺ຎໍ. ປິຍຠາວສ຺ສ ສຸຎ຺ຎກຣຓວາຈນ຺ຕິ ອິມິນາ ປນ ‘‘ປິຍສຸຎ຺ຎກຣຓໂຕ ປິສຸຓາ’’ຕິ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ອຕ຺ຖໍ ວທຕິ.

ອິຘາປິ ‘‘ທສຫາກາເຣຫິ ເປສຸຎ຺ຎໍ ອຸປສໍຫຣຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ທສວິຘອກ຺ໂກສວຕ຺ຖຸວເສເນວ ເປສຸຎ຺ຎໍ ອຸປສໍຫຣນ຺ຕສ຺ສ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ປາຬິມຸຕ຺ຕການໍ ໂຈໂຣຕິອາທີນໍ ວເສນ ປນ ທຸກ຺ກຏເມວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ອນກ຺ໂກສວຕ຺ຖຸຠູຕໍ ປນ ເປສຸຎ຺ຎກຣໍ ຕສ຺ສ ກິຣິຍໍ ວຈນໍ ວາ ປິຍກມ຺ຍຕາຍ ອຸປສໍຫຣນ຺ຕສ຺ສ ກິຎ຺ຈາປິ ອິມິນາ ສິກ຺ຂາປເທນ ອາປຕ຺ຕິ ນ ທິສ຺ສຕິ, ຕຖາປິ ທຸກ຺ກເຏເນຕ຺ຖ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຊາຕິອາທີຫິ ອນຎ຺ຎາປເທເສນ ອກ຺ໂກສນ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສຸຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ອຸປສໍຫຣຓໍ, ປິຍກມ຺ຍຕາເຠທາຘິປ຺ປາເຍສຸ ອຎ຺ຎຕຣຕາ, ຕສ຺ສ ວິຊານນາຕິ ອິມາເນຕ຺ຖ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ.

ເປສຸຎ຺ຎສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ປທໂສຘມ຺ມສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໔໕. ຈຕຸຕ຺ເຖ ເອກໂຕຕິ ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ສທ຺ຘິໍ. ປຸຣິມພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ສທິສໍ ປຈ຺ຉາພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ‘‘ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອນິຈ຺ຈ-ສທ຺ເທນ ສທິສໍ ‘‘ເວທນາ ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອນິຈ຺ຈ-ສທ຺ທໍ ວທຕິ. ອກ຺ຂຣສມູໂຫຕິ ອວິຠຕ຺ຕິໂກ ອກ຺ຂຣສມູໂຫ. ອກ຺ຂຣານຸພ຺ຍຎ຺ຊນສມູໂຫ ປທນ຺ຕິ ວິຠຕ຺ຕິອນ຺ຕໍ ປທມາຫ. ວິຠຕ຺ຕິອນ຺ຕເມວ ປທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ປຐມປທໍ ປທເມວ, ທຸຕິຍໍ ອນຸປທ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອກໍ ປທນ຺ຕິ ຄາຖາປທໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ປທຄຓນາຍາຕິ ຄາຖາປທຄຓນາຍ. ອປາປຸຓິຕ຺ວາຕິ ສທ຺ຘິໍ ອກເຖຕ຺ວາ. ຣຸນ຺ຕິ ໂອປາເຕຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອນຸນາສິໂກ ອາຄມວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ, ສໍໂຍຄປຸພ຺ພສ຺ສ ຣສ຺ສຕ຺ຕໍ ກຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຣູ-ກາຣມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ຠຓ ສາມເຓຣາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ສເຈ ຣູ-ກາຣໍ ອວຕ຺ວາ ຣຸ-ອິຕິ ຣສ຺ສໍ ກຕ຺ວາ ວທຕິ, ອຎ຺ຎໍ ຠຓິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອນາປຕ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ເວທນາ ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອນິຈ຺ຈ-ສທ຺ທມຕ຺ເຕເນວ ອາປຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອສ ນໂຍຕິ ເອກເມວກ຺ຂຣໍ ວຕ຺ວາ ຐານໍ. ‘‘ມໂນປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ຫິ ມ-ກາຣມຕ຺ຕເມວ ວຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ. ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິສຸຕ຺ຕໍ ຠຓາປິຍມາໂນ ເອ-ກາຣໍ ວຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ ເຈ, ອນ຺ວກ຺ຂເຣນ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ອປຣິປຸຓ຺ຓປທໍ ວຕ຺ວາ ຐິເຕ ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊເນນ. ປເທສຸ ເອກໍ ປຐມປທໍ ວິຣຊ຺ຌຕິ, ທຸຕິເຍນ ອນຸປເທນ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ.

ອນງ຺ຄຓສຸຕ຺ຕໍ (ມ. ນິ. ໑.໕໗ ອາທໂຍ) ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສຸຕ຺ຕໍ (ມ. ນິ. ໑.໘໙ ອາທໂຍ) ມຫາເວທລ຺ລຎ຺ຈ (ມ. ນິ. ໑.໔໔໙ ອາທໂຍ) ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ຠາສິຕໍ, ອນຸມານສຸຕ຺ຕໍ (ມ. ນິ. ໑.໑໘໑ ອາທໂຍ) ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລານຕ຺ເຖເຣນ, ຈູຬເວທລ຺ລສຸຕ຺ຕໍ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໐ ອາທໂຍ) ຘມ຺ມທິນ຺ນາຍ ເຖຣິຍາ ຠາສິຕໍ. ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຠາສິຕມ຺ປິ ພຸທ຺ຘຠາສິເຕເຍວ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ອຏ຺ຐກຖານິສ຺ສິໂຕຕິ ປຸພ຺ເພ ມຄຘຠາສາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມສງ຺ຄຫາຣຸຬ຺ຫໍ ອຏ຺ຐກຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ອິທານິປິ ‘‘ຍຖາປິ ທີປິໂກ ນາມ, ນິລີຍິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫເຕ ມິເຄ’’ຕິ (ມິ. ປ. ໖.໑.໕) ເອວມາທິກໍ ສງ຺ຄຫາຣຸຬ຺ຫໍ ອຏ຺ຐກຖາວຈນໍ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ປາຬິນິສ຺ສິໂຕຕິ ‘‘ມກ຺ກຏີ ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕາ ຈາ’’ຕິເອວມາທິນາ (ປາຣາ. ໖໖) ປາຬິຍໍເຍວ ອາຄໂຕ. ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ນິພ຺ພານຸປນິສ຺ສິຕໍ. ວິວຏ຺ຏນິສ຺ສິຕໍ ປນ ສາມຎ຺ຎໂຕ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິ. ເຖຣສ຺ສາຕິ ນາຄເສນຕ຺ເຖຣສ຺ສ. ມຄ຺ຄກຖາທີນິ ປກຣຓານິ. ‘‘ອກ຺ຂເຣນ ວາເຈຕິ, ອກ຺ຂຣກ຺ຂເຣ ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ອກ຺ຂຣາຍ ວາເຈຕິ, ອກ຺ຂຣກ຺ຂຣາຍ ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາ’’ຕິ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

໔໘. ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ສທ຺ຘິໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ສຫ ນິສີທິຕ຺ວາ ອຸທ຺ເທສໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ທຫຣຠິກ຺ຂຸ ນິສິນ຺ໂນ…ເປ… ຠຓໂຕ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ທ຺ວີສຸປິ ຐິເຕສຸ ນິສິນ຺ເນສຸ ວາ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຠຓາມີຕິ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິເຍວ. ອຸປຈາຣໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາຕິ ປຣິສປຣິຍນ຺ຕໂຕ ທ຺ວາທສຫຕ຺ຖໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ. ‘‘ນິສິນ຺ເນ ວາເຈມີ’’ຕິ ຠຓນ຺ຕສ຺ສປິ ອຸປຈາຣໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນຕ຺ຕາ ອນາປຕ຺ຕິ. ສເຈ ປນ ທູເຣ ນິສິນ຺ນມ຺ປິ ວາເຈມີຕິ ວິສຸໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຠຓຕິ, ອາປຕ຺ຕິເຍວ. ເອໂກ ປາໂທ ນ ອາຄຈ຺ຉຕີຕິ ປຸພ຺ເພ ປຄຸໂຓເຍວ ປຈ຺ຉາ ອສຣນ຺ຕສ຺ສ ນ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ຕໍ ‘‘ເອວໍ ຠຓາຫີ’’ຕິ ເອກໂຕ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ໂອປາເຕຕີຕິ ສທ຺ຘິໍ ກເຖຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ອນຸປສມ຺ປນ຺ນຕາ, ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓຘມ຺ມໍ ປທໂສ ວາຈນຕາ, ເອກໂຕ ຠຓນຎ຺ຈາຕິ ອິມາເນຕ຺ຖ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ.

ປທໂສຘມ຺ມສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ສຫເສຍ຺ຍສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໔໙-໕໐. ປຎ຺ຈເມ ວິກູຊມານາຕິ ນິຕ຺ຖຸນນ຺ຕາ. ກາກຈ຺ຉມານາຕິ ໂຣທນ຺ຕາ. ຕຕ຺ຣິທໍ ວຕ຺ຖຸນິທສ຺ສນໍ ວາ. ເຕນ ນຸ ໂຂ ປາຕິຕນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉາວເສນ ກຖິຕຕ຺ຕາ ນຕ຺ຖິ ມຸສາວາໂທ. ເກຈິ ປນ ‘‘ສນ຺ເທຫວເສນ ວຈນໍ ມຸສາ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ສນ຺ຕິກໍ ອຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ‘‘ຍໍ ເອເຕສໍ ນ ກປ຺ປຕິ, ຕໍ ເຕສມ຺ປິ ນ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອຄນ຺ຕ຺ວາ.

໕໑. ທິຣຕ຺ຕຕິຣຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຈນສິລິຏ຺ຐຕາມຕ຺ເຕນ ທິຣຕ຺ຕ-ຄ຺ຄຫຓໍ ກຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕິຣຕ຺ຕຎ຺ຫິ ສຫວາເສ ລພ຺ຠມາເນ ທິຣຕ຺ເຕ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີຕິ ທິຣຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ວິສຸໍ ນ ໂຍເຊຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອຸຕ຺ຕຣິທິຣຕ຺ຕຕິຣຕ຺ຕນ຺ຕິ ຠຄວາ ສາມເຓຣານໍ ສງ຺ຄຫກຣຓຕ຺ຖາຍ ຕິຣຕ຺ຕປຣິຫາຣໍ ອທາສີ’’ຕິ. ນິຣນ຺ຕຣໍ ຕິຣຕ຺ຕທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວາ ທິຣຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ເກວລຎ຺ຫິ ຕິຣຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ວາເສນ ອນ຺ຕຣິກມ຺ປິ ຕິຣຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ, ທິຣຕ຺ຕວິສິຏ຺ຐໍ ປນ ຕິຣຕ຺ຕໍ ວຸຈ຺ຈມານໍ ເຕນ ອນນ຺ຕຣິກເມວ ຕິຣຕ຺ຕໍ ທີເປຕິ. ສຍນໍ ເສຍ຺ຍາ, ສຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິປິ ເສຍ຺ຍາຕິ ອາຫ ‘‘ກາຍປ຺ປສາຣຓສງ຺ຂາຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ອຸຠຍມ຺ປິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ, ຕສ຺ມາ. ປຎ຺ຈຫິ ຉທເນຫີຕິ ອິຏ຺ຐກສິລາສຸຘາຕິຓປຓ຺ຓສງ຺ຂອາເຕຫິ ປຎ຺ຈຫິ ຉທເນຫິ. ວາຈຸຄ຺ຄຕວເສນາຕິ ປຄຸຓວເສນ. ທິຍຑ຺ຒຫຕ຺ຖຸພ຺ເພໂຘ ວຑ຺ຒກີຫຕ຺ເຖນ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເອກູປຈາໂຣຕິ ວຬຎ຺ຊນທ຺ວາຣສ຺ສ ເອກຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຕຄພ຺ຠໍ ວາ ຈຕຸສ຺ສາລໍ ເອກູປຈາຣໍ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ອຸປຣິມຕເລນ ສທ຺ຘິໍ ອສມ຺ພທ຺ຘຠິຕ຺ຕິກສ຺ສາຕິ ອິທໍ ຕຸລາຍ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ສຍິຕ຺ວາ ປຸນ ເຕເນວ ສຸສິເຣນ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຠິຕ຺ຕິອນ຺ຕເຣນ ເຫຏ຺ຐິມຕລໍ ປວິສິຕຸໍ ໂຍຄ຺ເຄປິ ອຸປຣິມຕເລນ ອສມ຺ພທ຺ຘຠິຕ຺ຕິເກ ເສນາສເນ ອນາປຕ຺ຕິຍາ ວຸຕ຺ຕາຍ ຕຖາ ປວິສິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ເຍ ສມ຺ພທ຺ຘຠິຕ຺ຕິເກ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ສມ຺ພທ຺ຘຠິຕ຺ຕິເກ ອາປຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຫຏ຺ຐາປາສາເທ ສຍິຕຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ອິທມ຺ປິ ຕາທິເສ ເສນາສເນ ເຫຏ຺ຐິມຕເລ ສຍິຕສ຺ເສວ ອາປຕ຺ຕິປ຺ປສງ຺ກາ ສິຍາຕິ ຕໍນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ອຸປຣິມຕເລ ສຍິຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ນານູປຈາເຣຕິ ຍຕ຺ຖ ພຫິ ນິສ຺ເສຓິໍ ກຕ຺ວາ ອຸປຣິມຕລໍ ອາໂຣຫນ຺ຕິ, ຕາທິສໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປຣິມຕເລປິ ອາກາສງ຺ຄເຓ ນິປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ ‘‘ຉທນພ຺ຠນ຺ຕເຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສຠາສງ຺ເຂເປນາຕິ ສຠາກາເຣນ. ອຑ຺ຒກຸຏ຺ຏເກ ເສນາສເນຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອຑ຺ຒກຸຏ຺ຏກໍ ນາມ ຍຕ຺ຖ ເອກໍ ປສ຺ສໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຕີສຸ ປສ຺ເສສຸ ຠິຕ຺ຕິໂຍ ພທ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕິ, ຍຕ຺ຖ ວາ ເອກສ຺ມິໍ ປສ຺ເສ ຠິຕ຺ຕິໍ ອຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ອຸປຑ຺ຒໍ ອຸປຑ຺ຒໍ ກຕ຺ວາ ຠິຕ຺ຕິໂຍ ອຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕິ, ຕາທິສໍ ເສນາສນ’’ນ຺ຕິ ຕີສຸປິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ອຑ຺ຒກຸຏ຺ຏເກຕິ ຉທນໍ ອຑ຺ເຒນ ອສມ຺ປຕ຺ຕກຸຏ຺ຏເກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕມ຺ປິ ໂນ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ວາຬສງ຺ຆາໂຏ ນາມ ຖມ຺ຠານໍ ອຸປຣິ ວາຬຣູເປຫິ ກຕສງ຺ຆາໂຏ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ປຣິກ຺ເຂປສ຺ສ ພຫິຄເຕຕິ ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມິໍ ປສ຺ເສ ປຣິກ຺ເຂໂປ ນຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖາປິ ປຣິກ຺ເຂປາຣຫປ຺ປເທສໂຕ ພຫິຄເຕ ອນາປຕ຺ຕິເຍວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຄພ຺ຠູປຈາເຣຕິ ເອຕ຺ຖ ມຊ຺ເຌ ວິວຏງ຺ຄຓວນ຺ຕາສຸ ປມຸຂມຫາຈຕຸສ຺ສາລາສຸ ຍຖາ ອາກາສງ຺ຄຓໍ ອໂນຕຣິຕ຺ວາ ປມຸເຂເນວ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສພ຺ພຄພ຺ເຠ ປວິສິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ ໂຫຕິ, ເອວໍ ເອເກກຄພ຺ຠສ຺ສ ທ຺ວີສຸ ປສ຺ເສສຸ ກຸຏ຺ຏໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ກຕໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຄພ຺ຠູປຈາຣໍ ນາມ, ອິທໍ ປນ ຕາທິສໍ ນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຄພ຺ຠູປຈາເຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພຄພ຺ເຠ ປວິສນ຺ຕີຕິ ຄພ຺ຠູປຈາຣສ຺ສ ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ອາກາສງ຺ຄຓໍ ອໂນຕຣິຕ຺ວາ ປມຸເຂເນວ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕໍ ຕໍ ຄພ຺ຠໍ ປວິສນ຺ຕິ. ອຖ ກຸໂຕ ຕສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂໂປເຍວ ສພ຺ພປຣິຈ຺ຉນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຄພ຺ຠປຣິກ຺ເຂໂປເຍວ ຫິສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂໂປ’’ຕິ. ອິທຎ຺ຈ ສມນ຺ຕາ ຄພ຺ຠຠິຕ຺ຕິໂຍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈຕຸສ຺ສາລວເສນ ສນ຺ນິວິຏ຺ເຐປິ ເສນາສເນ ຄພ຺ຠປມຸຂໍ ວິສຸໍ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕມ຺ປິ ສມນ຺ຕາ ຐິຕຄພ຺ຠຠິຕ຺ຕີນໍ ວເສນ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ນາມ ໂຫຕິ.

‘‘ນນຸ ຈ ‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ປມຸເຂ ອນາປຕ຺ຕີ’ຕິ ອນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍໍ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຈຕຸສ຺ສາລວເສນ ສນ຺ນິວິຏ຺ເຐປິ ເສນາສເນ ວິສຸໍ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ປມຸເຂ ອນາປຕ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ ໂຍ ວເທຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ວາທປຣິໂມຈນຕ຺ຖໍ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍໍ ປນ…ເປ… ປາເຏກ຺ກສນ຺ນິເວສາ ເອກຈ຺ຉທນາ ຄພ຺ຠປາຬິໂຍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ປມຸເຂ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ນ ຈຕຸສ຺ສາລວເສນ ສນ຺ນິວິຏ຺ຐາ ຄພ຺ຠປາຬິໂຍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ກິຎ຺ຈຣຫິ ວິສຸໍ ສນ຺ນິວິຏ຺ຐໍ ເອກເມວ ຄພ຺ຠປາຬິໍ ສນ຺ຘາຍ. ຕາທິສາຍ ຫິ ຄພ຺ຠປາຬິຍາ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ປມຸເຂ ອນາປຕ຺ຕິ, ນ ຈຕຸສ຺ສາລວເສນ ສນ຺ນິວິຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ. ເອກາຍ ຈ ຄພ຺ຠປາຬິຍາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຄພ຺ຠສ຺ສ ອຸປຈາຣໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອນ຺ຕມໂສ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ຂຸທ຺ທກຠິຕ຺ຕີນໍ ອຸຏ຺ຐາປນມຕ຺ເຕນປິ ປມຸຂໍ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ຈຕຸສ຺ສາລວເສນ ສນ຺ນິວິຏ຺ຐາສຸ ປນ ຄພ຺ຠປາຬີສຸ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ຄພ຺ຠຠິຕ຺ຕີນໍ ວເສນປິ ປມຸຂໍ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ນາມ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ຍໍ ອິມິນາ ລກ຺ຂເຓນ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ປມຸຂໍ, ຕຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິ, ອິຕຣຕ຺ຖ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ອິທເມຕ຺ຖ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ.

ອິທານິ ‘‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ປມຸເຂ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕສ຺ເສວ ວຈນສ຺ສ ອຘິປ຺ປາຍໍ ປກາເສນ຺ເຕນ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠູມິຍໍ ວິນາ ຊຄຕິຍາ ປມຸຂໍ ສນ຺ຘາຍ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ອຍຸຕ຺ຕຕາວິຠາວນຕ຺ຖໍ ‘‘ຍຎ຺ຈ ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຠູມິຍໍ ວິນາ ຊຄຕິຍາ ປມຸຂໍ ສນ຺ຘາຍ ກຖິຕນ຺ຕິ ຫິ ອິມສ຺ສ ວຈນສ຺ສ ອຍມຘິປ຺ປາໂຍ – ‘‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ປມຸເຂ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ວິນາ ວຕ຺ຖຸໍ ຠູມິຍໍ ກຕເຄຫສ຺ສ ປມຸຂໍ ສນ຺ຘາຍ ກຖິຕໍ. ສເຈ ປນ ອຸຈ຺ຈວຕ຺ຖຸກໍ ປມຸຂໍ ໂຫຕິ, ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສງ຺ຂ຺ຍໍ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ທສຫຕ຺ຖຸພ຺ເພຘາປິ ຫິ ຊຄຕິ ປຣິກ຺ເຂປສງ຺ຂ຺ຍໍ ນ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ. ເຫຏ຺ຐາປິ ອິທເມວ ມນສິ ສນ຺ນິຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸຈ຺ຈວຕ຺ຖຸກໍ ເຈປິ ໂຫຕິ, ປມຸເຂ ສຍິໂຕ ຄພ຺ເຠ ສຍິຕານໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ນ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ອນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍໍ. ຊຄຕິຍາ ປມາຓໍ ວຕ຺ວາຕິ ‘‘ສເຈ ຊຄຕິຍາ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ຠູມິຍໍ ສຍິໂຕ, ຊຄຕິຍາ ອຸປຣິ ສຍິຕໍ ນ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວໍ ຊຄຕິຍາ ອຸພ຺ເພເຘນ ປມາຓໍ ວຕ຺ວາ. ເອກສາລາທີສຸ ອຸຊຸກເມວ ທີຆໍ ກຕ຺ວາ ສນ຺ນິເວສິໂຕ ປາສາໂທ ເອກສາລສນ຺ນິເວໂສ. ທ຺ວິສາລສນ຺ນິເວສາທໂຍປິ ວຸຕ຺ຕານຸສາຣໂຕ ເວທິຕພ຺ພາ. ສາລປ຺ປເຠທທີປນເມວ ເຈຕ຺ຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕໂຕ ວິເສໂສ.

ມຊ຺ເຌປາກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ປຣິກ຺ເຂປສ຺ສ ເຫຏ຺ຐິມປຣິຈ຺ເຉເທນ ທິຍຑ຺ຒຫຕ຺ຖຸພ຺ເພຘຕ຺ຕາ ທິຍຑ຺ຒຫຕ຺ຖໍ ເຈປິ ມຊ຺ເຌ ປາກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ນານູປຈາຣເມວ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ຉິທ຺ເທນ ເຄຫໍ ເອກູປຈາຣໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ສເຈ ອຸພ຺ເພເຘນ ທິຍຑ຺ຒຫຕ຺ຖພ຺ຠນ຺ຕເຣ ມນຸສ຺ສານໍ ສຎ຺ຈາຣປ຺ປໂຫນກໍ ຉິທ຺ທໍ ໂຫຕິ, ຕມ຺ປິ ທ຺ວາຣເມວາຕິ ເອກູປຈາຣໍ ໂຫຕິ. ກິໍ ປຣິກ຺ເຂໂປວິທ຺ຘສ຺ໂຕຕິ ປມຸຂສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂປໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ປຎ຺ຈນ຺ນໍເຍວ ຉທນານໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ວທຕິ ‘‘ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອຎ຺ຎຕເຣນ ຉທເນນ ຉນ຺ນາ’’ຕິ.

໕໓. ປາຬິຍໍ ‘‘ເສຍ຺ຍາ ນາມ ສພ຺ພຈ຺ຉນ຺ນາ ສພ຺ພປຣິຈ຺ຉນ຺ນາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນຈ຺ຉນ຺ນາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນປຣິຈ຺ຉນ຺ນາ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ເຍຠຸຍ຺ເຍນຈ຺ຉນ຺ນເຍຠຸຍ຺ເຍນປຣິຈ຺ຉນ຺ນເສນາສນໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສ ອວສານໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕໍ, ‘‘ອຸປຑ຺ຒຈ຺ຉນ຺ເນ ອຸປຑ຺ຒປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ຈ ອຸປຑ຺ຒຈ຺ຉນ຺ນອຸປຑ຺ຒປຣິຈ຺ຉນ຺ນເສນາສນໍ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕໍ, ອຸຠິນ຺ນມນ຺ຕຣາ ເກນ ຠວິຕພ຺ພໍ ປາຈິຕ຺ຕິເຍນ, ອຸທາຫຸ ທຸກ຺ກເຏນາຕິ? ໂລກວຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທສ຺ເສວ ອນວເສສໍ ກຕ຺ວາ ປຎ຺ຎາປນໂຕ ອິມສ຺ສ ຈ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊຕ຺ຕາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນຈ຺ຉນ຺ນເຍຠຸຍ຺ເຍນປຣິຈ຺ຉນ຺ນສ຺ສ ອຸປຑ຺ຒຈ຺ຉນ຺ນອຸປຑ຺ຒປຣິຈ຺ຉນ຺ນສ຺ສ ຈ ອນ຺ຕຣາ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ອນິວາຣິຕເມວ, ຕສ຺ມາ ວິນຍວິນິຈ຺ຉເຍ ຈ ຄຣຸເກເຍວ ຐາຕພ຺ພຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ປາຈິຕ຺ຕິຍເມວ ທສ຺ສິຕໍ. ສຕ຺ຕ ປາຈິຕ຺ຕິຍານີຕິ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ສາມຎ຺ຎໂຕ ເອກຕ຺ເຕນ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິສຸໍ ປນ ຄຍ຺ຫມາເນ ‘‘ສພ຺ພຈ຺ຉນ຺ເນ ສພ຺ພປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນຈ຺ຉນ຺ເນ ເຍຠຸຍ຺ເຍນປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ ອຏ຺ເຐວ ປາຈິຕ຺ຕິຍານິ ໂຫນ຺ຕິ.

ເສນມ຺ພມຓ຺ຑປວຓ຺ຓໍ ໂຫຕີຕິ ສີຫຬທີເປ ກິຣ ອຸຈ຺ຈວຕ຺ຖຸໂກ ສພ຺ພຈ຺ຉນ຺ໂນ ສພ຺ພອປຣິຈ຺ຉນ຺ໂນ ເອວໍນາມໂກ ສນ຺ນິປາຕມຓ຺ຑໂປ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ຊຄຕິປຣິກ຺ເຂປສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຸຈ຺ຈວຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາ ມຓ຺ຑປສ຺ສ ສພ຺ພອປຣິຈ຺ຉນ຺ນຕາ ນ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອິມິນາເປຕໍ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຈູຬກຈ຺ຉນ຺ນາທີນິ ເຈຕ຺ຖ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພານິ – ຍສ຺ສ ຈຕູສຸ ຠາເຄສຸ ເອໂກ ຉນ຺ໂນ, ເສສາ ອຈ຺ຉນ຺ນາ, ອິທໍ ຈູຬກຈ຺ຉນ຺ນໍ. ຍສ຺ສ ຕີສຸ ຠາເຄສຸ ທ຺ເວ ຉນ຺ນາ, ເອໂກ ອຈ຺ຉນ຺ໂນ, ອິທໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນຈ຺ຉນ຺ນໍ. ຍສ຺ສ ທ຺ວີສຸ ຠາເຄສຸ ເອໂກ ຉນ຺ໂນ, ເອໂກ ອຈ຺ຉນ຺ໂນ, ອິທໍ ອຸປຑ຺ຒຈ຺ຉນ຺ນໍ ນາມ ເສນາສນໍ. ຈູຬກປຣິຈ຺ຉນ຺ນາທີນິປິ ອິມິນາວ ນເຍນ ເວທິຕພ຺ພານິ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ປາຈິຕ຺ຕິຍວຕ຺ຖຸກເສນາສນໍ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ສຫ ນິປຊ຺ຊນໍ, ຈຕຸຕ຺ຖທິວເສ ສູຣິຍຕ຺ຖງ຺ຄມນນ຺ຕິ ອິມາເນຕ຺ຖ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ.

ສຫເສຍ຺ຍສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ທຸຕິຍສຫເສຍ຺ຍສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໕໕. ຉຏ຺ເຐ ‘‘ປຐມສິກ຺ຂາປເທ ‘ຠິກ຺ຂຸໍ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສໂສ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນາມາ’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘ມາຕຸຄາໂມປິ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິໂຕເຍວາ’ຕິ ຈຕຸຕ຺ຖທິວເສ ມາຕຸຄາເມນ ສທ຺ຘິໍ ສຍນ຺ຕສ຺ສ ທ຺ວີຫິ ສິກ຺ຂາປເທຫິ ທ຺ເວ ປາຈິຕ຺ຕິຍານິ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ປນ ຕີສຸປິ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ວິສຸໍ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ປຐມສິກ຺ຂາປເທ ‘ຠິກ຺ຂຸໍ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສໂສ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນາມາ’ຕິ ປຸຣິສສ຺ເສວ ຄຫຓໍ ອນຸຈ຺ຉວິກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕເທວ ຈ ຍຸຕ຺ຕຕຣໍ.

ຍຎ຺ຈ ອິຘ ‘‘ປຐມທິວເສປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ຈຕຸຕ຺ຖທິວເສປີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ກາຣຓໍ ວທນ຺ຕິ, ຕມ຺ປິ ອກາຣຓໍ ປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖເຍວາຕິ ນິຍມາຠາວໂຕ ອວຘາຣຓຕ຺ຖສ຺ສ ຈ ສມ຺ຠວໂຕ. ສມ຺ຠາວເນ ວາ ປິ-ສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນ ອິຘ ປຐມທິວເສປິ ຕາວ ອາປຕ຺ຕິ, ທຸຕິຍາທິທິວເສ ກິເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ. ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ເຖປິ ປິ-ສທ຺ເທ ຄຍ຺ຫມາເນ ອິມິນາວ ສິກ຺ຂາປເທນ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພາປຕ຺ຕິຍາ ອຎ຺ຎສ຺ມິມ຺ປິ ທິວເສ ອາປຊ຺ຊນໍ ທີເປຕິ, ນ ປຐມສິກ຺ຂາປເທນ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພາປຕ຺ຕິຍາຕິ ອກາຣຓເມວ ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ມຕິຕ຺ຖີ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸຠູຕາປິ ອນຸປາທິນ຺ນປກ຺ເຂ ຐິຕຕ຺ຕາ ສຫເສຍ຺ຍາປຕ຺ຕິໍ ນ ຊເນຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ອຕ຺ຖງ຺ຄເຕ ສູຣິເຍ ມາຕຸຄາເມ ນິປນ຺ເນ ຠິກ຺ຂຸ ນິປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ທິວາ ສຍນ຺ຕສ຺ສ ສຫເສຍ຺ຍາປຕ຺ຕິ ນ ໂຫຕິເຍວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປາຈິຕ຺ຕິຍວຕ຺ຖຸກເສນາສນໍ, ຕຕ຺ຖ ມາຕຸຄາເມນ ສຫ ນິປຊ຺ຊນໍ, ສູຣິຍຕ຺ຖງ຺ຄມນນ຺ຕິ ອິມາເນຕ຺ຖ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ.

ທຸຕິຍສຫເສຍ຺ຍສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ຘມ຺ມເທສນາສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໖໐-໖໔. ສຕ຺ຕເມ ຆຣໍ ນຍຕີຕິ ຆຣຓີ, ຆຣນາຍິກາ. ເຕນາຫ ‘‘ຆຣສາມິນີ’’ຕິ. ສຸຓ຺ຫາຕິ ສຸຓິສາ. ນ ຍກ຺ເຂນາຕິອາທີນໍ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣາ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປຸຣິສວິຄ຺ຄຫໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຐິເຕນ ຍກ຺ເຂນ ວາ ເປເຕນ ວາ ຕິຣຈ຺ຉາເນນ ວາ ສທ຺ຘິໍ ຐິຕາຍປິ ເທເສຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ອກ຺ຂຣາຍ ເທເສຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຉປ຺ປຎ຺ຈວາຈໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ‘ອິມໍ ປທໍ ຠາສິສ຺ສາມີ’ຕິ ເອກມ຺ປິ ອກ຺ຂຣໍ ວຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອາປຕ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

໖໖. ‘‘ເອໂກ ຄາຖາປາໂທຕິ ອິທໍ ຄາຖາພນ຺ຘເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປນ ວິຠຕ຺ຕິອນ຺ຕປທເມວ ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ອຏ຺ຐກຖໍ ຘມ຺ມປທໍ ຊາຕກາທິວຕ຺ຖຸໍ ວາຕິ ອິມິນາປິ ໂປຣາຓໍ ສງ຺ຄີຕິອາຣຸຬ຺ຫເມວ ອຏ຺ຐກຖາທິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຏ຺ຐກຖາທິປາຐໍ ຐເປຕ຺ວາ ທມິຬາທິຠາສນ຺ຕເຣນ ຍຖາຣຸຈິ ກເຖຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ປທໂສຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠໂທຕິ ອິມິນາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ທີເປຕິ. ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຸນ ນິສີທິຕ຺ວາຕິ ອິຣິຍາປຖປຣິວຕ຺ຕນນເຍນ ນານາອິຣິຍາປເຖນປິ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ທີເປຕິ. ສພ຺ພໍ ເຈປິ ທີຆນິກາຍໍ ກເຖຕີຕິ ຍາວ ນ ນິຏ຺ຐາຕິ, ຕາວ ປຸນທິວເສປິ ກເຖຕິ.

ທຸຕິຍສ຺ສ ວິຎ຺ຎູປຸຣິສສ຺ສ ອຄ຺ຄຫຓໍ ອກິຣິຍາ. ມາຕຸຄາເມນ ສທ຺ຘິໍ ຐິຕສ຺ສ ຈ ວິຎ຺ຎູປຸຣິສສ຺ສ ຈ ອຸປຈາໂຣ ອນິຍເຕສຸ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ຉນ຺ນໍ ວາຈານໍ ອຸປຣິ ເທສນາ, ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂໂຓ ມາຕຸຄາໂມ, ອິຣິຍາປຖປອວຕ຺ຕນາຠາໂວ, ວິຎ຺ຎູປຸຣິສາຠາໂວ, ອປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊນາຕິ ອິມານິ ປເນຕ຺ຖ ປຎ຺ຈ ອງ຺ຄານິ.

ຘມ຺ມເທສນາສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ຠູຕາໂຣຈນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໗໗. ອຏ຺ຐເມ ອນ຺ຕຣາຕິ ປຣິນິພ຺ພານສມຍໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ກາເລ. ອຕິກຑ຺ຒິຍມາເນນາຕິ ‘‘ວທຖ, ຠນ຺ເຕ, ກິໍ ຕຸມ຺ເຫຫິ ອຘິຄຕ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ນິປ຺ປີຬິຍມາເນນ. ອນຕິກຑ຺ຒິຍມາເນນປິ ປຸຈ຺ຉິເຕ ວາ ອປຸຈ຺ຉິເຕ ວາ ຕຖາຣູເປ ກາຣເຓ ສຕິ ອາໂຣເຈຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ເຕເນວ ອຎ຺ຎຕເຣນ ທຫຣຠິກ຺ຂຸນາ ອຸປວທິໂຕ ອຎ຺ຎຕໂຣ ເຖໂຣ ‘‘ອາວຸໂສ, ອຸປຣິມຄ຺ຄຕ຺ຖາຍ ວາຍາມໍ ມາ ອກາສິ, ຂີຓາສໂວ ຕຍາ ອຸປວທິໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ເຖເຣນ ຈ ‘‘ອຕ຺ຖິ ເຕ, ອາວຸໂສ, ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນ ປຕິຏ຺ຐາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ທຫຣຠິກ຺ຂຸ ‘‘ອາມ, ຠນ຺ເຕ, ໂສຕາປນ຺ໂນ ອຫ’’ນ຺ຕິ ອໂວຈ. ‘‘ກາຣໂກ ອຍ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາປິ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອໂມຆຠາວທສ຺ສເນນ ສມຸຕ຺ເຕຊນາຍ ສມ຺ປຫໍສນາຍ ຈ ອຣິຍາ ອຕ຺ຕານໍ ປກາເສນ຺ຕິເຍວ. ສຸຕປຣິຍຕ຺ຕິສີລຄຸຓນ຺ຕິ ສຸຕຄຸຓໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຄຸຓໍ ສີລຄຸຓຎ຺ຈ. ອຸມ຺ມຕ຺ຕກສ຺ສ ອິຘ ອວຈເນ ກາຣຓໍ ວທນ຺ເຕນ ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕເວທນຏ຺ຏານມ຺ປິ ອວຈເນ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອິຕິ-ສທ຺ເທນ ວາ ອາທິອຕ຺ເຖນ ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕເວທນຏ຺ເຏ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເຕເນວ ວທຕິ ‘‘ຈິຕ຺ຕກ຺ເຂປສ຺ສ ວາ ອຠາວາ’’ຕິ. ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ນານນ຺ຕິ ມຄ຺ຄຜລທິຏ຺ຐິຍາ ສມນ຺ນາຄຕານໍ. ອຣິຍານເມວ ຫິ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກາທິຠາໂວ ນຕ຺ຖິ. ຌານລາຠິໂນ ປນ ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ຌານາ ປຣິຫາຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ອຠູຕາໂຣຈນປຈ຺ຈຍາ ອນາປຕ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ນ ຠູຕາໂຣຈນປຈ຺ຈຍາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຠູຕາໂຣຈນປຈ຺ຈຍາ ອນາປຕ຺ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ.

ປຸພ຺ເພ ອວຸຕ຺ເຕຫີຕິ ຈຕຸຕ຺ຖປາຣາຊິເກ ອວຸຕ຺ເຕຫິ. ອິທຎ຺ຈ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິອຊານນວເສນ ອຈິຕ຺ຕກສມຸຏ຺ຐານໍ ໂຫຕິ. ອຣິຍາ ເຈຕ຺ຖ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິໍ ຊານນ຺ຕາ ວີຕິກ຺ກມໍ ນ ກໂຣນ຺ຕິ, ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ປນ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິໍ ຊານິຕ຺ວາປິ ວີຕິກ຺ກມໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເຕ ຈ ສຕ຺ຖຸໂນ ອາຓາວີຕິກ຺ກມເຈຕນາຍ ພລວອກຸສລຠາວໂຕ ຌານາ ປຣິຫາຍນ຺ຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉເທນ ອຣິຍປຸຄ຺ຄເລ ເອວ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ກຸສລາພ຺ຍາກຕຈິຕ຺ເຕຫິ ທ຺ວິຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຓ຺ຓຕ຺ຕິໍ ອຊານນ຺ຕາ ປນ ຌານລາຠີ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ໂລຠວເສນ ອກຸສລຈິຕ຺ເຕນປິ ນ ອາໂຣເຈນ຺ຕີຕິ ນຕ຺ຖິ. ອິຘ ທຸກ຺ຂເວທນາຍ ອຠາວໂຕ ‘‘ທ຺ວິເວທນ’’ນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ອນຸຣູປໍ ກຕ຺ວາ ທ຺ວິຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອວໍ ວາ ເອຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມສ຺ສ ຠູຕຕາ, ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອາໂຣຈນໍ, ຕງ຺ຂຓວິຊານນາ, ອນຎ຺ຎປ຺ປເທໂສຕິ ອິມານິ ປເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ອງ຺ຄານິ.

ຠູຕາໂຣຈນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລາໂຣຈນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໗໘. ນວເມ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລສທ຺ທຕ຺ຖທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ອຕ຺ເຖ ຫິ ທສ຺ສິເຕ ສທ຺ໂທປິ ‘‘ອຍໍ ເອເຕສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ທສ຺ສິໂຕເຍວ ໂຫຕິ. ‘‘ຍໍ ຍໍ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລສທ຺ເທນ ອຠິຘີຍຕິ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປາຣາຊິການິ ວຸຕ຺ຕານີ’’ຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິຈາຣຓາຕິ ຕຕ຺ຣ ປາຬິຍໍ ອຍໍ ວິຈາຣຓາ, ຕຕ຺ຣ ປາຬິອຏ຺ຐກຖາສຸ ວາ ອຍໍ ວິຈາຣຓາ. ຕຕ຺ຖ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ຕຕ຺ຖ ກສ຺ສຈິ ວິມຕິ ເອວໍ ຠເວຍ຺ຍ. ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລາໂຣຈເນ ວິຍ ທຸກ຺ກເຏນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ອກ຺ໂກສນ຺ໂຕປິ ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ໂອມສວາເທນ ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ອຘິປ຺ປາຍໍ ອຊານນ຺ເຕນປິ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍານໍ ວຈເນເຍວ ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ທີປນຕ຺ຖໍ ‘‘ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາວ ເອຕ຺ຖ ປມາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸນປິ ອຏ຺ຐກຖາວຈນເມວ ອຸປປຕ຺ຕິໂຕ ທຬ຺ຫໍ ກຕ຺ວາ ປຕິຏ຺ຐເປນ຺ໂຕ ‘‘ອິມິນາປິ ເຈຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ.

໘໐. ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຠິກ຺ຂຸສມ຺ມຸຕິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສມ຺ມຸຕິ ອຕ຺ຖີຕິ ຄເຫຕພ຺ພາຕິ ອາຫ ‘‘ອິຘ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາເຍວາ’’ຕິອາທິ.

໘໒. ອາທິໂຕ ປຎ຺ຈ ສິກ຺ຂາປທານີຕິ ປາຓາຕິປາຕາທີນິ ປຎ຺ຈ ສິກ຺ຂາປທານິ. ‘‘ເສສານີຕິ ວິກາລໂຠຊນາທີນິ ປຎ຺ຈາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຎ຺ຈ ສິກ຺ຂາປທານີຕິ ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິອາທີນິ ປຎ຺ຈາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ປາຓາຕິປາຕາທີນິ ຫິ ທເສວ ສິກ຺ຂາປທານິ ສາມເຓຣານໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ອຖ ໂຂ ສາມເຓຣານໍ ເອຕທໂຫສິ ‘ກຕິ ນຸ ໂຂ ອມ຺ຫາກໍ ສິກ຺ຂາປທານິ, ກຕ຺ຖ ຈ ອມ຺ເຫຫິ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ? ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາມເຓຣານໍ ທສ ສິກ຺ຂາປທານິ, ເຕສຸ ຈ ສາມເຓເຣຫິ ສິກ຺ຂິຕຸໍ, ປາຓາຕິປາຕາ ເວຣມຓີ ອທິນ຺ນາທານາ ເວຣມຓີ’’ຕິອາທິ (ມຫາວ. ໑໐໖).

ເຕສໍ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕສຸເຍວ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລາທຸຏ຺ຐຸລ຺ລວິຈາຣຓາ ກາຕພ຺ພາ, ນ ຈ ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິອາທີນິ ວິສຸໍ ເຕສໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ ອຕ຺ຖີຕິ. ອຖ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລສງ຺ຂາຕານິ ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິອາທີນິ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ກິໍ ນາມ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິ…ເປ… ອຊ຺ຌາຈາໂຣ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອິມິນາປິ ເຈຕໍ ສິທ຺ຘໍ ‘‘ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິອາທິ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລໍ ນາມ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອຊ຺ຌາຈາໂຣ ນາມາຕິ ຫິ ວທນ຺ໂຕ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິອາທິ ເກວລໍ ອຊ຺ຌາຈາໂຣ ນາມ ໂຫຕິ, ນ ປນ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ໂລ ນາມ ອຊ຺ຌາຈາໂຣຕິ ທີເປຕິ. ‘‘ອຊ຺ຌາຈາໂຣ ນາມາຕິ ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອກຕ຺ຕພ຺ພຣູປຕ຺ຕາ ຈ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິອາທີນິ ທຓ຺ຑກມ຺ມວຕ຺ຖຸປກ຺ຂໍ ຠຊນ຺ຕິ, ຕານິ ຈ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອວຓ຺ຓກາມຕາຍ ອາໂຣເຈນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອິຘ ປນ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນຄ຺ຄຫເຓນ ສາມເຓຣສາມເຓຣີສິກ຺ຂມານານໍ ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸໍ ອນຊ຺ຌາປນ຺ນສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສວຕ຺ຖຸໂກ ສງ຺ຆາທິເສໂສ, ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອາໂຣຈນໍ, ຠິກ຺ຂຸສມ຺ມຸຕິຍາ ອຠາໂວຕິ ອິມານິ ປເນຕ຺ຖ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ.

ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລາໂຣຈນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ປຖວີຂຓນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໘໔-໘໖. ທສເມ ເອກິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ‘‘ກາຍິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ມຎ຺ຎມານາ ວທນ຺ຕິ. ມຸຏ຺ຐິປ຺ປມາຓາຕິ ມຸຏ຺ຐິນາ ສງ຺ຄເຫຕພ຺ພປ຺ປມາຓາ. ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ເຍຠຸຍ຺ຍປໍສຸໍ ອປ຺ປປໍສຸຎ຺ຈ ປຖວິໍ ວຕ຺ວາ ອຸປຑ຺ຒປໍສຸກາ ປຖວີ ນ ວຸຕ຺ຕາ, ຕຖາປິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊສິກ຺ຂາປເທສຸ ສາວເສສປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາປິ ສມ຺ຠວໂຕ ອຸປຑ຺ຒປໍສຸກາຍປິ ປຖວິຍາ ປາຈິຕ຺ຕິຍເມວາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ສພ຺ພຈ຺ຉນ຺ນາທີສຸ ອຸປຑ຺ເຒ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິຘາປິ ທຸກ຺ກຏໍ ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍວຕ຺ຖຸກຎ຺ຈ ອນາປຕ຺ຕິວຕ຺ຖຸກຎ຺ຈ ທຸວິຘໍ ປຖວິໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎິສ຺ສາ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸກາຍ ຕຕິຍາຍ ປຖວິຍາ ອຠາວໂຕ. ທ຺ເວເຍວ ຫິ ປຖວິໂຍ ວຸຕ຺ຕາ ‘‘ຊາຕາ ຈ ປຖວີ ອຊາຕາ ຈ ປຖວີ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ທ຺ວີສຸ ອຎ຺ຎຕຣາຍ ປຖວິຍາ ຠວິຕພ຺ພໍ, ວິນຍວິນິຈ຺ຉເຍ ຈ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ຄຣຸເກເຍວ ຐາຕພ຺ພຕ຺ຕາ ນ ສກ຺ກາ ເອຕ຺ຖ ອນາປຕ຺ຕິຍາ ຠວິຕຸໍ. ສພ຺ພຈ຺ຉນ຺ນາທີສຸ ປນ ອຸປຑ຺ເຒ ທຸກ຺ກຏໍ ຍຸຕ຺ຕໍ ຕຕ຺ຖ ຕາທິສສ຺ສ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸໂນ ສພ຺ຠາວາ.

‘‘ໂປກ຺ຂຣຓິໍ ຂຓາ’’ຕິ ວທຕິ, ວຏ຺ຏຕີຕິ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ໂອກາເສ’’ຕິ ອນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ອິມໍ ວລ຺ລິໍ ຂຓາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ປຖວີຂຓນໍ ສນ຺ຘາຍ ປວຕ຺ຕໂວຫາຣຕ຺ຕາ ອິມິນາວ ສິກ຺ຂາປເທນ ອາປຕ຺ຕິ, ນ ຠູຕຄາມປາຕພ຺ຍຕາຍ. ກຸເຏຫີຕິ ຆເຏຫິ. ຕນຸກກທ຺ທໂມຕິ ອຸທກມິສ຺ສກກທ຺ທໂມ. ໂສ ຈ ອຸທກຄຕິກຕ຺ຕາ ວຏ຺ຏຕິ. ໂອມກຈາຕຸມາສນ຺ຕິ ອູນຈາຕຸມາສໍ. ໂອວຏ຺ຐນ຺ຕິ ເທເວນ ໂອວຏ຺ຐໍ. ອກຕປພ຺ຠາເຣຕິ ອວຬຎ຺ຊນຏ຺ຐານທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕາທິເສ ຫິ ວມ຺ມິກສ຺ສ ສພ຺ຠາໂວຕິ. ມູສິກຸກ຺ກຸຣໍ ນາມ ມູສິກາຫິ ຂຓິຕ຺ວາ ພຫິ ກຕປໍສຸຣາສິ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ໂອມກຈາຕຸມາສໂອວຏ຺ໂຐເຍວ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອກທິວສມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ໂອວຏ຺ຐເອກທິວສາຕິກ຺ກນ຺ໂຕປິ ວິໂກເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ເຫຏ຺ຐາຠູມິສມ຺ພນ຺ເຘປິ ຈ ໂຄກຓ຺ຏເກ ຠູມິໂຕ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອຸທ຺ຘໍ ຐິຕຕ຺ຕາ ອຈ຺ຈຸຄ຺ຄຕມຕ຺ຖກໂຕ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ສກຏ຺ຐາເນ ອຕິຏ຺ຐມານໍ ກຕ຺ວາ ປາເທຫິ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອາໂລຬິຕກທ຺ທມມ຺ປິ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຕໂຕຕິ ຕໂຕ ປຸຣາຓເສນາສນໂຕ. ອິຏ຺ຐກໍ ຄຓ຺ຫາມີຕິອາທິ ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸທເກນາຕິ ອຸຊຸກໍ ອາກາສໂຕເຍວ ປຕນກອຸທເກນ. ‘‘ສເຈ ປນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປຫຣິຕ຺ວາ ປຕິເຕນ ອຸທເກນ ເຕມິຕໍ ໂຫຕິ, ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຸຈ຺ຈາເລຕ຺ວາຕິ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ. ເຕນ ອປເທເສນາຕິ ເຕນ ເລເສນ.

໘໗-໘໘. ອວິສຍຕ຺ຕາ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ສເຈປິ ນິພ຺ພາເປຕຸໍ ສກ຺ກາ ໂຫຕິ, ປຐມໍ ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ເຕນ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ‘‘ທຫຕູ’’ຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາປິ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອນາປຕ຺ຕິ. ໂອວຏ຺ຐໍ ຉນ຺ນນ຺ຕິ ປຐມໍ ໂອວຏ຺ຐໍ ປຈ຺ຉາ ຉນ຺ນໍ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ຊາຕປຖວີ, ປຖວີສຎ຺ຎິຕາ, ຂຓນຂຓາປນານໍ ອຎ຺ຎຕຣນ຺ຕິ ອິມານິ ປເນຕ຺ຖ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ.

ປຖວີຂຓນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິຏ຺ຐິໂຕ ມຸສາວາທວຄ຺ໂຄ ປຐໂມ.