໔. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວິນິຈ຺ຉຍກຖາ

໒໑. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ຍາຈນາ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໔໒) – ມູລຈ຺ເຉຊ຺ຊາຍ ປຸຣິສໍ ຍາຈິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ‘‘ສຫາຍຕ຺ຖາຍ ກມ຺ມກຣຓຕ຺ຖາຍ ປຸຣິສໍ ເທຖາ’’ຕິ ຍາຈິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປຸຣິເສນ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ຫຕ຺ຖກມ຺ມສງ຺ຂາຕໍ ປຸຣິສຕ຺ຕກຣໍ ຍາຈິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ຫຕ຺ຖກມ຺ມຎ຺ຫິ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ມິຄລຸທ຺ທກມຈ຺ຉພນ຺ຘນກາທີນໍ ສກກມ຺ມໍ ອວເສສໍ ສພ຺ພໍ ກປ຺ປິຍໍ. ‘‘ກິໍ, ຠນ຺ເຕ, ອາຄຕາຕ຺ຖ ເກນ ກມ຺ເມນາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິເຕ ວາ ອປຸຈ຺ຉິເຕ ວາ ຍາຈິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍາ ໂທໂສ ນຕ຺ຖິ. ມິຄລຸທ຺ທກາທໂຍ ປນ ສກກມ຺ມໍ ນ ຍາຈິຕພ຺ພາ, ‘‘ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ເທຖາ’’ຕິ ອນິຍເມຕ຺ວາປິ ນ ຍາຈິຕພ຺ພາ. ເອວໍ ຍາຈິຕາ ຫິ ເຕ ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ຠິກ຺ຂູ ອຸຍ຺ໂຍເຊຕ຺ວາ ມິເຄປິ ມາເຣຕ຺ວາ ອາຫເຣຍ຺ຍຸໍ. ນິຍເມຕ຺ວາ ປນ ‘‘ວິຫາເຣ ກິຎ຺ຈິ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ເທຖາ’’ຕິ ຍາຈິຕພ຺ພາ, ຜາລນງ຺ຄລາທີນິ ອຸປກຣຓານິ ຄເຫຕ຺ວາ ກສິຕຸໍ ວາ ວປິຕຸໍ ວາ ລາຍິຕຸໍ ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ສກກິຈ຺ຈປສຸຕມ຺ປິ ກສ຺ສກໍ ວາ ອຎ຺ຎໍ ວາ ກິຎ຺ຈິ ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ຍາຈິຕຸໍ ວຏ຺ຏເຕວ. ໂຍ ປນ ວິຆາສາໂທ ວາ ອຎ຺ໂຎ ວາ ໂກຈິ ນິກ຺ກມ຺ໂມ ນິຣຕ຺ຖກກຖໍ ກເຖນ຺ໂຕ ນິທ຺ທາຍນ຺ໂຕ ວາ ວິຫຣຕິ, ເອວຣູປໍ ອຍາຈິຕ຺ວາປິ ‘‘ເອຫິ ເຣ ອິທໍ ວາ ອິທໍ ວາ ກໂຣຫີ’’ຕິ ຍທິຈ຺ຉກໍ ກາຣາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

ຫຕ຺ຖກມ຺ມສ຺ສ ປນ ສພ຺ພກປ຺ປິຍຠາວທີປນຕ຺ຖໍ ອິມໍ ນຍໍ ກເຖນ຺ຕິ. ສເຈ ຫິ ຠິກ຺ຂຸ ປາສາທໍ ກາເຣຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ຖມ຺ຠຕ຺ຖາຍ ປາສາຓໂກຏ຺ຏການໍ ຆຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ລທ຺ຘຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ອຸປາສກາ’’ຕິ. ‘‘ກິໍ ກາຕພ຺ພໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ? ‘‘ປາສາຓຕ຺ຖມ຺ຠາ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພາ’’ຕິ. ສເຈ ເຕ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ວາ ເທນ຺ຕິ, ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ນິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ຖມ຺ເຠ ວາ ເທນ຺ຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ອຖາປິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ, ຠນ຺ເຕ, ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ຂໂຓ ນຕ຺ຖິ, ອຎ຺ຎໍ ອຸທ຺ຘຣາເປຖ, ຕສ຺ສ ມູລໍ ທສ຺ສາມາ’’ຕິ, ອຸທ຺ຘຣາເປຕ຺ວາ ‘‘ປາສາຓຕ຺ຖມ຺ເຠ ອຸທ຺ຘຏມນຸສ຺ສານໍ ມູລໍ ເທຖາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເອເຕເນວ ອຸປາເຍນ ປາສາທທາຣູນໍ ອຕ຺ຖາຍ ວຑ຺ຒກີນໍ ສນ຺ຕິກໍ, ອິຏ຺ຐກຕ຺ຖາຍ ອິຏ຺ຐກວຑ຺ຒກີນໍ, ຉທນຕ຺ຖາຍ ເຄຫຈ຺ຉາທການໍ, ຈິຕ຺ຕກມ຺ມຕ຺ຖາຍ ຈິຕ຺ຕກາຣານນ຺ຕິ ເຍນ ເຍນ ອຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ເຕສໍ ເຕສໍ ສິປ຺ປກາຣການໍ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ຍາຈິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຫຕ຺ຖກມ຺ມຍາຈນວເສນ ຈ ມູລຈ຺ເຉຊ຺ຊາຍ ວາ ຠຕ຺ຕເວຕນານຸປ຺ປທາເນນ ວາ ລທ຺ຘມ຺ປິ ສພ຺ພໍ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອຣຎ຺ຎໂຕ ອາຫຣາເປນ຺ເຕນ ຈ ສພ຺ພໍ ອນຊ຺ຌາວຸຕ຺ຖກໍ ອາຫຣາເປຕພ຺ພໍ.

໒໒. ນ ເກວລຎ຺ຈ ປາສາທໍ ກາເຣຕຸກາເມນ, ມຎ຺ຈປີຐປຕ຺ຕປຣິສ຺ສາວນຘມກຣຓຈີວຣາທີນິ ກາຣາເປຕຸກາເມນປິ ທາຣຸໂລຫສຸຕ຺ຕາທີນິ ລຠິຕ຺ວາ ເຕ ເຕ ສິປ຺ປກາຣເກ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ຍາຈິຕພ຺ພໍ. ຫຕ຺ຖກມ຺ມຍາຈນວເສນ ຈ ມູລຈ຺ເຉຊ຺ຊາຍ ວາ ຠຕ຺ຕເວຕນານຸປ຺ປທາເນນ ວາ ລທ຺ຘມ຺ປິ ສພ຺ພໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ສເຈ ປນ ກາຕຸໍ ນ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຠຕ຺ຕເວຕນໍ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ຕິ, ອກປ຺ປິຍກຫາປຓາທິ ນ ທາຕພ຺ພໍ, ຠິກ຺ຂາຈາຣວຕ຺ເຕນ ຕຓ຺ຑຸລາທີນິ ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຫຕ຺ຖກມ຺ມວເສນ ປຕ຺ຕໍ ກາເຣຕ຺ວາ ຕເຖວ ປາເຈຕ຺ວາ ນວປກ຺ກສ຺ສ ປຕ຺ຕສ຺ສ ປຸຎ຺ຉນເຕລຕ຺ຖາຍ ອນ຺ໂຕຄາມໍ ປວິຏ຺ເຐນ ‘‘ຠິກ຺ຂາຍ ອາຄໂຕ’’ຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຍາຄຸຍາ ວາ ຠຕ຺ເຕ ວາ ອານີເຕ ຫຕ຺ເຖນ ປຕ຺ໂຕ ປິຘາຕພ຺ໂພ. ສເຈ ອຸປາສິກາ ‘‘ກິໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ, ‘‘ນວປກ຺ໂກ ປຕ຺ໂຕ, ປຸຎ຺ຉນເຕເລນ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ສເຈ ສາ ‘‘ເທຫິ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ປຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເຕເລນ ປຸຎ຺ຉິຕ຺ວາ ຍາຄຸຍາ ວາ ຠຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ປູເຣຕ຺ວາ ເທຕິ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

໒໓. ຠິກ຺ຂູ ປເຄວ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ອາສນສາລໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາສນໍ ອປສ຺ສນ຺ຕາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣ ເຈ ອຸປາສກາ ຠິກ຺ຂູ ຐິເຕ ທິສ຺ວາ ສຍເມວ ອາສນານິ ອາຫຣາເປນ຺ຕິ, ນິສີທິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕຫິ ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ອນາປຸຈ຺ຉາ ຄຕານມ຺ປິ ນຏ຺ຐໍ ຄີວາ ນ ໂຫຕິ, ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຄມນໍ ປນ ວຕ຺ຕໍ. ສເຈ ຠິກ຺ຂູຫິ ‘‘ອາສນານິ ອາຫຣຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕຫິ ອາຫຏານິ ໂຫນ຺ຕິ, ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາວ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ອນາປຸຈ຺ຉາ ຄຕານໍ ວຕ຺ຕເຠໂທ ຈ ນຏ຺ຐຎ຺ຈ ຄີວາ. ອຕ຺ຖຣຓໂກຊວກາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ມກ຺ຂິກາ ພຫຸກາ ໂຫນ຺ຕິ, ‘‘ມກ຺ຂິກພີຊນິໍ ອາຫຣຖາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ປຸຈິມນ຺ທສາຂາທີນິ ອາຫຣນ຺ຕິ, ກປ຺ປິຍໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພານິ. ອາສນສາລາຍໍ ອຸທກຠາຊນໍ ຣິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ‘‘ຘມກຣຓໍ ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຘມກຣຓຎ຺ຫິ ຣິຕ຺ຕຠາຊເນ ປກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ຠິນ຺ເທຍ຺ຍ, ‘‘ນທິໍ ວາ ຕຬາກໍ ວາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸທກໍ ອາຫຣາ’’ຕິ ປນ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ‘‘ເຄຫໂຕ ອາຫຣາ’’ຕິ ເນວ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ອາຫຏໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ. ອາສນສາລາຍ ວາ ອຣຎ຺ເຎ ວາ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ເຕຫິ ຕຕ຺ຖ ຊາຕກໍ ອນຊ຺ຌາວຸຕ຺ຖກໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຸຕ຺ຕຣິຠງ຺ຄາຣຫໍ ປຕ຺ຕໍ ວາ ຜລໍ ວາ ສເຈ ກິຎ຺ຈິ ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕໍ ອາຫຣາເປຕິ, ຫຕ຺ຖກມ຺ມວເສນ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ອລຊ຺ຊີຫິ ປນ ຠິກ຺ຂູຫິ ວາ ສາມເຓເຣຫິ ວາ ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ນ ກາເຣຕພ຺ພໍ. ອຍໍ ຕາວ ປຸຣິສຕ຺ຕກເຣ ນໂຍ.

໒໔. ໂຄຓໍ ປນ ອຎ຺ຎາຕກອປ຺ປວາຣິຕຏ຺ຐານໂຕ ອາຫຣາເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອາຫຣາເປນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ. ຎາຕກປວາຣິຕຏ຺ຐານໂຕປິ ມູລຈ຺ເຉຊ຺ຊາຍ ຍາຈິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕາວກາລິກນເຍນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ວຏ຺ຏຕິ. ເອວໍ ອາຫຣາປິຕຎ຺ຈ ໂຄຓໍ ຣກ຺ຂິຕ຺ວາ ຊຄ຺ຄິຕ຺ວາ ສາມິກາ ປຏິຈ຺ຉາເປຕພ຺ພາ. ສຈສ຺ສ ປາໂທ ວາ ສິງ຺ຄໍ ວາ ຠິຊ຺ຊຕິ ວາ ນສ຺ສຕິ ວາ, ສາມິກາ ເຈ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອິຈ຺ເຈຕໍ ກຸສລໍ. ໂນ ເຈ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຄີວາ ໂຫຕິ. ສເຈ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍເຍວ ເທມາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ. ‘‘ວິຫາຣສ຺ສ ເທມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ‘‘ອາຣາມິການໍ ອາຈິກ຺ຂຖ ຊຄ຺ຄນຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ.

໒໕. ‘‘ສກຏໍ ເທຖາ’’ຕິປິ ອຎ຺ຎາຕກອປ຺ປວາຣິເຕ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ເອວ ໂຫຕິ, ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຎາຕກປວາຣິຕຏ຺ຐາເນ ປນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕາວກາລິກໍ ວຏ຺ຏຕິ, ກມ຺ມໍ ປນ ກຕ຺ວາ ປຸນ ທາຕພ຺ພໍ. ສເຈ ເນມິອາທີນິ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ປາກຕິການິ ກຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ, ນຏ຺ເຐ ຄີວາ ໂຫຕິ. ‘‘ຕຸມ຺ຫາກເມວ ເທມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ທາຣຸຠຓ຺ຑໍ ນາມ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເອສ ນໂຍ ວາສິຜຣສຸກຸຐາຣີກຸທາລນິຂາທເນສຸ ວລ຺ລິອາທີສຸ ຈ ປຣປຣິຄ຺ຄຫິເຕສຸ. ຄຣຸຠຓ຺ຑປ຺ປໂຫນເກສຸເຍວ ວລ຺ລິອາທີສຸ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ໂຫຕິ, ນ ຕໂຕ ໂອຣໍ.

໒໖. ອນຊ຺ຌາວຸຕ຺ຖກໍ ປນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອາຫຣາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຣກ຺ຂິຕໂຄປິຕຏ຺ຐາເນເຍວ ຫິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສາ ທ຺ວີສຸ ປຈ຺ຈເຍສຸ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເສນາສນປຈ຺ຈເຍ ປນ ‘‘ອາຫຣ ເທຫີ’’ຕິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ຕເມວ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ປຣິກໂຖຠາສນິມິຕ຺ຕກມ຺ມານິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຸໂປສຖາຄາຣໍ ວາ ໂຠຊນສາລໍ ວາ ອຎ຺ຎໍ ວາ ກິຎ຺ຈິ ເສນາສນໍ ອິຈ຺ຉໂຕ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ວຕ ໂອກາເສ ເອວຣູປໍ ເສນາສນໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວາ ‘‘ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ອນຸຣູປ’’ນ຺ຕິ ວາຕິອາທິນາ ນເຍນ ວຈນໍ ປຣິກຖາ ນາມ. ອຸປາສກາ ຕຸມ຺ເຫ ກຸຫິໍ ວສຖາຕິ. ປາສາເທ, ຠນ຺ເຕຕິ. ‘‘ກິໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ປນ ອຸປາສກາ ປາສາໂທ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ເອວມາທິວຈນໍ ໂອຠາໂສ ນາມ. ມນຸສ຺ເສ ທິສ຺ວາ ຣຊ຺ຊຸໍ ປສາເຣຕິ, ຂີເລ ອາໂກຏາເປຕິ, ‘‘ກິໍ ອິທໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອິຘ ອາວາສໍ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ເອວມາທິກຣຓໍ ປນ ນິມິຕ຺ຕກມ຺ມໍ ນາມ. ຄິລານປຈ຺ຈເຍ ປນ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິປິ ວຏ຺ຏຕິ, ປເຄວ ປຣິກຖາທີນິ.

ອິຕິ ປາຬິມຸຕ຺ຕກວິນຍວິນິຈ຺ຉຍສງ຺ຄເຫ

ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວິນິຈ຺ຉຍກຖາ ສມຕ຺ຕາ.