ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍກຖາວຓ຺ຓນາ

໕໕໑. ເອວໍ ອນິຍຕກຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍກຖໍ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ໂຂມ’’ນ຺ຕິອາທິ. ໂຂມນ຺ຕິ ເອວໍນາມກໍ ຈີວຣໍ. ໂຂມນ຺ຕິ ຄຈ຺ຉວິເສສສ຺ສ ນາມໍ, ຕສ຺ສ ວາເກຫິ ກຕຈີວຣໍ ກາຣໂຓປຈາຣໂວຫາຣວເສນ ‘‘ໂຂມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກປ຺ປາສນ຺ຕິ ກປ຺ປາສສຸຕ຺ຕມຍໍ ຈີວຣໍ, ອິທມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ‘‘ກປ຺ປາສ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂກເສຍ຺ຍໍ ນາມ ໂກສກາຣກິມິໂກສໍ, ໂກເສນ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ ໂກເສຍ຺ຍໍ. ອິຘ ປນ ເຕນ ໂກເສຍ຺ຍສຸຕ຺ເຕນ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ຈີວຣໍ ‘‘ໂກເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາຓນ຺ຕິ ສາຓວາກສຸຕ຺ເຕຫິ ວາຍິຕ຺ວາ ກຕຈີວຣໍ. ອິທຎ຺ຈ ໂຂມໍ ວິຍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຠງ຺ຄນ຺ຕິ ໂຂມສຸຕ຺ຕາທີນິ ສພ຺ພານິ, ເອກຈ຺ຈານິ ວາ ມິສ຺ເສຕ຺ວາ ກຕຈີວຣໍ. ອິທມ຺ປິ ກຣຓປ຺ປກາເຣນ ລທ຺ຘນາມກໍ. ‘‘ຠງ຺ຄໍ ນາມ ເອກາ ຄຈ຺ຉຊາຕິ, ຕສ຺ສາ ວາກມຍສຸຕ຺ເຕຫິ ວາຍິຕ຺ວາ ກຕຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ເກຈິ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ໂຂມໍ ວິຍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ກມ຺ພລນ຺ຕິ ມນຸສ຺ສໂລມວາຬໂລມໍ ວິນາ ເສສໂລເມຫິ ວາຍິຕ຺ວາ ກຕຈີວຣໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ອິທໍ ‘‘ຈີວຣໍ ນາມ ຉນ຺ນໍ ຈີວຣານໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຈີວຣ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໔໖໓) ປທຠາຊເນ ຈ ‘‘ໂຂມໍ ກປ຺ປາສິກໍ ໂກເສຍ຺ຍໍ ກມ຺ພລໍ ສາຓໍ ຠງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໒-໔໖໓) ອຏ຺ຐກຖາຍ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ‘‘ຊາຕິໂຕ’’ຕິ ອິທໍ ປມາຓາທິເຠທສ຺ສ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຊາຕິໂຕຕິ ໂຂມາທິສາມຎ຺ຎໂຕ. ສາມຎ຺ຎຎ຺ຫິ ‘‘ຊາຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ທີຆຣສ຺ສຖູລສຸຂຸມນີລປີຕາທິເຠທຠິນ຺ນານໍ ສພ຺ເພສໍ ວຕ຺ຖາວຍວານໍ ສງ຺ຄາຫິກໂຂມສຸຕ຺ຕມຍຕາສາມຎ຺ຎໍ ຊາຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ.

໕໕໒. ທຸກູລນ຺ຕິ ເອວໍນາມກໍ ຣຸກ຺ຂວາກມຍຈີວຣໍ. ປຕ຺ຕຸຓ຺ຓນ຺ຕິ ປຕ຺ຕຸຓ຺ຓເທເສ ສຎ຺ຊາຕວຕ຺ຖໍ. ‘‘ປຕ຺ຕຸຓ຺ຓໍ ໂກເສຍ຺ຍວິເສໂສ’’ຕິ ອຠິຘານໂກເສ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈິນນ຺ຕິ ຈິນເທເສ ອຸປ຺ປນ຺ນວຕ຺ຖໍ. ໂສມາຣປຏ຺ຏກນ຺ຕິ ໂສມາຣເທເສ ອຸປ຺ປນ຺ນວຕ຺ຖໍ. ‘‘ໂສມາຣຈິນປຏກ’’ນ຺ຕິປິ ລິຂນ຺ຕິ, ໂສເຍວຕ຺ໂຖ. ອິທ຺ຘິຊນ຺ຕິ ເອຫິຠິກ຺ຂູນໍ ປຸຎ຺ຎິທ຺ຘິຍາ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ຈີວຣໍ. ເທວທິນ຺ນນ຺ຕິ ເທວຕາຫິ ທິນ຺ນໍ ຈີວຣໍ. ຕຎ຺ຫິ ກປ຺ປຣຸກ຺ເຂ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ, ຊາລິນິຍາ ເທວກຎ຺ຎາຍ ອນຸຣຸທ຺ຘຕ຺ເຖຣສ຺ສ ທິນ຺ນວຕ຺ຖສທິສໍ. ຕສ຺ສາຕິ ຊາຕິໂຕ ຉພ຺ພິຘສ຺ສ ກປ຺ປິຍຈີວຣສ຺ສ. ອິທໍ ຉພ຺ພິຘຈີວຣໍ ຍຖາຣຫໍ ອນຸໂລມິກໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸກູລຎ຺ຫິ ສາຓສ຺ສ ອນຸໂລມໍ ວາກມຍຕ຺ຕາ, ປຕ຺ຕຸຓ຺ຓາທີນິ ໂກເສຍ຺ຍສ຺ສ ອນຸໂລມານິ ປາຓເກຫິ ກຕສຸຕ຺ຕມຍຕ຺ຕາ, ອິທ຺ຘິຊມ຺ປິ ໂຂມາທີນໍເຍວ ອຎ຺ຎຕຣໍ ໂຫຕີຕິ ເຕສໍ ອນຸໂລມໍ, ເທວທິນ຺ນມ຺ປິ ໂຂມາທີນໍເຍວ ອນຸໂລມໍ ໂຫຕິ ເຕສໍ ອຎ຺ຎຕຣຠາວໂຕ. ຍຖາຫ –

‘‘ສາຓສ຺ສ ຕຸ ທຸກູລຎ຺ຫິ, ອິທ຺ຘິຊໍ ເທວທິນ຺ນກໍ;

ໂຂມາທີນໍວສິຏ຺ຐໍຕຸ, ໂກເສຍ຺ຍສ຺ສານຸໂລມິກ’’ນ຺ຕິ.

໕໕໓. ຕິຓ຺ຓໍ ຈີວຣານໍ ສມາຫາໂຣ ຕິຈີວຣນ຺ຕິ ປມາຓຍຸຕ຺ຕໍ ສງ຺ຆາຏິອາທິນາເມນ ອຘິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ເສວ ນາມຕ຺ຕາ ຕເທວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຄຓນວເສນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຈີວຣຕ຺ຕຍໍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ສມຸທ຺ເທກເທໂສປິ ຍຖາ ‘‘ສມຸທ຺ໂທ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ອຘິຏ຺ຐິເຕສຸ ຕີສຸ ຈີວເຣສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ‘‘ຕິຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬນ຺ຕິ ສງ຺ຆາຏິອາທິວິສິຏ຺ຐນາເມຫິ ອນຘິຏ຺ຐິຕໍ ‘‘ອນຸຊານາມິ ຠິກ຺ຂເວ ອາຍາເມນ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລໍ ສຸຄຕງ຺ຄຸເລນ ຈຕຸຣງ຺ຄຸລວິຕ຺ຖຕໍ ປຈ຺ຉິມໍ ຈີວຣ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໓໕໘) ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ປຈ຺ຉິມຈີວຣປຣິຍນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ກຕາກຕສ຺ສ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຈີວຣສ຺ສ ຣຸຬ຺ຫິສຎ຺ຎາ.

ມຸຂໍ ສນ຺ທມານລາລໍ ປຸຎ຺ຉຕິ ເອເຕນາຕິ ມຸຂປຸຎ຺ຉນນ຺ຕິ ກໂປລໂຕ ນິຈ຺ຈໍ ສນ຺ທມານລາລານໍ ປຸຎ຺ຉນຕ຺ຖາຍ ອນຸຎ຺ຎາຕສ຺ສ ຈີວຣວິເສສສ຺ສ ນາມໍ. ນິສີທນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ນິສີທນນ຺ຕິ ຈ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ນິສີທິຕຸໍ ອນຸຎ຺ຎາຕສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສ ນາມໍ. ອຘິຏ຺ເຐຍ຺ຍາຕິ ‘‘ອິມໍ ກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ວິ. ວິ. ໕໘໕) ວກ຺ຂມານນເຍນ ນາມໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ເຐຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓເມວ ຈາຕິ ສງ຺ຆິເກ ມຎ຺ຈປີເຐ ສຣີຣສມ຺ຜຸສເນນ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ໂມຈນຕ຺ຖາຍ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓຈີວຣຎ຺ຈ.

໕໕໔. ເອກາຫນ຺ຕິ ວສນກິຣິຍາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍເຄ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ຕິຈີວຣນ຺ຕິ ຕິຈີວເຣນ. ວິປ຺ປວເສຍ຺ຍາຕິ ‘‘ສງ຺ຆາຏິຍາ ວາ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ເຄນ ວາ ອນ຺ຕຣວາສເກນ ວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໗໖) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອກເທເສ ສມຸທາໂຍປຈາຣວເສນ ອວຍວສ຺ສ ວຈນໂຕ ຕິຓ຺ຓໍ ຈີວຣານໍ ອຎ຺ຎຕເຣນາຕິປິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ຕຖາ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ວິນາ’’ຕິ ອິທໍ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ອຘິຏ຺ຐາຕິ ອຘິຏ຺ຐາຍາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ ‘‘ປຏິສງ຺ຂາ ໂຍນິໂສ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໒, ໒໓; ອ. ນິ. ໖.໕໘) ຍຖາ, ເອຕ຺ຖ ‘‘ວຬຎ຺ຊິຍມານ’’ນ຺ຕິ ເສໂສ, ອຘິຏ຺ຐາຍ ວຬຎ຺ຊິຍມານໍ ນິສີທນໍ ຕຖາ ວິນາ ຈຕຸມາສໍ ນ ວເສຍ຺ຍາຕິ ໂຍຊນາ.

໕໕໕. ກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ກປ຺ປິຍກາຣຓໍ ນີລາທິວຓ຺ຓເຠທກຣຓໍ. ກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ຈ ກາຣເຓ ກາຣິຍູປຈາເຣນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ພິນ຺ທຸໍ ທຕ຺ວາຕິ ‘‘ນີລໍ ວາ ກທ຺ທມໍ ວາ ກາຬສາມໍ ວາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໓໖໘) ວຸຕ຺ຕໂລຫມລາທິນາ ເຍນ ເກນຈິປິ ມງ຺ຄຸລປິຏ຺ຐິປ຺ປມາຓາທິກໍ ພິນ຺ທຸໍ ທຕ຺ວາ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ເພສຸ ຕິຈີວຣາທີສຸ, ນິທ຺ຘາຣເຓ ຠຸມ຺ມໍ. ຕິຈີວຣນ຺ຕິ ນິທ຺ຘາຣິຕພ຺ພໍ. ອຸປປນ຺ນນ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ. ປມາເຓນາຕິ ອນນ຺ຕຣໍ ວກ຺ຂມາເນນ ປມາເຓນ. ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິອາທິນາ ວກ຺ຂມານນເຍນ ນາມໍ ວຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ເອວກາເຣນ ປນ ນາມໍ ວຕ຺ວາ ນ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສສຈີວເຣສຸປິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ ‘‘ອນຸຊານາມິ ຠິກ຺ຂເວ ຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ, ນ ວິກປ຺ເປຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມຫາວ. ໓໕໘). ຕສ຺ມາ ຕິຈີວຣາທີນິ ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ເຕນ ‘‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິອາທິນາ ນາມໍ ວຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ວິກປ຺ເປນ຺ເຕນ ປນ ‘‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສ ນາມໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອິມໍ ຈີວຣໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພໍ. ຕິຈີວຣໍ ວາ ໂຫຕຸ ອຎ຺ຎໍ ວາ, ຍທິ ຕໍ ຕໍ ນາມໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕິ, ອວິກປ຺ປິຕໍ ໂຫຕິ ອຕິເຣກຈີວຣຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຕໍ ຈີວຣນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

໕໕໖-໗. ‘‘ອຸປປນ຺ນໍ ປມາເຓນາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓໍ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ປຈ຺ຉິມນ຺ເຕນາ’’ຕິອາທິ. ສງ຺ຆຏິຕຏ຺ເຐນ ສງ຺ຆາຏິ. ວຕ຺ຖຂຓ຺ຑານິ ສິພ຺ພນກມ຺ເມນ ສງ຺ຆເຏຕ຺ວາ ກຕຕ຺ຕາ ‘‘ສງ຺ຆາຏີ’’ຕິ ຈີວຣານໍ ສາມຎ຺ຎນາມໍ. ອິຘ ປນ ຣຸຬ຺ຫິຍາ ອນ຺ຕຣວາສກາທິວິເສສນາມພ຺ຍຕິຣິຕ຺ເຕ ຈີວຣວິເສເສ ວຕ຺ຕຕິ. ມຸຏ຺ຐິປຎ຺ຈກາຕິ ເອຕ຺ຖ ເອກາທີນມຏ຺ຐາຣສນ຺ຕານໍ ສງ຺ຂ຺ຍາສທ຺ທານໍ ສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ເຍ ວຕ຺ຕມານຕ຺ຕາ ປຎ຺ຈສທ຺ໂທ ຈີວຣປ຺ປມາຓປ຺ປກຣຓໂຕ ລພ຺ຠມານຫຕ຺ຖສງ຺ຂາຕຣຕເນເຍວ ປວຕ຺ຕຕິ, ເຕເນວ ມຸຏ຺ຐິສທ຺ໂທປິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ມຸຏ຺ຐິຣຕເນ ວຕ຺ຕຕິ. ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ປູຣໂຓ ປຎ຺ຈໂມ, ມຸຏ຺ຐິຍາ ປຎ຺ຈໂມ ມຸຏ຺ຐິປຎ຺ຈໂມ. ມຸຏ຺ຐິປຎ຺ຈໂມ ປຣິມາຓເມຕິສ຺ສາຕິ ‘‘ມຸຏ຺ຐິປຎ຺ຈມກາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ມ-ກາຣໂລເປນ ‘‘ມຸຏ຺ຐິປຎ຺ຈກາ’’ຕິ ສງ຺ຆາຏິ ວຸຕ຺ຕາ.

ມຸຏ຺ຐິຕ຺ຕິກາຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ເຍ ວຕ຺ຕມາໂນ ຕິ-ສທ຺ໂທ ຈີວຣປ຺ປມາຓປ຺ປກຣຓໂຕ ລພ຺ຠມານຫຕ຺ຖສງ຺ຂາຕຣຕເນເຍວ ວຕ຺ຕຕິ, ເຕເນວ ມຸຏ຺ຐິສທ຺ໂທປິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ມຸຏ຺ຐິຣຕເນ ວຕ຺ຕຕິ. ຕິຓ຺ຓໍ ປູຣໂຓ ຕຕິໂຍ, ມຸຏ຺ຐິຍາ ຕຕິໂຍ ມຸຏ຺ຐິຕຕິໂຍ, ມຸຏ຺ຐິຕຕິໂຍ ປຣິມາຓເມຕິສ຺ສາຕິ ‘‘ມຸຏ຺ຐິຕຕິຍກາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຕິຍ-ປຈ຺ຈຍໂລເປນ ‘‘ມຸຏ຺ຐິຕ຺ຕິກາ’’ຕິ ສງ຺ຆາຏິເຍວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວມຸປຣິປິ. ຕິຣິຍນ຺ຕິ ຕິຣິຍໂຕ.

ອຸຕ຺ຕມນ຺ເຕນາຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິມາຓນ຺ເຕນ. ສຕ຺ຖຸໂນ ຈີວຣູນາປີຕິ ‘‘ຕຕ຺ຣິທໍ ສຸຄຕສ຺ສ ສຸຄຕຈີວຣປ຺ປມາຓໍ, ທີຆໂສ ນວ ວິທຕ຺ຖິໂຍ ສຸຄຕວິທຕ຺ຖິຍາ, ຕິຣິຍໍ ຉ ວິທຕ຺ຖິໂຍ’’ຕິ (ປາຈິ. ໕໔໘) ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓສຸຄຕຈີວຣໂຕ ອູນາປິ. ປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ຠາວເນ, ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉເທນ ຕຕ຺ຕກມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ, ຕໂຕ ເຈ ອູນໍ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນ຺ຕທ຺ວຍສນ຺ທສ຺ສເນນ ອຸຠຍມຊ຺ເຌ ຍໍ ປໂຫນກຣຸຈ຺ຈນກປ຺ປມາຓໍ, ຕໍ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໕໕໘. ມຸຏ຺ຐິປຎ຺ຈກສທ຺ໂທ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນິຘ ທີຆນ຺ເຕ ວຕ຺ຕຕິ. ມຸຏ຺ຐິປຎ຺ຈໂກ ທີຆນ຺ໂຕ ຍສ຺ສ, ຍສ຺ມິໍ ວາ ປມາເຓຕິ ວິຄ຺ຄໂຫ, ທີຆນ຺ຕໂຕ ມຸຏ຺ຐິປຎ຺ຈກປ຺ປມາເຓນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ມຸຏ຺ຐິປຎ຺ຈມ’’ນ຺ຕິປິ ລິຂນ຺ຕິ. ຕິຣິຍນ຺ຕໂຕຕິ ວິຕ຺ຖາຣນ຺ຕໂຕ. ອຑ຺ຒຫຕ຺ໂຖ ອຑ຺ໂຒ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ໂສ ເຕຍ຺ໂຍ ຕຕິໂຍ ຍສ຺ສ ປມາຓສ຺ສາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ຕໍ, ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍຣຕນປ຺ປມາຓໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທ຺ວິຫຕ຺ຖໍ ວາຕິ ທ຺ເວ ຫຕ຺ຖາ ຍສ຺ສ ປມາຓສ຺ສາຕິ ວິຄ຺ຄໂຫ, ທ຺ວິຣຕນປ຺ປມາຓໍ ວາ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທຎ຺ຈ ‘‘ຕິຣິຍໍ ທ຺ວິຫຕ຺ໂຖປິ ວຏ຺ຏຕິ. ປາຣຸປເນນປິ ຫິ ສກ຺ກາ ນາຠິໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕຸ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙) ອຏ຺ຐກຖາຄຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ເສເສ ອນ຺ຕຣວາສເກ’’ຕິ ອິທໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຣິມາເຓນ ປຣິມິຕຈີວຣນິທສ຺ສນໍ.

໕໕໙. ອຫຕາຫຕກປ຺ປານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ວຕ຺ຖານ’’ນ຺ຕິ ເສໂສ. ອຫຕານໍ ວຕ຺ຖານນ຺ຕິ ນວວຕ຺ຖານໍ. ອຫຕໂຕ ກິຎ຺ຈິ ອູນານິ ອຫຕກປ຺ປານິ, ເຕສໍ ນວໂວຫາຣູປຄານໍ ກຕິປຍໂຘຕານໍ ວຕ຺ຖານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສງ຺ຆາຏີຕິ ສງ຺ຆາຏິນາມກຈີວຣໍ. ທິຄຸຓາຕິ ທຸປຏ຺ຏກຕາ.

໕໖໐. ອຸຕຸທ຺ຘຏານນ຺ຕິ ອຕິກ຺ກນ຺ຕທິວສານໍ, ພຫຸກາລໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຖ ວາ ຍານິ ອຸຕຸໂຕ ອຸທ຺ຘຏານິ, ເຕສໍ ວຕ຺ຖານນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ຕິຓ຺ຓໍ ອຸຕູນມຎ຺ຎຕຣໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຐິຕານໍ ປຸຣາຓວຕ຺ຖານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຈີວຣານນ຺ຕິ ຈີວຣຕ຺ຖານິ ວຕ຺ຖາເນວ ຄຫິຕານິ. ຈຕຸຄ຺ຄຸຓາຕິ ຈຕຸປຏ຺ຏາ. ເສສາ ທຸເວຕິ ອນ຺ຕຣວາສກອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄາ ທ຺ເວ. ຍຖາສຸຂນ຺ຕິ ຍຖາຣຸຈິ. ປໍສຸກູລນ຺ຕິ ສຸສານາທີສຸ ປຕິຕປິໂລຕິກຈີວຣໍ.

໕໖໑. ‘‘ຕີຓິປີ’’ຕິອາທີສຸ ‘‘ຕິຈີວເຣ ກຍິຣມາເນ ສພ຺ພໍ ຉິນ຺ນກໍ ນປ຺ປໂຫຕີ’’ຕິ ປາຬິຍໍ ອາຄຕວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ‘‘ອນຸຊານາມິ ຠິກ຺ຂເວ ທ຺ເວ ຉິນ຺ນການິ ເອກໍ ອຉິນ຺ນກ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໖໐) ອາທິວຈນໂຕ ‘‘ຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ເສໂສ. ຉິນ຺ທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຕ຺ຖານິ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ສິພ຺ເພຕ຺ວາ ກາຕພ຺ພໍ. ປໂຫຕິ ເຈຕິ ວຕ຺ຖານິ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ກຣເຓ ຍທິ ຈີວຣສ຺ສ ປໂຫຕິ. ສພ຺ເພສູຕິ ຕີສຸ ຈີວເຣສຸ. ອປ຺ປໂຫນ຺ເຕສູຕິ ວຕ຺ຖານໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ສິພ຺ພເນນ ອປ຺ປໂຫນ຺ເຕສຸ. ອນ຺ວາຘິກນ຺ຕິ ວຕ຺ເຖ ອູນາຕິເຣກໍ ອປເນຕ຺ວາ ອາຄນ຺ຕຸກປຕ຺ຕສງ຺ຂາຕໍ ອນຸວາຕໍ ຈີວຣສ຺ສ ປຣິຍນ຺ເຕ, ມຊ຺ເຌ ຈ ຍຖາຣຫໍ ທີຆຣສ຺ສປຣິມາຓຍຸຕ຺ຕໍ ອລ຺ລິຍາເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໕໖໒. ອຈ຺ຉິນ຺ນໍ ວາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຈ຺ຉິນ຺ນໍ ວາ. ອນາທິນ຺ນນ຺ຕິ ອນາທິນ຺ນອາຄນ຺ຕຸກປຕ຺ຕໍ. ຕິຈີວຣນ຺ຕິ ຕີສຸ ຈີວເຣສຸ ເອເກກນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ທຸພ຺ໂຠເຄນາຕິ ທຸຏ຺ຐຸ ປຣິໂຠເຄນ. ຍຖາ ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ ນສ຺ສຕິ, ຕຖາ ກິລິຏ຺ຐານໍ ໂຘວນາທິມກຕ຺ວາ ນິວາສນາທິນາ ປຣິໂຠເຄນ.

໕໖໓-໔. ກຸສິນ຺ຕິ ອາຍາມໂຕ ຈ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຈ ອນຸວາຕໍ ຈີວຣມຊ຺ເຌ ຕາທິສເມວ ທີຆປຕ຺ຕຎ຺ຈ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຈີວຣກ຺ຂນ຺ຘອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ກຸສີຕິ ອາຍາມໂຕ ຈ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຈ ອນຸວາຕາທີນໍ ທີຆປຕ຺ຕານເມຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໔໕). ອຑ຺ຒກຸສິນ຺ຕິ ອນຸວາຕສທິສໍ ຈີວຣມຊ຺ເຌ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຣສ຺ສປຕ຺ຕໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ອຑ຺ຒກຸສີຕິ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ຣສ຺ສປຕ຺ຕານໍ ນາມ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໔໕). ມຓ຺ຑລນ຺ຕິ ເອເກກສ຺ມິໍ ຂຓ຺ເຑ ມຫາມຓ຺ຑລໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ມຓ຺ຑລນ຺ຕິ ປຎ຺ຈຂຓ຺ຑິກຈີວຣສ຺ສ ເອເກກສ຺ມິໍ ຂຓ຺ເຑ ມຫາມຓ຺ຑລ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໔໕). ອຑ຺ຒມຓ຺ຑລນ຺ຕິ ມຓ຺ຑລສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ນິເວສິຍມານໍ ຂຸທ຺ທກມຓ຺ຑລໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ອຑ຺ຒມຓ຺ຑລນ຺ຕິ ຂຸທ຺ທກມຓ຺ຑລ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໔໕). ວິວຏ຺ຏນ຺ຕິ ມຓ຺ຑລໍ, ອຑ຺ຒມຓ຺ຑລຎ຺ຈາຕິ ທ຺ເວ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ສິພ຺ພິຕໍ ເວມຊ຺ເຌ ຂຓ຺ຑໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ວິວຏ຺ຏນ຺ຕິ ມຓ຺ຑລຎ຺ຈ ອຑ຺ຒມຓ຺ຑລຎ຺ຈ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ສິພ຺ພິຕໍ ມຊ຺ຌິມຂຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໔໕). ອນຸວິວຏ຺ຏນ຺ຕິ ມຊ຺ຌິມຂຓ຺ຑສ຺ສ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ສິພ຺ພິຕໍ ຕເຖວ ທ຺ວິມຓ຺ຑລປຕ຺ຕໍ ຂຓ຺ຑທ຺ວຍໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ອນຸວິວຏ຺ຏນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ທ຺ເວ ຂຓ຺ຑານີ’’ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໔໕). ພາຫນ຺ຕນ຺ຕິ ເຕສໍ ອນຸວິວຏ຺ຏານໍ ພາຫິຣປສ຺ເສ ສິພ຺ພິຕໍ ພາຫິຣຂຓ຺ຑທ຺ວຍໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ພາຫນ຺ຕນ຺ຕິ ເຕສໍ ອນຸວິວຏ຺ຏານໍ ພຫິ ເອເກກໍ ຂຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໔໕).

ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ສມາຫາໂຣ ປຎ຺ຈກໍ, ທສ຺ສິຕປ຺ປກາຣປຎ຺ຈຂຓ຺ເຑຫິ ສິພ຺ພິຕຈີວຣໍ ປຎ຺ຈກໍ ນາມ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສຕ຺ຕຂຓ຺ຑາທີຫິ ສິພ຺ພິຕຈີວຣານໍ ຄຫຓໍ. ເຕເນເວຕ຺ຖາຫ ‘‘ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ຕຸ ຕິຈີວຣ’’ນ຺ຕິ. ສຕ຺ຕຂຓ຺ຑສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສ ເອກໍ ມຊ຺ຌິມຂຓ຺ຑໍ ວິວຏ຺ຏນາມເມວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ທ຺ເວ ທ຺ເວ ຂຓ຺ຑານິ ຈູຬານຸວິວຏ຺ຏມຫານຸວິວຏ຺ຏສງ຺ຂາຕານິ ອນຸວິວຏ຺ຏນາມາເນວ ໂຫນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ອຖ ວາ ອນຸວິວຏ຺ຏນ຺ຕິ ວິວຏ຺ຏສ຺ສ ເອກປສ຺ສໂຕ ທ຺ວິນ຺ນໍ, ເອກປສ຺ສໂຕ ທ຺ວິນ຺ນນ຺ຕິ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ຂຓ຺ຑານເມຕໍ ນາມ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໔໕). ພາຫນ຺ຕນ຺ຕິ ທ຺ວີສຸ ປຣິຍນ຺ເຕສຸ ສິພ຺ພນີຍໍ ພາຫິຣຂຓ຺ຑທ຺ວຍໍ, ຕຎ຺ຈ ສງ຺ຆເຏຕ຺ວາ ພາຫມຕ຺ຖເກ ຐປິຍມານຕ຺ຕາ ‘‘ມຎ຺ຈາ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອາເຘຍ຺ເຍ ອາຘາໂຣປຈາຣວເສນ ພາຫາຕິ ຈ ຈີວຣສ຺ສ ປຣິຍນ຺ຕາວຍວຕ຺ຕາ ‘‘ອນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ພາຫນ຺ຕນ຺ຕິ ສຸປ຺ປມາຓໍ ຈີວຣໍ ປາຣຸປນ຺ເຕນ ສໍຫຣິຕ຺ວາ ພາຫາຍ ອຸປຣິ ຐປິຕາ ອຸໂຠ ອນ຺ຕາ ພຫິມຸຂາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ເຕສໍ ເອຕໍ ນາມ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໔໕). ອິທໍ ສຕ຺ຕຂຓ຺ຑຈີວຣເມວ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວິຫິຕນ຺ຕິ ອິທານິປິ ຕເທວ ວຏ຺ຏຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ອຍເມວ ຫິ ນໂຍ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ຠິກ຺ຂຸນາ ກຸສິໍ…ເປ… ພາຫນ຺ຕມ຺ປິຈາຕິ ສພ຺ພໍ ວິຘິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາວ ຉິນ຺ນໍ ປຎ຺ຈກາທິປ຺ປເຠທກໍ ສມຓສາຣຸປ຺ປໍ ຕິຈີວຣໍ ກຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຍຊນາ.

໕໖໕-໖. ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຘິໍ ອວິຣາເຘຕ຺ວາ ຈີວຣໍ ກປ຺ປພິນ຺ທຸໍ ທຕ຺ວາ ສງ຺ຆາຏິອາທິນາເມນ ອຘິຏ຺ຐາຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານໍ ກຖໍ ຠິຊ຺ຊຕີຕິ ອາຫ ‘‘ທາເນນາ’’ຕິອາທິ. ທາເນນາຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ທາເນນ. ອຈ຺ຉິຊ຺ຊຄາເຫນາຕິ ອຎ຺ເຎນ ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຫເຓນ. ວິສ຺ສາສຄ຺ຄຫເຓນ ຈາຕິ ອຕ຺ຕນິ ວິສ຺ສາເສນ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຄຫເຓນ. ຫີນາຍາວຕ຺ຕເນນາຕິ ສິກ຺ຂໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຄິຫິຠາວູປຄມເນນ ອຎ຺ຎສ຺ສ ທາເນ ວິຍ ຈີວເຣ ນິຣາລຍຠາເວເນວ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕາ.

ເກຈິ ປນ ‘‘ຫີນາຍາວຕ຺ຕເນນາຕິ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຄິຫິຠາວູປຄມເນນາຕິ ເອວມຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸ ປນ ວິພ຺ຠນ຺ໂຕປິ ຍາວ ສິກ຺ຂໍ ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕິ, ຕາວ ຠິກ຺ຂຸເຍວາຕິ ອຘິຏ຺ຐານໍ ນ ວິຊຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຫີນາຍາວຕ຺ຕເນນາ’’ຕິ ວິເສເສຕ຺ວາ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຈ ຄິຫິຠາວູປຄມເນ ອຘິຏ຺ຐານວິຊຫນໍ ວິສຸໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ ຕສ຺ສາ ວິພ຺ຠມເນເນວ ອສ຺ສມຓິຠາວໂຕ.

ສິກ຺ຂາຍາຕິ ຠິກ຺ຂຸສິກ຺ຂາຍ. ປຫາເນນາຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂາເນນ. ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ປເນຕ຺ຖ ສເຈ ຠິກ຺ຂຸລິງ຺ເຄ ຐິໂຕ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕິ, ຕສ຺ສ ກາຍລຄ຺ຄມ຺ປິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຄຫິຕໍ. ‘‘ສິກ຺ຂາຍ ຈ ປຫານໂຕ’’ຕິ ຈ ລິຂນ຺ຕິ, ຕໍ ‘‘ຫີນາຍາວຕ຺ຕເນນາປິ, ສິກ຺ຂາຍ ຈ ປຫານໂຕ’’ຕິ ປາຐກ຺ກເມ ສຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ປນ ປາໂຐ ‘‘ສິກ຺ຂາຍ ຈ ປຫາເນນ, ຫີນາຍາວຕ຺ຕເນນປີ’’ຕິ ປາຐກ຺ກເມ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ຍຖາ ຕຖາ ວາ ໂຫຕຸ, ນ ໂກຈິ ວິໂຣໂຘ.

ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາເຣນາຕິ ຈີວຣສ຺ສ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣເຓນ. ‘‘ກາລກິຣິຍາຍາ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາວຈນໂຕ ວິນາເສນາຕິ ຈີວຣສາມິກສ຺ສ ຊີວິຕວິນາໂສວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ລິງ຺ຄສ຺ສ ປຣິວຕ຺ຕນາຕິ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ຕນາ, ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ປຸຣິສລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ຕນາຕິ ເອວໍ ອຸຠຍຖາ ລິງ຺ຄສ຺ສ ປຣິວຕ຺ຕເນນ. ສພ຺ພໍ ນວວິຘມ຺ປິ ຈີວຣໍ. ອຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອິເມຫິ ອຏ຺ຐຫີ’’ຕິ ເສໂສ. ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ປຸຣິເມຫິ ອຏ຺ຐຫິ ສພ຺ພຈີວຣານິ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫນ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙). ຠິຊ຺ຊຕີຕິ ປຊຫຕິ. ຉິທ຺ທສ຺ສ ຠາໂວ ຉິທ຺ທຠາໂວ, ຕສ຺ມິໍ, ຉິທ຺ເທ ສຕິ ຉິທ຺ເທ ຊາເຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕິຈີວຣນ຺ຕິ ຕີສຸ ຈີວເຣສຸ ອຎ຺ຎຕຣນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕິຈີວຣເມວ ວາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ‘‘ຉິທ຺ທຠາເວນ ປນ ຕິຈີວຣສ຺ເສວາ’’ຕິ.

໕໖໗. ກີວປ຺ປມາເຓ ຉິທ຺ເທ ຊາເຕຕິ ອາຫ ‘‘ກນິຏ຺ຐສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ກນິຏ຺ຐ…ເປ… ມາຓກ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ເຫຏ຺ຐິມປຣິຈ຺ເຉທໍ ທສ຺ເສຕິ.

໕໖໘. ເອໂກ ຕນ຺ຕຸປີຕິ ທີຆໂຕ ວາ ຕິຣິຍໂຕ ວາ ເອກມ຺ປິ ສຸຕ຺ຕໍ.

໕໖໙. ຊິຓ຺ຓຏ຺ຐາເນ ອຄ຺ຄຬໍ ເທນ຺ເຕນ ເຕຈີວຣິເກນ ວຕ຺ຕິຕພ຺ພວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ປຐມ’’ນ຺ຕິອາທິ. ປຐມນ຺ຕິ ຉິນ຺ນຏ຺ຐານສ຺ສ ຉິນ຺ທນໂຕ ປຸພ຺ເພເຍວ. ອຄ຺ຄຬໍ ທຕ຺ວາຕິ ວຕ຺ຖຂຓ຺ຑໍ ອລ຺ລິຍາເປຕ຺ວາ. ຣກ຺ຂຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອຘິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ອນຸວຕ຺ຕເຕ, ‘‘ເຕຈີວຣິໂກ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ລພ຺ຠຕິ, ເອວໍ ວຕ຺ຖຂຓ຺ຑໍ ອລ຺ລິຍາເປນ຺ໂຕ ເຕຈີວຣິໂກ ຠິກ຺ຂຸ ອຘິຏ຺ຐານໍ ຣກ຺ຂຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວິປຣິຍາເຍນ ອຘິຏ຺ຐານໍ ຠິນ຺ທຕີຕິ ລພ຺ຠຕິ. ປຐມໍ ທ຺ເວ ໂກຏິໂຍ ຆເຏຕ຺ວາຕິ ໂຍຊນາ. ມຊ຺ເຌ ຊິຓ຺ຓໍ ອຘິຏ຺ຐິຕຈີວຣໍ ມຊ຺ເຌ ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພເຍວ ທ຺ເວ ໂກຏິໂຍ ເອກໂຕ ຆເຏຕ຺ວາ ສິພ຺ພິຕ຺ວາ. ປຈ຺ຉາຕິ ໂກຏິຆຏນໂຕ ປຈ຺ຉາ. ຉິນ຺ທຕີຕິ ມຊ຺ຌໍ ອຸຠຍໂກຏິໍ ກາຕຸໍ ຉິນ຺ທຕິ. ຣກ຺ຂຕີຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣເມວ.

໕໗໐. ຕິຈີວເຣ ກຕ຺ຖ ຊາຕໍ ຉິທ຺ທມຘິຏ຺ຐານໍ ຠິນ຺ທຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕຸຣງ຺ຄຸລາ’’ຕິອາທິ. ຈຕ຺ຕາຣິ ຈ ອຏ຺ຐ ຈ ຈຕຸຣຏ຺ຐໍ, ຈຕຸນ຺ນໍ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ວາ ອງ຺ຄຸລານໍ ສມາຫາໂຣ ຈຕຸຣຏ຺ຐງ຺ຄຸລໍ, ຕສ຺ມາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຈຕຸຣງ຺ຄຸລາ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລາຕິ ໂຍຊນາ. ໂອຣນ຺ຕິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ. ເອກຎ຺ຈ ທ຺ເວ ຈ ເອກທ຺ເວ, ເຕສໍ ເອກທ຺ວິນ຺ນໍ, ‘‘ຈີວຣານ’’ນ຺ຕິ ປກຣຓໂຕ ລພ຺ຠຕິ, ເອກສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສ, ທ຺ວິນ຺ນຎ຺ຈ ຈີວຣານນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ຍຖາສງ຺ຂ຺ຍານຸທ຺ເທສວເສນ ເອກສ຺ສ ຕິຣິຍໂຕ ຈຕຸຣງ຺ຄຸລໂຕ ໂອຣໍ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ຕິຣິຍໂຕ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລໂຕ ໂອຣນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ວາກ຺ຍທ຺ວເຍປິ ‘‘ຉິທ຺ທໍ ຠິນ຺ທເຕວາ’’ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ເອກສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສາຕິ ອນ຺ຕຣວາສກຈີວຣສ຺ສ. ຕິຣິຍໂຕຕິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ. ຈຕຸຣງ຺ຄຸລໍ ໂອຣນ຺ຕິ ຈຕຸຣງ຺ຄຸລໂຕ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ຉິທ຺ທໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ຠິນ຺ທຕິ. ທ຺ວິນ຺ນນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄສງ຺ຆາຏີນໍ. ຕິຣິຍໂຕຕິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ. ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລໂຕ ໂອຣນ຺ຕິ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລໂຕ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ທີຆໂຕ ວິທຕ຺ຖິຍາ ໂອຣໍ ຉິທ຺ທໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ຠິນ຺ທເຕວາຕິ ໂຍຊນາ. ເອຕ຺ຖ ວິທຕ຺ຖິ ວຑ຺ຒກິວິທຕ຺ຖິ ຄເຫຕພ຺ພາ. ເອວໍ ວຸຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉທພ຺ຠນ຺ຕເຣ ຉິທ຺ເທ ຊາເຕ ຕສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສ ອຕິເຣກຈີວຣຕ຺ຕາ ທສາຫມນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ສູຈິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ອກໂຣນ຺ເຕນ ປນ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ.

໕໗໑. ‘‘ນິສີທນສ຺ສາ’’ຕິ ‘‘ນິສີທນຈີວຣສ຺ສາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ທິຍຑ຺ຒາຕິ ເອຕ຺ຖ ວິເສສິຕພ຺ພາ ວິທຕ຺ຖິ ‘‘ທ຺ເວ ວິທຕ຺ຖິໂຍ’’ຕິ ຈ ‘‘ສຸຄຕສ຺ສ ວິທຕ຺ຖິຍາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕສາມຕ຺ຖິຍາ ລພ຺ຠຕິ. ອຑ຺ເຒນ ທຸຕິຍາ ທິຍຑ຺ຒາ, ທຸຕິຍໍ ອຑ຺ຒເມຕສ຺ສາຕິ ‘‘ທຸຕິຍຑ຺ຒາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຕິຍ-ປຈ຺ຈຍໂລເປນ ‘‘ທິຍຑ຺ຒາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຑ຺ຒທຸຕິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ສຸຄຕສ຺ສ ວິທຕ຺ຖິຍາ’’ຕິ ປມາຓນິຍມສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ວຑ຺ຒກິວິທຕ຺ຖິຍາ ຕິສ຺ໂສ ວິທຕ຺ຖິໂຍ ເອກາ ສຸຄຕວິທຕ຺ຖິ ໂຫຕິ. ອິທໍ ນິສີທນຈີວຣໍ ທີຆໂຕ ວຑ຺ຒກິຫຕ຺ເຖນ ຕິຫຕ຺ຖໍ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຉຬງ຺ຄຸລາຘິກທ຺ວິຫຕ຺ຖປ຺ປມາຓໍ ໂຫຕິ. ‘‘ທສາ ວິທຕ຺ຖີ’’ຕິ (ປາຈິ. ໕໓໓) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ທິຍຑ຺ຒຫຕ຺ຖາ ທສາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

໕໗໒. ຈຕສ຺ໂສຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ວິທຕ຺ຖິໂຍ’’ຕິ ສາມຕ຺ຖິຍາວ ລພ຺ຠຕິ. ‘‘ກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິຍາ’’ຕິ ວິຠຕ຺ຕິປຣິຓາເມນ ທີຆໂຕຕິ ໂຍຊນາ.

໕໗໓. ອຑ຺ຒໍ ເຕຍ຺ຍໍ ຕຕິຍໍ ຍສ຺ສາ ສາ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍາ, ອຑ຺ຒຕຕິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໕໗໔. ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິໍ ຕທຸຕ຺ຕຣິໍ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓໂຕ ອຕິເຣກໍ. ອຘິກຈ຺ເຉທນນ຺ຕິ ອຘິກສ຺ສ ປມາຓາຕິຣິຕ຺ຕຏ຺ຐານສ຺ສ ເຉທນໍ ອສ຺ສ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສ ເທສນາຍາຕິ ອຘິກຈ຺ເຉທນໍ, ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓໂຕ ອຘິກຏ຺ຐານໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ເທເສຕພ຺ພໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ອຸທີຣິຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ປາຬິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໗໕. ອປ຺ປມາເຓນາຕິ ຄຸຓວເສນ ອປ຺ປມາເຓນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ.

໕໗໖. ສພ຺ພໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ສພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ອຏ຺ຐກຖາຍ ອາຄຕໍ ນີລາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ມຫນ຺ຕາທິເຠທໍ ສພ຺ພໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓຈີວຣໍ ວຏ຺ຏຕິ.

໕໗໗. ‘‘ມຸຂປຸຎ຺ຉນໂຈຬໍ ເອກ’’ນ຺ຕິ ປທຈ຺ເຉໂທ. ເອກໍ ໂຘວິຕ຺ວາ ຍາວ ສຸກ຺ຂາປີຍຕິ, ຕາວ ອຎ຺ເຎນ ມຸຂປຸຎ຺ຉເນນ ຠວິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ທ຺ເວປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ ສພ຺ພຖາ’’ຕິ.

໕໗໙. ປມາຓໂຕ, ຄຓນໂຕ ຈ ອຕີຕາຕິ ປມາຓຄຓນາຕີຕາ. ‘‘ປມາຓາຕີຕາ’’ຕິ ວຈເນນ ວິນຍຘຣານໍ ອປ຺ປມາຓຄຸຓຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ຄຓນາຕີຕາ’’ຕິ ອິມິນາ ອຕິກ຺ກນ຺ຕຄຓນຕໍ. ປກຕໍ ວິນເຍ ປຐມໍ ກຕໍ ພຸທ຺ເຘນ ຠຄວຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ຊານນ຺ຕີຕິ ປກຕຎ຺ຎູ, ວິນຍຘຣາ, ເຕ ປກຕຎ຺ຎຸໂນ. ອປຣິມາຓຄຸຓມຓິຄຓຠູສິຕອຸປາລິທາສກາທິມຫາເຖຣາຈຣິຍປຣມ຺ປຣາຄຕາ ສງ຺ຂ຺ຍາປຖາຕີຕາ ວິນຍຘຣາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໕໘໐. ສຸຄຕຏ຺ຐງ຺ຄຸລາຍາມນ຺ຕິ ວຑ຺ຒກິຣຕນປ຺ປມາຓທີຆໍ. ຈຕຸຣງ຺ຄຸລວິຕ຺ຖຕນ຺ຕິ ວຑ຺ຒກິວິທຕ຺ຖິປ຺ປມາຓວິຕ຺ຖາຣໍ. ວິກປ຺ປນຸປຄໍ ປຈ຺ຉິມໍ ຈີວຣໍ ນາມ ໂຫຕິ. ປຈ຺ຉິມໍ ຈີວຣນ຺ຕິ ປຣິສ຺ສາວນປຏາທີນໍ ວິເສສນໍ, ປຈ຺ຉິມຈີວຣປ຺ປມາຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໕໘໑. ປຣິສ຺ສາວປຏນ຺ຕິ ອຸທກປຣິສ຺ສາວນຕ຺ຖໍ ປຏໍ. ປຕ຺ຕຕ຺ຖວິກນ຺ຕິ ປຕ຺ຕກຎ຺ຈຸກໍ. ໂປຕ຺ຖກຕ຺ຖວິກນ຺ຕິ ໂປຕ຺ຖກກຎ຺ຈຸກໍ. ອາທິຄ຺ຄຫເຓນ ປຈ຺ຉິມປ຺ປມາຓາທິໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຏໍ, ທຓ຺ຑປຏຎ຺ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

໕໘໒. ອຘິຏ຺ຐາຕຸນ຺ຕິ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ. ຐປິເຕຕິ ອນຘິຏ຺ຐາຍ ຐປິເຕ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປນ ‘‘ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙) ອາຫ. ນຕ຺ຖິ ໂທສຕາຕິ ໂທໂສ ເອວ ໂທສຕາ. ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກຠາວໂຕ ໂມເຈຕ຺ວາ ຐປິຕໍ ສນ຺ຘາຍ ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ອນາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ອິມິນາ ເຠສຊ຺ຊໍ ເຈຕາເປສ຺ສາມິ, ອິທໍ ມາຕຸຍາ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ຐເປນ຺ເຕນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ‘‘ອິທໍ ເຠສຊ຺ຊສ຺ສ, ມາຕຸຍາ’’ຕິ ວິຠຊິຕ຺ວາ ສສນ຺ຕກຠາວໂຕ ໂມຈິເຕ ອຘິຏ຺ຐານກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ຍໍ ວຕ຺ຖໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ລທ຺ຘໍ, ກຕໍ ມາຕາທິສນ຺ຕກໍ;

ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ນ ໂຫຕີຕິ, ຕມາຫຸ ວິນຍຎ຺ຎຸໂນ’’ຕິ.

໕໘໓. ວສ຺ສມາເສ ຈຕຸໂຣຕິ ວສ຺ສາເນ ຈຕຸໂຣ ມາເສ, ອຘິຏ຺ຐານກິຣິຍາຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາເສ ອວິຈ຺ເຉໂທຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍເຄ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ວສ຺ສິເກ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາເສ ນິວາເສຕພ຺ພາ ສາຏິກາ ວສ຺ສິກສາຏິກາ.

໕໘໔. ກຓ຺ຑຸໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕີຕິ ກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິ, ກຓ຺ຑຸໂຣຄາຕຸຣສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕປ຺ປຏິຈ຺ຉາທນຕ຺ຖມນຸຎ຺ຎາຕຈີວຣສ຺ເສຕມຘິວຈນໍ. ໂຫນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ມາຕິກຏ຺ຐກຖາຍສ຺ສາ, ກຓ຺ຑຸຈ຺ຉາທິກສາຏິຍາ;

ນ ກາລາຕິກ຺ກເມ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຘິຏ຺ຐານວິວຏ຺ຏນໍ.

ອຘິຏ຺ຐານປຫານງ຺ເຄ-ສຸ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິເສສໂຕ;

ວີມໍສິຕພ຺ພໍ ວິຎ຺ຎູຫິ, ຕຕ຺ຖ ຍໍ ກາຣຓໍ ສິຍາ’’ຕິ.

໕໘໖. ‘‘ອສມ຺ມຸເຂ ເອຕນ຺ຕິ ຈາ’’ຕິ ວຈເນເນວ ສມ຺ມຸເຂ ‘‘ອິມ’’ນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ວິຈກ຺ຂໂຓ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘເຣຍ຺ຍາຕິ ໂຍຊນາ.

໕໘໗. ອຘິຏ຺ຐິຕນ຺ຕິ ອຘິຏ຺ຐານໍ.

໕໘໘. ອິຕິ ສພ຺ພມິທນ຺ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອິທໍ ຕິຈີວຣາທີນໍ ປມາຓາທິສພ຺ພວິຘານໍ. ເຕຈີວຣິກຠິກ຺ຂຸໂນຕິ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐາເນນ ອຘິຏ຺ຐິຕເຕຈີວຣິກສ຺ສ ວິນຍເຕຈີວຣິກສ຺ສ. ຕິຓ຺ຓໍ ຈີວຣານໍ ສມາຫາໂຣ ຕິຈີວຣໍ, ຕິຓ຺ຓໍ ຕິຈີວຣານໍ ສມາຫາໂຣຕິ ‘‘ຕິຕິຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ເອກເທສສຣູເປກເສສນເຍນ ‘‘ຕິຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ນວຈີວຣານິ ສງ຺ຄຫິຕານິ, ຕິຈີວເຣ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ເຕຈີວຣິໂກຕິ ວິນຍເຕຈີວຣິໂກ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຘຸຕງ຺ຄເຕຈີວຣິກສ຺ສາປິ ຕິຈີວເຣ ອິທເມວ ວິຘານນ຺ຕິ ໂສປິ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ. ອຎ຺ເຎສຸ ວາ ປນ ຉສຸ ຈີວເຣສຸ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ເອກໍ ອໍສກາສາວເມວ ວຏ຺ຏຕິ. ຕຖາ ວຕ຺ວາວາຕິ ‘‘ອິມໍ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວຕ຺ວາ. ຕໍ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ. ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬມສ຺ສ ອຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖ ວາ ນິຍຸຕ຺ໂຕຕິ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬິໂກ.

໕໘໙. ‘‘ຕິຈີວຣໍ ປນ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ອນຸໂຍຄໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙) ອຏ຺ຐກຖາຍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິຘ ‘‘ຕິຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ຈີວຣຕ຺ຕຍເມວ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສຸຂປຣິຫາຣຕ຺ຖໍ ເອກມ຺ປິ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ເອກເທເສ ສມຸທາໂຍປຈາຣວເສນ ເອກມ຺ປິ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພເມວ ໂຫຕິ.

ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ກາຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ພທ຺ຘສີມໂຕ ພຫິ ວສນ຺ເຕນ ເອກເກນ ເຕຈີວຣິເກນ ອນ຺ໂຕອຣຸເຓ ອສຕິຍາ ຕີສຸ ຈີວເຣສຸ ຫຕ຺ຖປາເສ ອກເຕສຸ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ໂຫຕີຕິ, ວິນຍກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ສຠາຄປຸຄ຺ຄລານໍ ທຸລ຺ລຠຕ຺ຕາ ຈ ສຸຂປຣິຫາຣຕ຺ຖໍ ຕີສຸ ເອກໍ ວາ ສພ຺ພານິ ເອວ ວາ ຕິຈີວຣນາເມນ ກຕາຘິຏ຺ຐານານິ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬນາເມນ ອຘິຏ຺ຐາຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ເອວໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ສເຈ ຕິຈີວຣໍ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬາຘິຏ຺ຐານໍ ລເຠຍ຺ຍ, ອຸໂທສິຕສິກ຺ຂາປເທ ປຣິຫາໂຣ ນິຣຕ຺ຖໂກ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙) ວຸຕ຺ຕໍ ມຫາປທຸມຕ຺ເຖຣສ຺ສ ມຕໍ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ເອວໍ ຈຸໂທສິເຕ’’ຕິອາທິ. ເອວໍ ເຈຕິ ເອວໍ ຕິຈີວຣໍ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຣິຫຣິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ເຈ. ອຸໂທສິເຕຕິ ອິມສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ອນນ຺ຕເຣ ທຸຕິຍກຖິນສິກ຺ຂາປເທ. ວຸຕ຺ໂຕ ປຣິຫາໂຣຕິ ‘‘ເອກກຸລສ຺ສ ຄາໂມ ໂຫຕິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຈ. ອນ຺ໂຕຄາເມ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕຄາເມ ວຕ຺ຖພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໔໗໘) ນເຍນ ປທຠາຊນາວສາເນ ວຸຕ຺ໂຕ, ອິຘ ຈ ‘‘ຄາມາທີສຸ ປເທເສສູ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອນນ຺ຕຣໍ ວກ຺ຂມາໂນ ຕິຈີວຣສ຺ສ ປຣິຫຣຓວິຘິ. ນິຣຕ຺ຖໂກຕິ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬນາເມນ ອຘິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ສ ເຕນ ວິຘິນາ ຕິຈີວຣໍ ອປຣິຫຣນ຺ຕສ຺ສາປິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອນາປຕ຺ຕິຠາວໂຕ ນິປ຺ປໂຍຊໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໙໐. ຕປ຺ປຣິຫຣິຕຸມາຫ ‘‘ນ’’ອິຈ຺ຈາທິ. ນ ນິຣຕ຺ຖໂກຕິ ໂຍຊນາ. ເຫຕຸໍ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ເຕຈີວຣິກສ຺ເສວາ’’ຕິອາທິ. ໂຍ ຕິຈີວຣນາເມນ ອຘິຏ຺ຐານໍ ອປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ສຕິໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕອຣຸເຓ ຈີວຣໍ ຫຕ຺ຖປາສໂຕ ອໂມເຈຕ຺ວາ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐາເປຕິ, ຕາທິສສ຺ສ ເຕຈີວຣິກສ຺ເສວ ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ອຸໂທສິຕປຣິຫາຣສ຺ສ ຠຄວຕາ ເທສິຕຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ຕາທິສສ຺ເສວ ເຕຈີວຣິກສ຺ສ ອຸໂທສິຕສິກ຺ຂາປເທ ປຣິຫາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ. ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປີຕິ ຕໍ ນວວິຘໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ຈີວຣໍ. ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬສ຺ສາຕິ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬນາເມນ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຈີວຣໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸກາມສ຺ສ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬນາເມນ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

໕໙໑. ອິມິນາ ອຸໂທສິຕປຣິຫາຣສ຺ສ ອນິຣຕ຺ຖກຠາວໍ ສາເຘຕ຺ວາ ອິທານິ ‘‘ຕິຈີວຣໍ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬນາເມນາປິ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ອຘິກຕ຺ຖສ຺ສ ມຫາກາຣຸຓິເກນ ອນຸຎ຺ຎາຕຠາເວ ກິຣິຍນ຺ຕຣານຸຊານນສງ຺ຂາຕອຘິກວຈນສ຺ສ ຎາປກເຫຕຸຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ອຘິຏ຺ເຐຕີ’’ຕິອາທິ. ອິມສ຺ມິໍເຍວ ສິກ຺ຂາປເທ ອນາປຕ຺ຕິວາເຣ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ອນ຺ໂຕທສາຫໍ ອຘິຏ຺ເຐຕິ, ວິກປ຺ເປຕີ’’ຕິ ປາເຐ ອນາປຕ຺ຕິຠາເວ ‘‘ອຘິຏ຺ເຐຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕເກເນວ ປຣິຍຕ຺ເຕ (ປາຣາ. ໔໖໙) ‘‘ວິກປ຺ເປຕີ’’ຕິ ກິຣິຍນ຺ຕຣານຸຊານເນນ ປກາຣນ຺ຕເຣນາປິ ໂທໂສ ນຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາຍສ຺ສ ວິຎ຺ຎາປິຕຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໙໒. ເອວໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ຕິຈີວຣນາເມນ ອຘິຏ຺ຐານໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬນາເມນ ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ. ອິທານິ ອຕິປ຺ປສງ຺ຄໍ ທສ຺ເສຕຸກາມສ຺ສ ໂຈທກສ຺ສ ອຘິປ຺ປາຍໍ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິ. ມູລາຘິຏ຺ຐານໍ ປຫາຍ ກາຕພ຺ພປ຺ປກາຣນ຺ຕຣສ຺ສາປິ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ ຕິຈີວຣໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ມຸຂປຸຎ຺ຉນາທິກໍ ກຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐຫໂຕປິ ໂທໂສ ນ ສິຍາຕິ ກສ຺ມາ ນາປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນອິຕິ ອຕິປ຺ປສງ຺ຄນິວາຣເຓ.

໕໙໓. ກິຈ຺ຈວິຘານໂຕຕິ ເຕສໍ ມຸຂປຸຎ຺ຉນາທີນໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ກິຈ຺ຈສ຺ສ ສາຘນໂຕ, ຕາທິສໍ ກິຈ຺ຈວິເສສາເປກ຺ຂໍ ວິນາ ຕໍຕໍນາເມນ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອກິຈ຺ຈສ຺ສາຕິ ມຸຂປຸຎ຺ຉນາທິກິຈ຺ຈຣຫິຕສ຺ສ. ອຘິກສ຺ສາຕິ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ປຐມໍ ອຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ວິຊຫິຕຕ຺ຕາ ອຕິເຣກສ຺ສ. ອສ຺ສາຕິ ຕິຈີວຣສ຺ສ. ອຘິຏ຺ຐານໍ ຕຸ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ທສາຫໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬນາເມນ ອຘິຏ຺ຐານໍ ປນ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

໕໙໔. ນິຘານສ຺ສ ມຸຂໍ ອຸປາໂຍຕິ ນິຘານມຸຂໍ, ອນ຺ຕຣວາສກາທິຕໍຕໍຈີວຣນາເມນ ອຘິຏ຺ຐານໂຕ ອຕິເຣກໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຈີວຣໍ ຍຖາ ຐປິຕໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ນ ກໂຣຕິ, ຕຖາ ນິຘານສ຺ສ ອຸປາໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕໍ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬາຘິຏ຺ຐານໍ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍນ຺ຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຕິສ຺ສຠເຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ຊມ຺ພຸທີປໍ ເນຕຸໍ ສກ຺ກສ຺ສ ເທວານມິນ຺ທສ຺ສ ອາຓຕ຺ຕິຍາ ວິສຸກມ຺ເມນ ນິມ຺ມິຕມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ນິສີທິຕ຺ວາ ລິຂິຕຕ຺ຕາ ຕໍນາມກາຍໍ ວິນຍຏ຺ຐກຖາຍໍ, ‘‘ມຫາປຈ຺ຈຣິຍາທິສູ’’ຕິປິ ລິຂນ຺ຕິ.

໕໙໕. ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬນາເມນ ອຘິຏ຺ຐານວິຘານສ຺ສ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓໍ ກຕມນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈີວຣ’’ນ຺ຕິອາທິ. ‘‘ນິທາເນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ’’ຕິ ປທຈ຺ເຉໂທ. ‘‘ຈີວຣໍ ປຣິປຸຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ ນິທາເນ ‘‘ຕິຈີວຣໍ ສມ຺ປຸຓ຺ຓໍ ວິຊ຺ຊຕິ, ອິທມຕິເຣກຈີວຣໍ ກິໍ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂູຫິ ຠຄວໂຕ ອາໂຣຈິຕວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ. ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕຕິ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬາຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ, ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ໂຫຕິ ຕິຈີວຣໍ, ອຕ຺ໂຖ ຈ ໂຫຕິ ປຣິສ຺ສາວເນຫິປິ ຖວິກາຫິປິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ ຠິກ຺ຂເວ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬກ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໕໗) ເອຕ຺ຖ ປາຬິຍໍ ເອວໍ ວິປ຺ປວາສສຸຂຕ຺ຖໍ ນາເມນາຘິຏ຺ຐິຕຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬນາເມນ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສາຘເນນ ຕເທກສາຘນຕ຺ຕາ ເອວ ເອກມ຺ປິ ຈີວຣໍ ວິກປ຺ເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວຸຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ. ເຕເນວາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ໂຍ ຕິຈີວເຣ ເອເກນ ຈີວເຣນ ວິປ຺ປວສິຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐານໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ວິປ຺ປວາສສຸຂຕ຺ຖໍ ວິກປ຺ປນາຍ ໂອກາໂສ ທິນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙).

໕໙໖-໘. ເອຕ຺ຕາວຕາ ກປ຺ປິຍຈີວຣຎ຺ຈ ຕຕ຺ຖ ກຕ຺ຕພ຺ພຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອກປ຺ປິຍຈີວຣໍ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ກຸສວາກາທີ’’ຕິອາທິ. ກຸສນ຺ຕິ ທພ຺ພຕິຓໍ. ວາກນ຺ຕິ ຣຸກ຺ຂາທີນໍ ວາກໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຜລກໍ ຄຫິຕໍ, ຈີຣ-ສທ຺ໂທ ຈີວຣປຣິຍາໂຍ, ອິມສ຺ມິໍ ກຸສາທໂຍ ຄນ຺ເຖຕ຺ວາ ກເຕ ຈີວເຣເຍວ ວຕ຺ຕຕິ. ເກສຊໍ ກມ຺ພລນ຺ຕິ ມນຸສ຺ສເກເສຫິ ວີຕກມ຺ພລຎ຺ຈ. ວາລຊໍ ກມ຺ພລນ຺ຕິ ອສ຺ສວາລຈມຣວາເລຫິ ວີຕກມ຺ພລຎ຺ຈ. ອຸລູກປກ຺ຂນ຺ຕິ ໂກສິຍສກຸຓປຕ຺ຕໍ. ອິຘ ປນ ຕໍ ຄນ຺ເຖຕ຺ວາ ກຕຈີວຣເມວ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອຊິນກ຺ຂິເປຕິ ອຊິນທີປິຈມ຺ເມ. ‘‘ຘາຣຍໂຕ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍ’’ນ຺ຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ກທລິທຸສ຺ເສຕິ ກທລິວາກມຍວຕ຺ເຖ. ເອຣກທຸສ຺ເສຕິ ເອຣກມຍວຕ຺ເຖ. ອກ຺ກທຸສ຺ເສຕິ ອກ຺ກທຓ຺ເຑ ວາ ເຕສໍ ສຸຕ຺ຕານິ ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ກຕວຕ຺ເຖ. ໂປຕ຺ຖເກຕິ ມກຈິວາກມຍວຕ຺ເຖ. ຕິຣີເຏ ວາຕິ ເອວໍນາມເກ ຣຸກ຺ຂຕເຈ. ເວຐເນຕິ ສີສເວຐເນ. ກຎ຺ຈຸເກຕິ ກວເຈ.

ສພ຺ພນີລເກຕິ ເກວລນີລເກ. ເອສ ນໂຍ ມຎ຺ເຊຏ຺ຐາທີສຸ. ມຫານາມຣຕ຺ເຕຕິ ຕນຸປທຸມທລວຓ຺ຓຣຕ຺ເຕ. ມຫາຣງ຺ຄຣຕ຺ເຕຕິ ສຕປທິວຓ຺ຓຣຕ຺ເຕ.

໕໙໙. ອຈ຺ຉິນ຺ນທສເກຕິ ອຈ຺ຉິນ຺ນາ ທສາ ຍສ຺ສ, ຕສ຺ມິໍ ຈີວເຣ. ເອສ ນໂຍ ທີຆທເສປິ. ຜລທເສຕິ ຜລສທິສຄນ຺ຖິຕາ ທສາ ຍສ຺ສ, ຕສ຺ມິໍ. ປຸປ຺ຜທເສຕິ ກຓ຺ຓິກໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ວິກາເສຕ຺ວາ ກຕາ ທສາ ຍສ຺ສ, ຕສ຺ມິໍ ຈີວເຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣສ຺ສາຕິ ນຄ຺ຄໍ ກຕ຺ວາ ໂຈເຣຫິ ວິລຸຕ຺ຕຈີວຣສ຺ສ. ເອຕ຺ຖາຕິ ກຸສວາກາທີສຸ, ສພ຺ພນີລາທີສຸ ຈ. ກິຎ຺ຈີຕິ ເອກມ຺ປິ ອກປ຺ປິຍໍ ນຕ຺ຖິ ອນນຸໂລມິກໍ ນຕ຺ຖິ. ‘‘ນຄ຺ເຄນ ເອເຕສຸ ອກປ຺ປິຍຈີວເຣສຸ ຍໍກິຎ຺ຈິ ລທ຺ຘໍ, ເຕນ ຫິຣິໂກປິນໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ກປ຺ປິຍຈີວເຣ ລທ຺ເຘ ຕໍ ອຘິວາເສຕ຺ວາ ອິທໍ ອກປ຺ປິຍຈີວຣໍ ປຣິຈ຺ຈຊິຕພ຺ພໍ. ສພ຺ພນີລກາທິວຕ຺ເຖສຸ ລທ຺ເຘສຸ ກປ຺ປິຍຣຊເນນ ຣຊິຕ຺ວາ, ຕໍ ວຓ຺ຓໍ ນາເສຕ຺ວາ ວາ ກປ຺ປິຍວຕ຺ຖານິ ອຸຠຍປສ຺ເສສຸ ອລ຺ລິຍາເປຕ຺ວາ, ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ວາ ນິວາເສຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

໖໐໐. ‘‘ອນ຺ໂຕທສາຫ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ‘‘ອຘິຏ຺ເຐຕີ’’ຕິອາທີຫິ ສພ຺ພປເທຫິປິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕີຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ເທຕິ. ອິຘ ທານໍ ທຸວິຘໍ ສມ຺ມຸຂາທານໍ, ປຣມ຺ມຸຂາທານນ຺ຕິ. ປຏິຄ຺ຄາຫກໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ທານໍ ສມ຺ມຸຂາທານໍ ນາມ. ປຣມ຺ມຸຂາ ‘‘ອິທໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ ທິນ຺ນໍ ປຣມ຺ມຸຂາທານໍ. ‘‘ອິທໍ ຕ຺ວໍ ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ວາ ‘‘ຕຸຍ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ວາ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫາມີ’’ຕິ ສເຈ ວທຕິ, ທານຄຫຓທ຺ວຍມ຺ປິ ສຸທ຺ຘໍ. ‘‘ອິທໍ ຕວ ສນ຺ຕກໍ ກໂຣຫິ, ຕວ ສນ຺ຕກໍ ໂຫຕຸ, ຕວ ສນ຺ຕກໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ທາຍເກນ ວຸຕ຺ເຕ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕປິ ‘‘ມມ ສນ຺ຕກໍ ກໂຣມິ, ມມ ສນ຺ຕກໍ ໂຫຕຸ, ມມ ສນ຺ຕກໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທຕິ ເຈ, ທານໍ, ຄຫຓຎ຺ຈ ອສຸທ຺ຘໍ ໂຫຕິ. ‘‘ຕວ ສນ຺ຕກໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ‘‘ສາຘຸ ຠນ຺ເຕ ມຍ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຄຫຓໍ ສຸທ຺ຘໍ. ‘‘ອິທໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອຫໍ ນ ຄຓ຺ຫາມີ’’ຕິ ວທຕິ, ປຸນ ‘‘ທິນ຺ນໍ ມຍາ, ຕຸຍ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອິຕໂຣປິ ປຸນ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ຕໍ ຈີວຣໍ ກສ຺ສຈິ ອສນ຺ຕກຕ຺ຕາ ທສາຫາຕິກ຺ກເມນາປິ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ນ ໂຫຕີຕິ ປຈ຺ຉາ ເຕສຸ ທ຺ວີສຸ ໂຍ ອິຈ຺ຉຕິ, ເຕນ ອຘິຏ຺ຐາຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ສພ຺ພມິທໍ ອຏ຺ຐກຖາຍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙ ອຕ຺ຖໂຕ ສມານໍ) ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຘິຏ຺ຐິຕຈີວເຣ ອຘິຏ຺ຐາເນ ເວມຕິເກນ ອຕ຺ຕໂນ ວິມຕິໍ ປຐມໍ ອາວິ ກຕ຺ວາ ‘‘ສເຈ ອນຘິຏ຺ຐິຕໍ, ເອວໍ ກເຕ ກປ຺ປິຍໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ນິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ວິນຍກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ມຸສາວາທໂທໂສ ນາປຊ຺ຊຕິ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ນ ຫິ ເອວໍ ຊານາເປຕ຺ວາ ວິນຍກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ມຸສາວາໂທ ໂຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙). ‘‘ເກຈິ ‘ຕຖາ ເວມຕິກຈີວຣໍ ອຎ຺ເຎນ ວິສ຺ສາເສນ ຄເຫຕ຺ວາ ປຸນ ທາຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙ ໂຖກໍ ວິສທິສໍ) ຕຕ຺ເຖວ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວິນສ຺ສຕີຕິ ໂຈຣາທີຫິ ວິນສ຺ສຕິ. ‘‘ນສ຺ສຕິ, ຑຍ຺ຫຕິ, ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ’’ຕິ ອິມານິປິ ວິນາສປ຺ປກາຣຕ຺ຕາ ‘‘ວິນສ຺ສຕີ’’ຕິ ອິມິນາວ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ນສ຺ສຕີ’’ຕິ ອິທໍ ໂຈຣາທີຫິ ຫຏໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ວິນສ຺ສຕີ’’ຕິ ອິທໍ ອຸນ຺ທູຣຂາຍິຕາທິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ຑຍ຺ຫຕີ’’ຕິ ອຄ຺ຄິນາ ທຑ຺ຒໍ ສນ຺ຘາຍ. ວິສ຺ສາເສຕິ ເອຕ຺ຖ ສນ຺ທິຏ຺ໂຐ ຈ ສມ຺ຠຕ຺ໂຕ ຈ ອາລປິໂຕ ຈ ຊີວຕິ ຈ ຄຫິເຕ ຈຕ຺ຕມໂນ ໂຫຕີຕິ ປຎ຺ຈງ຺ຄສມນ຺ນາຄເຕນ ອຕ຺ຕນິ ວິສ຺ສາເສນ ອຎ຺ເຎນ ຄຫິເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປກາສິຕາຕິ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ອນ຺ໂຕທສາຫໍ ອຘິຏ຺ເຐຕີ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໔໖໙) ນເຍນ ວຸຕ຺ຕາ.

໖໐໑. ອິທໍ ປນ ສມຸຏ຺ຐານໍ ນາເມນ ກຖິນສມຸຏ຺ຐານໍ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ກຖິນສມຸຏ຺ຐານໍ ນາມ ກາຍວາຈໂຕ ຈ ກາຍວາຈາຈິຕ຺ຕໂຕ ຈ ສມຸຏ຺ຐາຕິ. ອຕິເຣກຈີວຣຠາວສ຺ສ ຊານນຈິຕ຺ເຕນ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິຊານນຈິຕ຺ເຕ ອສຕິປິ ອາປຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂຕ ອຈິຕ຺ຕໍ. ອນຘິຏ຺ຐານໂຕ, ອວິກປ຺ປນໂຕ ຈ ອກ຺ຣິຍໍ. ກມ຺ມຏ຺ຐານມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ວາ ເຈຕິຍາທິໍ ວນ຺ທນ຺ໂຕ ວາ ເອກາທສມໍ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐາເປຕິ, ກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ອາປຊ຺ຊຕິ, ກລຫາທິປສຸໂຕ ວາ ວີຕິກ຺ກມໍ ຊານນ຺ໂຕ ວາ ອຸຏ຺ຐາເປຕິ, ອກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຂີຓາສໂວ ປນ ອສຕິຍາ ວາ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິໍ ອຊານນ຺ໂຕ ວາ ຕຖາ ກໂຣນ຺ໂຕ ອພ຺ຍາກຕຈິຕ຺ໂຕ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ຕິຈິຕ຺ຕໍ. ວຸຕ຺ຕນເຍນ ກມ຺ມຏ຺ຐານາທິມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ໂສມນສ຺ສຈິຕ຺ຕສມງ຺ຄິໂນ ສຸຂເວທນາ, ອຸເປກ຺ຂາຈິຕ຺ຕສມງ຺ຄິໂນ ອຸເປກ຺ຂາເວທນາ, ກລຫາທິປສຸຕສ຺ສ ໂທມນສ຺ສຈິຕ຺ຕສມງ຺ຄິໂນ ທຸກ຺ຂເວທນາ ໂຫຕີຕິ ຕິເວທນໍ. ເອສ ນໂຍ ອຸປຣິປິ ເອວຣູເປ ຐາເນ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ.

ປຐມກຖິນກຖາວຓ຺ຓນາ.

໖໐໒. ຄາມາທີສຸ ປເທເສສຸ ຕິປຎ຺ຈສູຕິ ຕິຈີວຣານິ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວິປ຺ປວາເສນ ໂທສໍ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊນຏ຺ຐານຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຄາໂມ ເອກູປຈາໂຣ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໔໗໗) ນເຍນ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕຄາມນິເວສນອຸໂທສິຕອຏ຺ຏມາຬປາສາທຫມ຺ມິຍນາວາສຕ຺ຖເຂຕ຺ຕຘຎ຺ຎກຣ- ຓອາຣາມວິຫາຣຣຸກ຺ຂມູລອຊ຺ໂຌກາສສງ຺ຂາເຕສຸ ປນ຺ນຣສສຸ ຈີວຣນິກ຺ເຂປຏ຺ຐາເນສູຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ຄາໂມ ນາມ ເອກກຸຏິກາທິຄາໂມ.

ນິເວສນໍ ນາມ ຄາມໂຕ ພຫິ ຈຕຸສາລາທິໂກ ເຄໂຫ. ເຕນາຫ ຄຓ຺ຐິປເທ ‘‘ຄາມນິເວສນານໍ ວິເສສໍ ວທນ຺ຕາ ‘ປຸນ ເອກປຣິຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ ນິເວສິຕາ ພຫຸເຄຫາ ນິເວສນໍ ນາມ ໂຫນ຺ຕີ’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອິທໍ ນິເວສນາທິ ສພ຺ພໍ ‘ຄາມໂຕ ພຫີ’ຕິ ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອິທຎ຺ຈ ຕຕ຺ເຖວ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິເວສນາທິກໍ ອນ຺ໂຕຄາເມ ເຈ ໂຫຕິ, ຄາເມ ວຸຕ຺ຕປຣິຫາຣສ຺ເສວ ລພ຺ຠນໂຕ ອນ຺ໂຕຄາມໂຕ ພຫີ’ຕິ ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ອຸໂທສິໂຕຕິ ຍານາທີນໍ ຠຓ຺ຑານໍ ສາລາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໘໒-໔໘໗) ວຸຕ຺ຕສຣູປໍ ອຸໂທສິຕໍ ນາມ. ‘‘ອຏ຺ໂຏຕິ ປຏິຣາຊາທິປຏິພາຫນຕ຺ຖໍ ອິຏ຺ຐກາຫິ ກໂຕ ພຫລຠິຕ຺ຕິໂກ ຈຕຸປຎ຺ຈຠູມິໂກ ປຕິສ຺ສຍວິເສໂສ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໘໒-໔໘໗) ວຸຕ຺ຕສຣູໂປ ອຏ຺ໂຏ ນາມ. ‘‘ມາໂຬຕິ ເອກກູຏສງ຺ຄຫິໂຕ ຈຕຸຣສ຺ສປາສາໂທ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໔໘໒-໔໘໗) ວຸຕ຺ໂຕ ເອກກຓ຺ຓິກສງ຺ຄຫິໂຕ ຈຕຸຣສ຺ສເຄໂຫ ມາໂຬ ນາມ. ປາສາໂທຕິ ທີຆປາສາໂທ. ຫມ຺ມິຍນ຺ຕິ ມຸຓ຺ຑຈ຺ຉທນປາສາໂທ. ນາວາຕິ ຍານປ຺ປຕ຺ຕິ. ສຕ຺ຖນ຺ຕິ ຊງ຺ຆສຕ຺ຖສກຏສຕ຺ຖວເສນ ທຸວິໂຘ ຊນສມູໂຫ, ໂສ ຈ ນິວິຏ຺ຐານິວິຏ຺ຐວເສນ ປຈ຺ເຈກໍ ທຸວິໂຘ. ຕຕ຺ຖ ນິວິຏ຺ເຐ ວຕິອາທິປຣິກ຺ເຂໂປປິ ໂຫເຕວ.

ເຂຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍວເຂຕ຺ຕາທິເຂຕ຺ຕໍ. ຘຎ຺ຎກຣຓໍ ຂລໍ. ອາຣາໂມ ປຸປ຺ຜາຣາໂມ, ຜລາຣາໂມ ຈ. ວິຫາໂຣຕິ ເອກມ຺ປິ ເສນາສນໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ຣຸກ຺ໂຂ ນາມ ຍໍ ມຊ຺ຌນ຺ຕິເກ ກາເລ ສມນ຺ຕາ ຉາຍາ ຜຣຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໙໔) ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓປຣິຈ຺ຉນ຺ໂນ ຣຸກ຺ໂຂ. ອຊ຺ໂຌກາໂສ ນາມ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕໂຣ, ໂສ ວິຎ຺ຈາຏວິອາທິອຄາມກາຣຎ຺ເຎ ຈ ມຈ຺ຉພນ຺ຘານໍ ອຄມນປເຖ ສມຸທ຺ທທີເປ ຈ ລພ຺ຠຕິ. ມຈ຺ຉພນ຺ຘານໍ ອຄມນປໂຖ ນາມ ອຸທກປິຏ຺ຐິຍາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຸນ ຕທເຫວ ເຄຫໍ ອາຄນ຺ຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ທູໂຣ ສມຸທ຺ທປ຺ປເທໂສ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ອຍໍ ຄາມາທິໂກ ປຈ຺ເຈກໍ ເອກູປຈາໂຣ, ນານູປຈາໂຣຕິ ທຸວິໂຘ. ຕຕ຺ຖ ອຊ຺ໂຌກາສໍ ວິນາ ຄາມາທິໂກ ຕໍຕໍຣາຊາທິສາມິກກຸລານໍ ເອກຕ຺ຖນານຕ຺ຖວເສນ ເອກກຸລສນ຺ຕໂກ ເຈ ໂຫຕິ, ເອກູປຈາໂຣ. ນານາກຸລສນ຺ຕໂກ ເຈ, ນານູປຈາໂຣ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ຄາໂມ ເອກູປຈາໂຣ ນາມ ເອກກຸລສ຺ສ ຄາໂມ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໔໗໘). ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອກກຸລສ຺ສ ຄາໂມຕິ ເອກສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ວາ ໂຠຊກສ຺ສ ວາ ຄາໂມ’’ຕິ ຈ ‘‘ນານາກຸລສ຺ສ ຄາໂມຕິ ນານາຣາຊູນໍ ວາ ໂຠຊການໍ ວາ ຄາໂມ ເວສາລີກຸສິນາຣາທິສທິໂສ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໗໙) ຈ.

ເອກກຸເລນ ກາຣາປິໂຕ ວິຫາໂຣ ເອກູປຈາໂຣ, ນານາກຸເລຫິ ກາຣາປິໂຕ ນານູປຈາໂຣ ໂຫຕິ. ຍຖາຫ ຄຓ຺ຐິປເທ ‘‘ວິຫາເຣ ເອກກຸລນານາກຸລໂວຫາໂຣ ກາຣາປການໍ ວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ອຊ຺ໂຌກາເສ ປນ ອຸປຈາຣເຠໂທ ອພ຺ຠນ຺ຕຣວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ອຊ຺ໂຌກາໂສ ເອກູປຈາໂຣ ນາມ ອຄາມເກ ອຣຎ຺ເຎ ສມນ຺ຕາ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕຣາ ເອກູປຈາໂຣ. ຕໂຕ ປຣໍ ນານູປຈາໂຣ’’ຕິ. ອິຘ ເອກໍ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ອຏ຺ຐວີສຕິຣຕນໍ ໂຫຕິ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ເອກໍ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ອຏ຺ຐວີສຕິຫຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໘໙). ເອວໍ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕສຣູປປ຺ປເຠທານິ ປນ຺ນຣສ ຐານານິ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ຄາມາທີສຸ ປເທເສສຸ ຕິປຎ຺ຈສູ’’ຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ປາຬິອຏ຺ຐກຖາວຓ຺ຓນໂຕ ເວທິຕພ຺ໂພ.

‘‘ຕິຈີວເຣນ ວິປ຺ປວາເສຍ຺ຍາຕິ ສງ຺ຆາຏິຍາ ວາ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ເຄນ ວາ ອນ຺ຕຣວາສເກນ ວາ. ອນ຺ໂຕຄາເມ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໗໖, ໔໗໘) ວຈນໂຕ ເອຕ຺ຖ ຕິຈີວຣນ຺ຕິ ຕິຓ຺ຓໍ ຈີວຣານມຎ຺ຎຕຣເມວ ຈີວຣໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເອກຣຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິປ຺ປວາສກິຣິຍາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍເຄ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ອປິ-ສທ຺ເທນ ກິໍ ປນ ທິຣຕ຺ຕາທິກນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ສງ຺ຆສມ຺ມຸຕິຍາ ວິນາຕິ ຕິຈີວຣໍ ປຣິຫຣິຕຸໍ ອສມຕ຺ເຖນ ຄິລາເນນ ຠິກ຺ຂຸນາ ສງ຺ຆໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອຸກ຺ກຸຏິກໍ ນິສີທິຕ຺ວາ ອຎ຺ຊລິໍ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ‘‘ອຫໍ ຠນ຺ເຕ ຄິລາໂນ, ນ ສກ຺ໂກມິ ຕິຈີວຣໍ ອາທາຍ ປກ຺ກມິຕຸໍ, ໂສຫໍ ຠນ຺ເຕ ສງ຺ຆໍ ຕິຈີວເຣນ ອວິປ຺ປວາສສມ຺ມຸຕິໍ ຍາຈາມີ’’ຕິ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຍາຈິເຕນ ສງ຺ເຆນ ຕສ຺ສ ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍາຍ ກມ຺ມວາຈາຍ ທິນ຺ນໍ ອວິປ຺ປວາສສມ຺ມຸຕິໍ ວິນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ລທ຺ຘສມ຺ມຸຕິກສ຺ສ ຄິລານສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕສ຺ມິໍ ເຄລຎ຺ເຎ ອວູປສນ຺ເຕ ວາ ວູປສນ຺ເຕປິ ຈີວຣນິກ຺ເຂປຏ຺ຐານໍ ອາຄມນກາເລ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ອຎ຺ເຎປິ ໂຣເຄ ອວູປສນ຺ເຕ ຕາຍເຍວ ສມ຺ມຸຕິຍາ ນ ໂທໂສ.

໖໐໓. ຠິກ຺ຂຸໂນຕິ ອລທ຺ຘສມ຺ມຸຕິກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ. ເຕນ ຈີວເຣນ. ວິປ຺ປວຕ຺ຖຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວິນາ ວສິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ‘‘ເອກກຸລສ຺ສ ຄາໂມ ໂຫຕິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຈ, ອນ຺ໂຕຄາເມ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕຄາເມ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ. ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ຍສ຺ມິໍ ຆເຣ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ຆເຣ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ. ນານາກຸລສ຺ສ ຄາໂມ ໂຫຕິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຈ, ຍສ຺ມິໍ ຆເຣ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ຆເຣ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ ສຠາເຍ ວາ ທ຺ວາຣມູເລ ວາ, ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໔໗໘) ນເຍນ ປາຬິຍາ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐານໂຕ ພຫິ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐາເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ອິມສ຺ມິໍ ປາເຐ ‘‘ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອິທໍ ປາກາເຣນ ວາ ວຕິຍາ ວາ ປຣິຂາຍ ວາ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຫຕ຺ຖປາສາ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖປາສາ ນາມ ອຑ຺ຒຕິຍຣຕນໍ ໂຫຕິ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຕໍ ຆຣໍ ສມນ຺ຕໂຕ ຫຕ຺ຖປາສາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ, ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍຣຕນປ຺ປມາຓາ ປເທສາ ອຸທ຺ຘໍ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໗໗-໔໗໘).

ວິປ຺ປວສນ຺ຕສ຺ສ ໂກ ໂທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ໂຫຕິ…ເປ… ອຣຸຓຸຄ຺ຄເມ’’ຕິ. ອນຸຎ຺ຎາຕຏ຺ຐານໂຕ ຫິ ພຫິ ຈີວເຣນ ວິນາ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕສ຺ສ ຕໍ ຈີວຣໍ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ຕໍເຫຕຸກາ ປາຈິຕ຺ຕິຍາປຕ຺ຕິປິ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາ…ເປ… ວິຎ຺ຎຸນາ’’ຕິ.

໖໐໔. ນ຺ຫາຍນ຺ຕສ຺ເສວາຕິ ຈີວຣສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາສໂຕ ທູເຣ ນຫາຍນ຺ຕສ຺ເສວ, ອນາທເຣ ສາມິວຈນໍ.

໖໐໖. ອຈ຺ຉິນ຺ນໍ ວິລຸຕ຺ຕໍ ຈີວຣໍ ຍສ຺ສ ໂສ ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວໂຣ, ຠິກ຺ຂຸ, ຕສ຺ສ ຐານໍ ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣຏ຺ຐານໍ, ຕສ຺ມິໍ.

໖໐໗. ນິວາເສຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອນ຺ຕຣວາສກ’’ນ຺ຕິ ຈ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອິຕຣານີ’’ຕິ ຈ ເສໂສ. ອິທຎ຺ຈ ຄນ຺ຕພ຺ພຏ຺ຐາເນ, ອາສນ຺ເນ ມຄ຺ເຄ ຈ ມນຸສ຺ສສມ຺ພາເຘ ອສຕິ ກຕ຺ຕພ຺ພທສ຺ສນໍ. ອິຕຣຕ຺ຖ ນິວາເສຕ຺ວາ, ປາຣຸປິຕ຺ວາ ຈ ສງ຺ຆາຏິໍ ອໍເສ ກຕ຺ວາວ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ. ວິຫາເຣ ສຠາເຄສຸ ອລພ຺ຠມາເນສຸ ອາສນສາລມ຺ປິ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສຠາຄສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ວິນຍກມ຺ມໍ ກຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໙໕ ອຕ຺ຖໂຕ ສມານໍ) ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ອິທໍ ເມ ຠນ຺ເຕ ຈີວຣໍ ຣຕ຺ຕິວິປ຺ປວຸຕ຺ຖໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຠິກ຺ຂຸສມ຺ມຸຕິຍາ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ, ອິມາຫໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ນິສ຺ສຊ຺ຊາມີ’’ຕິ ສງ຺ເຆ ວາ ‘‘ອິທໍ ເມ ຠນ຺ເຕ ຈີວຣໍ…ເປ… ອຫໍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕານໍ ນິສ຺ສຊ຺ຊາມີ’’ຕິ ຕິຓ຺ຓໍ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ວາ ສນ຺ຕິເກ ວາ ‘‘ອິທໍ ເມ ອາວຸໂສ…ເປ… ອິມາຫໍ ອາຍສ຺ມໂຕ ນິສ຺ສຊ຺ຊາມີ’’ຕິ ເອກສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ວາ ວຕ຺ວາ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວິຎ຺ຎຸນາຕິ ເອວໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍວຕ຺ຖຸນິສ຺ສຊ຺ຊນາທິນານປ຺ປກາຣວິຘິຊານນເກນ ຎາຓວຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໖໐໘. ຕໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍຈີວຣໍ.

໖໐໙. ‘‘ອເທນ຺ຕສ຺ສ ຈ ນິສ຺ສຏ຺ຐໍ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ‘‘ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິພເລນ ອາປຕ຺ຕິ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພາ, ນິສ຺ສຏ຺ຐຈີວຣໍ ທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິມໍ ວິຘິໍ ຊານນຕາຍ ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ຍຖາວິຘິໍ ກາຕຸໍ ສມຕ຺ຖຕາຍ ປຏິພເລນ ຂນ຺ຘເກ (ຈູຬວ. ໒໓໙) ອາຄຕນເຍນ ອາປຕ຺ຕິໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ນິສ຺ສຏ຺ຐຈີວຣໍ ຫຕ຺ເຖນ ຄເຫຕ຺ວາ ນິສີທາເປຕ຺ວາ ສເຈ ສງ຺ໂຆ ໂຫຕິ, ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ ຠນ຺ເຕ ສງ຺ໂຆ, ອິທໍ ຈີວຣໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ນິສ຺ສຏ຺ຐໍ, ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ, ສງ຺ໂຆ ອິມໍ ຈີວຣໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທເທຍ຺ຍາ’’ຕິ, ສເຈ ຕໂຍ ໂຫນ຺ຕິ, ‘‘ສຸຓນ຺ຕຸ ເມ ອາຍສ຺ມນ຺ຕາ, ອິທໍ ຈີວຣໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕານໍ ນິສ຺ສຏ຺ຐໍ, ຍທາຍສ຺ມນ຺ຕານໍ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ, ອາຍສ຺ມນ຺ຕາ ອິມໍ ຈີວຣໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທເທຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ, ສເຈ ເອກໂກ ໂຫຕິ, ‘‘ອິມໍ ຈີວຣໍ ອາຍສ຺ມໂຕ ທມ຺ມີ’’ຕິ ທາຕພ຺ພໍ, ນິສ຺ສຏ຺ຐຈີວຣໍ ‘‘ອຕ຺ຕໂນເຍວ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ສຸທ຺ຘສຎ຺ຎາຍ ຄເຫຕ຺ວາ ອເທນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ຕສ຺ສ ສນ຺ຕກຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ເລເສນ ວິລຸມ຺ປນ຺ຕສ຺ສ ປນ ຠຓ຺ຑຄ຺ຆວເສນ ທຸກ຺ກຏຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິໂຍ ໂຫນ຺ຕິ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຕສ຺ສ ສນ຺ຕກຠາວໍ ປນ ຎຕ຺ວາ ເລເສນ ອຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ຠຓ຺ຑໍ ອຄ຺ຆາເປຕ຺ວາ ກາເຣຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙). ປຣິຍາປຸຕນ຺ຕິ ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ນິສ຺ສຏ຺ຐຈີວຣໍ ນ ທາຕພ຺ພໍ, ໂຍ ນ ທເທຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໗໐) ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໖໑໐-໑. ເຖເຣ ທຫເຣ ຈາຕິ ເອເຕສຸ ອຸໂຠສຸປິ ມຄ຺ຄໍ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕສູຕິ ໂຍຊນາ. ‘‘ເຖເຣ’’ຕິ ອິມິນາ ອນິສ຺ສິຕຠາວມາຫ, ‘‘ທຫເຣ ຈາ’’ຕິ ອິມິນາ ນິສ຺ສິຕຠາວໍ. ໂອຫີເນຕິ ໂອສກ຺ກິເຕ. ສເຈ ໂສ ເຖໂຣ ນິສ຺ສຍາຈຣິໂຍ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ຄຣຸ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ມິໍ ທຫເຣ. ວຕ຺ຖນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ຐິຕຈີວຣໍ. ນ ປສ຺ສມ຺ຠຕີຕິ ຘຸຣນິກ຺ເຂປໍ ອກຕ຺ວາ ຄມເນ ສອຸສ຺ສາຫຕ຺ຕາ ນິສ຺ສຍປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິ ນ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕເນວ ‘‘ມຸຫຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ.

໖໑໔. ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາເຣ ອນ຺ໂຕເຍວາຣຸເຓຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ທຫຣຠິກ຺ຂຸໂນ ທູຣຠາວຎ຺ຈ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນຎ຺ຈ ຎຕ຺ວາ ຈີວຣສ຺ສ ອນິສ຺ສຄ຺ຄິຍຕ຺ຖໍ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ຐິຕຠາວໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ປຸຣາຣຸຓາ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘເຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕີຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ເທຕິ. ວິນສ຺ສຕີຕິ ໂຈຣາທີຫິ ນສ຺ສຕິ.

ທຸຕິຍກຖິນກຖາວຓ຺ຓນາ.

໖໑໖. ອກາລຈີວຣນ຺ຕິ ‘‘ອກາລຈີວຣໍ ນາມ ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ເອກາທສມາເສ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ອຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ສຕ຺ຕມາເສ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ກາເລປິ ອາທິສ຺ສ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໕໐໐) ວຈນໂຕ ອນຕ຺ຖຕກຖິເນ ວິຫາເຣ ‘‘ຈີວຣມາໂສ’’ຕິ ໂຍ ປຸພ຺ພກຕ຺ຕິກກາຬປກ຺ຂປາຏິປທໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອປຣກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມີ, ຕາວ ມາໂສ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໂຕ ປເຣສຸ ເອກາທສສຸ ມາເສສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ຈ ອຕ຺ຖຕກຖິເນ ວິຫາເຣ ໂຍ ຈີວຣມາໂສ, ເຫມນ຺ຕາ ຈ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາສາຕິ ປຎ຺ຈມາສໂຕ ພຫິ ສຕ຺ຕສຸ ມາເສສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ຈ ອຕ຺ຖຕກຖິເນ ປຎ຺ຈ ມາສາ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາເລ ສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ‘‘ອິທໍ ອກາລຈີວຣໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຈ ‘‘ອິທໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ທິນ຺ນຎ຺ເຈຕິ ອິທໍ ອກາລຈີວຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ເສໂສ, ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ສງ຺ຆໂຕ ວາ ຄຓໂຕ ວາ ຎາຕິໂຕ ວາ ມິຕ຺ຕໂຕ ວາ ປໍສຸກູລໂຕ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ຘເນນາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໐໐) ວຈນໂຕ ສງ຺ຆສ຺ສ ວາ ‘‘ອິທໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກຄຓສ຺ສ ເທມ, ອິທໍ ອາຠິຘມ຺ມິກຄຓສ຺ສ ເທມາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຄຓສ຺ສ ວາ ທິນ຺ນໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ວສ຺ສຄ຺ເຄນ ວາ ຎາຕິອາທິໂຕ ວາ ສຸສານາທິປໍສຸກູລເຂຕ຺ຕໂຕ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕເກນ ສຸຕ຺ຕກປ຺ປາສາທິກປ຺ປິຍວຕ຺ຖຸໂຕ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນຈີວຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ມາສປຣມໍ ນິກ຺ຂິເປຕິ ມາໂສ ປຣມໍ ປມາຓໍ ເອຕສ຺ສ ນິກ຺ຂິປນສ຺ສາຕິ ມາສປຣມໍ, ນິກ຺ຂິປນນ຺ຕິ ກິຣິຍາວິເສສນໍ ກາຕພ຺ພໍ, ມາສປຣມໍ ນິກ຺ຂິປນໍ ກເຣຍ຺ຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ອາກງ຺ຂມາເນນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ, ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຂິປ຺ປເມວ ກາເຣຕພ຺ພໍ, ໂນ ຈສ຺ສ ປາຣິປູຣີ, ມາສປຣມໍ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ຕໍ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ ອູນສ຺ສ ປາຣິປູຣິຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໐໐) ວຈນໂຕ ເອວໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຈີວຣໍ ອິຈ຺ຉນ຺ເຕນ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສເຈ ປໂຫຕິ, ທສາຫມນຕິກ຺ກາເມຕ຺ວາ ກາເຣຕພ຺ພໍ. ສເຈ ນປ຺ປໂຫຕິ, ອູນສ຺ສ ປຣິປູຣຓຕ຺ຖໍ ມາສປຣມໍ ຐເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກທາ ເອວໍ ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສຕິ ປຈ຺ຈາສາຍາ’’ຕິ, ‘‘ປຈ຺ຈາສາ ໂຫຕິ ສງ຺ຆໂຕ ວາ ຄຓໂຕ ວາ ຎາຕິໂຕ ວາ ມິຕ຺ຕໂຕ ວາ ປໍສຸກູລໂຕ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ຘເນນາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໐໐) ວຸຕ຺ຕສງ຺ຆາທິໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ວສ຺ສຄ຺ຄາທິໂຕ ລເຠຍ຺ຍ, ເຕນ ‘‘ອິມສ຺ສ ອູເນ ປຣິປຸຓ຺ເຓ ກາເຣສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຈ຺ຈາສາຍ ສຕິ ເອວໍ ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍຐເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ມາສໂຕ ອຕິເຣກກາລໍ ນິກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຍທິ ເອວໍ ‘‘ຕທຫຸປ຺ປນ຺ເນ ມູລຈີວເຣ ປຈ຺ຈາສາຈີວຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ທສາຫາ ກາເຣຕພ຺ພໍ…ເປ… ວີເສ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ມູລຈີວເຣ ປຈ຺ຈາສາຈີວຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ທສາຫາ ກາເຣຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໕໐໐) ກສ຺ມາ ອາຫາຕິ? ປຈ຺ຈາສາຈີວຣສ຺ສ ທສທິວເສ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ຐເປຕຸໍ ອຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ມູລຈີວຣສ຺ສ ຕຄ຺ຄຕິກຕ຺ຕາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ມູລຈີວຣສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນທິວສໂຕ ຍາວ ວີສຕິໂມ ທິວໂສ, ຕາວ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ປຈ຺ຈາສາຈີວຣໍ ມູລຈີວຣໍ ອຕ຺ຕໂນ ຄຕິກໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໐໐).

ຕຕິຍກຖິນກຖາວຓ຺ຓນາ.

໖໑໘-໙. ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ໂຍ ໂຘວາເປຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸນີ ນາມ ອຸຠໂຕສງ຺ເຆ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໐໐) ວຈນໂຕ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ເຆ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ຖາຍ ກມ຺ມວາຈາຍ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ຖາຍ ກມ຺ມວາຈາຍາຕິ ອຏ຺ຐວາຈິກາຍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາ ຠິກ຺ຂຸນີ ນາມ. ຠຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຕ຺ຕນາ ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ ຣຊິຕໍ ອາທິນ຺ນກປ຺ປໍ, ‘‘ປຣິໂຠຄໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອນ຺ຕມໂສ ສີສໍ ຐເປຕ຺ວາ ສຍນມຕ຺ເຕນາປິ ປຸຣາຓຠູຕໍ ຈີວຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຣຊິຕ຺ວາ ກປ຺ປໍ ກຕ຺ວາ ເອກວາຣມ຺ປິ ນິວຕ຺ຖໍ ວາ ປາຣຸຕໍ ວາ ອນ຺ຕມໂສ ປຣິໂຠຄສີເສນ ອໍເສ ວາ ມຕ຺ຖເກ ວາ ກຕ຺ວາ ມຄ຺ຄໍ ຄໂຕ ໂຫຕິ, ອຸສ຺ສີສກໍ ວາ ກຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ເອຕມ຺ປິ ປຸຣາຓຈີວຣເມວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໐໓-໕໐໕). ວຕ຺ຖນ຺ຕິ ກາຣິເຍ ກາຣໂຓປຈາຣວເສນ ຈີວຣເມວ ອາຫ.

ອຎ຺ຎາຕິກາຍາຕິ ‘‘ອຎ຺ຎາຕິກາ ນາມ ມາຕິໂຕ ວາ ປິຕິໂຕ ວາ ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ປິຕາມຫຍຸຄາ ອສມ຺ພທ຺ຘາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ຕສ຺ສາ ວາ ມາຕຸ ວາ ປິຕຸ ວາ ປຣມ຺ປຣາຍ ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ຍຸຄາ, ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ເຍນ ເກນຈິ ຎາຕເກນ ອສມ຺ພທ຺ຘຠາເວນ ອຎ຺ຎາຕິກາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ຈາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ປິຕາມໂຫເຍວ ປິຕາມຫຍຸຄໍ. ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ສພ຺ເພປິ ປຸພ຺ພປຸຣິສາ ປິຕາມຫຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕາ. ເອວໍ ຍາວ ສຕ຺ຕໂມ ປຸຣິໂສ, ຕາວ ຍາ ອສມ຺ພທ຺ຘາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໐໓-໕໐໕). ອາໂກຏາເປຕີຕິ ປຫຣາເປຕິ.

ຕໂຕ ໂຘວາປນາທິໂຕ. ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍາປຕ຺ຕີຕິ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍາປຕ຺ຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສ ນາເມນ ວິສິຏ຺ຐາ ປາຈິຕ຺ຕິຍາປຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທຎ຺ຈ ຕິຓ຺ຓໍ ປໂຍຄານໍ ອນ຺ເຕ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ທສ຺ສນໍ. ຕສ຺ສ ນິໂຍເຄນ ໂຘວນາທິໍ ກໂຣນ຺ຕິຍາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຕທຕ຺ຖໍ ສພ຺ພປຸພ຺ພປໂຍຄຄຓນາຍ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທຸກ຺ກຏໍ ໂຫຕີຕິ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຍາວ ນໍ ໂຘວິຕ຺ວາ ອຸກ຺ຂິປຕິ, ຕາວ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ປໂຍເຄ ປໂຍເຄ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໐໓-໕໐໕). ປຐເມນາຕິ ຕີຓິປິ ກາຣາເປນ຺ຕສ຺ສ ຍໍ ປຐມໍ ກາຣາເປຕິ, ເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທີປິຕນ຺ຕິ ‘‘ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ອຎ຺ຎາຕິກສຎ຺ຎີ ປຸຣາຓຈີວຣໍ ໂຘວາເປຕິ ຣຊາເປຕິ ອາໂກຏາເປຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິເຍນ ອາປຕ຺ຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ທຸກ຺ກຏານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໕໐໖) ເທສິຕໍ. ອິມິນາ ນເຍນ ທ຺ເວ ກາຣາເປນ຺ຕສ຺ສ ປຐເມນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍາປຕ຺ຕິ, ທຸຕິເຍນ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ.

໖໒໐. ‘‘ໂຘວນຕ຺ຖາຍ ເທຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ຠຸຕ຺ຕໍ ວຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ອຘິກາຣໂຕ ລພ຺ຠຕິ.

໖໒໑. ສາມເຓຣນິທ຺ເທເສປີຕິ ‘‘ສາມເຓຣາ’’ຕິ ນິທ຺ເທໂສ ນາມ ຍສ຺ສ, ຕສ຺ມິມ຺ປິ, ອຕ຺ຕນາ ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ ວຕ຺ຖໍ ໂຘວນຕ຺ຖາຍ ເທຕີຕິ ໂຍຊນາ, ອຕ຺ຕໂນ ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ ຈີວຣໍ ໂຘວນຕ຺ຖາຍ ສາມເຓຣສ຺ສ ເທຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປິ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ. ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊາຕິ ປຸພ຺ພກິຣິຍາຍ ‘‘ໂຘວຕີ’’ຕິ ອປຣກິຣິຍາ ສາມຕ຺ຖິຍາ ລພ຺ຠຕິ.

໖໒໒. ທຫຣານຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂູນນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ນວກຕຣານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ. ນິຍ຺ຍາທິເຕ ທິນ຺ເນ. ເອສ ນໂຍຕິ ‘‘ເອເກນ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ອວສິຏ຺ເຐຫິ ທ຺ວີຫິ ວາ ເອເກນ ວາ ສພ຺ພປໂຍເຄສຸ ທຸກ຺ກຏໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ນໂຍ.

໖໒໓. ຈີວເຣຕິ ປຣິຠຸຕ຺ຕຈີວເຣ.

໖໒໔. ‘‘ໂຘວນປ຺ປຈ຺ຈຍາເຍວາ’’ຕິ ອິມິນາ ອິຕຣທ຺ວຍສ຺ສ ຕສ຺ສ ອນາຓຕ຺ຕິຍາ ກຕຕ຺ຕາ ຕໂຕ ອນາປຕ຺ຕິຠາວມາຫ.

໖໒໖. ຎາຕິກາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປຏິສງ຺ຂາ ໂຍນິໂສ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໒-໒໓, ໔໒໒; ອ. ນິ. ໖.໕໘; ໘.໙; ມຫານິ. ໒໐໖; ຘ. ສ. ໑໓໕໕; ວິຠ. ໕໑໘) ວິຍ ຄາຖາພນ຺ຘວເສນ ຍ-ກາຣໂລໂປ, ຎາຕິກາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຎາຕິກາ ອຎ຺ຎາຕິສຎ຺ຎິສ຺ສາ’’ຕິ ປທຈ຺ເຉໂທ. ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓນ຺ຕິ ມຎ຺ຈປີເຐ ອຕ຺ຖຣິຕພ຺ພໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓຈີວຣຎ຺ຈ.

໖໒໗. ‘‘ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ວເສນາ’’ຕິ ອິທໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆປິ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາ ເຈ, ປາຈິຕ຺ຕິຍສມ຺ຠວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕິເກ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍ ປນ ຍຖາວຕ຺ຖຸກເມວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໐໖). ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ເຆ ປຐມໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ເຈ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເກວລໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາຕິ ນ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ຕາ ຠຄວຕິ ຘຣມາເນ ປຐມໍ ປພ຺ພຊິຕາ ປຎ຺ຈສຕາ ສາກິຍານິໂຍ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕິເກ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາ ນາມ ປຎ຺ຈສຕາ ສາກິຍານິໂຍ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໐໖). ຠິກ຺ຂຸໂນ ລິງ຺ເຄ ປຣິວຕ຺ເຕ ຕສ຺ເສວ ອຸປສມ຺ປນ຺ນກມ຺ມສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ໂສປິ ຄເຫຕພ຺ໂພເຍວ.

໖໒໘. ອວຸຕ຺ຕາ ໂຘວຕີຕິ ‘‘ອິມໍ ຈີວຣໍ ໂຘວາ’’ຕິ ອວຸຕ຺ຕາ ຈີວຣໍ ກິລິຏ຺ຐໍ ທິສ຺ວາ ອວຕ຺ວາ ຐປິຕຏ຺ຐານໂຕ ຈີວຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວາ ສຍເມວ ວຕ຺ວາ ຍາຈນາທິນເຍນ ວາ ອນາຓຕ຺ຕິຍາ ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ຈີວຣໂຘວນາທິໍ ກເຣຍ຺ຍ ເຈ. ອປຣິຠຸຕ຺ຕໍ ວາຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອປຣິຠຸຕ຺ຕໍ ຈີວຣໍ. ອຎ຺ຎໍ ວາຕິ ອຸປາຫນຕ຺ຖວິກປຕ຺ຕຕ຺ຖວິກໂປຕ຺ຖກຕ຺ຖວິກມຎ຺ຈປີຐາທິໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຣິກ຺ຂາຣໍ.

ປຸຣາຓຈີວຣໂຘວາປນກຖາວຓ຺ຓນາ.

໖໒໙. ວິກປ຺ປນຸປຄໍ ປຈ຺ຉິມໍ ອຸປາທາຍ ກິຎ຺ຈິ ຈີວຣໍ ຄຓ຺ຫໂຕຕິ ໂຍຊນາ, ເອຕ຺ຖ ‘‘ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຫຕ຺ຖໂຕ’’ຕິ ຈ ‘‘ຎາຕິກາຍ ອຎ຺ຎາຕິກສຎ຺ຎິສ຺ສາ’’ຕິ ຈ ‘‘ເອກໂຕອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍ ຫຕ຺ຖໂຕ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ ຈ ວກ຺ຂມານວຈນສາມຕ຺ຖິຍາ ລພ຺ຠມານໂຕ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ອຸຠໂຕສງ຺ເຆ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຫຕ຺ຖໂຕ ວິກປ຺ປນຸປຄຣຕນວິທຕ຺ຖິປ຺ປມາຓວຕ຺ຖໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຈີວຣໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ສາມຎ຺ເຎນ ວຸຕ຺ເຕປິ ‘‘ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍາ ປາຈິຕ຺ຕິຍາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ປກຣຓໂຕ ຈ ‘‘ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວກ຺ຂມານໂຕ ຈ ລພ຺ຠຕິ. ຐເປຕ຺ວາ ປາຣິວຕ຺ຕກນ຺ຕິ ‘‘ປາຣິວຕ຺ຕກໍ ປຣິຕ຺ເຕນ ວາ ວິປຸລໍ, ວິປຸເລນ ວາ ປຣິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໕໑໔) ວຈນໂຕ ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ‘‘ອນ຺ຕມໂສ ຫຣີຕກຂຓ຺ເຑນາປີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໑໔) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ເຫຏ຺ຐິມນ຺ຕໂຕ ຫຣີຕກຂຓ຺ຑມ຺ປິ ທຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ ຕິຈີວຣຎ຺ຈ ປາຣິວຕ຺ຕກໍ ນາມ ໂຫຕິ, ຕໍ ຐເປຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຣິວຕ຺ຕນໍ ປຣິວຕ຺ຕໍ, ຕໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ປາຣິວຕ຺ຕກໍ, ກຍວິກ຺ກເຍນ ຄເຫຕພ຺ພໍ ຈີວຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໖໓໐. ຄຫຓຕ຺ຖາຍ ປໂຍເຄຕິ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ຫຕ຺ຖປສາຣຓາທິປ຺ປໂຍເຄ. ປຣິຍາປຸຕນ຺ຕິ ‘‘ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ ປໂຍເຄ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໕໑໒) ເທສິຕໍ.

໖໓໑. ອນຸປສມ຺ປນ຺ນຫຕ຺ເຖຕິ ຠິກ຺ຂຸຠິກ຺ຂຸນິໂຕ ອຎ຺ເຎ ສພ຺ເພ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນາ ຄຫິຕາ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ສເຈ ປນ ສິກ຺ຂມານາສາມເຓຣສາມເຓຣິອຸປາສກອຸປາສິການໍ ຫຕ຺ເຖ ເປສິຕໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໑໒).

໖໓໒. ເອກໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆໂຕຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ປາຈິຕ຺ຕິຍເມວ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕິເກ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍ ປນ ປາຈິຕ຺ຕິຍເມວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໑໓).

໖໓໓. ‘‘ປາຣິວຕ຺ຕກໍ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂທໂສ ນ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ໂຍຊນາ.

໖໓໔. ອຎ຺ຎໍ ປຣິກ຺ຂາຣນ຺ຕິ ຖວິກກາຍພນ຺ຘນາທິ ອວິກປ຺ປິຍໍ ວາ ອວິກປ຺ປນຸປຄໍ ວາ ປຣິກ຺ຂາຣເມວ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ວິກປ຺ປນຸປຄໍ ປນ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ວິກປ຺ປນຸປຄໍ ປຈ຺ຉິມຈີວຣປ຺ປມາຓໍ ປນ ປຏປຣິສ຺ສາວນມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໑໔). ຈີວຣປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ກິຣິຍາ, ປາຣິວຕ຺ຕກສ຺ສ ອທານໍ ອກິຣິຍາຕິ ກິຣິຍາຍ ຈ ອກິຣິຍາຍ ຈ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ກ຺ຣິຍາກ຺ຣິຍໍ.

ຈີວຣປຏິຄ຺ຄຫຓກຖາວຓ຺ຓນາ.

໖໓໕. ‘‘ອຎ຺ຎາຕກໍ ອປ຺ປວາຣິຕ’’ນ຺ຕິ ປທຈ຺ເຉໂທ. ‘‘ຄຫປຕິໍ ວາ ຄຫປຕານິໍ ວາ’’ຕິ ປາຐເສໂສ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຠຄວຕາ ‘‘ອຎ຺ຎາຕກໍ ຄຫປຕິໍ ວາ ຄຫປຕານິໍ ວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໑໖, ໕໑໘). ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ປິຕາມຫຍຸຄາ ສມ຺ພທ຺ຘຎ຺ຎາຕິກຕາຍ ອຠາວໂຕ ອຎ຺ຎາຕກໍ. ‘‘ຍໍ ມຍ຺ຫໍ ເຄເຫ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ປວາເຣມີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອປ຺ປວາຣິຕໍ. ‘‘ຄຫປຕິ ນາມ ໂຍ ໂກຈິ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໑໙) ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຄຫປຕິໍ ວາ. ‘‘ຄຫປຕານີ ນາມ ຍາ ກາຈິ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໑໙) ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຆຣຓິໍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ໂຫຕິ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍາປຕ຺ຕີຕິ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສມຍາ ວິຎ຺ຎາເປຕິ, ປໂຍເຄ ທຸກ຺ກຏໍ, ປຏິລາເຠນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໑໙) ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ເຕສຸ ສພ຺ເພສຸ ປຸພ຺ພປໂຍເຄສຸ ທຸກ຺ກເຏນ ສທ຺ຘິໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສມຍາຕິ ‘‘ຕຕ຺ຖາຍໍ ສມໂຍ, ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວໂຣ ວາ ໂຫຕິ ຠິກ຺ຂຸ ນຏ຺ຐຈີວໂຣ ວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໑໘) ມາຕິກາຍ, ‘‘ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວໂຣ ນາມ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ຈີວຣໍ ອຈ຺ຉິນ຺ນໍ ໂຫຕິ ຣາຊູຫິ ວາ ໂຈເຣຫິ ວາ ຘຸຕ຺ເຕຫິ ວາ ເຍຫິ ເກຫິຈິ ວາ ອຈ຺ຉິນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ນຏ຺ຐຈີວໂຣ ນາມ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ຈີວຣໍ ອຄ຺ຄິນາ ວາ ທຑ຺ຒໍ ໂຫຕິ, ອຸທເກນ ວາ ວູຬ຺ຫໍ ໂຫຕິ, ອຸນ຺ທູເຣຫິ ວາ ອຸປຈິກາຫິ ວາ ຂາຍິຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໑໙) ປທຠາຊເນ ຈ ນິທ຺ທິຏ຺ຐສຣູປກາລໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຣາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໖໓໖. ຕິກປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ອຎ຺ຎາຕເກ ອຎ຺ຎາຕກສຎ຺ຎີ, ເວມຕິໂກ, ຎາຕກສຎ຺ຎີ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສມຍາ ຈີວຣໍ ວິຎ຺ຎາເປຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໕໒໐) ປາຈິຕ຺ຕິຍຕ຺ຕຍໍ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຎາຕເກ ອຎ຺ຎາຕິສຎ຺ຎິສ຺ສາ’’ຕິ ປທຈ຺ເຉໂທ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຎາຕເກ. ເວມຕິກສ຺ສາຕິ ‘‘ຎາຕໂກ ນຸ ໂຂ, ອຎ຺ຎາຕໂກ’’ຕິ ເວມຕິກສ຺ສ. ທ຺ວິກທຸກ຺ກຏໍ ຕເຖວາຕິ ໂຍຊນາ. ‘‘ຕເຖວາ’’ຕິ ‘‘ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ອາກຑ຺ຒຕິ, ‘‘ຎາຕເກ ອຎ຺ຎາຕກສຎ຺ຎີ, ເວມຕິໂກ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສມຍາ ຈີວຣໍ ວິຎ຺ຎາເປຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໒໐) ເທສິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໖໓໗-໘. ສມເຍ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ເອຕ຺ຖ ‘‘ຈີວຣໍ ອຎ຺ຎາຕກອປ຺ປວາຣິຕ’’ນ຺ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ, ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລທ຺ວຍໂຕ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ກາເລ ອຎ຺ຎາຕກອປ຺ປວາຣິຕໍ ຈີວຣໍ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຎາຕເກ ວາ ປວາຣິເຕຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ’’ຕິ ອຊ຺ຌາຫາໂຣ, ‘‘ສມເຍ’’ຕິ ອິມິນາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ອຕ຺ຕໂນ ຎາຕກປວາຣິເຕ ອສມເຍປິ ຈີວຣໍ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎສ຺ສຕ຺ຖາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ’’ຕິ ເສໂສ, ອຕ຺ຕໂນ ຎາຕເກ, ປວາຣິເຕ ວາ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ, ອຎ຺ຎໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ນິສ຺ສາຍ ອຕ຺ຕໂນ ຎາຕເກ ວາ ປວາຣິເຕ ວາ ຈີວຣໍ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິຕຣໍ ປກ຺ຂໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຕສ຺ສ ຎາຕເກ ວາ ປວາຣິເຕ ວາ’’ຕິ. ຕສ຺ສາຕິ ‘‘ອຎ຺ຎສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ, ‘‘ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ວາຕິ ປຸຣິມວິກປ຺ປາເປກ຺ຂໍ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ຈີວຣໍ ວິຎ຺ຎາເປຕິ, ຕສ຺ສ ຎາຕເກ ວາ ປວາຣິເຕ ວາ ຕໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ຈີວຣໍ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

‘‘ອຕ຺ຕໂນ ວາ ຘເນນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອນາປຕ຺ຕິອງ຺ຄໍ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກາທິໂນຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ສຸຕ຺ຕກປ຺ປາສາທິກໍ ກປ຺ປິຍວຕ຺ຖຸໍ ທຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫິຕຸກາມຕາຍ ອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ຍາຈນ຺ຕສ຺ສ ຈ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຎ຺ຎາຕກວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກຖາວຓ຺ຓນາ.

໖໓໙. ອປ຺ປວາຣິຕມຎ຺ຎາຕິນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຄຫປຕິໍ ວາ ຄຫປຕານິໍ ວາ’’ຕິ ອິທໍ ສາມຕ຺ຖິຍາ ລພ຺ຠຕິ. ຕຕຸຕ຺ຕຣິນ຺ຕິ ຕໂຕ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣປຣມໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ‘‘ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣປຣມໍ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ຕໂຕ ຈີວຣໍ ສາທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໕໒໓) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວເຣນ ສາທິຕພ຺ພອນ຺ຕຣວາສກອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄມຕ຺ເຕນ ອຘິກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ຕໂຕ ເຈ ອຸຕ຺ຕຣິ ສາທິເຍຍ຺ຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໒໓) ວຈນໂຕ ‘‘ສາທິຍນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຉພ຺ພຄ຺ຄິເຍຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ຈີວຣວິຎ຺ຎາປນວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ‘‘ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ຕຸມ຺ເຫ ໂມຆປຸຣິສາ ນ ມຕ຺ຕໍ ຊານິຕ຺ວາ ພຫຸໍ ຈີວຣໍ ວິຎ຺ຎາເປສ຺ສຖາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໒໒) ຉພ຺ພຄ຺ຄິເຍ ຠິກ຺ຂູ ຄຣຫິຕ຺ວາ ອິມສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ສາທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎາເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ເຕເນວ ອິມສ຺ມິໍ ປທຠາຊເນ ‘‘ຕໂຕ ເຈ ອຸຕ຺ຕຣິ ສາທິເຍຍ຺ຍາຕິ ຕຕຸຕ຺ຕຣິ ວິຎ຺ຎາເປຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໒໔) ຈ ອາປຕ຺ຕິເຠທສນ຺ທສ຺ສນຏ຺ຐາເນ ‘‘ອຎ຺ຎາຕເກ ອຎ຺ຎາຕກສຎ຺ຎີ ຕຕຸຕ຺ຕຣິ ຈີວຣໍ ວິຎ຺ຎາເປຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໂຕ (ປາຣາ. ໕໒໕) ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ເອວໍ ສິກ຺ຂາປເທເຍວ ‘‘ສາທິຕພ຺ພໍ, ສາທິເຍຍ຺ຍາ’’ຕິ ຈ ອຸຠຍຕ຺ຖ ‘‘ວິຎ຺ຎາເປຕພ຺ພໍ, ວິຎ຺ຎາເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ຈ ກສ຺ມາ ນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ອວິຎ຺ຎາປິເຕປິ ອຠິຫຣິຕ຺ວາ ທິຍ຺ຍມານມ຺ປິ ອຘິວາເສນ຺ເຕນ ເອວເມວ ສາທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມສ຺ເສວ ຈ ອຘິກວິຎ຺ຎາປນນິເສຘນຕ຺ຖໍ ວທນ຺ເຕນາປິ ‘‘ຕຎ຺ເຈ ອຎ຺ຎາຕໂກ ຄຫປຕິ ວາ ຄຫປຕານີ ວາ ພຫູຫິ ຈີວເຣຫິ ອຠິຫຏ຺ຐຸໍ ປວາເຣຍ຺ຍ, ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣປຣມໍ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ຕໂຕ ຈີວຣໍ ສາທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ສາທິຕພ຺ພນິຍມປ຺ປຘານໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວເຣນ ອຕ຺ຕນາ ວາ ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ອຎ຺ເຎນ ວາ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ເຕນປິ ອວິຎ຺ຎາເປນ຺ເຕປິ ທິຍ຺ຍມານໍ ສາທິຍນ຺ເຕນາປິ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣປຣມຕໍ ນາຕິກ຺ກມິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕຕ຺ໂຖຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ຎາເປຕຸໍ ‘‘ສາທິຍນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຈຣິຍາຠິສນ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ.

໖໔໐. ອິທານິ ວິຎ຺ຎາປເນ ຈ ອຘິວາສເນ ຈ ອຸຠຍຕ຺ເຖວ ນິຍມໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສເຈ ຕີຓິ ນຏ຺ຐານິ ໂຫນ຺ຕິ, ທ຺ເວ ສາທິຕພ຺ພານິ. ທ຺ເວ ນຏ຺ຐານິ, ເອກໍ ສາທິຕພ຺ພໍ. ເອກໍ ນຏ຺ຐໍ, ນ ກິຎ຺ຈິ ສາທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໕໒໔) ປທຠາຊເນ ວຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉຍໍ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ຍສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ຍສ຺ສ ຕີຓິປິ ນຏ຺ຐານິ, ທ຺ເວ ວາ ນຏ຺ຐານິ, ເອກໍ ວາ ນຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຍຖາກ຺ກມໍ ‘‘ເຕນ ທ຺ເວ ສາທິຕພ຺ພານິ, ເອກໍ ສາທິຕພ຺ພໍ, ນ ກິຎ຺ຈິປິ ສາທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ. ຍສ຺ສ ຕີຓິປິ ຈີວຣານິ ນຏ຺ຐານິ, ພຫຸ ຈ ທິຍ຺ຍຕິ, ເຕນ ທ຺ເວເຍວ ຈີວຣານິ ສາທິຕພ຺ພານິ. ທ຺ເວ ຈີວຣານິ ນຏ຺ຐານິ, ເອກໍ ສາທິຕພ຺ພໍ. ເອກຎ຺ເຈ ນຏ຺ຐໍ, ນ ສາທິຕພ຺ພໍ, ອວສິຏ຺ຐໍ ປຈ຺ຉາ ຘມ຺ເມນ ສເມນ ລທ຺ຘນີຫາເຣນ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ເສສໍ ສຠາຄຏ຺ຐານໂຕ ປຣິເຍສິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ປນ ປຎ຺ຈສຸປິ ນຏ຺ເຐສຸ ທ຺ເວ ສາທິຕພ຺ພານິ, ຈຕູສຸ ນຏ຺ເຐສຸ ເອກໍ ສາທິຕພ຺ພໍ, ຕີສຸ ນຏ຺ເຐສຸ ກິຎ຺ຈິ ນ ສາທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໒໒-໕໒໔) ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

໖໔໑-໒. ເສສກໍ ອາຫຣນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ຎາຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ເອວມຸປຣິປິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຈີວຣໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ອຕິເຣກໍ ວຕ຺ຖໍ ປຈ຺ຈາຫຣິຕ຺ວາ ‘‘ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ພຫຸມ຺ປິ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕິເຣກມ຺ປິ ຕຸມ຺ເຫເຍວ ຄຓ຺ຫຖາຕິ ທິນ຺ນໍ ຄຓ຺ຫໂຕປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ນ ອຈ຺ຉິນ຺ນກາຣຓາ ທິນ຺ເນຕິ ໂຍຊນາ, ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣຠາວໍ ອນຸທ຺ທິສ຺ສ ພຫູນໍ ຈີວຣານໍ ຄຫຓນິມິຕ຺ເຕນາປິ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວເມວ ‘‘ນ ນຏ຺ຐກາຣຓາ ເທນ຺ຕີ’’ຕິ ອິທມ຺ປິ ທສ຺ສິຕເມວ. ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວເຣ ນິສ຺ສາຍ ຕຕຸຕ຺ຕຣິຈີວຣວິຎ຺ຎາປນວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ອິມສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອນາປຕ຺ຕິວາເຣ ‘‘ອຎ຺ຎສ຺ສຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ ນ ຄຫິຕໍ.

ຕຕຸຕ຺ຕຣິກຖາວຓ຺ຓນາ.

໖໔໓. ກລ຺ຍາຓກມ຺ຍຕາເຫຕູຕິ ສຸນ຺ທຣສ຺ສ ມຫຄ຺ຆສ຺ສ ກາມຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ຈີວເຣ ວິກປ຺ປນໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ໂຍຊນາ, ‘‘ກີທິເສນ ເຕ ຠນ຺ເຕ ຈີວເຣນ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ປຸພ຺ເພ ອປ຺ປວາຣິໂຕ ‘‘ອາຍຕໍ ວາ ໂຫຕຸ ວິຕ຺ຖຕໍ ວາ ອປ຺ປິຕໍ ວາ ສຓ຺ຫໍ ວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໒໙) ປທຠາຊເນ ວຸຕ຺ຕວິສິຏ຺ຐກປ຺ປໍ ອຘິກວິຘານໍ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ສ ລາຠາ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ຠເວຕິ ຕຖາ ອປ຺ປວາຣິເຕນ ຫຸຕ຺ວາ ກເຕນ ອຘິກວິຘາເນນ ນິປ຺ຜນ຺ນຈີວຣສ຺ສ ລາຠປ຺ປໂຍເຄນ ທຸກ຺ກຏນິສ຺ສຄ຺ຄິຍປາຈິຕ຺ຕິຍາ ໂຫນ຺ຕິ.

໖໔໔. ມຫຄ຺ຆໍ …ເປ… ວິຎ຺ຎາເປຕີຕິ ວີສຕິອຄ຺ຆນກໍ ຈີວຣໍ ທາຕຸກາມມ຺ຫິ ອຸປາສເກ, ‘‘ອລໍ ມຍ຺ຫໍ ເອເຕນ, ທສຄ຺ຆນກໍ ວາ ອປ຺ປຄ຺ຆນກໍ ວາ ເທຫີ’’ຕິ ວທຕິ.

໖໔໕. ‘‘ຎາຕເກ ອຎ຺ຎາຕິສຎ຺ຎິສ຺ສາ’’ຕິ ປທຈ຺ເຉໂທ.

ປຐໂມປກ຺ຂຏກຖາວຓ຺ຓນາ.

໖໔໖. ປຐມສິກ຺ຂາປເທ ເອເກນ ອຸປາສເກນ ປີຬາ ລທ຺ຘາ, ອິຘ ທ຺ວີຫີຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ນານາກຣຓໍ. ເສສໍ ປຐມສິກ຺ຂາປທສທິສເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ທຸຕິໂຍ…ເປ… ວິນິຈ຺ຉໂຍ’’ຕິ. ອຸປກ຺ຂຏປເທນ ລກ຺ຂິຕໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ອຸປກ຺ຂຏໍ, ທຸຕິຍຎ຺ຈ ຕໍ ອຸປກ຺ຂຏຎ຺ຈາຕິ ທຸຕິໂຍປກ຺ຂຏໍ, ຕສ຺ມິໍ ທຸຕິໂຍປກ຺ຂເຏ. ອສ຺ສາຕິ ທຸຕິໂຍປກ຺ຂຏສ຺ສ.

ທຸຕິໂຍປກ຺ຂຏກຖາວຓ຺ຓນາ.

໖໔໗. ຣຎ຺ຎາ ວາຕິ ຣາຊໂຕ ວາ. ຣາຊໂຕ ໂຠຄ຺ຄໍ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ຣາຊໂຠຄ຺ໂຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ຣາຊໂຕ ຠຕ຺ຕເວຕ຺ຕນລາຠິໂຕ ຍໂຕ ກຸໂຕຈິ ທາຍກາ ອາຠຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ນ ຈ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍປາຈິຕ຺ຕິຍຠາວໂຕ’’ຕິ ອຊ຺ຌາຫຣິຕພ຺ພໍ. ອິຘ ອຸຕ຺ຕຣິກຣຓີຍໍ ‘‘ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິຄາຖາຍ (ວິ. ວິ. ໖໗໑) ວກ຺ຂຕິ.

໖໔໘. ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນວເສນ ອຘິຄຕຣຊຕາທິ ເຍນ ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນາປິ ນ ສາທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ຣຊຕໍ ວາ’’ຕິອາທິ. ຘວລສຠາວຕາຍ ຣາຊຕີຕິ ຣຊຕໍ, ສຊ຺ຌຸ. ຊາຕໍ ຣູປໍ ວຓ຺ຓາຍຕນເມຕສ຺ສາຕິ ຊາຕຣູປໍ, ສຸວຓ຺ຓໍ. ກິຎ຺ຈີຕິ ອປ຺ປມຕ຺ຕກມ຺ປິ. ອຕ຺ຕໂນ ວາ ອຕ຺ຖາຍ ປຣສ຺ສ ວາ ອຕ຺ຖາຍ ທິຍ຺ຍມານໍ ກິຎ຺ຈິ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ໂຍຊນາ.

໖໔໙. ອຕ຺ຕໂນ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ອາປຕ຺ຕິຍາ ຣູປິຍຄຫຓສິກ຺ຂາປເທ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຄຫເຓ ອາປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖມາຫ ‘‘ອຎ຺ຎສ຺ສຕ຺ຖາຍາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎສ຺ສຕ຺ຖາຍາຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ, ຄຓສ຺ສ, ສງ຺ຆສ຺ສ, ເຈຕິຍສ຺ສ, ນວກມ຺ມສ຺ສ ວາ ອຕ຺ຖາຍ. ນິທ຺ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ອາຫຣິຕ຺ວາ ‘‘ອິມໍ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຣຊຕໍ, ຊາຕຣູປໍ ວາ ອຎ຺ຎໍ ວາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫໂຕ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທຸກ຺ກຏໍ ໂຫຕີຕິ ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂຍຊນາ.

໖໕໐-໑. ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ສຣູປໂຕ ວິຠາເວຕຸມາຫ ‘‘ເນຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ເນຕ຺ວາຕິ ອາເນຕ຺ວາ. ອກປ຺ປິຍໍ ຠຓ຺ຑນ຺ຕິ ‘‘ຣຊຕໍ ຊາຕຣູປໍ ວາ’’ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕເມວ ອກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑໍ. ອິຕ຺ຖນ຺ຕິ ວກ຺ຂມານປ຺ປກາເຣນ. ນ ຈ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ກາເຣນ ວຏ຺ຏຕິ ຈາຕິ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ກຕນ຺ຕິ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ –

‘‘ສເຈ ປນ ‘ນຍິທໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’ຕິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ‘ວຑ຺ຒກີນໍ ວາ ກມ຺ມກຣານໍ ວາ ຫຕ຺ເຖ ຠວິສ຺ສຕິ, ເກວລໍ ຕຸມ຺ເຫ ສຸກຕທຸກ຺ກຏໍ ຊານາຖາ’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕສໍ ຫຕ຺ເຖ ທຕ຺ວາ ປກ຺ກມຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ອຖາປິ ‘ມມ ມນຸສ຺ສານໍ ຫຕ຺ເຖ ຠວິສ຺ສຕິ, ມຍ຺ຫເມວ ວາ ຫຕ຺ເຖ ຠວິສ຺ສຕິ, ເກວລໍ ຕຸມ຺ເຫ ຍໍ ຍສ຺ສ ທາຕພ຺ພໍ, ຕທຕ຺ຖາຍ ເປເສຍ຺ຍາຖາ’ຕິ ວທຕິ, ເອວມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໓໘-໕໓໙).

໖໕໒. ວິຫາຣສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ນວກມ຺ມສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໓໘-໕໓໙) ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຄາຖາພນ຺ຘວເສນ ນ ວຸຕ຺ຕໍ.

໖໕໔. ຣຊຕໍ ຊາຕຣູປໍ ວາ ສງ຺ຆສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈເຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຖາຕິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ເສໂສ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ສເຈ ປນ ໂກຈິ ພຫຸມ຺ປິ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໍ ອາເນຕ຺ວາ ‘ອິທໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມິ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈເຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຖາ’ຕິ ວທຕິ, ຕໍ ເຈ ສງ຺ໂຆ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕິ, ປຏິຄ຺ຄຫເຓປິ ປຣິໂຠເຄປິ ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໓໘-໕໓໙). ເອວໍ ອາຠຕໍ ຕສ຺ມິໍ ສງ຺ເຆ ໂຍ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂຸ ‘‘ນຍິທໍ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ ສເຈ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ‘‘ອຍໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ລາຠນ຺ຕຣາຍໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕສ຺ເສວ ອາປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ໂຍ ຫິ ຕໍ ໂຈເທຕິ, ສ຺ເວວ ສາປຕ຺ຕິໂກ ໂຫຕິ, ເຕນ ປນ ເອເກນ ພຫູ ອນາປຕ຺ຕິກາ ກຕາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໓໘-໕໓໙). ອິຘ ສ຺ເວວ ສາປຕ຺ຕິໂກຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ທຸກ຺ກຏາປຕ຺ຕິໂກຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ‘‘ສງ຺ຆສ຺ສາ’’ຕິ ອລິຂິຕ຺ວາ ‘‘ຠິກ຺ຂຸໂນ’’ຕິ ຈ ລິຂນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ. ອິທານິ ທສ຺ສິຕອຏ຺ຐກຖາປາເຐ ‘‘ສງ຺ໂຆ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໓໘-໕໓໙) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ສງ຺ຆສ຺ສາ’’ຕິ ປາໂຐ ສຸນ຺ທໂຣ.

໖໕໕. ຕຬາກສ຺ສາຕິ ວາປິຍາ. ສສ຺ສຸປ຺ປຕ຺ຕິນິທານໂຕ ຕຬາກໍ ເຂຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ຕສ຺ສ ຄຫຓໍ ວາ ປຣິໂຠໂຄ ວາ ນ ຈ ວຏ຺ຏຕີຕິ ໂຍຊນາ. ຕຬາກສ຺ສ ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ກາເຣນ ເຂຕ຺ຕວຕ຺ຖຸ ສງ຺ຄຫິຕໍ. ນ ຈ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຈກາເຣນ ວຏ຺ຏຕິ ຈາຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ.

໖໕໖. ຕໍ ກຕມນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ’’ຕິອາທິ. ສພ຺ພມ຺ປີຕິ ຕຬາກໂປກ຺ຂຣຓິເຂຕ຺ຕາທິ ສພ຺ພມ຺ປິ.

໖໕໘-໙. ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຠາຄສ຺ມິນ຺ຕິ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ຠູມິຠາເຄ ກຕສ຺ສ ກມ຺ເມຫິ ເອຕ຺ຕໂກ ຠາໂຄ ເທຍ຺ໂຍ’’ຕິ ເອວໍ ປຸພ຺ເພ ອນິຍມິຕອາເຍ ຠູມິຠາເຄ. ອກຕປຸພ຺ພໍ ນວສສ຺ສໍ ນາມ. ເອຕ຺ຕກໍ ຠາຄໍ ເທຖາຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ກຫາປຓຠາຄໍ ເທຖ. ອຸຏ຺ຐາເປຕີຕິ ອຸປ຺ປາເທຕິ.

‘‘ກສຖ ວປຖາ’’ຕິ ອກປ຺ປິຍໍ ວາຈໍ ວຕ຺ວາຕິ ໂຍຊນາ. ວປຖາຕິ ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ໂທ ອິຘ ອວຸຕ຺ຕໍ ຕໍກຕ຺ຕຸໂຍຄກາເລ ວຸຈ຺ຈມານໍ ອກປ຺ປິຍວຈນນ຺ຕຣໍ ສມຸຈ຺ຈິໂນຕິ. ອຸປ຺ປາທິຕຎ຺ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ໂທ ກຫາປຓໍ ສມຸຈ຺ຈິໂນຕິ. ສພ຺ພນ຺ຕິ ຕຖາ ອຸປ຺ປາທິຕກຫາປຓຎ຺ຈ ເອວໍ ອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ອຸປ຺ປາທິຕຎ຺ຈາຕິ ສພ຺ພໍ.

໖໖໐. ກສຖາທິກໍ ວຈນໍ ອວຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຕິກາຍ ຠູມິຍາ ເອຕ຺ຕໂກ ນາມ ຠາໂຄ’’ຕິ ຠູມິໍ ໂຍ ຈ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ, ຕສ຺ເສເວຕມກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ວກ຺ຂມາເນນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຈ-ສທ຺ໂທ ‘‘ໂຍ ປນາ’’ຕິ ວກ຺ຂມານປຸຄ຺ຄລນ຺ຕຣາເປກ຺ໂຂ.

໖໖໑-໒. ຠູມິຍາ ສຍເມວ ປມາຓສ຺ສ ຊານນຕ຺ຖໍ ຕູຕິ ໂຍຊນາ, ‘‘ເອຕ຺ຕເກ ຠູມິຠາເຄ ອມ຺ເຫຫິ ສສ຺ສໍ ກຕໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ນາມ ຠາຄໍ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ກສເກຫິ ວຸຕ຺ເຕ ເຕສໍ ວຈນໍ ອສທ຺ທຫິຕ຺ວາ ສຍເມວ ເຂຕ຺ຕຠູມິຍາ ປມາຓໍ ຎາຕຸກາມຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຸ-ສທ຺ໂທ ອິມເມວ ວິເສສໍ ໂຊເຕຕິ. ໂຍ ປນ ມິນາຕິ, ຕສ຺ເສເວຕມກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ວກ຺ຂມາເນນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຣຊ຺ຊຸຍາປິ ຈ ທຓ຺ເຑນາຕິ ເອຕ຺ຖ ປາເທນາປິ ມິນິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ຣກ຺ຂຕີ’’ຕິອາທິກິຣິຍາປເທຫິປິ ເອວເມວ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ຂເລ ຐຕ຺ວາ ຣກ຺ຂຕີຕິ ຘຎ຺ຎກຣເຓ ຐຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ປາເລຕິ. ກຖໍ ຣກ຺ຂິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ກຖໍ ຣກ຺ຂິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ? ຕໍ ປນ ວີຫິໍ ‘‘ອິທໍ ວາ ເອຕ຺ຕກໍ ວາ ມາ ຄຓ຺ຫ, ອິທໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ ວາ ‘‘ອິໂຕ ອປເນຫິ, ອິຘ ປຸຎ຺ຊໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ ວາ ເອວມາທິນາ ປໂຍເຄນ ເຈ ຣກ຺ຂຕິ, ຕໍ ອກປ຺ປິຍໍ. ສເຈ ‘‘ມຍິ ຐິເຕ ຣກ຺ຂິຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ຣກ຺ຂຕິ, ຄຓ຺ຫນ຺ເຕ ວາ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ຠຓຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ຣູປິຍປຏິຄ຺ຄຫຓສິກ຺ຂາປເທ ທ຺ວາຣໍ ປິທຫິຕ຺ວາ ຣກ຺ຂນ຺ເຕນ ວສິຕພ຺ພນ຺ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຎ຺ຎສ຺ມິມ຺ປິ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຖເນຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ເຕ ສຕິ ເອຕໍ ໂຠ ປວຕ຺ຕິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ກິໍ ອາໂຣເຈສ຺ສາມີຕິ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ. ນີຫຣາເປຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ສເຈ ປຣິຍາເຍນ ວທຕິ, ວຏ຺ຏຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕສ຺ເສເວຕມກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ອິທໍ ເຂຕ຺ຕມິນນາທິໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ລທ຺ຘພ຺ພໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຠິນວຸປ຺ປາທິຕສ຺ສ ອຠາວາ ອຎ຺ເຎສໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທ຺ວີສຸ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ.

໖໖໓. ‘‘ເອຕ຺ຕເກຫິ ວີຫີຫິ ອິທໍ ອາຫຣຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ສເຈ ອາຫຣນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ເອຕ຺ຖ ‘‘ຕສ຺ເສເວຕມກປ຺ປິຍ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ຘຎ຺ຎສ຺ສ ວິຈາຣິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຕສ຺ເສວ ອກປ຺ປິຍໍ. ກສ຺ມາ? ຘຎ຺ຎສ຺ສ ວິຈາຣິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໓໘-໕໓໙).

໖໖໔. ຫິຣຎ຺ເຎນາຕິ ກຫາປເຓນ. ‘‘ຕມກປ຺ປິຍ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ກຫາປຓານໍ ວິຈາຣິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ສພ຺ເພສໍ ອກປ຺ປິຍໍ. ກສ຺ມາ? ກຫາປຓານໍ ວິຈາຣິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໓໘-໕໓໙).

໖໖໕. ເປສກາຣກທາສໍ ວາຕິ ເປສກາຣກສງ຺ຂາຕໍ ທາສໍ ວາ, ເປສກາໂຣ ຕນ຺ຕວາໂຍ. ອາຣາມິການໍ ນາເມນ ເທນ຺ເຕຕິ ‘‘ອາຣາມິກໍ ທມ຺ມິ, ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣໍ ທມ຺ມີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ເທນ຺ເຕ.

໖໖໖. ຂີຣໍ ທຘິ ຕກ຺ກໍ ສປ຺ປິ ນວນີຕນ຺ຕິ ປຎ຺ຈໂຄຣສາ.

໖໖໗. ອຊິກາທີສູຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ມຫິສໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

໖໖໙. ປຏິສິທ຺ເຘປີຕິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ເຕປິ. ມູລໍ ທຕ຺ວາຕິ ກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑມູລໍ ທຕ຺ວາ. ກຸກ຺ກຸຏາທໂຍ ປນ ‘‘ສຸເຂນ ວສນ຺ຕູ’’ຕິ ອຣຎ຺ເຎເຍວ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕພ຺ພໍ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ກຸກ຺ກຸຏສູກເຣ ‘ສຸຂໍ ຊີວນ຺ຕູ’ຕິ ອຣຎ຺ເຎ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໓໘-໕໓໙). ສູກຣມຍູຣາທີສຸປິ ລທ຺ເຘສຸ ເຕສໍ ອນຸຣູເປເຍວ ວິສເຍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕພ຺ພາ.

໖໗໑. ‘‘ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິຄາຖາຍ ໂກ ສມ຺ພນ຺ໂຘ? ‘‘ຣຎ຺ຎາ ວາ ຣາຊໂຠຄ຺ເຄນາ’’ຕິອາທິຄາຖາຍ ສງ຺ຄຫິຕນເຍນ ຣາຊຣາຊາມຈ຺ຈພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕາທີສຸ ເຍນ ເກນຈິ ອຕ຺ຕນາ ວາ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ເນນ ຈີວຣໍ ເຈຕາເປຕ຺ວາ ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຈີວເຣນ ອຈ຺ຉາເທຫີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕໍ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນສງ຺ຂາຕໍ ຈີວຣມູລໍ ທຕ຺ວາ ປຫິຕທູເຕນ ວາ ຠິກ຺ຂຸໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ໂຂ ຠນ຺ເຕ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນໍ ອາຠຕໍ, ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ອາຍສ຺ມາ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ຍທິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ຠິກ຺ຂຸນາ ‘‘ນ ໂຂ ມຍໍ ອາວຸໂສ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາມ, ຈີວຣຎ຺ຈ ໂຂ ມຍໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາມ ກາເລນ ກປ຺ປິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ສເຈ ເຕນ ‘‘ອຕ຺ຖິ ປນາຍສ຺ມໂຕ ໂກຈິ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຈີວຣຕ຺ຖິເກນ ຠິກ຺ຂຸນາ ‘‘ເອໂສ ໂຂ ອາວຸໂສ ຠິກ຺ຂູນໍ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣ’’ຕິ ອາຣາມິເກ ວາ ອຸປາສເກ ວາ ທສ຺ສິເຕ ຍທິ ໂສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕນາ ອາຫຣິຕ຺ວາ ‘‘ອິມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຈີວເຣນ ອຕ຺ເຖ ສຕິ ອິມິນາ ຈີວຣໍ ເຈຕາເປຕ຺ວາ ອຈ຺ຉາເທຫີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ຍໍ ໂຂ ຠນ຺ເຕ ອາຍສ຺ມາ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣໍ ນິທ຺ທິສິ, ສຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ໂສ ມຍາ, ອຸປສງ຺ກມຕຸ ອາຍສ຺ມາ ກາເລນ, ຈີວເຣນ ຕໍ ອຈ຺ຉາເທສ຺ສຕີ’’ຕິ ຍທິ ວເທຍ຺ຍ, ເຕນ ຈີວຣຕ຺ຖິເກນ ຠິກ຺ຂຸນາ ກິໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫາຕິ ອຍມິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.