ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ

ວິນຍປິຏເກ

ວິນຍສງ຺ຄຫ-ອຏ຺ຐກຖາ

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ

ວຕ຺ຖຸຕ຺ຕຍໍ ນມສ຺ສິຕ຺ວາ, ສຣຓໍ ສພ຺ພປາຓິນໍ;

ວິນເຍ ປາຏວຕ຺ຖາຍ, ໂຍຄາວຈຣຠິກ຺ຂຸນໍ.

ວິປ຺ປກິຓ຺ຓມເນກຕ຺ຖ, ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉຍໍ;

ສມາຫຣິຕ຺ວາ ເອກຕ຺ຖ, ທສ຺ສຍິສ຺ສມນາກຸລໍ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ມາຕິກາ –

‘‘ທິວາເສຍ຺ຍາ ປຣິກ຺ຂາໂຣ, ເຠສຊ຺ຊກຣຓມ຺ປິ ຈ;

ປຣິຕ຺ຕໍ ປຏິສນ຺ຖາໂຣ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ກຸລສງ຺ຄໂຫ.

‘‘ມຈ຺ຉມໍສໍ ອນາມາສໍ, ອຘິຏ຺ຐານວິກປ຺ປນໍ;

ຈີວເຣນວິນາວາໂສ, ຠຓ຺ຑສ຺ສ ປຏິສາມນໍ.

‘‘ກຍວິກ຺ກຍສມາປຕ຺ຕິ, ຣູປິຍາທິປຏິຄ຺ຄໂຫ;

ທານວິສ຺ສາສຄ຺ຄາເຫຫິ, ລາຠສ຺ສ ປຣິຓາມນໍ.

‘‘ປຖວີ ຠູຕຄາໂມ ຈ, ທຸວິຘໍ ສຫເສຍ຺ຍກໍ;

ວິຫາເຣ ສງ຺ຆິເກ ເສຍ຺ຍໍ, ສນ຺ຖຣິຕ຺ວານ ປກ຺ກໂມ.

‘‘ກາລິການິປິ ຈຕ຺ຕາຣິ, ກປ຺ປິຍາ ຈຕຸຠູມິໂຍ;

ຂາທນີຍາທິປຏິຄ຺ຄາໂຫ, ປຏິກ຺ເຂປປວາຣຓາ.

‘‘ປພ຺ພຊ຺ຊາ ນິສ຺ສໂຍ ສີມາ, ອຸໂປສຖປວາຣຓໍ;

ວສ຺ສູປນາຍິກາ ວຕ຺ຕໍ, ຈຕຸປຈ຺ຈຍຠາຊນໍ.

‘‘ກຖິນໍ ຄຣຸຠຓ຺ຑານິ, ໂຈທນາທິວິນິຈ຺ຉໂຍ;

ຄຣຸກາປຕ຺ຕິວຸຏ຺ຐານໍ, ກມ຺ມາກມ຺ມໍ ປກິຓ຺ຓກ’’ນ຺ຕິ.

໑. ທິວາເສຍ຺ຍວິນິຈ຺ຉຍກຖາ

໑. ຕຕ຺ຖ ທິວາເສຍ຺ຍາຕິ ທິວານິປຊ຺ຊນໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ – ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທິວາ ປຏິສລ຺ລີຍນ຺ເຕນ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ປຏິສລ຺ລີຍິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໗໗) ວຈນໂຕ ທິວາ ນິປຊ຺ຊນ຺ເຕນ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກິຎ຺ຈາປິ ປາຬິຍໍ ‘‘ອຍໍ ນາມ ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕາ, ວິວຣິຕ຺ວາ ນິປນ຺ນໂທເສນ ປນ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ອສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ທຸກ຺ກຏໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໗) ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຄວໂຕ ຫິ ອຘິປ຺ປາຍໍ ຎຕ຺ວາ ອຸປາລິຕ຺ເຖຣາທີຫິ ອຏ຺ຐກຖາ ຐປິຕາ. ‘‘ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ທິວາ ອາປຊ຺ຊຕິ, ໂນ ຣຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ (ປຣິ. ໓໒໓) ອິມິນາປິ ເຈຕໍ ສິທ຺ຘໍ.

໒. ກີທິສໍ ປນ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕພ຺ພໍ, ກີທິສໍ ນ ສໍວຣິຕພ຺ພໍ? ຣຸກ຺ຂປທຣເວຬຸປທຣກິລຎ຺ຊປຓ຺ຓາທີນໍ ເຍນ ເກນຈິ ກວາຏໍ ກຕ຺ວາ ເຫຏ຺ຐາ ອຸທຸກ຺ຂເລ ອຸປຣິ ອຸຕ຺ຕຣປາສເກ ຈ ປເວເສຕ຺ວາ ກຕໍ ປຣິວຕ຺ຕກທ຺ວາຣເມວ ສໍວຣິຕພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎໍ ໂຄຣູປານໍ ວເຊສຸ ວິຍ ຣຸກ຺ຂສູຈິກຓ຺ຏກທ຺ວາຣໍ, ຄາມຖກນກໍ ຈກ຺ກລກຍຸຕ຺ຕທ຺ວາຣໍ, ຜລເກສຸ ວາ ກິຏິກາສຸ ວາ ທ຺ເວ ຕີຓິ ຈກ຺ກລການິ ໂຍເຊຕ຺ວາ ກຕໍ ສໍສຣຓກິຏິກທ຺ວາຣໍ, ອາປເຓສຸ ວິຍ ກຕໍ ອຸຄ຺ຆາຏນກິຏິກທ຺ວາຣໍ, ທ຺ວີສຸ ຕີສຸ ຐາເນສຸ ເວຬຸສລາກາ ໂຄປ຺ເຜຕ຺ວາ ປຓ຺ຓກຸຏີສຸ ກຕໍ ສລາກຫຕ຺ຖກທ຺ວາຣໍ, ທຸສ຺ສສາຓິທ຺ວາຣນ຺ຕິ ເອວຣູປໍ ທ຺ວາຣໍ ນ ສໍວຣິຕພ຺ພໍ. ປຕ຺ຕຫຕ຺ຖສ຺ສ ກວາຏປ຺ປຓາມເນ ປນ ເອກໍ ທຸສ຺ສສາຓິທ຺ວາຣເມວ ອນາປຕ຺ຕິກຣໍ, ອວເສສານິ ປຓາເມນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ. ທິວາ ປຏິສລ຺ລີຍນ຺ຕສ຺ສ ປນ ປຣິວຕ຺ຕກທ຺ວາຣເມວ ອາປຕ຺ຕິກຣໍ, ເສສານິ ສໍວຣິຕ຺ວາ ວາ ອສໍວຣິຕ຺ວາ ວາ ນິປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ, ສໍວຣິຕ຺ວາ ປນ ນິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ, ເອຕໍ ວຕ຺ຕໍ.

໓. ປຣິວຕ຺ຕກທ຺ວາຣໍ ກິຕ຺ຕເກນ ສໍວຸຕໍ ໂຫຕິ? ສູຈິຆຏິກາສຸ ທິນ຺ນາສຸ ສໍວຸຕເມວ ໂຫຕິ. ອປິຈ ໂຂ ສູຈິມຕ຺ເຕປິ ທິນ຺ເນ ວຏ຺ຏຕິ, ຆຏິກາມຕ຺ເຕປິ ທິນ຺ເນ ວຏ຺ຏຕິ, ທ຺ວາຣພາຫໍ ຜຸສິຕ຺ວາ ຐປິຕມຕ຺ເຕປິ ວຏ຺ຏຕິ, ອີສກໍ ອຜຸສິເຕປິ ວຏ຺ຏຕິ, ສພ຺ພນ຺ຕິເມນ ວິຘິນາ ຍາວຕາ ສີສໍ ນປ຺ປວິສຕິ, ຕາວຕາ ອຜຸສິເຕປິ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ພຫູນໍ ວຬຎ຺ຊນຏ຺ຐານໍ ໂຫຕິ, ຠິກ຺ຂຸໍ ວາ ສາມເຓຣໍ ວາ ‘‘ທ຺ວາຣໍ, ອາວຸໂສ, ຊຄ຺ຄາຫີ’’ຕິ ວຕ຺ວາປິ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອຖ ຠິກ຺ຂູ ຈີວຣກມ຺ມໍ ວາ ອຎ຺ຎໍ ວາ ກິຎ຺ຈິ ກໂຣນ຺ຕາ ນິສິນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ, ‘‘ເອເຕ ທ຺ວາຣໍ ຊຄ຺ຄິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາປິ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ກຸຣຸນ຺ທຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ອຸປາສກມ຺ປິ ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວາ ‘ເອສ ຊຄ຺ຄິສ຺ສຕີ’ຕິ ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ເກວລໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ວາ ມາຕຸຄາມໍ ວາ ອາປຸຈ຺ຉິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຍຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖປິ ໂຍ ໂຍ ເຖຣວາໂທ ວາ ອຏ຺ຐກຖາວາໂທ ວາ ປຈ຺ຉາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ໂສວ ປມາຓນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

໔. ອຖ ທ຺ວາຣສ຺ສ ອຸທຸກ຺ຂລໍ ວາ ອຸຕ຺ຕຣປາສໂກ ວາ ຠິນ຺ໂນ ໂຫຕິ ອຏ຺ຐປິໂຕ ວາ, ສໍວຣິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ນວກມ຺ມຕ຺ຖໍ ວາ ປນ ອິຏ຺ຐກປຸຎ຺ໂຊ ວາ ມຕ຺ຕິກາທີນໍ ວາ ຣາສິ ອນ຺ໂຕທ຺ວາເຣ ກໂຕ ໂຫຕິ, ອຏ຺ຏໍ ວາ ພນ຺ຘນ຺ຕິ, ຍຖາ ສໍວຣິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ເອວຣູເປ ອນ຺ຕຣາເຍ ສຕິ ອສໍວຣິຕ຺ວາປິ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຍທິ ປນ ກວາຏໍ ນຕ຺ຖິ, ລທ຺ຘກປ຺ປເມວ. ອຸປຣິ ສຍນ຺ເຕນ ນິສ຺ເສຓິໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ນິສ຺ເສຓິມຕ຺ຖເກ ຖກນກໍ ໂຫຕິ, ຖເກຕ຺ວາປິ ນິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ຄພ຺ເຠ ນິປຊ຺ຊນ຺ເຕນ ຄພ຺ຠທ຺ວາຣໍ ວາ ປມຸຂທ຺ວາຣໍ ວາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ເອກກຸຏ຺ຏເກ ເຄເຫ ທ຺ວີສຸ ປສ຺ເສສຸ ທ຺ວາຣານິ ກຕ຺ວາ ວຬຎ຺ຊນ຺ຕິ, ທ຺ເວປິ ທ຺ວາຣານິ ຊຄ຺ຄິຕພ຺ພານິ, ຕິຠູມເກປິ ປາສາເທ ທ຺ວາຣໍ ຊຄ຺ຄິຕພ຺ພເມວ. ສເຈ ຠິກ຺ຂາຈາຣາ ປຏິກ຺ກມ຺ມ ໂລຫປາສາທສທິສໍ ປາສາທໍ ພຫູ ຠິກ຺ຂູ ທິວາວິຫາຣຕ຺ຖໍ ປວິສນ຺ຕິ, ສງ຺ຆຕ຺ເຖເຣນ ທ຺ວາຣປາລສ຺ສ ‘‘ທ຺ວາຣໍ ຊຄ຺ຄາຫີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ວາ ‘‘ທ຺ວາຣຊຄ຺ຄນໍ ນາມ ເອຕສ຺ສ ຠາໂຣ’’ຕິ ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ ວາ ປວິສິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ຍາວ ສງ຺ຆນວເກນ ເອວເມວ ກາຕພ຺ພໍ. ປຸເຣ ປວິສນ຺ຕານໍ ‘‘ທ຺ວາຣຊຄ຺ຄນໍ ນາມ ປຈ຺ຉິມານໍ ຠາໂຣ’’ຕິ ເອວໍ ອາໂຠຄໍ ກາຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ. ອນາປຸຈ຺ຉາ ວາ ອາໂຠຄໍ ອກຕ຺ວາ ວາ ອນ຺ໂຕຄພ຺ເຠ ວາ ອສໍວຸຕທ຺ວາເຣ ພຫິ ວາ ນິປຊ຺ຊນ຺ຕານໍ ອາປຕ຺ຕິ. ຄພ຺ເຠ ວາ ພຫິ ວາ ນິປຊ຺ຊນກາເລປິ ‘‘ທ຺ວາຣຊຄ຺ຄນໍ ນາມ ມຫາທ຺ວາເຣ ທ຺ວາຣປາລສ຺ສ ຠາໂຣ’’ຕິ ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ເອວໍ ໂລຫປາສາທາທີສຸ ອາກາສຕເລ ນິປຊ຺ຊນ຺ເຕນປິ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕພ຺ພເມວ.

ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ – ອິທໍ ທິວາປຏິສລ຺ລີຍນໍ ເຍນ ເກນຈິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ສທ຺ວາຣພນ຺ເຘ ຐາເນ ກຖິຕໍ, ຕສ຺ມາ ອພ຺ໂຠກາເສ ວາ ຣຸກ຺ຂມູເລ ວາ ມຓ຺ຑເປ ວາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ສທ຺ວາຣພນ຺ເຘ ນິປຊ຺ຊນ຺ເຕນ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາວ ນິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ມຫາປຣິເວຓໍ ໂຫຕິ ມຫາໂພຘິຍງ຺ຄຓໂລຫປາສາທງ຺ຄຓສທິສໍ ພຫູນໍ ໂອສຣຓຏ຺ຐານໍ, ຍຕ຺ຖ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຸຕມ຺ປິ ສໍວຸຕຏ຺ຐາເນ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ທ຺ວາຣໍ ອລຠນ຺ຕາ ປາກາຣໍ ອາຣຸຫິຕ຺ວາປິ ວິຈຣນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ສໍວຣຓກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ. ຣຕ຺ຕິໍ ທ຺ວາຣໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນ ອຣຸເຓ ອຸຄ຺ຄເຕ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ອນາປຕ຺ຕິ. ສເຈ ປນ ປພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ປຸນ ສຸປຕິ, ອາປຕ຺ຕິ. ໂຍ ປນ ‘‘ອຣຸເຓ ອຸຄ຺ຄເຕ ວຸຏ຺ຐຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາວ ທ຺ວາຣໍ ອສໍວຣິຕ຺ວາ ຣຕ຺ຕິໍ ນິປຊ຺ຊຕິ, ຍຖາປຣິຈ຺ເຉທເມວ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິເຍວ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປນ ‘‘ເອວໍ ນິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ອນາທຣິຍທຸກ຺ກຏາປິ ນ ມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໕. ໂຍ ປນ ພຫຸເທວ ຣຕ຺ຕິໍ ຊຄ຺ຄິຕ຺ວາ ອທ຺ຘານໍ ວາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ທິວາ ກິລນ຺ຕຣູໂປ ມຎ຺ເຈ ນິສິນ຺ໂນ ປາເທ ຠູມິໂຕ ອໂມເຈຕ຺ວາວ ນິທ຺ທາວເສນ ນິປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ສເຈ ໂອກ຺ກນ຺ຕນິທ຺ໂທ ອຊານນ຺ໂຕປິ ປາເທ ມຎ຺ຈກໍ ອາໂຣເປຕິ, ອາປຕ຺ຕິເຍວ. ນິສີທິຕ຺ວາ ອປສ຺ສາຍ ສຸປນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ໂຍປິ ຈ ‘‘ນິທ຺ທໍ ວິໂນເທສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈງ຺ກມນ຺ໂຕ ປຕິຕ຺ວາ ສຫສາ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ຕສ຺ສປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ໂຍ ປນ ປຕິຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວ ສຍຕິ, ນ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ.

ໂກ ມຸຈ຺ຈຕິ, ໂກ ນ ມຸຈ຺ຈຕີຕິ? ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ຕາວ ‘‘ເອກຠງ຺ເຄນ ນິປນ຺ນໂກ ເອວ ມຸຈ຺ຈຕິ. ປາເທ ປນ ຠູມິໂຕ ໂມເຈຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນປິ ຍກ຺ຂຄຫິຕໂກປິ ວິສຎ຺ຎີຠູໂຕປິ ນ ມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຸຣຸນ຺ທຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊາປິໂຕວ ມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ໂຍ ຈງ຺ກມນ຺ໂຕ ມຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ປຕິໂຕ ຕຕ຺ເຖວ ສຸປຕິ, ຕສ຺ສປິ ອວິສຍຕາຍ ອາປຕ຺ຕິ ນ ທິສ຺ສຕິ. ອາຈຣິຍາ ປນ ເອວໍ ນ ກຖຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອາປຕ຺ຕິເຍວາຕິ ມຫາປທຸມຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ທ຺ເວ ປນ ຊນາ ອາປຕ຺ຕິໂຕ ມຸຈ຺ຈນ຺ຕິເຍວ, ໂຍ ຈ ຍກ຺ຂຄຫິຕໂກ, ໂຍ ຈ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊາປິໂຕ’’ຕິ.

ອິຕິ ປາຬິມຸຕ຺ຕກວິນຍວິນິຈ຺ຉຍສງ຺ຄເຫ

ທິວາເສຍ຺ຍວິນິຈ຺ຉຍກຖາ ສມຕ຺ຕາ.

໒. ປຣິກ຺ຂາຣວິນິຈ຺ຉຍກຖາ

໖. ປຣິກ຺ຂາໂຣຕິ ສມຓປຣິກ຺ຂາໂຣ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍປຣິກ຺ຂາຣວິນິຈ຺ຉໂຍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໘໕) – ເກຈິ ຕາລປຓ຺ຓຈ຺ຉຕ຺ຕໍ ອນ຺ໂຕ ວາ ພຫິ ວາ ປຎ຺ຈວຓ຺ເຓນ ສຸຕ຺ເຕນ ສິພ຺ພິຕ຺ວາ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເອກວຓ຺ເຓນ ປນ ນີເລນ ວາ ປີຕເກນ ວາ ເຍນ ເກນຈິ ສຸຕ຺ເຕນ ອນ຺ໂຕ ວາ ພຫິ ວາ ສິພ຺ພິຕຸໍ, ຉຕ຺ຕທຓ຺ຑຄ຺ຄາຫກໍ ສລາກປຎ຺ຊຣໍ ວາ ວິນນ຺ຘິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ຖິຣກຣຓຕ຺ຖໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐຕ຺ຖາຍ. ຉຕ຺ຕປຓ຺ເຓສຸ ມກຣທນ຺ຕກໍ ວາ ອຑ຺ຒຈນ຺ທກໍ ວາ ຉິນ຺ທິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຉຕ຺ຕທຓ຺ເຑ ເຄຫຕ຺ຖມ຺ເຠສຸ ວິຍ ຆຏໂກ ວາ ວາຬຣູປກໍ ວາ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈປິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອາຣຄ຺ເຄນ ເລຂາ ທິນ຺ນາ ໂຫຕິ, ສາປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຆຏກໍ ວາ ວາຬຣູປກໍ ວາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຘາເຣຕພ຺ພໍ, ເລຂາປິ ຆໍສິຕ຺ວາ ວາ ອປເນຕພ຺ພາ, ສຸຕ຺ຕເກນ ວາ ທຓ຺ໂຑ ເວເຐຕພ຺ໂພ. ທຓ຺ຑພຸນ຺ເທ ປນ ອຫິຈ຺ຉຕ຺ຕກສຓ຺ຐານໍ ວຏ຺ຏຕິ. ວາຕປ຺ປຫາເຣນ ອຈລນຕ຺ຖໍ ຉຕ຺ຕມຓ຺ຑລິກໍ ຣຊ຺ຊຸເກຫິ ຄາເຫຕ຺ວາ ທຓ຺ເຑ ພນ຺ຘນ຺ຕິ, ຕສ຺ມິໍ ພນ຺ຘນຏ຺ຐາເນ ວລຍມິວ ອຸກ຺ກິຣິຕ຺ວາ ເລຂໍ ຐເປນ຺ຕິ, ສາ ວຏ຺ຏຕິ.

໗. ຈີວຣມຓ຺ຑນຕ຺ຖາຍ ນານາສຸຕ຺ຕເກຫິ ສຕປທິສທິສໍ ສິພ຺ພນ຺ຕາ ອາຄນ຺ຕຸກປຏ຺ຏໍ ຐເປນ຺ຕິ, ອຎ຺ຎມ຺ປິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສູຈິກມ຺ມວິກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ປຏ຺ຏມຸເຂ ວາ ປຣິຍນ຺ເຕ ວາ ເວຓິໍ ວາ ສງ຺ຂລິກໍ ວາ ມຸຄ຺ຄຣໍ ວາ ເອວມາທິ ສພ຺ພໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ປກຕິສູຈິກມ຺ມເມວ ວຏ຺ຏຕິ. ຄຓ຺ຐິກປຏ຺ຏກຎ຺ຈ ປາສກປຏ຺ຏກຎ຺ຈ ອຏ຺ຐໂກຓມ຺ປິ ໂສຬສໂກຓມ຺ປິ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ອຄ຺ຆິຍຄຍມຸຄ຺ຄຣາທີນິ ທສ຺ເສນ຺ຕິ, ກກ຺ກຏກ຺ຂີນິ ອຸກ຺ກິຣນ຺ຕິ, ສພ຺ພໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຈຕຸໂກຓເມວ ວຏ຺ຏຕິ, ໂກຓສຸຕ຺ຕປີຬກາ ຈ ຈີວເຣ ຣຕ຺ເຕ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຣູປາ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ກຎ຺ຊິກປິຏ຺ຐຂລິອອລກາທີສຸ ຈີວຣໍ ປກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຈີວຣກມ຺ມກາເລ ປນ ຫຕ຺ຖມລສູຈິມລາທີນໍ ໂຘວນຕ຺ຖໍ ກິລິຏ຺ຐກາເລ ຈ ໂຘວນຕ຺ຖໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຄນ຺ຘໍ ວາ ລາຂໍ ວາ ເຕລໍ ວາ ຣຊເນ ປກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ.

ຣຊເນສຸ ຈ ຫລິທ຺ທິໍ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ມູລຣຊນໍ ວຏ຺ຏຕິ, ມຎ຺ຊິຏ຺ຐິຎ຺ຈ ຕຸງ຺ຄຫາຣຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ຂນ຺ຘຣຊນໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຕຸງ຺ຄຫາໂຣ ນາມ ເອໂກ ສກຓ຺ຏກຣຸກ຺ໂຂ, ຕສ຺ສ ຫຣິຕາລວຓ຺ຓໍ ຂນ຺ຘຣຊນໍ ໂຫຕິ. ໂລທ຺ທຎ຺ຈ ກຓ຺ຑຸລຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ຕຈຣຊນໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອລ຺ລິປຕ຺ຕຎ຺ຈ ນີລິປຕ຺ຕຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ປຕ຺ຕຣຊນໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຄິຫິປຣິຠຸຕ຺ຕກໍ ປນ ອລ຺ລິປຕ຺ເຕນ ເອກວາຣໍ ຣຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ກິໍສຸກປຸປ຺ຜຎ຺ຈ ກຸສຸມ຺ຠປຸປ຺ຜຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ປຸປ຺ຜຣຊນໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຜລຣຊເນ ປນ ນ ກິຎ຺ຈິ ນ ວຏ຺ຏຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໔໔).

໘. ຈີວຣໍ ຣຊິຕ຺ວາ ສງ຺ເຂນ ວາ ມຓິນາ ວາ ເຍນ ເກນຈິ ນ ຆຏ຺ເຏຕພ຺ພໍ, ຠູມິຍໍ ຊາຓຸການິ ນິຫນ຺ຕ຺ວາ ຫຕ຺ເຖຫິ ຄເຫຕ຺ວາ ໂທຓິຍມ຺ປິ ນ ຆໍສິຕພ຺ພໍ. ໂທຓິຍໍ ວາ ຜລເກ ວາ ຐເປຕ຺ວາ ອນ຺ເຕ ຄາຫາເປຕ຺ວາ ຫຕ຺ເຖນ ປຫຣິຕຸໍ ປນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕມ຺ປິ ມຸຏ຺ຐິນາ ນ ກາຕພ຺ພໍ. ໂປຣາຓກຕ຺ເຖຣາ ປນ ໂທຓິຍມ຺ປິ ນ ຐເປສຸໍ. ເອໂກ ຈີວຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອປໂຣ ຫຕ຺ເຖ ກຕ຺ວາ ຫຕ຺ເຖນ ປຫຣຕິ. ຈີວຣສ຺ສ ກຓ຺ຓສຸຕ຺ຕກໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຣຊິຕກາເລ ຉິນ຺ທິຕພ຺ພໍ. ຍໍ ປນ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຓ຺ຓສຸຕ຺ຕກ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໔໔) ເອວໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕໍ ອນຸວາເຕ ປາສກໍ ກຕ຺ວາ ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ ຣຊນກາເລ ລຄ຺ຄນຕ຺ຖາຍ. ຄຓ຺ຐິເກປິ ໂສຠາກຣຓຕ຺ຖໍ ເລຂາ ວາ ປີຬກາ ວາ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ນາເສຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ.

໙. ປຕ຺ເຕ ວາ ຖາລເກ ວາ ອາຣຄ຺ເຄນ ເລຂໍ ກໂຣນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕ ວາ ພຫິ ວາ, ນ ວຏ຺ຏຕິ. ປຕ຺ຕໍ ຠມໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ມຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຈນ຺ຕິ ‘‘ມຓິວຓ຺ຓໍ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ, ນ ວຏ຺ຏຕິ, ເຕລວຓ຺ໂຓ ປນ ວຏ຺ຏຕິ. ປຕ຺ຕມຓ຺ຑເລ ຠິຕ຺ຕິກມ຺ມໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ມກຣທນ຺ຕກໍ ປນ ວຏ຺ຏຕິ.

ຘມກຣຓຉຕ຺ຕກສ຺ສ ອຸປຣິ ວາ ເຫຏ຺ຐາ ວາ ຘມກຣຓກຸຈ຺ຉິຍໍ ວາ ເລຂາ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຉຕ຺ຕມຸຂວຏ຺ຏິຍໍ ປນສ຺ສ ເລຂາ ວຏ຺ຏຕິ.

໑໐. ກາຍພນ຺ຘນສ຺ສ ໂສຠນຕ຺ຖໍ ຕຫິໍ ຕຫິໍ ທິຄຸຓໍ ສຸຕ຺ຕໍ ໂກຏ຺ເຏນ຺ຕິ, ກກ຺ກຏກ຺ຂີນິ ອຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕິ, ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອຸໂຠສຸ ປນ ອນ຺ເຕສຸ ທສາມຸຂສ຺ສ ຖິຣຠາວາຍ ທິຄຸຓໍ ໂກຏ຺ເຏຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ທສາມຸເຂ ປນ ຆຏກໍ ວາ ມກຣມຸຂໍ ວາ ເທຑ຺ຑຸຠສີສໍ ວາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວິກາຣຣູປໍ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອຈ຺ຉີນິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ມາລາກມ຺ມາທີນິ ວາ ກຕ຺ວາ ໂກຏ຺ຏິຕກາຍພນ຺ຘນມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອຸຊຸກເມວ ປນ ມຈ຺ຉກຓ຺ຏກໍ ວາ ຂຊ຺ຊູຣິປຕ຺ຕກໍ ວາ ມຏ຺ຐກປຏ຺ຏິກໍ ວາ ກຕ຺ວາ ໂກຏ຺ເຏຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ກາຍພນ຺ຘນສ຺ສ ທສາ ເອກາ ວຏ຺ຏຕິ, ທ຺ເວ ຕີຓິ ຈຕ຺ຕາຣິປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ຕໂຕ ປຣໍ ນ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ຣຊ຺ຊຸກກາຍພນ຺ຘນໍ ເອກເມວ ວຏ຺ຏຕິ, ປາມງ຺ຄສຓ຺ຐານໍ ປນ ເອກມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ທສາ ປນ ປາມງ຺ຄສຓ຺ຐານາປິ ວຏ຺ຏຕິ, ພຫຸຣຊ຺ຊຸເກ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ເອເກນ ນິຣນ຺ຕຣໍ ເວເຐຕ຺ວາ ກຕໍ ພຫຸຣຊ຺ຊຸກນ຺ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ວຏ຺ຏຕິ.

ກາຍພນ຺ຘນວິເຘ ອຏ຺ຐມງ຺ຄລາທິກໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວິກາຣຣູປໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ປຣິຈ຺ເຉທເລຂາມຕ຺ຕໍ ວຏ຺ຏຕິ. ວິຘກສ຺ສ ອຸໂຠສຸ ອນ຺ເຕສຸ ຖິຣກຣຓຕ຺ຖາຍ ຆຏກໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ອຍມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ.

໑໑. ອຎ຺ຊນິຍໍ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສຈຕຸປ຺ປທສກຸຓຣູປໍ ວາ ມາລາກມ຺ມລຕາກມ຺ມມກຣທນ຺ຕກໂຄມຸຕ຺ຕກອຑ຺ຒຈນ຺ທກາທິເຠທໍ ວາ ວິກາຣຣູປໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຆໍສິຕ຺ວາ ວາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ວາ ຍຖາ ວາ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຕຖາ ສຸຕ຺ຕເກນ ເວເຐຕ຺ວາ ວຬຎ຺ເຊຕພ຺ພາ. ອຸຊຸກເມວ ປນ ຈຕຸຣໍສາ ວາ ອຏ຺ຐໍສາ ວາ ໂສຬສໍສາ ວາ ອຎ຺ຊນີ ວຏ຺ຏຕິ. ເຫຏ຺ຐໂຕປິສ຺ສາ ທ຺ເວ ວາ ຕິສ຺ໂສ ວາ ວຏ຺ຏເລຂາໂຍ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ຄີວາຍມ຺ປິສ຺ສາ ປິຘານກພນ຺ຘນຕ຺ຖໍ ເອກາ ວຏ຺ຏເລຂາ ວຏ຺ຏຕິ.

ອຎ຺ຊນີສລາກາຍປິ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐກມ຺ມໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອຎ຺ຊນີຖວິກາຍປິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ນານາວຓ຺ເຓນ ສຸຕ຺ເຕນ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐກມ຺ມໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເອເສວ ນໂຍ ກຸຎ຺ຈິກໂກສເກປິ. ກຸຎ຺ຈິກາຍ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐກມ຺ມໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕຖາ ສິປາຏິກາຍ. ເອກວຓ຺ຓສຸຕ຺ເຕນ ປນ ເຍນ ເກນຈິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສິພ຺ພິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

໑໒. ອາຣກຓ຺ຏເກປິ ວຏ຺ຏມຓິກໍ ວາ ອຎ຺ຎໍ ວາ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຄີວາຍໍ ປນ ປຣິຈ຺ເຉທເລຂາ ວຏ຺ຏຕິ. ປິປ຺ຜລິເກປິ ມຓິກໍ ວາ ປີຬກໍ ວາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຸຏ຺ຐາເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ທຓ຺ຑເກ ປນ ປຣິຈ຺ເຉທເລຂາ ວຏ຺ຏຕິ. ນຂຈ຺ເຉທນໍ ວລິຕກໍເຍວ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອຸຕ຺ຕຣາຣຓິຍໍ ວາປິ ອຣຓິຘນຸເກ ວາ ອຸປຣິເປລ຺ລນທຓ຺ຑເກ ວາ ມາລາກມ຺ມາທິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເປລ຺ລນທຓ຺ຑກສ຺ສ ປນ ເວມຊ຺ເຌ ມຓ຺ຑລໍ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ປຣິຈ຺ເຉທເລຂາມຕ຺ຕໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສູຈິສຓ຺ຑາສໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເຍນ ສູຈິໍ ຑໍສາເປຕ຺ວາ ຆໍສນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ມກຣມຸຂາທິກໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ສູຈິຑໍສນຕ຺ຖໍ ປນ ມຸຂມຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ວຏ຺ຏຕິ.

ທນ຺ຕກຏ຺ຐຈ຺ເຉທນວາສິຍມ຺ປິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອຸຊຸກເມວ ກປ຺ປິຍໂລເຫນ ອຸໂຠສຸ ວາ ປສ຺ເສສຸ ຈຕຸຣໍສໍ ວາ ອຏ຺ຐໍສໍ ວາ ພນ຺ຘິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ກຕ຺ຕຣທຓ຺ເຑປິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ເຫຏ຺ຐາ ເອກາ ວາ ທ຺ເວ ວາ ວຏ຺ຏເລຂາ ອຸປຣິ ອຫິຈ຺ຉຕ຺ຕກມກຸຬມຕ຺ຕຎ຺ຈ ວຏ຺ຏຕິ.

໑໓. ເຕລຠາຊເນສຸ ວິສາເຓ ວາ ນາຬິຍໍ ວາ ອລາພຸເກ ວາ ອາມຓ຺ຑສາຣເກ ວາ ຐເປຕ຺ວາ ອິຕ຺ຖິຣູປໍ ປຸຣິສຣູປຎ຺ຈ ອວເສສໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐກມ຺ມໍ ວຏ຺ຏຕິ. ມຎ຺ຈປີເຐ ຠິສິພິມ຺ໂພຫເນ ຠູມຕ຺ຖຣເຓ ປາທປຸຎ຺ຉເນ ຈງ຺ກມນຠິສິຍາ ສມ຺ມຸຎ຺ຊນິຍໍ ກຈວຣຉຑ຺ຑນເກ ຣຊນໂທຓິກາຍ ປານີຍອຸຬຸງ຺ເກ ປານີຍຆເຏ ປາທກຖລິກາຍ ຜລກປີຐເກ ວລຍາຘາຣເກ ທຓ຺ຑາຘາຣເກ ປຕ຺ຕປິຘາເນ ຕາລວຓ຺ເຏ ພີຊເນຕິ ເອເຕສຸ ສພ຺ພໍ ມາລາກມ຺ມາທິ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐກມ຺ມໍ ວຏ຺ຏຕິ.

໑໔. ເສນາສເນ ປນ ທ຺ວາຣກວາຏວາຕປານກວາຏາທີສຸ ສພ຺ພຣຕນມຍມ຺ປິ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐກມ຺ມໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເສນາສເນ ກິຎ຺ຈິ ປຏິເສເຘຕພ຺ພໍ ນຕ຺ຖິ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ວິຣຸທ຺ຘເສນາສນາ. ວິຣຸທ຺ຘເສນາສນໍ ນາມ ອຎ຺ເຎສໍ ສີມາຍ ຣາຊວລ຺ລເຠຫິ ກຕເສນາສນໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ມາ ເຍ ຕາທິສໍ ເສນາສນໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເຕ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ‘‘ມາ ອມ຺ຫາກໍ ສີມາຍ ເສນາສນໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ. ອນາທິຍິຕ຺ວາ ກໂຣນ຺ຕິເຍວ, ປຸນປິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ‘‘ມາ ເອວໍ ອກຕ຺ຖ, ມາ ອມ຺ຫາກໍ ອຸໂປສຖປວາຣຓານໍ ອນ຺ຕຣາຍມກຕ຺ຖ, ມາ ສາມຄ຺ຄິໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ຖ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ເສນາສນໍ ກຕມ຺ປິ ກຕຏ຺ຐາເນ ນ ຐສ຺ສຕີ’’ຕິ. ສເຈ ພລກ຺ກາເຣນ ກໂຣນ຺ຕິເຍວ, ຍທາ ເຕສໍ ລຊ຺ຊິປຣິສາ ອຸສ຺ສນ຺ນາ ໂຫຕິ, ສກ຺ກາ ຈ ໂຫຕິ ລທ຺ຘຸໍ ຘມ຺ມິໂກ ວິນິຈ຺ຉໂຍ, ຕທາ ເຕສໍ ເປເສຕພ຺ພໍ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ອາວາສໍ ຫຣຖາ’’ຕິ. ສເຈ ຍາວຕຕິຍໍ ເປສິເຕ ຫຣນ຺ຕິ, ສາຘຸ. ໂນ ເຈ ຫຣນ຺ຕິ, ຐເປຕ຺ວາ ໂພຘິຎ຺ຈ ເຈຕິຍຎ຺ຈ ອວເສສເສນາສນານິ ຠິນ຺ທິຕພ຺ພານິ, ໂນ ຈ ໂຂ ອປຣິໂຠຄໍ ກໂຣນ຺ເຕຫິ, ປຏິປາຏິຍາ ປນ ຉທນໂຄປານສີອິຏ຺ຐກາທີນິ ອປເນຕ຺ວາ ເຕສໍ ເປເສຕພ຺ພໍ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ທພ຺ພສມ຺ຠາເຣ ຫຣຖາ’’ຕິ. ສເຈ ຫຣນ຺ຕິ, ສາຘຸ. ໂນ ເຈ ຫຣນ຺ຕິ, ອຖ ເຕສຸ ທພ຺ພສມ຺ຠາເຣສຸ ຫິມວສ຺ສວາຕາຕປາທີຫິ ປູຕິຠູເຕສຸ ວາ ໂຈເຣຫິ ວາ ຫເຏສຸ ອຄ຺ຄິນາ ວາ ທຑ຺ເຒສຸ ສີມສາມິກາ ຠິກ຺ຂູ ອນຸປວຊ຺ຊາ, ນ ລພ຺ຠາ ໂຈເທຕຸໍ ‘‘ຕຸມ຺ເຫຫິ ອມ຺ຫາກໍ ທພ຺ພສມ຺ຠາຣາ ນາສິຕາ’’ຕິ ວາ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ຄີວາ’’ຕິ ວາ. ຍໍ ປນ ສີມສາມິເກຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ກຕໍ, ຕໍ ສຸກຕເມວ ໂຫຕິ. ໂຍປິ ຠິກ຺ຂຸ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ວິນຍຎ຺ຎູ ອຎ຺ຎໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອກປ຺ປິຍປຣິກ຺ຂາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຈຣນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ຉິນ຺ທາເປຍ຺ຍ ວາ ຠິນ຺ທາເປຍ຺ຍ ວາ, ອນຸປວຊ຺ໂຊ, ໂສ ເນວ ໂຈເທຕພ຺ໂພ ນ ສາເຣຕພ຺ໂພ, ນ ຕໍ ລພ຺ຠາ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ອຍໍ ນາມ ມມ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ຕຍາ ນາສິໂຕ, ຕໍ ເມ ເທຫີ’’ຕິ.

ອິຕິ ປາຬິມຸຕ຺ຕກວິນຍວິນິຈ຺ຉຍສງ຺ຄເຫ

ປຣິກ຺ຂາຣວິນິຈ຺ຉຍກຖາ ສມຕ຺ຕາ.

໓. ເຠສຊ຺ຊາທິກຣຓວິນິຈ຺ຉຍກຖາ

໑໕. ເຠສຊ຺ຊກຣຓປຣິຕ຺ຕປຏິສນ຺ຖາເຣສຸ ປນ ເຠສຊ຺ຊກຣເຓ ຕາວ ອຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໘໕-໗) – ອາຄຕາຄຕສ຺ສ ປຣຊນສ຺ສ ເຠສຊ຺ຊໍ ນ ກາຕພ຺ພໍ, ກໂຣນ຺ໂຕ ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ປນ ສຫຘມ຺ມິການໍ ກາຕພ຺ພໍ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ສິກ຺ຂມານາຍ ສາມເຓຣສ຺ສ ສາມເຓຣິຍາຕິ. ສມສີລສທ຺ຘາປຎ຺ຎານຎ຺ຫິ ເອເຕສໍ ຕີສຸ ສິກ຺ຂາສຸ ຍຸຕ຺ຕານໍ ເຠສຊ຺ຊໍ ອກາຕຸໍ ນ ລພ຺ຠຕິ. ກໂຣນ຺ເຕນ ຈ ສເຈ ເຕສໍ ອຕ຺ຖິ, ເຕສໍ ສນ຺ຕກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ, ສເຈ ນຕ຺ຖິ, ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ກາຕພ຺ພໍ. ສເຈ ອຕ຺ຕໂນປິ ນຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂາຈາຣວຕ຺ເຕນ ວາ ຎາຕກປວາຣິຕຏ຺ຐານໂຕ ວາ ປຣິເຍສິຕພ຺ພໍ, ອລຠນ຺ເຕນ ຄິລານສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ອກຕວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາປິ ອາຫຣິຕ຺ວາ ກາຕພ຺ພໍ.

໑໖. ອປເຣສມ຺ປິ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ມາຕຸ ປິຕຸ ຕທຸປຏ຺ຐາການໍ ອຕ຺ຕໂນ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣສ຺ສ ປຓ຺ຑຸປລາສສ຺ສ ຈາຕິ. ປຓ຺ຑຸປລາໂສ ນາມ ໂຍ ປພ຺ພຊ຺ຊາເປກ຺ໂຂ ຍາວ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ປຏິຍາທິຍຕິ, ຕາວ ວິຫາເຣ ວສຕິ. ເຕສຸ ສເຈ ມາຕາປິຕໂຣ ອິສ຺ສຣາ ໂຫນ຺ຕິ ນ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ຕິ, ອກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ປນ ຣຊ຺ເຊປິ ຐິຕາ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ຕິ, ອກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເຠສຊ຺ຊໍ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ຕານໍ ເຠສຊ຺ຊໍ ທາຕພ຺ພໍ, ໂຍເຊຕຸໍ ອຊານນ຺ຕານໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ. ສພ຺ເພສໍ ອຕ຺ຖາຍ ສຫຘມ຺ມິເກສຸ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປຣິເຍສິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ປນ ມາຕຣໍ ວິຫາຣໍ ອາເນຕ຺ວາ ຊຄ຺ຄຕິ, ສພ຺ພໍ ປຣິກມ຺ມໍ ອນາມສນ຺ເຕນ ກາຕພ຺ພໍ, ຂາທນີຍໂຠຊນີຍໍ ສຫຕ຺ຖາ ທາຕພ຺ພໍ. ປິຕາ ປນ ຍຖາ ສາມເຓໂຣ, ເອວໍ ສຫຕ຺ເຖນ ນ຺ຫາປນສມ຺ພາຫນາທີນິ ກຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາຕພ຺ໂພ. ເຍ ຈ ມາຕາປິຕໂຣ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ ປຏິຊຄ຺ຄນ຺ຕິ, ເຕສມ຺ປິ ເອວເມວ ກາຕພ຺ພໍ. ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣ ນາມ ໂຍ ເວຕນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຣຎ຺ເຎ ທາຣູນິ ວາ ຉິນ຺ທຕິ, ອຎ຺ຎໍ ວາ ກິຎ຺ຈິ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ສ ໂຣເຄ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຍາວ ຎາຕກາ ນ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ຕາວ ເຠສຊ຺ຊໍ ກາຕພ຺ພໍ. ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸນິສ຺ສິຕໂກວ ຫຸຕ຺ວາ ສພ຺ພກມ຺ມານິ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ສ ເຠສຊ຺ຊໍ ກາຕພ຺ພເມວ. ປຓ຺ຑຸປລາເສປິ ສາມເຓເຣ ວິຍ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ.

໑໗. ອປເຣສມ຺ປິ ທສນ຺ນໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ເຊຏ຺ຐຠາຕຸ ກນິຏ຺ຐຠາຕຸ ເຊຏ຺ຐຠຄິນິຍາ ກນິຏ຺ຐຠຄິນິຍາ ຈູຬມາຕຸຍາ ມຫາມາຕຸຍາ ຈູຬປິຕຸໂນ ມຫາປິຕຸໂນ ປິຕຸຈ຺ຉາຍ ມາຕຸລສ຺ສາຕິ. ເຕສໍ ປນ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ກໂຣນ຺ເຕນ ເຕສໍເຍວ ສນ຺ຕກໍ ເຠສຊ຺ຊໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເກວລໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ. ສເຈ ປນ ນປ຺ປໂຫນ຺ຕິ ຍາຈນ຺ຕິ ຈ ‘‘ເທຖ ໂນ, ຠນ຺ເຕ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ປຏິທສ຺ສາມາ’’ຕິ, ຕາວກາລິກໍ ທາຕພ຺ພໍ. ສເຈປິ ນ ຍາຈນ຺ຕິ, ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ເຠສຊ຺ຊໍ ອຕ຺ຖິ, ຕາວກາລິກໍ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ວາ ‘‘ຍທາ ເຕສໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ຕທາ ທສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ອາໂຠຄໍ ວາ ກຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ. ສເຈ ປຏິເທນ຺ຕິ, ຄເຫຕພ຺ພໍ. ໂນ ເຈ ເທນ຺ຕິ, ນ ໂຈເທຕພ຺ພາ. ເອເຕ ທສ ຎາຕເກ ຐເປຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎສໍ ນ ກາຕພ຺ພໍ.

ເອເຕສໍ ປຸຕ຺ຕປຣມ຺ປຣາຍ ປນ ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ກຸລປຣິວຏ຺ຏາ, ຕາວ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈເຍ ອາຫຣາເປນ຺ຕສ຺ສ ອກຕວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ວາ ເຠສຊ຺ຊໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ເວຊ຺ຊກມ຺ມໍ ວາ ກຸລທູສກາປຕ຺ຕິ ວາ ນ ໂຫຕິ. ສເຈ ຠາຕຸ ຊາຍາ, ຠຄິນິຍາ ສາມິໂກ ວາ ຄິລາໂນ ໂຫຕິ, ຎາຕກາ ເຈ, ເຕສມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ. ອຎ຺ຎາຕກາ ເຈ, ຠາຕຸ ຈ ຠຄິນິຍາ ຈ ກຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ຊຄ຺ຄນຏ຺ຐາເນ ເທຖາ’’ຕິ. ອຖ ວາ ເຕສໍ ປຸຕ຺ຕານໍ ກຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ມາຕາປິຕູນໍ ເທຖາ’’ຕິ. ເອເຕນຸປາເຍນ ສພ຺ພປເທສຸ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເຕສໍ ອຕ຺ຖາຍ ຈ ສາມເຓເຣຫິ ອຣຎ຺ຎໂຕ ເຠສຊ຺ຊໍ ອາຫຣາເປນ຺ເຕນ ຎາຕິສາມເຓເຣຫິ ວາ ອາຫຣາເປຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎາຕເກຫິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ ວາ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ. ເຕຫິປິ ‘‘ອຸປຊ຺ຌາຍສ຺ສ ອາຫຣາມາ’’ຕິ ວຕ຺ຕສີເສນ ອາຫຣິຕພ຺ພໍ. ອຸປຊ຺ຌາຍສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ຄິລານາ ວິຫາຣໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຸປຊ຺ຌາໂຍ ຈ ທິສາປກ຺ກນ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ສທ຺ຘິວິຫາຣິເກນ ອຸປຊ຺ຌາຍສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ເຠສຊ຺ຊໍ ທາຕພ຺ພໍ. ໂນ ເຈ ອຕ຺ຖິ, ອຕ຺ຕໂນ ເຠສຊ຺ຊໍ ອຸປຊ຺ຌາຍສ຺ສ ປຣິຈ຺ຈຊິຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ. ອຕ຺ຕໂນປິ ອສນ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ອຸປຊ຺ຌາຍສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ກຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ. ອຸປຊ຺ຌາເຍນປິ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກສ຺ສ ມາຕາປິຕູສຸ ເອວເມວ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ເອເສວ ນໂຍ ອາຈຣິຍນ຺ເຕວາສິເກສຸປິ. ອຎ຺ໂຎປິ ໂຍ ອາຄນ຺ຕຸໂກ ວາ ໂຈໂຣ ວາ ຍຸທ຺ຘປຣາຊິໂຕ ອິສ຺ສໂຣ ວາ ຎາຕເກຫິ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ໂຕ ກປໂຓ ວາ ຄມິຍມນຸສ຺ໂສ ວາ ຄິລາໂນ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ປວິສຕິ, ສພ຺ເພສໍ ອປຈ຺ຈາສີສນ຺ເຕນ ເຠສຊ຺ຊໍ ກາຕພ຺ພໍ.

໑໘. ສທ຺ຘໍ ກຸລໍ ໂຫຕິ ຈຕູຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຸປຏ຺ຐາຍກໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ມາຕາປິຕຸຏ຺ຐານິຍໍ, ຕຕ຺ຣ ເຈ ໂກຈິ ຄິລາໂນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສຕ຺ຖາຍ ວິສ຺ສາເສນ ‘‘ເຠສຊ຺ຊໍ ກຕ຺ວາ ຠນ຺ເຕ ເທຖາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເນວ ທາຕພ຺ພໍ ນ ກາຕພ຺ພໍ. ອຖ ປນ ກປ຺ປິຍໍ ຎຕ຺ວາ ເອວໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອສຸກສ຺ສ ນາມ ໂຣຄສ຺ສ ກິໍ ເຠສຊ຺ຊໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ, ‘‘ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ຠນ຺ເຕ, ມຍ຺ຫໍ ມາຕາ ຄິລານາ, ເຠສຊ຺ຊໍ ຕາວ ອາຈິກ຺ຂຖາ’’ຕິ ເອວໍ ປຸຈ຺ຉິເຕ ປນ ນ ອາຈິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ປນ ກຖາ ກາຕພ຺ພາ ‘‘ອາວຸໂສ, ອສຸກສ຺ສ ນາມ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອິມສ຺ມິໍ ໂຣເຄ ກິໍ ເຠສຊ຺ຊໍ ກຣິໍສູ’’ຕິ. ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ເຠສຊ຺ຊໍ ຠນ຺ເຕຕິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ອິຕໂຣ ມາຕຸ ເຠສຊ຺ຊໍ ກໂຣຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ມຫາປທຸມຕ຺ເຖໂຣ ກິຣ ວສຠຣຎ຺ໂຎປິ ເທວິຍາ ໂຣເຄ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ເອກາຍ ອິຕ຺ຖິຍາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ‘‘ນ ຊານາມີ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ເອວເມວ ຠິກ຺ຂູຫິ ສທ຺ຘິໍ ສມຸລ຺ລເປສິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຕສ຺ສາ ເຠສຊ຺ຊມກໍສຸ. ວູປສນ຺ເຕ ຈ ໂຣເຄ ຕິຈີວເຣນ ຕີຫິ ຈ ກຫາປຓສເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ເຠສຊ຺ຊຈງ຺ໂກຏກໍ ປູເຣຕ຺ວາ ອາຫຣິຕ຺ວາ ເຖຣສ຺ສ ປາທມູເລ ຐເປຕ຺ວາ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ປຸປ຺ຜປູຊໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ເຖໂຣ ‘‘ອາຈຣິຍຠາໂຄ ນາມ ອຍ’’ນ຺ຕິ ກປ຺ປິຍວເສນ ຄາຫາເປຕ຺ວາ ປຸປ຺ຜປູຊມກາສິ. ເອວໍ ຕາວ ເຠສຊ຺ເຊ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ.

໑໙. ປຣິຕ຺ເຕ ປນ ‘‘ຄິລານສ຺ສ ປຣິຕ຺ຕໍ ກໂຣຖ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ນ ກາຕພ຺ພໍ, ‘‘ປຣິຕ຺ຕໍ ຠຓຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ຠຓິຕພ຺ພໍ. ສເຈປິສ຺ສ ເອວໍ ໂຫຕິ ‘‘ມນຸສ຺ສາ ນາມ ນ ຊານນ຺ຕິ, ອກຣິຍມາເນ ວິປ຺ປຏິສາຣິໂນ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ, ກາຕພ຺ພໍ. ‘‘ປຣິຕ຺ໂຕທກໍ ປຣິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ເທຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ເຕສໍເຍວ ອຸທກໍ ຫຕ຺ເຖນ ຈາເລຕ຺ວາ ສຸຕ຺ຕໍ ປຣິມຊ຺ຊິຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ. ສເຈ ວິຫາຣໂຕ ອຸທກໍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ວາ ສຸຕ຺ຕໍ ເທຕິ, ທຸກ຺ກຏໍ. ມນຸສ຺ສາ ອຸທກຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ນິສີທິຕ຺ວາ ‘‘ປຣິຕ຺ຕໍ ຠຓຖາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ກາຕພ຺ພໍ. ໂນ ເຈ ຊານນ຺ຕິ, ອາຈິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ຠິກ຺ຂູນໍ ນິສິນ຺ນານໍ ປາເທສຸ ອຸທກໍ ອາກິຣິຕ຺ວາ ສຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ‘‘ປຣິຕ຺ຕໍ ກໂຣຖ, ປຣິຕ຺ຕໍ ຠຓຖາ’’ຕິ, ນ ປາທາ ອປເນຕພ຺ພາ. ມນຸສ຺ສາ ຫິ ວິປ຺ປຏິສາຣິໂນ ໂຫນ຺ຕິ. ອນ຺ໂຕຄາເມປິ ຄິລານສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ວິຫາຣໍ ເປເສນ຺ຕິ ‘‘ປຣິຕ຺ຕໍ ຠຓນ຺ຕູ’’ຕິ, ຠຓິຕພ຺ພໍ. ອນ຺ໂຕຄາເມ ຣາຊເຄຫາທີສຸ ໂຣເຄ ວາ ອຸປທ຺ທເວ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາ ຠຓາເປນ຺ຕິ, ອາຏານາຏິຍສຸຕ຺ຕາທີນິ ຠຓິຕພ຺ພານິ. ‘‘ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຄິລານສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທານິ ເທນ຺ຕຸ, ຘມ຺ມໍ ກເຖນ຺ຕຸ, ຣາຊນ຺ເຕປຸເຣ ວາ ອມຈ຺ຈເຄເຫ ວາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສິກ຺ຂາປທານິ ເທນ຺ຕຸ, ຘມ຺ມໍ ກເຖນ຺ຕູ’’ຕິ ເປສິເຕປິ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສິກ຺ຂາປທານິ ທາຕພ຺ພານິ, ຘມ຺ໂມ ກເຖຕພ຺ໂພ. ‘‘ມຕານໍ ປຣິວາຣຕ຺ຖໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕູ’’ຕິ ປກ຺ໂກສນ຺ຕິ, ນ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ‘‘ສີວຖິກທສ຺ສເນ ອສຸຠທສ຺ສເນ ຈ ມຣຓສ຺ສຕິໍ ປຏິລຠິສ຺ສາມາ’’ຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານສີເສນ ຄນ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ປຫາເຣທິນ຺ເນ ມເຕປິ ອມຣຓາຘິປ຺ປາຍສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ນ ເອຕ຺ຕເກເນວ ອມນຸສ຺ສຄຫິຕສ຺ສ ປຫາໂຣ ທາຕພ຺ໂພ, ຕາລປຓ຺ຓໍ ປນ ປຣິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕໍ ວາ ຫຕ຺ເຖ ວາ ປາເທ ວາ ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ, ຣຕນສຸຕ຺ຕາທີນິ ປຣິຕ຺ຕານິ ຠຓິຕພ຺ພານິ, ‘‘ມາ ສີລວນ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ວິເຫເຐຫີ’’ຕິ ຘມ຺ມກຖາ ກາຕພ຺ພາ, ອາຏານາຏິຍປຣິຕ຺ຕໍ ວາ ຠຓິຕພ຺ພໍ.

ອິຘ ປນ ອາຏານາຏິຍປຣິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິກມ຺ມໍ ເວທິຕພ຺ພໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໒໘໒). ປຐມເມວ ຫິ ອາຏານາຏິຍສຸຕ຺ຕໍ ນ ຠຓິຕພ຺ພໍ, ເມຕ຺ຕສຸຕ຺ຕໍ (ຂຸ. ປາ. ໙.໑ ອາທໂຍ; ສຸ. ນິ. ໑໔໓ ອາທໂຍ) ຘຊຄ຺ຄສຸຕ຺ຕໍ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໙) ຣຕນສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ (ຂຸ. ປາ. ໖.໑ ອາທໂຍ; ສຸ. ນິ. ໒໒໔ ອາທໂຍ) ອິມານິ ສຕ຺ຕາຫໍ ຠຓິຕພ຺ພານິ. ສເຈ ມຸຎ຺ຈຕິ, ສຸນ຺ທຣໍ. ໂນ ເຈ ມຸຎ຺ຈຕິ, ອາຏານາຏິຍສຸຕ຺ຕໍ ຠຓິຕພ຺ພໍ. ຕໍ ຠຓນ຺ເຕນ ຈ ຠິກ຺ຂຸນາ ປິຏ຺ຐໍ ວາ ມໍສໍ ວາ ນ ຂາທິຕພ຺ພໍ, ສຸສາເນ ນ ວສິຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ? ອມນຸສ຺ສາ ໂອຕາຣໍ ລຠນ຺ຕິ. ປຣິຕ຺ຕກຣຓຏ຺ຐານໍ ຫຣິຕູປລິຕ຺ຕໍ ກາເຣຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ອາສນໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ນິສີທິຕພ຺ພໍ. ປຣິຕ຺ຕກາຣໂກ ຠິກ຺ຂຸ ວິຫາຣໂຕ ຆຣໍ ເນນ຺ເຕຫິ ຜລກາວຸເຘຫິ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ເນຕພ຺ໂພ. ອພ຺ໂຠກາເສ ນິສີທິຕ຺ວາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ທ຺ວາຣວາຕປານານິ ປິທຫິຕ຺ວາ ນິສິນ຺ເນນ ອາວຸຘຫຕ຺ເຖຫິ ສມ຺ປຣິວາຣິເຕນ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ ປຸເຣຈາຣິກໍ ກຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ປຐມໍ ສິກ຺ຂາປທານິ ຄາຫາເປຕ຺ວາ ສີເລ ປຕິຏ຺ຐິຕສ຺ສ ປຣິຕ຺ຕໍ ກາຕພ຺ພໍ. ເອວມ຺ປິ ໂມເຈຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ເຕນ ວິຫາຣໍ ເນຕ຺ວາ ເຈຕິຍງ຺ຄເຓ ນິປຊ຺ຊາເປຕ຺ວາ ອາສນປູຊໍ ກາເຣຕ຺ວາ ທີເປ ຊາລາເປຕ຺ວາ ເຈຕິຍງ຺ຄຓໍ ສມ຺ມຊ຺ຊິຕ຺ວາ ມງ຺ຄລກຖາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ສພ຺ພສນ຺ນິປາໂຕ ໂຆເສຕພ຺ໂພ, ວິຫາຣສ຺ສ ອຸປວເນ ເຊຏ຺ຐກຣຸກ຺ໂຂ ນາມ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອາຄມນໍ ປຕິມາເນຕີ’’ຕິ ປຫິຓິຕພ຺ພໍ. ສພ຺ພສນ຺ນິປາຕຏ຺ຐາເນ ອນາຄນ຺ຕຸໍ ນາມ ນ ລຠຕິ, ຕໂຕ ອມນຸສ຺ສຄຫິຕໂກ ‘‘ຕ຺ວໍ ໂກນາໂມສີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ນາເມ ກຖິເຕ ນາເມເນວ ອາລປິຕພ຺ໂພ, ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາມ ຕຸຍ຺ຫໍ ມາລາຄນ຺ຘາທີສຸ ປຕ຺ຕິ, ອາສນປູຊາຍໍ ປຕ຺ຕິ, ປິຓ຺ຑປາເຕ ປຕ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ຕຸຍ຺ຫໍ ປຓ຺ຓາກາຣຕ຺ຖາຍ ມຫາມງ຺ຄລກຖາ ວຸຕ຺ຕາ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ຄາຣເວນ ເອຕໍ ມຸຎ຺ຈາຫີ’’ຕິ ໂມເຈຕພ຺ໂພ. ສເຈ ນ ມຸຎ຺ຈຕິ, ເທວຕານໍ ອາໂຣເຈຕພ຺ພໍ ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ຊານາຖ, ອຍໍ ອມນຸສ຺ໂສ ອມ຺ຫາກໍ ວຈນໍ ນ ກໂຣຕິ, ມຍໍ ພຸທ຺ຘອາຓໍ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ປຣິຕ຺ຕໍ ກາຕພ຺ພໍ. ເອຕໍ ຕາວ ຄິຫີນໍ ປຣິກມ຺ມໍ. ສເຈ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ອມນຸສ຺ເສນ ຄຫິໂຕ ໂຫຕິ, ອາສນານິ ໂຘວິຕ຺ວາ ສພ຺ພສນ຺ນິປາຕໍ ໂຆສາເປຕ຺ວາ ຄນ຺ຘມາລາທີສຸ ປຕ຺ຕິໍ ທຕ຺ວາ ປຣິຕ຺ຕໍ ຠຓິຕພ຺ພໍ, ອິທໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຣິກມ຺ມໍ. ເອວໍ ປຣິຕ຺ເຕ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ.

໒໐. ປຏິສນ຺ຖາເຣ ປນ ອຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໘໕-໗) – ອນາມຏ຺ຐປິຓ຺ຑປາໂຕ ກສ຺ສ ທາຕພ຺ໂພ, ກສ຺ສ ນ ທາຕພ຺ໂພ? ມາຕາປິຕູນໍ ຕາວ ທາຕພ຺ໂພ. ສເຈປິ ກຫາປຓຄ຺ຆນໂກ ໂຫຕິ, ສທ຺ຘາເທຍ຺ຍວິນິປາຕນໍ ນຕ຺ຖິ. ມາຕາປິຕຸອຸປຏ຺ຐາການໍ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣສ຺ສ ປຓ຺ຑຸປລາສສ຺ສ ຈາຕິ ເອເຕສມ຺ປິ ທາຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ປຓ຺ຑຸປລາສສ຺ສ ຖາລເກ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາປິ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎສໍ ອຄາຣິການໍ ມາຕາປິຕູນມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ປພ຺ພຊິຕປຣິໂຠໂຄ ຫິ ອຄາຣິການໍ ເຈຕິຍຏ຺ຐານິໂຍ. ອປິຈ ອນາມຏ຺ຐປິຓ຺ຑປາໂຖ ນາເມສ ສມ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ທາມຣິກໂຈຣສ຺ສປິ ອິສ຺ສຣິຍສ຺ສປິ ທາຕພ຺ໂພ. ກສ຺ມາ? ເຕ ຫິ ອທີຍມາເນປິ ‘‘ນ ເທນ຺ຕີ’’ຕິ ອາມສິຕ຺ວາ ທີຍມາເນປິ ‘‘ອຸຈ຺ຉິຏ຺ຐກໍ ເທນ຺ຕີ’’ຕິ ກຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ກຸທ຺ຘາ ຊີວິຕາປິ ໂວໂຣເປນ຺ຕິ, ສາສນສ຺ສປິ ອນ຺ຕຣາຍໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ຣຊ຺ຊໍ ປຕ຺ຖຍມານສ຺ສ ວິຈຣໂຕ ໂຈຣນາຄສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ເຈຕ຺ຖ ກເຖຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ອນາມຏ຺ຐປິຓ຺ຑປາເຕ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ.

ປຏິສນ຺ຖາໂຣ ຈ ນາມາຍໍ ກສ຺ສ ກາຕພ຺ໂພ, ກສ຺ສ ນ ກາຕພ຺ໂພ? ປຏິສນ຺ຖາໂຣ ນາມ ວິຫາຣໍ ສມ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອາຄນ຺ຕຸກສ຺ສ ວາ ທລິທ຺ທສ຺ສ ວາ ໂຈຣສ຺ສ ວາ ອິສ຺ສຣສ຺ສ ວາ ກາຕພ຺ໂພເຍວ. ກຖໍ? ອາຄນ຺ຕຸກໍ ຕາວ ຂີຓປຣິພ຺ພຍໍ ວິຫາຣໍ ສມ຺ປຕ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ປານີຍໍ ປິວາ’’ຕິ ທາຕພ຺ພໍ, ປາທມກ຺ຂນເຕລໍ ທາຕພ຺ພໍ, ກາເລ ອາຄຕສ຺ສ ຍາຄຸຠຕ຺ຕໍ, ວິກາເລ ອາຄຕສ຺ສ ສເຈ ຕຓ຺ຑຸລາ ອຕ຺ຖິ, ຕຓ຺ຑຸລາ ທາຕພ຺ພາ. ອເວລາຍ ສມ຺ປຕ຺ໂຕປິ ‘‘ຄຈ຺ຉາຫີ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ສຍນຏ຺ຐານໍ ທາຕພ຺ພໍ. ສພ຺ພໍ ອປຈ຺ຈາສີຍນ຺ເຕເນວ ກາຕພ຺ພໍ. ‘‘ມນຸສ຺ສາ ນາມ ຈຕຸປຈ຺ຈຍທາຍກາ, ເອວໍ ສງ຺ຄເຫ ກຣິຍມາເນ ປຸນປ຺ປຸນໍ ປສີທິຕ຺ວາ ອຸປກາຣໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ອຸປ຺ປາເທຕພ຺ພໍ. ໂຈຣານໍ ປນ ສງ຺ຆິກມ຺ປິ ທາຕພ຺ພໍ. ປຏິສນ຺ຖາຣານິສໍສທີປນຕ຺ຖຎ຺ຈ ໂຈຣນາຄວຕ຺ຖຸ, ຠາຕຣາ ສທ຺ຘິໍ ຊມ຺ພຸທີປຄຕສ຺ສ ມຫານາຄຣຎ຺ໂຎ ວຕ຺ຖຸ, ປິຕຸຣາຊສ຺ສ ຣຊ຺ເຊ ຈຕຸນ຺ນໍ ອມຈ຺ຈານໍ ວຕ຺ຖຸ, ອຠຍໂຈຣວຕ຺ຖູຕິ ເອວມາທີນິ ພຫູນິ ວຕ຺ຖູນິ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວຸຕ຺ຕານິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ເອກວຕ຺ຖຸທີປນາ – ສີຫຬທີເປ ກິຣ ອຠໂຍ ນາມ ໂຈໂຣ ປຎ຺ຈສຕປຣິວາໂຣ ເອກສ຺ມິໍ ຐາເນ ຂນ຺ຘາວາຣໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ສມນ຺ຕາ ຕິໂຍຊນໍ ອຸພ຺ພາເສຕ຺ວາ ວສຕິ. ອນຸຣາຘປຸຣວາສິໂນ ກທມ຺ພນທິໍ ນ ອຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ, ເຈຕິຍຄິຣິມຄ຺ເຄ ຊນສຎ຺ຈາໂຣ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ໂນ. ອເຖກທິວສໍ ໂຈໂຣ ‘‘ເຈຕິຍຄິຣິໍ ວິລຸມ຺ປິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຄມາສິ. ອາຣາມິກາ ທິສ຺ວາ ທີຆຠາຓກອຠຍຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອາໂຣເຈສຸໍ. ເຖໂຣ ‘‘ສປ຺ປິຜາຓິຕາທີນິ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ‘‘ອຕ຺ຖິ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ. ‘‘ໂຈຣານໍ ເທຖ’’. ‘‘ຕຓ຺ຑຸລາ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ. ‘‘ອຕ຺ຖິ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ຆສ຺ສຕ຺ຖາຍ ອາຫຏາ ຕຓ຺ຑຸລາ ຈ ປກ຺ກສາກຎ຺ຈ ໂຄຣໂສ ຈາ’’ຕິ. ‘‘ຠຕ຺ຕໍ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ໂຈຣານໍ ເທຖາ’’ຕິ. ອາຣາມິກາ ຕຖາ ກຣິໍສຸ. ໂຈຣາ ຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ‘‘ເກນາຍໍ ປຏິສນ຺ຖາໂຣ ກໂຕ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ. ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ອຍ຺ເຍນ ອຠຍຕ຺ເຖເຣນາ’’ຕິ. ໂຈຣາ ເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອາຫໍສຸ ‘‘ມຍໍ ‘ສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ເຈຕິຍສ຺ສ ຈ ສນ຺ຕກໍ ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄເຫສ຺ສາມາ’ຕິ ອາຄຕາ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ປນ ອິມິນາ ປຏິສນ຺ຖາເຣນ ມຍໍ ປສນ຺ນາ, ອຊ຺ຊ ປຏ຺ຐາຍ ວິຫາເຣ ຘມ຺ມິກາຣກ຺ຂາ ອມ຺ຫາກໍ ອາຍຕ຺ຕາ ໂຫຕຸ, ນາຄຣາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ທານໍ ເທນ຺ຕຸ, ເຈຕິຍໍ ວນ຺ທນ຺ຕູ’’ຕິ. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຈ ນາຄເຣ ທານໍ ທາຕຸໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ນທີຕີເຣເຍວ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ຣກ຺ຂນ຺ຕາ ວິຫາຣໍ ເນນ຺ຕິ, ວິຫາເຣປິ ທານໍ ເທນ຺ຕານໍ ຣກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ເຕປິ ຠິກ຺ຂູນໍ ຠຸຕ຺ຕາວເສສໍ ໂຈຣານໍ ເທນ຺ຕິ. ຄມນກາເລປິ ເຕ ໂຈຣາ ນທີຕີຣໍ ປາເປຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຕນ຺ຕິ.

ອເຖກທິວສໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ຂີຍນກກຖາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ‘‘ເຖໂຣ ອິສ຺ສຣວຕາຍ ສງ຺ຆສນ຺ຕກໍ ໂຈຣານໍ ອທາສີ’’ຕິ. ເຖໂຣ ສນ຺ນິປາຕໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ໂຈຣາ ‘ສງ຺ຆສ຺ສ ປກຕິວຏ຺ຏຎ຺ຈ ເຈຕິຍສນ຺ຕກຎ຺ຈ ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມາ’ຕິ ອາຄມິໍສຸ, ອຖ ເຕສໍ ມຍາ ‘ເອຕໍ ນ ຫຣິສ຺ສນ຺ຕີ’ຕິ ເອຕ຺ຕໂກ ນາມ ປຏິສນ຺ຖາໂຣ ກໂຕ, ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ເອກໂຕ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ອຄ຺ຆາເປຖ, ເຕນ ກາຣເຓນ ອວິລຸຕ຺ຕໍ ຠຓ຺ຑໍ ເອກໂຕ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ອຄ຺ຆາເປຖາ’’ຕິ. ຕໂຕ ສພ຺ພມ຺ປິ ເຖເຣນ ທິນ຺ນກໍ ເຈຕິຍຆເຣ ເອກໍ ວຣໂປຕ຺ຖກຈິຕ຺ຕຕ຺ຖຣຓໍ ນ ອຄ຺ຆຕິ. ຕໂຕ ອາຫໍສຸ ‘‘ເຖເຣນ ກໂຕ ປຏິສນ຺ຖາໂຣ ສຸກໂຕ, ໂຈເທຕຸໍ ວາ ສາເຣຕຸໍ ວາ ນ ລພ຺ຠຕິ, ຄີວາ ວາ ອວຫາໂຣ ວາ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ເອວໍ ມຫານິສໍໂສ ປຏິສນ຺ຖາໂຣຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ກຕ຺ຕພ຺ໂພ ປຓ຺ຑິເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາຕິ.

ອິຕິ ປາຬິມຸຕ຺ຕກວິນຍວິນິຈ຺ຉຍສງ຺ຄເຫ

ເຠສຊ຺ຊາທິກຣຓວິນິຈ຺ຉຍກຖາ ສມຕ຺ຕາ.

໔. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວິນິຈ຺ຉຍກຖາ

໒໑. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ຍາຈນາ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໔໒) – ມູລຈ຺ເຉຊ຺ຊາຍ ປຸຣິສໍ ຍາຈິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ‘‘ສຫາຍຕ຺ຖາຍ ກມ຺ມກຣຓຕ຺ຖາຍ ປຸຣິສໍ ເທຖາ’’ຕິ ຍາຈິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປຸຣິເສນ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ຫຕ຺ຖກມ຺ມສງ຺ຂາຕໍ ປຸຣິສຕ຺ຕກຣໍ ຍາຈິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ຫຕ຺ຖກມ຺ມຎ຺ຫິ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ມິຄລຸທ຺ທກມຈ຺ຉພນ຺ຘນກາທີນໍ ສກກມ຺ມໍ ອວເສສໍ ສພ຺ພໍ ກປ຺ປິຍໍ. ‘‘ກິໍ, ຠນ຺ເຕ, ອາຄຕາຕ຺ຖ ເກນ ກມ຺ເມນາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິເຕ ວາ ອປຸຈ຺ຉິເຕ ວາ ຍາຈິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍາ ໂທໂສ ນຕ຺ຖິ. ມິຄລຸທ຺ທກາທໂຍ ປນ ສກກມ຺ມໍ ນ ຍາຈິຕພ຺ພາ, ‘‘ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ເທຖາ’’ຕິ ອນິຍເມຕ຺ວາປິ ນ ຍາຈິຕພ຺ພາ. ເອວໍ ຍາຈິຕາ ຫິ ເຕ ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ຠິກ຺ຂູ ອຸຍ຺ໂຍເຊຕ຺ວາ ມິເຄປິ ມາເຣຕ຺ວາ ອາຫເຣຍ຺ຍຸໍ. ນິຍເມຕ຺ວາ ປນ ‘‘ວິຫາເຣ ກິຎ຺ຈິ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ເທຖາ’’ຕິ ຍາຈິຕພ຺ພາ, ຜາລນງ຺ຄລາທີນິ ອຸປກຣຓານິ ຄເຫຕ຺ວາ ກສິຕຸໍ ວາ ວປິຕຸໍ ວາ ລາຍິຕຸໍ ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ສກກິຈ຺ຈປສຸຕມ຺ປິ ກສ຺ສກໍ ວາ ອຎ຺ຎໍ ວາ ກິຎ຺ຈິ ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ຍາຈິຕຸໍ ວຏ຺ຏເຕວ. ໂຍ ປນ ວິຆາສາໂທ ວາ ອຎ຺ໂຎ ວາ ໂກຈິ ນິກ຺ກມ຺ໂມ ນິຣຕ຺ຖກກຖໍ ກເຖນ຺ໂຕ ນິທ຺ທາຍນ຺ໂຕ ວາ ວິຫຣຕິ, ເອວຣູປໍ ອຍາຈິຕ຺ວາປິ ‘‘ເອຫິ ເຣ ອິທໍ ວາ ອິທໍ ວາ ກໂຣຫີ’’ຕິ ຍທິຈ຺ຉກໍ ກາຣາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

ຫຕ຺ຖກມ຺ມສ຺ສ ປນ ສພ຺ພກປ຺ປິຍຠາວທີປນຕ຺ຖໍ ອິມໍ ນຍໍ ກເຖນ຺ຕິ. ສເຈ ຫິ ຠິກ຺ຂຸ ປາສາທໍ ກາເຣຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ຖມ຺ຠຕ຺ຖາຍ ປາສາຓໂກຏ຺ຏການໍ ຆຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ລທ຺ຘຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ອຸປາສກາ’’ຕິ. ‘‘ກິໍ ກາຕພ຺ພໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ? ‘‘ປາສາຓຕ຺ຖມ຺ຠາ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພາ’’ຕິ. ສເຈ ເຕ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ວາ ເທນ຺ຕິ, ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ນິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ຖມ຺ເຠ ວາ ເທນ຺ຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ອຖາປິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ, ຠນ຺ເຕ, ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ຂໂຓ ນຕ຺ຖິ, ອຎ຺ຎໍ ອຸທ຺ຘຣາເປຖ, ຕສ຺ສ ມູລໍ ທສ຺ສາມາ’’ຕິ, ອຸທ຺ຘຣາເປຕ຺ວາ ‘‘ປາສາຓຕ຺ຖມ຺ເຠ ອຸທ຺ຘຏມນຸສ຺ສານໍ ມູລໍ ເທຖາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເອເຕເນວ ອຸປາເຍນ ປາສາທທາຣູນໍ ອຕ຺ຖາຍ ວຑ຺ຒກີນໍ ສນ຺ຕິກໍ, ອິຏ຺ຐກຕ຺ຖາຍ ອິຏ຺ຐກວຑ຺ຒກີນໍ, ຉທນຕ຺ຖາຍ ເຄຫຈ຺ຉາທການໍ, ຈິຕ຺ຕກມ຺ມຕ຺ຖາຍ ຈິຕ຺ຕກາຣານນ຺ຕິ ເຍນ ເຍນ ອຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ເຕສໍ ເຕສໍ ສິປ຺ປກາຣການໍ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ຍາຈິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຫຕ຺ຖກມ຺ມຍາຈນວເສນ ຈ ມູລຈ຺ເຉຊ຺ຊາຍ ວາ ຠຕ຺ຕເວຕນານຸປ຺ປທາເນນ ວາ ລທ຺ຘມ຺ປິ ສພ຺ພໍ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອຣຎ຺ຎໂຕ ອາຫຣາເປນ຺ເຕນ ຈ ສພ຺ພໍ ອນຊ຺ຌາວຸຕ຺ຖກໍ ອາຫຣາເປຕພ຺ພໍ.

໒໒. ນ ເກວລຎ຺ຈ ປາສາທໍ ກາເຣຕຸກາເມນ, ມຎ຺ຈປີຐປຕ຺ຕປຣິສ຺ສາວນຘມກຣຓຈີວຣາທີນິ ກາຣາເປຕຸກາເມນປິ ທາຣຸໂລຫສຸຕ຺ຕາທີນິ ລຠິຕ຺ວາ ເຕ ເຕ ສິປ຺ປກາຣເກ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ຍາຈິຕພ຺ພໍ. ຫຕ຺ຖກມ຺ມຍາຈນວເສນ ຈ ມູລຈ຺ເຉຊ຺ຊາຍ ວາ ຠຕ຺ຕເວຕນານຸປ຺ປທາເນນ ວາ ລທ຺ຘມ຺ປິ ສພ຺ພໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ສເຈ ປນ ກາຕຸໍ ນ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຠຕ຺ຕເວຕນໍ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ຕິ, ອກປ຺ປິຍກຫາປຓາທິ ນ ທາຕພ຺ພໍ, ຠິກ຺ຂາຈາຣວຕ຺ເຕນ ຕຓ຺ຑຸລາທີນິ ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຫຕ຺ຖກມ຺ມວເສນ ປຕ຺ຕໍ ກາເຣຕ຺ວາ ຕເຖວ ປາເຈຕ຺ວາ ນວປກ຺ກສ຺ສ ປຕ຺ຕສ຺ສ ປຸຎ຺ຉນເຕລຕ຺ຖາຍ ອນ຺ໂຕຄາມໍ ປວິຏ຺ເຐນ ‘‘ຠິກ຺ຂາຍ ອາຄໂຕ’’ຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຍາຄຸຍາ ວາ ຠຕ຺ເຕ ວາ ອານີເຕ ຫຕ຺ເຖນ ປຕ຺ໂຕ ປິຘາຕພ຺ໂພ. ສເຈ ອຸປາສິກາ ‘‘ກິໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ, ‘‘ນວປກ຺ໂກ ປຕ຺ໂຕ, ປຸຎ຺ຉນເຕເລນ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ສເຈ ສາ ‘‘ເທຫິ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ປຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເຕເລນ ປຸຎ຺ຉິຕ຺ວາ ຍາຄຸຍາ ວາ ຠຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ປູເຣຕ຺ວາ ເທຕິ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

໒໓. ຠິກ຺ຂູ ປເຄວ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ອາສນສາລໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາສນໍ ອປສ຺ສນ຺ຕາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣ ເຈ ອຸປາສກາ ຠິກ຺ຂູ ຐິເຕ ທິສ຺ວາ ສຍເມວ ອາສນານິ ອາຫຣາເປນ຺ຕິ, ນິສີທິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕຫິ ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ອນາປຸຈ຺ຉາ ຄຕານມ຺ປິ ນຏ຺ຐໍ ຄີວາ ນ ໂຫຕິ, ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຄມນໍ ປນ ວຕ຺ຕໍ. ສເຈ ຠິກ຺ຂູຫິ ‘‘ອາສນານິ ອາຫຣຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕຫິ ອາຫຏານິ ໂຫນ຺ຕິ, ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາວ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ອນາປຸຈ຺ຉາ ຄຕານໍ ວຕ຺ຕເຠໂທ ຈ ນຏ຺ຐຎ຺ຈ ຄີວາ. ອຕ຺ຖຣຓໂກຊວກາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ມກ຺ຂິກາ ພຫຸກາ ໂຫນ຺ຕິ, ‘‘ມກ຺ຂິກພີຊນິໍ ອາຫຣຖາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ປຸຈິມນ຺ທສາຂາທີນິ ອາຫຣນ຺ຕິ, ກປ຺ປິຍໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພານິ. ອາສນສາລາຍໍ ອຸທກຠາຊນໍ ຣິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ‘‘ຘມກຣຓໍ ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຘມກຣຓຎ຺ຫິ ຣິຕ຺ຕຠາຊເນ ປກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ຠິນ຺ເທຍ຺ຍ, ‘‘ນທິໍ ວາ ຕຬາກໍ ວາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸທກໍ ອາຫຣາ’’ຕິ ປນ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ‘‘ເຄຫໂຕ ອາຫຣາ’’ຕິ ເນວ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ອາຫຏໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ. ອາສນສາລາຍ ວາ ອຣຎ຺ເຎ ວາ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ເຕຫິ ຕຕ຺ຖ ຊາຕກໍ ອນຊ຺ຌາວຸຕ຺ຖກໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຸຕ຺ຕຣິຠງ຺ຄາຣຫໍ ປຕ຺ຕໍ ວາ ຜລໍ ວາ ສເຈ ກິຎ຺ຈິ ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕໍ ອາຫຣາເປຕິ, ຫຕ຺ຖກມ຺ມວເສນ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ອລຊ຺ຊີຫິ ປນ ຠິກ຺ຂູຫິ ວາ ສາມເຓເຣຫິ ວາ ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ນ ກາເຣຕພ຺ພໍ. ອຍໍ ຕາວ ປຸຣິສຕ຺ຕກເຣ ນໂຍ.

໒໔. ໂຄຓໍ ປນ ອຎ຺ຎາຕກອປ຺ປວາຣິຕຏ຺ຐານໂຕ ອາຫຣາເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອາຫຣາເປນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ. ຎາຕກປວາຣິຕຏ຺ຐານໂຕປິ ມູລຈ຺ເຉຊ຺ຊາຍ ຍາຈິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕາວກາລິກນເຍນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ວຏ຺ຏຕິ. ເອວໍ ອາຫຣາປິຕຎ຺ຈ ໂຄຓໍ ຣກ຺ຂິຕ຺ວາ ຊຄ຺ຄິຕ຺ວາ ສາມິກາ ປຏິຈ຺ຉາເປຕພ຺ພາ. ສຈສ຺ສ ປາໂທ ວາ ສິງ຺ຄໍ ວາ ຠິຊ຺ຊຕິ ວາ ນສ຺ສຕິ ວາ, ສາມິກາ ເຈ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອິຈ຺ເຈຕໍ ກຸສລໍ. ໂນ ເຈ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຄີວາ ໂຫຕິ. ສເຈ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍເຍວ ເທມາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ. ‘‘ວິຫາຣສ຺ສ ເທມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ‘‘ອາຣາມິການໍ ອາຈິກ຺ຂຖ ຊຄ຺ຄນຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ.

໒໕. ‘‘ສກຏໍ ເທຖາ’’ຕິປິ ອຎ຺ຎາຕກອປ຺ປວາຣິເຕ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ເອວ ໂຫຕິ, ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຎາຕກປວາຣິຕຏ຺ຐາເນ ປນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕາວກາລິກໍ ວຏ຺ຏຕິ, ກມ຺ມໍ ປນ ກຕ຺ວາ ປຸນ ທາຕພ຺ພໍ. ສເຈ ເນມິອາທີນິ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ປາກຕິການິ ກຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ, ນຏ຺ເຐ ຄີວາ ໂຫຕິ. ‘‘ຕຸມ຺ຫາກເມວ ເທມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ທາຣຸຠຓ຺ຑໍ ນາມ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເອສ ນໂຍ ວາສິຜຣສຸກຸຐາຣີກຸທາລນິຂາທເນສຸ ວລ຺ລິອາທີສຸ ຈ ປຣປຣິຄ຺ຄຫິເຕສຸ. ຄຣຸຠຓ຺ຑປ຺ປໂຫນເກສຸເຍວ ວລ຺ລິອາທີສຸ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ໂຫຕິ, ນ ຕໂຕ ໂອຣໍ.

໒໖. ອນຊ຺ຌາວຸຕ຺ຖກໍ ປນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອາຫຣາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຣກ຺ຂິຕໂຄປິຕຏ຺ຐາເນເຍວ ຫິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສາ ທ຺ວີສຸ ປຈ຺ຈເຍສຸ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເສນາສນປຈ຺ຈເຍ ປນ ‘‘ອາຫຣ ເທຫີ’’ຕິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ຕເມວ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ປຣິກໂຖຠາສນິມິຕ຺ຕກມ຺ມານິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຸໂປສຖາຄາຣໍ ວາ ໂຠຊນສາລໍ ວາ ອຎ຺ຎໍ ວາ ກິຎ຺ຈິ ເສນາສນໍ ອິຈ຺ຉໂຕ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ວຕ ໂອກາເສ ເອວຣູປໍ ເສນາສນໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວາ ‘‘ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ອນຸຣູປ’’ນ຺ຕິ ວາຕິອາທິນາ ນເຍນ ວຈນໍ ປຣິກຖາ ນາມ. ອຸປາສກາ ຕຸມ຺ເຫ ກຸຫິໍ ວສຖາຕິ. ປາສາເທ, ຠນ຺ເຕຕິ. ‘‘ກິໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ປນ ອຸປາສກາ ປາສາໂທ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ເອວມາທິວຈນໍ ໂອຠາໂສ ນາມ. ມນຸສ຺ເສ ທິສ຺ວາ ຣຊ຺ຊຸໍ ປສາເຣຕິ, ຂີເລ ອາໂກຏາເປຕິ, ‘‘ກິໍ ອິທໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອິຘ ອາວາສໍ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ເອວມາທິກຣຓໍ ປນ ນິມິຕ຺ຕກມ຺ມໍ ນາມ. ຄິລານປຈ຺ຈເຍ ປນ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິປິ ວຏ຺ຏຕິ, ປເຄວ ປຣິກຖາທີນິ.

ອິຕິ ປາຬິມຸຕ຺ຕກວິນຍວິນິຈ຺ຉຍສງ຺ຄເຫ

ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວິນິຈ຺ຉຍກຖາ ສມຕ຺ຕາ.

໕. ກຸລສງ຺ຄຫວິນິຈ຺ຉຍກຖາ

໒໗. ກຸລສງ຺ຄໂຫຕິ ປຸປ຺ຜຜລາທີຫິ ກຸລານໍ ສງ຺ຄໂຫ ກຸລສງ຺ຄໂຫ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໓໑) – ກຸລສງ຺ຄຫຕ຺ຖາຍ ມາລາວຈ຺ຉາທີນິ ໂຣເປຕຸໍ ວາ ໂຣປາເປຕຸໍ ວາ ສິຎ຺ຈິຕຸໍ ວາ ສິຎ຺ຈາເປຕຸໍ ວາ ປຸປ຺ຜານິ ໂອຈິນິຕຸໍ ວາ ໂອຈິນາເປຕຸໍ ວາ ຄນ຺ຖິຕຸໍ ວາ ຄນ຺ຖາເປຕຸໍ ວາ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຕຕ຺ຖ ອກປ຺ປິຍໂວຫາໂຣ ກປ຺ປິຍໂວຫາໂຣ ປຣິຍາໂຍ ໂອຠາໂສ ນິມິຕ຺ຕກມ຺ມນ຺ຕິ ອິມານິ ປຎ຺ຈ ຊານິຕພ຺ພານິ.

໒໘. ຕຕ຺ຖ ອກປ຺ປິຍໂວຫາໂຣ ນາມ ອລ຺ລຫຣິຕານໍ ໂກຏ຺ຏນໍ ໂກຏ຺ຏາປນໍ, ອາວາຏສ຺ສ ຂຓນໍ ຂຓາປນໍ, ມາລາວຈ຺ຉສ຺ສ ໂຣປນໍ ໂຣປາປນໍ, ອາຬິຍາ ພນ຺ຘນໍ ພນ຺ຘາປນໍ, ອຸທກສ຺ສ ເສຈນໍ ເສຈາປນໍ, ມາຕິກາຍ ສມ຺ມຸຂກຣຓໍ, ກປ຺ປິຍອຸທກສິຎ຺ຈນໍ, ຫຕ຺ຖປາທມຸຂໂຘວນນຫາໂນທກສິຎ຺ຈນໍ. ກປ຺ປິຍໂວຫາໂຣ ນາມ ‘‘ອິມໍ ຣຸກ຺ຂໍ ຊານ, ອິມໍ ອາວາຏໍ ຊານ, ອິມໍ ມາລາວຈ຺ຉໍ ຊານ, ເອຕ຺ຖ ອຸທກໍ ຊານາ’’ຕິອາທິວຈນໍ ສຸກ຺ຂມາຕິກາຍ ອຸຊຸກຣຓຎ຺ຈ. ປຣິຍາໂຍ ນາມ ‘‘ປຓ຺ຑິເຕນ ມາລາວຈ຺ຉາທໂຍ ໂຣປາເປຕພ຺ພາ, ນຈິຣສ຺ເສວ ອຸປກາຣາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິອາທິວຈນໍ. ໂອຠາໂສ ນາມ ກຸທາລຂຓິຕ຺ຕາທີນິ ຈ ມາລາວຈ຺ເຉ ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ຐານໍ. ເອວໍ ຐິຕຎ຺ຫິ ສາມເຓຣາທໂຍ ທິສ຺ວາ ‘‘ເຖໂຣ ກາຣາເປຕຸກາໂມ’’ຕິ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກໂຣນ຺ຕິ. ນິມິຕ຺ຕກມ຺ມໍ ນາມ ກຸທາລຂຓິຕ຺ຕິວາສິຜຣສຸອຸທກຠາຊນານິ ອາຫຣິຕ຺ວາ ສມີເປ ຐປນໍ.

໒໙. ອິມານິ ປຎ຺ຈປິ ກຸລສງ຺ຄຫຕ຺ຖາຍ ໂຣປນໂຣປາປນາທີສຸ ນ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ຜລປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍໂວຫາຣທ຺ວຍເມວ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອິຕຣຕ຺ຕຍໍ ວຏ຺ຏຕິ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປນ ‘‘ກປ຺ປິຍໂວຫາໂຣປິ ວຏ຺ຏຕິ, ຍຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ວຏ຺ຏຕິ, ຕໍ ອຎ຺ຎປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ສງ຺ຆສ຺ສ ວາ ເຈຕິຍສ຺ສ ວາ ອຕ຺ຖາຍປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຣາມຕ຺ຖາຍ ປນ ວນຕ຺ຖາຍ ຉາຍຕ຺ຖາຍ ຈ ອກປ຺ປິຍໂວຫາຣມຕ຺ຕເມວ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ເສສໍ ວຏ຺ຏຕິ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ເສສໍ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ມາຕິກມ຺ປິ ອຸຊຸໍ ກາຕຸໍ ກປ຺ປິຍອຸທກໍ ສິຎ຺ຈິຕຸໍ ນຫານໂກຏ຺ຐກໍ ກຕ຺ວາ ນຫາຍິຕຸໍ ຫຕ຺ຖປາທມຸຂໂຘວນອຸທການິ ຈ ຕຕ຺ຖ ຉຑ຺ເຑຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປນ ກຸຣຸນ຺ທິຍຎ຺ຈ ‘‘ກປ຺ປິຍປຖວິຍໍ ສຍໍ ໂຣເປຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຣາມາທິອຕ຺ຖາຍ ປນ ໂຣປິຕສ຺ສ ວາ ໂຣປາປິຕສ຺ສ ວາ ຜລໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ.

໓໐. ອຍໍ ປນ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວິຕ຺ຖາເຣນ ອາປຕ຺ຕິວິນິຈ຺ຉໂຍ – ກຸລທູສນຕ຺ຖາຍ ອກປ຺ປິຍປຖວິຍໍ ມາລາວຈ຺ຉໍ ໂຣເປນ຺ຕສ຺ສ ປາຈິຕ຺ຕິຍຎ຺ເຈວ ທຸກ຺ກຏຎ຺ຈ, ຕຖາ ອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ໂຣປາເປນ຺ຕສ຺ສ. ກປ຺ປິຍປຖວິຍໍ ໂຣປເນປິ ໂຣປາປເນປິ ທຸກ຺ກຏເມວ. ອຸຠຍຕ຺ຣາປິ ສກິໍ ອາຓຕ຺ຕິຍາ ພຫູນມ຺ປິ ໂຣປເນ ເອກເມວ ສປາຈິຕ຺ຕິຍທຸກ຺ກຏໍ ວາ ສຸທ຺ຘທຸກ຺ກຏໍ ວາ ໂຫຕິ. ປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ກປ຺ປິຍຠູມິຍໍ ວາ ອກປ຺ປິຍຠູມິຍໍ ວາ ກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ໂຣປາປເນ ອນາປຕ຺ຕິ. ອາຣາມາທິອຕ຺ຖາຍປິ ອກປ຺ປິຍປຖວິຍໍ ໂຣເປນ຺ຕສ຺ສ ວາ ອກປ຺ປິຍວຈເນນ ໂຣປາເປນ຺ຕສ຺ສ ວາ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ອຍໍ ປນ ນໂຍ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ນ ສຸຏ຺ຐຸ ວິຠຕ຺ໂຕ, ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປນ ວິຠຕ຺ໂຕຕິ.

ສິຎ຺ຈນສິຎ຺ຈາປເນ ປນ ອກປ຺ປິຍອຸທເກນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ກຸລທູສນປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ທຸກ຺ກຏມ຺ປິ. ກປ຺ປິເຍນ ເຕສໍເຍວ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອຕ຺ຖາຍ ທຸກ຺ກຏໍ, ປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ເຈຕ຺ຖ ກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ສິຎ຺ຈາປເນ ອນາປຕ຺ຕິ. ອາປຕ຺ຕິຏ຺ຐາເນ ປນ ຘາຣາວຈ຺ເຉທວເສນ ປໂຍຄພຫຸລຕາຍ ຈ ອາປຕ຺ຕິພຫຸລຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ກຸລສງ຺ຄຫຕ຺ຖາຍ ໂອຈິນເນ ປຸປ຺ຜຄຓນາຍ ທຸກ຺ກຏປາຈິຕ຺ຕິຍານິ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປາຈິຕ຺ຕິຍາເນວ. ພຫູນິ ປນ ປຸປ຺ຜານິ ເອກປໂຍເຄນ ໂອຈິນນ຺ໂຕ ປໂຍຄວເສນ ກາເຣຕພ຺ໂພ. ໂອຈິນາປເນ ກຸລທູສນຕ຺ຖາຍ ສກິໍ ອາຓຕ຺ໂຕ ພຫຸມ຺ປິ ໂອຈິນາຕິ, ເອກເມວ ສປາຈິຕ຺ຕິຍທຸກ຺ກຏໍ, ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ປາຈິຕ຺ຕິຍເມວ.

໓໑. ຄນ຺ຖນຄນ຺ຖາປເນສຸ ປນ ສພ຺ພາປິ ຉ ປຸປ຺ຜວິກຕິໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ – ຄນ຺ຖິມໍ ໂຄປ຺ຜິມໍ ເວຘິມໍ ເວຐິມໍ ປູຣິມໍ ວາຍິມນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຖິມໍ ນາມ ສທຓ຺ຑເກສຸ ວາ ອຸປ຺ປລປທຸມາທີສຸ ອຎ຺ເຎສຸ ວາ ທີຆວຓ຺ເຏສຸ ປຸປ຺ເຜສຸ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ທຓ຺ຑເກນ ວາ ທຓ຺ຑກໍ, ວຓ຺ເຏນ ວາ ວຓ຺ຏໍ ຄນ຺ເຖຕ຺ວາ ກຕເມວ ຫິ ຄນ຺ຖິມໍ. ຕໍ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ວາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ວາ ກາຕຸມ຺ປິ ອກປ຺ປິຍວຈເນນ ກາຣາເປຕຸມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ‘‘ເອວໍ ຊານ, ເອວໍ ກເຕ ໂສເຠຍ຺ຍ, ຍຖາ ເອຕານິ ປຸປ຺ຜານິ ນ ວິກິຣິຍນ຺ຕິ, ຕຖາ ກໂຣຫີ’’ຕິອາທິນາ ປນ ກປ຺ປິຍວຈເນນ ກາຣາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

ໂຄປ຺ຜິມໍ ນາມ ສຸຕ຺ເຕນ ວາ ວາກາທີຫິ ວາ ວສ຺ສິກປຸປ຺ຜາທີນໍ ເອກໂຕວຓ຺ຏິກອຸຠໂຕວຓ຺ຏິກມາລາວເສນ ໂຄປ຺ຜນໍ, ວາກໍ ວາ ຣຊ຺ຊຸໍ ວາ ທິຄຸຓໍ ກຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອວຓ຺ຏການິ ນີປປຸປ຺ຜາທີນິ ປເວເສຕ຺ວາ ປຏິປາຏິຍາ ພນ຺ຘນ຺ຕິ, ເອຕມ຺ປິ ໂຄປ຺ຜິມເມວ. ສພ຺ພໍ ປຸຣິມນເຍເນວ ນ ວຏ຺ຏຕິ.

ເວຘິມໍ ນາມ ສວຓ຺ຏການິ ວສ຺ສິກປຸປ຺ຜາທີນິ ວຓ຺ເຏ, ອວຓ຺ຏການິ ວກຸລປຸປ຺ຜາທີນິ ອຕ຺ຕໂນ ຉິທ຺ເທສຸ ສູຈິຕາລຫີຣາທີຫິ ວິນິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ອາວຸນນ຺ຕິ, ເອຕໍ ເວຘິມໍ ນາມ. ຕໍ ປຸຣິມນເຍເນວ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເກຈິ ປນ ກທລິກ຺ຂນ຺ຘມ຺ຫິ ກຓ຺ຏເກ ວາ ຕາລຫີຣາທີນິ ວາ ປເວເສຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຸປ຺ຜານິ ວິນິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຐເປນ຺ຕິ, ເກຈິ ກຓ຺ຏກສາຂາສຸ, ເກຈິ ປຸປ຺ຜຉຕ຺ຕປຸປ຺ຜກູຏາຄາຣກຣຓຕ຺ຖໍ ຉຕ຺ເຕ ຈ ຠິຕ຺ຕິຍຎ຺ຈ ປເວເສຕ຺ວາ ຐປິຕກຓ຺ຏເກສຸ, ເກຈິ ຘມ຺ມາສນວິຕາເນ ພທ຺ຘກຓ຺ຏເກສຸ, ເກຈິ ກຓິກາຣປຸປ຺ຜາທີນິ ສລາກາຫິ ວິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຉຕ຺ຕາຘິຉຕ຺ຕໍ ວິຍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕໍ ອຕິໂອຬາຣິກເມວ. ປຸປ຺ຜວິຊ຺ຌນຕ຺ຖໍ ປນ ຘມ຺ມາສນວິຕາເນ ກຓ຺ຏກມ຺ປິ ພນ຺ຘິຕຸໍ ກຓ຺ຏກາທີຫິ ວາ ເອກປຸປ຺ຜມ຺ປິ ວິຊ຺ຌິຕຸໍ ປຸປ຺ເຜເຍວ ວາ ປຸປ຺ຜໍ ປເວເສຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຊາລວິຕານເວທິກນາຄທນ຺ຕກປຸປ຺ຜປຏິຈ຺ຉກຕາລປຓ຺ຓຄຸຬກາທີນໍ ປນ ຉິທ຺ເທສຸ ອໂສກປິຓ຺ຑິຍາ ວາ ອນ຺ຕເຣສຸ ປຸປ຺ຜານິ ປເວເສຕຸໍ ນ ໂທໂສ. ນ ເຫຕໍ ເວຘິມໍ ໂຫຕິ. ຘມ຺ມຣຊ຺ຊຸຍມ຺ປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ເວຐິມໍ ນາມ ປຸປ຺ຜທາມປຸປ຺ຜຫຕ຺ຖເກສຸ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເກຈິ ຫິ ມຕ຺ຖກທາມໍ ກໂຣນ຺ຕາ ເຫຏ຺ຐາ ຆຏກາກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຸປ຺ເຜຫິ ເວເຐນ຺ຕິ, ເກຈິ ອຏ຺ຐ ອຏ຺ຐ ວາ ທສ ທສ ວາ ອຸປ຺ປລປຸປ຺ຜາທີນິ ສຸຕ຺ເຕນ ວາ ວາເກນ ວາ ທຓ຺ຑເກສຸ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປລຫຕ຺ຖເກ ວາ ປທຸມຫຕ຺ຖເກ ວາ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ປຸຣິມນເຍເນວ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ສາມເຓເຣຫິ ອຸປ຺ປາເຏຕ຺ວາ ຖເລ ຐປິຕອຸປ຺ປລາທີນິ ກາສາເວນ ຠຓ຺ຑິກມ຺ປິ ພນ຺ຘິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕສໍເຍວ ປນ ວາເກນ ວາ ທຓ຺ຑເກນ ວາ ພນ຺ຘິຕຸໍ ອໍສຠຓ຺ຑິກໍ ວາ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອໍສຠຓ຺ຑິກໍ ນາມ ຂນ຺ເຘ ຐປິຕກາສາວສ຺ສ ອຸໂຠ ອນ຺ເຕ ອາຫຣິຕ຺ວາ ຠຓ຺ຑິກໍ ກຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ປສິພ຺ພເກ ວິຍ ປຸປ຺ຜານິ ປກ຺ຂິປນ຺ຕິ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ອໍສຠຓ຺ຑິກາ, ເອຕໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ທຓ຺ຑເກຫິ ປທຸມິນິປຓ຺ຓໍ ວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປລາທີນິ ປຓ຺ເຓນ ເວເຐຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຣາປິ ປຸປ຺ຜານໍ ອຸປຣິ ປທຸມິນິປຓ຺ຓເມວ ພນ຺ຘິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ເຫຏ຺ຐາ ທຓ຺ຑກໍ ປນ ພນ຺ຘິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ.

ປູຣິມໍ ນາມ ມາລາຄຸເຓ ຈ ປຸປ຺ຜປເຏ ຈ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ໂຍ ຫິ ມາລາຄຸເຓນ ເຈຕິຍໍ ວາ ໂພຘິໍ ວາ ເວທິກໍ ວາ ປຣິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ປຸນ ອາເນຕ຺ວາ ປຸຣິມຏ຺ຐານໍ ອຕິກ຺ກາເມຕິ, ເອຕ຺ຕາວຕາ ປູຣິມໍ ນາມ ໂຫຕິ, ໂກ ປນ ວາໂທ ອເນກກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປຣິກ຺ຂິປນ຺ຕສ຺ສ. ນາຄທນ຺ຕກນ຺ຕເຣຫິ ປເວເສຕ຺ວາ ຫຣນ຺ໂຕ ໂອລມ຺ພກໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ນາຄທນ຺ຕກໍ ປຣິກ຺ຂິປຕິ, ເອຕມ຺ປິ ປູຣິມໍ ນາມ. ນາຄທນ຺ຕເກ ປນ ປຸປ຺ຜວລຍໍ ປເວເສຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ມາລາຄຸເຓຫິ ປຸປ຺ຜປຏໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຣາປິ ເອກເມວ ມາລາຄຸຓໍ ຫຣິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ປຸນ ປຈ຺ຈາຫຣໂຕ ປູຣິມເມວ ໂຫຕິ. ຕໍ ສພ຺ພໍ ປຸຣິມນເຍເນວ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ມາລາຄຸເຓຫິ ປນ ພຫູຫິປິ ກຕໍ ປຸປ຺ຜທາມໍ ລຠິຕ຺ວາ ອາສນມຕ຺ຖກາທີສຸ ພນ຺ຘິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອຕິທີຆໍ ປນ ມາລາຄຸຓໍ ເອກວາຣໍ ຫຣິຕ຺ວາ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຸນ ອິຕຣສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ເຕນປິ ຕເຖວ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

ວາຍິມໍ ນາມ ປຸປ຺ຜຊາລປຸປ຺ຜປຏປຸປ຺ຜຣູເປສຸ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຈຕິເຍ ປຸປ຺ຜຊາລໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ເອກເມກມ຺ຫິ ຊາລຉິທ຺ທເກ ທຸກ຺ກຏໍ. ຠິຕ຺ຕິຉຕ຺ຕໂພຘິຕ຺ຖມ຺ຠາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຸປ຺ຜປຏໍ ປນ ປເຣຫິ ປູຣິຕມ຺ປິ ວາຍິຕຸໍ ນ ລພ຺ຠຕິ. ໂຄປ຺ຜິມປຸປ຺ເຜເຫວ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທິຣູປການິ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕານິປິ ວາຍິມຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ປຸຣິມນເຍເນວ ສພ຺ພໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ອຎ຺ເຎຫິ ກຕປຣິຈ຺ເຉເທ ປນ ປຸປ຺ຜານິ ຐເປນ຺ເຕນ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທິຣູປກມ຺ປິ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປນ ກຬມ຺ພເກນ ອຑ຺ຒຈນ຺ທເກນ ຈ ສທ຺ຘິໍ ອຏ຺ຐ ປຸປ຺ຜວິກຕິໂຍ ວຸຕ຺ຕາ.

໓໒. ຕຕ຺ຖ ກຬມ຺ພໂກຕິ ອຑ຺ຒຈນ຺ທກນ຺ຕເຣ ຆຏິກທາມໂອລມ຺ພໂກ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຑ຺ຒຈນ຺ທໂກຕິ ອຑ຺ຒຈນ຺ທາກາເຣນ ມາລາຄຸຓປຣິກ຺ເຂໂປ. ຕທຸຠຍມ຺ປິ ປູຣິເມເຍວ ປວິຏ຺ຐໍ. ກຸຣຸນ຺ທິຍໍ ປນ ‘‘ທ຺ເວ ຕໂຍ ມາລາຄຸເຓ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ປຸປ຺ຜທາມກຣຓມ຺ປິ ວາຍິມໍເຍວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕມ຺ປິ ອິຘ ປູຣິມຏ຺ຐາເນເຍວ ປວິຏ຺ຐໍ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ປຸປ຺ຜທາມເມວ, ປິຏ຺ຐມຍທາມມ຺ປິ ເຄຓ຺ຑຸກປຸປ຺ຜທາມມ຺ປິ ກຸຣຸນ຺ທິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຂຣປຕ຺ຕທາມມ຺ປິ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂູນມ຺ປິ ຠິກ຺ຂຸນີນມ຺ປິ ເນວ ກາຕຸໍ, ນ ກາຣາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປູຊານິມິຕ຺ຕໍ ປນ ກປ຺ປິຍວຈນໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ປຣິຍາຍໂອຠາສນິມິຕ຺ຕກມ຺ມານິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິເຍວ.

ໂຍ ຫຣິຕ຺ວາ ວາ ຫຣາເປຕ຺ວາ ວາ ປກ຺ໂກສິຕ຺ວາ ວາ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາ ວາ ສຍໍ ວາ ອຸປຄຕານໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ປຸປ຺ຜໍ ກຸລສງ຺ຄຫຕ຺ຖາຍ ເທຕິ, ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ, ປຣສນ຺ຕກໍ ເທຕິ, ທຸກ຺ກຏເມວ. ເຖຍ຺ຍຈິຕ຺ເຕນ ເທຕິ, ຠຓ຺ຑຄ຺ເຆນ ກາເຣຕພ຺ໂພ. ເອສ ນໂຍ ສງ຺ຆິເກປິ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ເສນາສນຕ຺ຖາຍ ນິຍມິຕໍ ອິສ຺ສຣວຕາຍ ທທໂຕ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍນ຺ຕິ.

໓໓. ປຸປ຺ຜໍ ນາມ ກສ຺ສ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ກສ຺ສ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ? ມາຕາປິຕູນໍ ຕາວ ຫຣິຕ຺ວາປິ ຫຣາເປຕ຺ວາປິ ປກ຺ໂກສິຕ຺ວາປິ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາປິ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ເສສຎາຕການໍ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາວ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ວຕ຺ຖຸປູຊນຕ຺ຖາຍ, ມຓ຺ຑນຕ຺ຖາຍ ປນ ສິວລິງ຺ຄາທິປູຊນຕ຺ຖາຍ ວາ ກສ຺ສຈິປິ ທາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ມາຕາປິຕູນຎ຺ຈ ຫຣາເປນ຺ເຕນ ຎາຕິສາມເຓເຣເຫວ ຫຣາເປຕພ຺ພໍ. ອິຕເຣ ປນ ຍທິ ສຍເມວ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ສມ຺ມເຕນ ປຸປ຺ຜຠາຊເກນ ປຸປ຺ຜຠາຊນກາເລ ສມ຺ປຕ຺ຕານໍ ສາມເຓຣານໍ ອຸປຑ຺ຒຠາຄໍ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ກຸຣຸນ຺ທິຍໍ ປນ ‘‘ສມ຺ປຕ຺ຕຄິຫີນໍ ອຸປຑ຺ຒຠາຄໍ’’, ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ‘‘ຈູຬກໍ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສມ຺ມເຕນ ອປໂລເກຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ. ອາຈຣິຍຸປຊ຺ຌາເຍສຸ ສຄາຣວາ ສາມເຓຣາ ພຫູນິ ປຸປ຺ຜານິ ອາຫຣິຕ຺ວາ ຣາສິໍ ກຕ຺ວາ ຐເປນ຺ຕິ, ເຖຣາ ປາໂຕວ ສມ຺ປຕ຺ຕານໍ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກາທີນໍ ອຸປາສກາທີນໍ ວາ ‘‘ຕ຺ວໍ ອິທໍ ຄຓ຺ຫ, ຕ຺ວໍ ອິທໍ ຄຓ຺ຫາ’’ຕິ ເທນ຺ຕິ, ປຸປ຺ຜທານໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ. ‘‘ເຈຕິຍໍ ປູເຊສ຺ສາມາ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາປິ ປູຊໍ ກໂຣນ຺ຕາປິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຕ຺ຕານໍ ເຈຕິຍປູຊນຕ຺ຖາຍ ເທນ຺ຕິ, ເອຕມ຺ປິ ປຸປ຺ຜທານໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ. ອຸປາສເກ ອກ຺ກປຸປ຺ຜາທີຫິ ປູເຊນ຺ເຕ ທິສ຺ວາ ‘‘ວິຫາເຣ ກຓິກາຣປຸປ຺ຜາທີນິ ອຕ຺ຖິ, ອຸປາສກາ ຕານິ ຄເຫຕ຺ວາ ປູເຊຖາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ. ຠິກ຺ຂູ ປຸປ຺ຜປູຊໍ ກຕ຺ວາ ທິວາຕຣໍ ຄາມໍ ປວິຏ຺ເຐ ‘‘ກິໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຕິທິວາ ປວິຏ຺ຐຕ຺ຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ, ‘‘ວິຫາເຣ ປຸປ຺ຜານິ ພຫູນິ, ປູຊໍ ອກຣິມ຺ຫາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ມນຸສ຺ສາ ‘‘ພຫູນິ ກິຣ ວິຫາເຣ ປຸປ຺ຜານີ’’ຕິ ປຸນທິວເສ ປຫູຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຸປ຺ຜປູຊຎ຺ຈ ກໂຣນ຺ຕິ ທານຎ຺ຈ ເທນ຺ຕິ, ວຏ຺ຏຕິ.

໓໔. ມນຸສ຺ສາ ‘‘ມຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ອສຸກທິວສໍ ນາມ ປູເຊສ຺ສາມາ’’ຕິ ປຸປ຺ຜວາຣໍ ຍາຈິຕ຺ວາ ອນຸຎ຺ຎາຕທິວເສ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ສາມເຓເຣຫິ ຈ ປເຄວ ປຸປ຺ຜານິ ໂອຈິນິຕ຺ວາ ຐປິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ຣຸກ຺ເຂສຸ ປຸປ຺ຜານິ ອປສ຺ສນ຺ຕາ ‘‘ກຸຫິໍ, ຠນ຺ເຕ, ປຸປ຺ຜານີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ສາມເຓເຣຫິ ໂອຈິນິຕ຺ວາ ຐປິຕານິ, ຕຸມ຺ເຫ ປນ ປູເຊຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຖ, ສງ຺ໂຆ ອຎ຺ຎໍ ທິວສໍ ປູເຊສ຺ສຕີຕິ. ເຕ ປູເຊຕ຺ວາ ທານໍ ທຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປນ ກຸຣຸນ຺ທິຍຎ຺ຈ ‘‘ເຖຣາ ສາມເຓເຣຫິ ທາເປຕຸໍ ນ ລຠນ຺ຕິ, ສເຈ ສຍເມວ ຕານິ ປຸປ຺ຜານິ ເຕສໍ ເທນ຺ຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ເຖເຣຫິ ປນ ‘ສາມເຓເຣຫິ ໂອຈິນິຕ຺ວາ ຐປິຕານີ’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສເຈ ປນ ປຸປ຺ຜວາຣໍ ຍາຈິຕ຺ວາ ອໂນຈິເຕສຸ ປຸປ຺ເຜສຸ ຍາຄຸຠຕ຺ຕາທີນິ ອາທາຍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສາມເຓເຣ ‘‘ໂອຈິນິຕ຺ວາ ເທຖາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຎາຠິສາມເຓຣານໍເຍວ ໂອຈິນິຕ຺ວາ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອຎ຺ຎາຕເກ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຣຸກ຺ຂສາຂາຍ ຐເປນ຺ຕິ, ນ ໂອໂຣຫິຕ຺ວາ ປລາຍິຕພ຺ພໍ, ໂອຈິນິຕ຺ວາ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ປນ ໂກຈິ ຘມ຺ມກຖິໂກ ‘‘ພຫູນິ ອຸປາສກາ ວິຫາເຣ ປຸປ຺ຜານິ, ຍາຄຸຠຕ຺ຕາທີນິ ອາທາຍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຸປ຺ຜປູຊໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ວທຕິ, ຕສ຺ເສວ ນ ກປ຺ປຕີຕິ ມຫາປຈ຺ຈຣິຍຎ຺ຈ ກຸຣຸນ຺ທິຍຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ເອຕໍ ອກປ຺ປິຍໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໕. ຜລມ຺ປິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ມາຕາປິຕູນຎ຺ຈ ເສສຎາຕີນຎ຺ຈ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ກຸລສງ຺ຄຫຕ຺ຖາຍ ປນ ເທນ຺ຕສ຺ສ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕເກ ປຣສນ຺ຕເກ ສງ຺ຆິເກ ເສນາສນຕ຺ຖາຍ ນິຍມິເຕ ຈ ທຸກ຺ກຏາທີນິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍເຍວ ຄິລານມນຸສ຺ສານໍ ວາ ສມ຺ປຕ຺ຕອິສ຺ສຣານໍ ວາ ຂີຓປຣິພ຺ພຍານໍ ວາ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຜລທານໍ ນ ໂຫຕິ. ຜລຠາຊເກນປິ ສມ຺ມເຕນ ສງ຺ຆສ຺ສ ຜລຠາຊນກາເລ ສມ຺ປຕ຺ຕມນຸສ຺ສານໍ ອຸປຑ຺ຒຠາຄໍ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ອສມ຺ມເຕນ ອປໂລເກຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ. ສງ຺ຆາຣາເມປິ ຜລປຣິຈ຺ເຉເທນ ວາ ຣຸກ຺ຂປຣິຈ຺ເຉເທນ ວາ ກຕິກາ ກາຕພ຺ພາ ‘‘ຕໂຕ ຄິລານມນຸສ຺ສານໍ ວາ ອຎ຺ເຎສໍ ວາ ຜລໍ ຍາຈນ຺ຕານໍ ຍຖາປຣິຈ຺ເຉເທນ ຈຕ຺ຕາຣິ ປຎ຺ຈ ຜລານິ ທາຕພ຺ພານິ, ຣຸກ຺ຂາ ວາ ທສ຺ເສຕພ຺ພາ ‘ອິໂຕ ຄເຫຕຸໍ ລພ຺ຠຕີ’’’ຕິ. ‘‘ອິຘ ຜລານິ ສຸນ຺ທຣານິ, ອິໂຕ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ເອວໍ ປນ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ສິຣີສຈຸຓ຺ຓໍ ວາ ອຎ຺ຎໍ ວາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ກສາວໍ ກຸລສງ຺ຄຫຕ຺ຖາຍ ເທຕິ, ທຸກ຺ກຏໍ. ປຣສນ຺ຕກາທີສຸປິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ສງ຺ຆສ຺ສ ຣກ຺ຂິຕໂຄປິຕາປິ ຣຸກ຺ຂຉລ຺ລິ ຄຣຸຠຓ຺ຑເມວາຕິ. ມຕ຺ຕິກທນ຺ຕກຏ຺ຐເວຬຸປຓ຺ເຓສຸປິ ຄຣຸຠຓ຺ຑູປຄໍ ຎຕ຺ວາ ຈຸຓ຺ເຓ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໓໖. ຊງ຺ຆເປສນິຍນ຺ຕິ ຄິຫີນໍ ທູເຕຍ຺ຍໍ ສາສນຫຣຓກມ຺ມໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ນ ກາຕພ຺ພໍ. ຄິຫີນຎ຺ຫິ ສາສນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ປເທ ປເທ ທຸກ຺ກຏໍ. ຕໍ ກມ຺ມໍ ນິສ຺ສາຍ ລທ຺ຘໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສປິ ອຊ຺ໂຌຫາເຣ ອຊ຺ໂຌຫາເຣ ທຸກ຺ກຏໍ. ປຐມໍ ສາສນໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາປິ ປຈ຺ຉາ ‘‘ອຍໍ ທານິ ໂສ ຄາໂມ, ຫນ຺ທ ນໍ ສາສນໍ ອາໂຣເຈມີ’’ຕິ ມຄ຺ຄາ ໂອກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສປິ ປເທ ປເທ ທຸກ຺ກຏໍ. ສາສນໍ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ລທ຺ຘໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊໂຕ ປຸຣິມນເຍເນວ ທຸກ຺ກຏໍ. ສາສນໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄເຕນ ປນ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຕສ຺ມິໍ ຄາເມ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ກາ ປວຕ຺ຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຍມາເນນ ກເຖຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປຸຈ຺ຉິຕປຎ຺ເຫ ໂທໂສ ນຕ຺ຖິ. ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ປນ ສຫຘມ຺ມິການໍ ມາຕາປິຕູນໍ ປຓ຺ຑຸປລາສສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣສ຺ສ ສາສນໍ ຫຣິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຄິຫີນຎ຺ຈ ກປ຺ປິຍສາສນໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ມມ ວຈເນນ ຠຄວໂຕ ປາເທ ວນ຺ທຖາ’’ຕິ ວາ ‘‘ເຈຕິຍໍ ປຏິມໍ ໂພຘິໍ ສງ຺ຆຕ຺ເຖຣໍ ວນ຺ທຖາ’’ຕິ ວາ ‘‘ເຈຕິເຍ ຄນ຺ຘປູຊໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ວາ ‘‘ປຸປ຺ຜປູຊໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ວາ ‘‘ຠິກ຺ຂູ ສນ຺ນິປາເຕຖ, ທານໍ ທສ຺ສາມ, ຘມ຺ມໍ ເທສາປຍິສ຺ສາມາ’’ຕິ ວາ ອີທິເສສຸ ສາສເນສຸ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ນ ກາຕພ຺ພໍ. ກປ຺ປິຍສາສນານິ ຫິ ເອຕານິ, ນ ຄິຫີນໍ ຄິຫິກມ຺ມປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານີຕິ. ອິເມຫິ ປນ ອຏ຺ຐຫິ ກຸລທູສກກມ຺ເມຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈຍາ ປຎ຺ຈນ຺ນມ຺ປິ ສຫຘມ຺ມິການໍ ນ ກປ຺ປນ຺ຕິ. ອຠູຕາໂຣຈນຣູປິຍສໍໂວຫາເຣຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈຍສທິສາວ ໂຫນ຺ຕິ.

ປພ຺ພາຊນີຍກມ຺ມກໂຕ ປນ ຍສ຺ມິໍ ຄາເມ ວາ ນິຄເມ ວາ ກຸລທູສກກມ຺ມໍ ກຕໍ, ຍສ຺ມິຎ຺ຈ ວິຫາເຣ ວສຕິ, ເນວ ຕສ຺ມິໍ ຄາເມ ວາ ນິຄເມ ວາ ຈຣິຕຸໍ ລຠຕິ, ນ ວິຫາເຣ ວສິຕຸໍ. ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘກມ຺ເມນປິ ຈ ເຕນ ເຍສຸ ກຸເລສຸ ປຸພ຺ເພ ກຸລທູສກກມ຺ມໍ ກຕໍ, ຕໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈຍາ ນ ຄເຫຕພ຺ພາ, ອາສວກ຺ຂຍປຕ຺ເຕນປິ ນ ຄເຫຕພ຺ພາ, ອກປ຺ປິຍາວ ໂຫນ຺ຕິ. ‘‘ກສ຺ມາ ນ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິເຕນ ‘‘ປຸພ຺ເພ ເອວໍ ກຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ສເຈ ວທນ຺ຕິ ‘‘ນ ມຍໍ ເຕນ ກາຣເຓນ ເທມ, ອິທານິ ສີລວນ຺ຕຕາຍ ເທມາ’’ຕິ, ຄເຫຕພ຺ພາ. ປກຕິຍາ ທານຏ຺ຐາເນເຍວ ກຸລທູສກກມ຺ມໍ ກຕໍ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ປກຕິທານເມວ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຍໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ເທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຍສ຺ມາ ຈ ປຸຈ຺ຉິຕປຎ຺ເຫ ໂທໂສ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ຠິກ຺ຂຸໍ ປຸພ຺ພຓ຺ເຫ ວາ ສາຍນ຺ເຫ ວາ ອນ຺ຕຣຆຣໍ ປວິຏ຺ຐໍ ໂກຈິ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍ ‘‘ກສ຺ມາ, ຠນ຺ເຕ, ຈຣຖາ’’ຕິ. ເຍນຕ຺ເຖນ ຈຣຕິ, ຕໍ ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາ ‘‘ລທ຺ຘໍ ນ ລທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ສເຈ ນ ລທ຺ຘໍ, ‘‘ນ ລທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ຍໍ ໂສ ເທຕິ, ຕໍ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

໓໗. ‘‘ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓິຘາຍ ອຣຎ຺ເຎ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ໂຍ ວເສຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ. ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓິຘາຍ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕພ຺ພໍ…ເປ… ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓິຘາຍ ຈງ຺ກມິຕພ຺ພໍ…ເປ… ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓິຘາຍ ຐາຕພ຺ພໍ…ເປ… ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓິຘາຍ ນິສີທິຕພ຺ພໍ…ເປ… ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓິຘາຍ ເສຍ຺ຍາ ກປ຺ເປຕພ຺ພາ, ໂຍ ກປ຺ເປຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໒໒໓ ອາທໂຍ) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ເອວໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒໒໓) ອຣຎ຺ເຎ ວສນ຺ຕໍ ມໍ ຊໂນ ອຣຫຕ຺ເຕ ວາ ເສກ຺ຂຠູມິຍໍ ວາ ສມ຺ຠາເວສ຺ສຕິ, ຕໂຕ ໂລກສ຺ສ ສກ຺ກໂຕ ຠວິສ຺ສາມິ ຄຣຸກໂຕ ມານິໂຕ ປູຊິໂຕ’’ຕິ ເອວໍ ປຕ຺ຖນໍ ກຕ຺ວາ ອຣຎ຺ເຎ ນ ວສິຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ປຓິຘາຍ ‘‘ອຣຎ຺ເຎ ວສິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ປທວາເຣ ປທວາເຣ ທຸກ຺ກຏໍ, ຕຖາ ອຣຎ຺ເຎ ກຸຏິກຣຓຈງ຺ກມນນິສີທນນິວາສນປາຣຸປນາທີສຸ ສພ຺ພກິຈ຺ເຈສຸ ປໂຍເຄ ປໂຍເຄ ທຸກ຺ກຏໍ, ຕສ຺ມາ ເອວໍ ອຣຎ຺ເຎ ນ ວສິຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ວສນ຺ໂຕ ຫິ ສມ຺ຠາວນໍ ລຠຕຸ ວາ ມາ ວາ, ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ໂຍ ປນ ສມາທິນ຺ນຘຸຕງ຺ໂຄ ‘‘ຘຸຕງ຺ຄໍ ຣກ຺ຂິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ຄາມນ຺ເຕ ເມ ວສໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ວິກ຺ຂິປຕິ, ອຣຎ຺ຎໍ ສປ຺ປາຍ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ວາ ‘‘ອທ຺ຘາ ອຣຎ຺ເຎ ຕິຓ຺ຓໍ ວິເວການໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ປາປຸຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ອຣຎ຺ຎໍ ປວິສິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອປາປຸຓິຕ຺ວາ ນ ນິກ຺ຂມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ອຣຎ຺ຎວາໂສ ນາມ ຠຄວຕາ ປສຕ຺ໂຖ, ມຍິ ຈ ອຣຎ຺ເຎ ວສນ຺ເຕ ພຫູ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ ຄາມນ຺ຕໍ ຫິຕ຺ວາ ອາຣຎ຺ຎກາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ວາ ເອວໍ ອນວຊ຺ຊວາສໍ ວສິຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ເຕເນວ ວສິຕພ຺ພໍ. ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ຕສ຺ສປິ ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕາທີນິ ສຓ຺ຐເປຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ນິວາສນປາຣຸປນກິຈ຺ຈໂຕ ປຠຸຕິ ຍາວ ໂຠຊນປຣິໂຍສານໍ, ຕາວ ປໂຍເຄ ປໂຍເຄ ທຸກ຺ກຏໍ, ສມ຺ຠາວນໍ ລຠຕຸ ວາ ມາ ວາ, ທຸກ຺ກຏເມວ. ຂນ຺ຘກວຕ຺ຕເສຂິຍວຕ຺ຕປຣິປູຣຓຕ຺ຖໍ ປນ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ທິຏ຺ຐານຸຄຕິອາປຊ຺ຊນຕ຺ຖໍ ວາ ປາສາທິເກຫິ ອຠິກ຺ກມປຏິກ຺ກມາທີຫິ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິສນ຺ໂຕ ອນຸປວຊ຺ໂຊ ວິຎ຺ຎູນໍ. ຈງ຺ກມນາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ອິຕິ ປາຬິມຸຕ຺ຕກວິນຍວິນິຈ຺ຉຍສງ຺ຄເຫ

ກຸລສງ຺ຄຫວິນິຈ຺ຉຍກຖາ ສມຕ຺ຕາ.

໖. ມຈ຺ຉມໍສວິນິຈ຺ຉຍກຖາ

໓໘. ມຈ຺ຉມໍເສສຸ ປນ ມຈ຺ຉຄ຺ຄຫເຓນ ສພ຺ພມ຺ປິ ຊລຊໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອກປ຺ປິຍໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ມໍເສສຸ ປນ ມນຸສ຺ສຫຕ຺ຖິອສ຺ສສຸນຂອຫິສີຫພ຺ຍຄ຺ຆທີປິອຈ຺ຉຕຣຈ຺ຉານໍ ວເສນ ທສ ມໍສານິ ອກປ຺ປິຍານິ. ຕຕ຺ຖ ມນຸສ຺ສມໍເສ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ເສເສສຸ ທຸກ຺ກຏໍ. ອິຕິ ອິເມສໍ ມນຸສ຺ສາທີນໍ ທສນ຺ນໍ ມໍສມ຺ປິ ອຏ຺ຐິປິ ໂລຫິຕມ຺ປິ ຈມ຺ມມ຺ປິ ໂລມມ຺ປິ ສພ຺ພໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ວສາສຸ ປນ ເອກາ ມນຸສ຺ສວສາວ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຂີຣາທີສຸ ອກປ຺ປິຍໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ອິເມສຸ ປນ ອກປ຺ປິຍມໍເສສຸ ອຏ຺ຐິອາທີສຸ ວາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຎຕ຺ວາ ວາ ອຎຕ຺ວາ ວາ ຂາທນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິເຍວ. ຍທາ ຊານາຕິ, ຕທາ ເທເສຕພ຺ພາ. ‘‘ອປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາວ ຂາທິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຄຓ຺ຫໂຕ ປຏິຄ຺ຄຫເຓປິ ທຸກ຺ກຏໍ, ‘‘ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຂາທິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຄຓ຺ຫໂຕ ອນາປຕ຺ຕິ. ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕໍ ປນ ຊານິຕ຺ວາ ຂາທນ຺ຕສ຺ເສວ ອາປຕ຺ຕິ, ປຈ຺ຉາ ຊານນ຺ໂຕ ອາປຕ຺ຕິຍາ ນ ກາເຣຕພ຺ໂພ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໒໘໑).

ຕຕ຺ຖ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໑໐) ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕໍ ນາມ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຕ຺ຖາຍ ວຘິຕ຺ວາ ສມ຺ປາທິຕໍ ມຈ຺ຉມໍສໍ. ອຸຠຍມ຺ປິ ຫິ ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຕມ຺ປິ ອທິຏ຺ຐໍ ອສຸຕໍ ອປຣິສງ຺ກິຕໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຕິໂກຏິປຣິສຸທ຺ຘຎ຺ຫິ ມຈ຺ຉມໍສໍ ຠຄວຕາ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ອທິຏ຺ຐໍ ອສຸຕໍ ອປຣິສງ຺ກິຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອທິຏ຺ຐໍ ນາມ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຕ຺ຖາຍ ມິຄມຈ຺ເຉ ວຘິຕ຺ວາ ຄຍ຺ຫມານໍ ອທິຏ຺ຐໍ. ອສຸຕໍ ນາມ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຕ຺ຖາຍ ມິຄມຈ຺ເຉ ວຘິຕ຺ວາ ຄຫິຕນ຺ຕິ ອສຸຕໍ. ອປຣິສງ຺ກິຕໍ ປນ ທິຏ຺ຐປຣິສງ຺ກິຕໍ ສຸຕປຣິສງ຺ກິຕໍ ຕທຸຠຍວິນິມຸຕ຺ຕປຣິສງ຺ກິຕຎ຺ຈ ຎຕ຺ວາ ຕພ຺ພິປກ຺ຂໂຕ ຊານິຕພ຺ພໍ. ກຖໍ? ອິຘ ຠິກ຺ຂູ ປສ຺ສນ຺ຕິ ມນຸສ຺ເສ ຊາລວາຄຸຣາທິຫຕ຺ເຖ ຄາມໂຕ ວາ ນິກ຺ຂມນ຺ເຕ ອຣຎ຺ເຎ ວາ ວິຈຣນ຺ເຕ. ທຸຕິຍທິວເສ ຈ ເນສໍ ຕໍ ຄາມໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ຐານໍ ສມຈ຺ຉມໍສໍ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ອຠິຫຣນ຺ຕິ. ເຕ ເຕນ ທິຏ຺ເຐນ ປຣິສງ຺ກນ຺ຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ນຸ ໂຂ ອຕ຺ຖາຍ ກຕ’’ນ຺ຕິ, ອິທໍ ທິຏ຺ຐປຣິສງ຺ກິຕໍ, ເອຕໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຍໍ ເອວໍ ອປຣິສງ຺ກິຕໍ, ຕໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ປນ ເຕ ມນຸສ຺ສາ ‘‘ກສ຺ມາ, ຠນ຺ເຕ, ນ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ນຍິທໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂູນໍ ອຕ຺ຖາຍ ກຕໍ, ອມ຺ເຫຫິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ ວາ ຣາຊຍຸຕ຺ຕາທີນໍ ວາ ອຕ຺ຖາຍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ກປ຺ປຕິ.

ນ ເຫວ ໂຂ ຠິກ຺ຂູ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ອປິຈ ໂຂ ສຸຓນ຺ຕິ ‘‘ມນຸສ຺ສາ ກິຣ ຊາລວາຄຸຣາທິຫຕ຺ຖາ ຄາມໂຕ ວາ ນິກ຺ຂມນ຺ຕິ, ອຣຎ຺ເຎ ວາ ວິຈຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ທຸຕິຍທິວເສ ຈ ເຕສໍ ຕໍ ຄາມໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ຐານໍ ສມຈ຺ຉມໍສໍ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ອຠິຫຣນ຺ຕິ. ເຕ ເຕນ ສຸເຕນ ປຣິສງ຺ກນ຺ຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ນຸ ໂຂ ອຕ຺ຖາຍ ກຕ’’ນ຺ຕິ, ອິທໍ ສຸຕປຣິສງ຺ກິຕໍ ນາມ, ເອຕໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຍໍ ເອວໍ ອປຣິສງ຺ກິຕໍ, ຕໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ປນ ເຕ ມນຸສ຺ສາ ‘‘ກສ຺ມາ, ຠນ຺ເຕ, ນ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ນຍິທໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂູນໍ ອຕ຺ຖາຍ ກຕໍ, ອມ຺ເຫຫິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ ວາ ຣາຊຍຸຕ຺ຕາທີນໍ ວາ ອຕ຺ຖາຍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ກປ຺ປຕິ.

ນ ເຫວ ໂຂ ປນ ຠິກ຺ຂູ ປສ຺ສນ຺ຕິ ນ ສຸຓນ຺ຕິ, ອປິຈ ໂຂ ເຕສໍ ຕໍ ຄາມໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ຐານໍ ປຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສມຈ຺ຉມໍສໍ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ ອຠິຫຣນ຺ຕິ. ເຕ ປຣິສງ຺ກນ຺ຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ນຸ ໂຂ ອຕ຺ຖາຍ ກຕ’’ນ຺ຕິ, ອິທໍ ຕທຸຠຍວິນິມຸຕ຺ຕປຣິສງ຺ກິຕໍ ນາມ, ເອຕມ຺ປິ ຄເຫຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຍໍ ເອວໍ ອປຣິສງ຺ກິຕໍ, ຕໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ປນ ເຕ ມນຸສ຺ສາ ‘‘ກສ຺ມາ, ຠນ຺ເຕ, ນ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ນຍິທໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂູນໍ ອຕ຺ຖາຍ ກຕໍ, ອມ຺ເຫຫິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ ວາ ຣາຊຍຸຕ຺ຕາທີນໍ ວາ ອຕ຺ຖາຍ ກຕໍ, ປວຕ຺ຕມໍສໍ ວາ ກປ຺ປິຍເມວ ລຠິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຕ຺ຖາຍ ສມ຺ປາທິຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ກປ຺ປຕິ. ມຕານໍ ເປຕກິຈ຺ຈຕ຺ຖາຍ ມງ຺ຄລາທີນໍ ວາ ອຕ຺ຖາຍ ກເຕປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຍໍ ຍຎ຺ຫິ ຠິກ຺ຂູນໍເຍວ ອຕ຺ຖາຍ ອກຕໍ, ຍຕ຺ຖ ຈ ນິພ຺ເພມຕິໂກ ໂຫຕິ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ກປ຺ປຕິ.

໓໙. ສເຈ ປນ ເອກສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕໍ ໂຫຕິ, ເຕ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ ກຕຠາວໍ ນ ຊານນ຺ຕິ, ອຎ຺ເຎ ຊານນ຺ຕິ. ເຍ ຊານນ຺ຕິ, ເຕສໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອິຕເຣສໍ ປນ ວຏ຺ຏຕິ. ອຎ຺ເຎ ນ ຊານນ຺ຕິ, ເຕເຍວ ຊານນ຺ຕິ, ເຕສໍເຍວ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອຎ຺ເຎສໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕປິ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ອຕ຺ຖາຍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ຊານນ຺ຕິ, ອຎ຺ເຎປິ ‘‘ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖາຍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ຊານນ຺ຕິ, ສພ຺ເພສມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ສພ຺ເພ ນ ຊານນ຺ຕິ, ສພ຺ເພສມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ. ປຎ຺ຈສຸ ຫິ ສຫຘມ຺ມິເກສຸ ຍສ຺ສ ວາ ຕສ຺ສ ວາ ອຕ຺ຖາຍ ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕໍ ສພ຺ເພສໍ ນ ກປ຺ປຕິ.

ສເຈ ປນ ໂກຈິ ເອກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປາຓໍ ວຘິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຕ຺ຕໍ ປູເຣຕ຺ວາ ເທຕິ, ໂສ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ ກຕຠາວໍ ຊານໍເຍວ ຄເຫຕ຺ວາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເທຕິ, ໂສ ຕໍ ຕສ຺ສ ສທ຺ຘາຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ, ກສ຺ສ ອາປຕ຺ຕີຕິ? ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ຍຎ຺ຫິ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ກຕໍ, ຕສ຺ສ ອຠຸຕ຺ຕຕາຍ ອນາປຕ຺ຕິ, ອິຕຣສ຺ສ ອຊານນຕາຍ. ກປ຺ປິຍມໍສສ຺ສ ຫິ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ອາປຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ, ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕຎ຺ຈ ອຊານິຕ຺ວາ ຠຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຉາ ຎຕ຺ວາ ອາປຕ຺ຕິເທສນາກິຈ຺ຈໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ອກປ຺ປິຍມໍສໍ ປນ ອຊານິຕ຺ວາ ຠຸຕ຺ເຕນ ປຈ຺ຉາ ຎຕ຺ວາປິ ອາປຕ຺ຕິ ເທເສຕພ຺ພາ. ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕຎ຺ຫິ ຎຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊໂຕວ ອາປຕ຺ຕິ, ອກປ຺ປິຍມໍສໍ ອຊານິຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສປິ ອາປຕ຺ຕິເຍວ, ຕສ຺ມາ ອາປຕ຺ຕິຠີຣຸເກນ ຣູປໍ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ເຕນປິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາວ ມໍສໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ. ປຣິໂຠຄກາເລ ‘‘ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາວ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ? ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ. ອຈ຺ຉມໍສມ຺ປິ ຫິ ສູກຣມໍສສທິສໍ ໂຫຕິ, ທີປິມໍສາທີນິ ຈ ມິຄມໍສາທິສທິສານິ, ຕສ຺ມາ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຄຫຓເມວ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ອິຕິ ປາຬິມຸຕ຺ຕກວິນຍວິນິຈ຺ຉຍສງ຺ຄເຫ

ມຈ຺ຉມໍສວິນິຈ຺ຉຍກຖາ ສມຕ຺ຕາ.

໗. ອນາມາສວິນິຈ຺ຉຍກຖາ

໔໐. ອນາມາສນ຺ຕິ ນ ປຣາມສິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒໘໑) – ຍສ຺ມາ ມາຕາ ວາ ໂຫຕຸ ຘີຕາ ວາ ຠຄິນີ ວາ, ອິຕ຺ຖີ ນາມ ສພ຺ພາປິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ປາຣິພນ຺ຖິກາວ ອນາມາສາ ຈ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຍໍ ເມ ມາຕາ, ອຍໍ ເມ ຘີຕາ, ອຍໍ ເມ ຠຄິນີ’’ຕິ ເຄຫສ຺ສິຕເປເມນ ອາມສໂຕປິ ທຸກ຺ກຏເມວ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມໍ ປນ ຠຄວໂຕ ອາຓໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ເຕນ ສເຈປິ ນທີໂສເຕນ ວຸຍ຺ຫມານໍ ມາຕຣໍ ປສ຺ສຕິ, ເນວ ຫຕ຺ເຖນ ປຣາມສິຕພ຺ພາ, ປຓ຺ຑິເຕນ ປນ ຠິກ຺ຂຸນາ ນາວາ ວາ ຜລກໍ ວາ ກທລິກ຺ຂນ຺ໂຘ ວາ ທາຣຸກ຺ຂນ຺ໂຘ ວາ ອຸປສໍຫຣິຕພ຺ໂພ. ຕສ຺ມິໍ ອສຕິ ກາສາວມ຺ປິ ອຸປສໍຫຣິຕ຺ວາ ປຸຣໂຕ ຐເປຕພ຺ພໍ, ‘‘ເອຕ຺ຖ ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ປນ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ຄຫິເຕ ‘‘ປຣິກ຺ຂາຣໍ ກຑ຺ຒາມີ’’ຕິ ກຑ຺ຒນ຺ເຕນ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ສເຈ ປນ ຠາຍຕິ, ປຸຣໂຕ ປຸຣໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ມາ ຠາຍີ’’ຕິ ສມສ຺ສາເສຕພ຺ພາ. ສເຈ ຠາຍມານາ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຫສາ ຂນ຺ເຘ ວາ ອຠິຣຸຫຕິ, ຫຕ຺ເຖ ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ, ນ ‘‘ອເປຫິ ມຫລ຺ລິເກ’’ຕິ ນິທ຺ຘຸນິຕພ຺ພາ, ຖລໍ ປາເປຕພ຺ພາ. ກທ຺ທເມ ລຄ຺ຄາຍປິ ກູເປ ປຕິຕາຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕຕ຺ຣາປິ ຫິ ໂຍຕ຺ຕໍ ວາ ວຕ຺ຖໍ ວາ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຫຕ຺ເຖນ ຄຫິຕຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ອຸທ຺ຘຣິຕພ຺ພາ, ນ ຕ຺ເວວ ອາມສິຕພ຺ພາ.

ນ ເກວລຎ຺ຈ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ສຣີຣເມວ ອນາມາສໍ, ນິວາສນປາຣຸປນມ຺ປິ ອາຠຣຓຠຓ຺ຑມ຺ປິ ອນ຺ຕມໂສ ຕິຓຓ຺ຑຸປກໍ ວາ ຕາລປຓ຺ຓມຸທ຺ທິກໍ ວາ ອຸປາທາຍ ອນາມາສເມວ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ນິວາສນປາວຸຣຓໍ ປິຬນ຺ຘນຕ຺ຖາຍ ຐປິຕເມວ. ສເຈ ປນ ນິວາສນໍ ວາ ປາຣຸປນໍ ວາ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຈີວຣຕ຺ຖາຍ ປາທມູເລ ຐເປຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ອາຠຣຓຠຓ຺ເຑສຸ ປນ ສີສປສາຘນທນ຺ຕສູຈິອາທິກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑໍ ‘‘ອິມໍ, ຠນ຺ເຕ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ເທມ, ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ທີຍມານໍ ສິປາຏິກາສູຈິອາທິອຸປກຣຓຕ຺ຖາຍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ສຸວຓ຺ຓຣຊຕມຸຕ຺ຕາທິມຍໍ ປນ ອນາມາສເມວ, ທີຍມານມ຺ປິ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ເອຕາສໍ ສຣີຣູປຄເມວ ອນາມາສໍ, ອິຕ຺ຖິສຓ຺ຐາເນນ ກຕໍ ກຏ຺ຐຣູປມ຺ປິ ທນ຺ຕຣູປມ຺ປິ ອຍຣູປມ຺ປິ ໂລຫຣູປມ຺ປິ ຕິປຸຣູປມ຺ປິ ໂປຕ຺ຖກຣູປມ຺ປິ ສພ຺ພຣຕນຣູປມ຺ປິ ອນ຺ຕມໂສ ປິຏ຺ຐມຍຣູປມ຺ປິ ອນາມາສເມວ. ປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ປນ ‘‘ອິທໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ໂຫຕູ’’ຕິ ລຠິຕ຺ວາ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ພຣຕນມຍໍ ອວເສສໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ອຸປກຣຓາຣຫໍ ອຸປກຣເຓ, ປຣິໂຠຄາຣຫໍ ປຣິໂຠເຄ ອຸປເນຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

໔໑. ຍຖາ ຈ ອິຕ຺ຖິຣູປກໍ, ເອວໍ ສຕ຺ຕວິຘໍ ຘຎ຺ຎມ຺ປິ ອນາມາສເມວ. ຕສ຺ມາ ເຂຕ຺ຕມຊ຺ເຌນ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕນ ຕຕ຺ຖຊາຕກມ຺ປິ ຘຎ຺ຎຜລໍ ນ ອາມສນ຺ເຕນ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ສເຈ ຆຣທ຺ວາເຣ ວາ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ວາ ຘຎ຺ຎໍ ປສາຣິຕໍ ໂຫຕິ, ປສ຺ເສນ ຈ ມຄ຺ໂຄ ອຕ຺ຖິ, ນ ມທ຺ທນ຺ເຕນ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ຄມນມຄ຺ເຄ ອສຕິ ມຄ຺ຄໍ ອຘິຏ຺ຐາຍ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ອນ຺ຕຣຆເຣ ຘຎ຺ຎສ຺ສ ອຸປຣິ ອາສນໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ເທນ຺ຕິ, ນິສີທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເກຈິ ອາສນສາລາຍ ຘຎ຺ຎໍ ອາກິຣນ຺ຕິ, ສເຈ ສກ຺ກາ ໂຫຕິ ຫຣາເປຕຸໍ, ຫຣາເປຕພ຺ພໍ. ໂນ ເຈ, ເອກມນ຺ຕໍ ຘຎ຺ຎໍ ອມທ຺ທນ຺ເຕນ ປີຐກໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ນິສີທິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ໂອກາໂສ ນ ໂຫຕິ, ມນຸສ຺ສາ ຘຎ຺ຎມຊ຺ເຌເຍວ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ເທນ຺ຕິ, ນິສີທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖຊາຕການິ ມຸຄ຺ຄມາສາທີນິ ອປຣຓ຺ຓານິປິ ຕາລປນສາທີນິ ວາ ຜລານິ ກີຬນ຺ເຕນ ນ ອາມສິຕພ຺ພານິ. ມນຸສ຺ເສຫິ ຣາສິກເຕສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຣຎ຺ເຎ ປນ ຣຸກ຺ຂໂຕ ປຕິຕານິ ຜລານິ ‘‘ອນຸປສມ຺ປນ຺ນານໍ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

໔໒. ມຸຕ຺ຕາ ມຓິ ເວຬຸຣິໂຍ ສງ຺ໂຂ ສິລາ ປວາຬໍ ຣຊຕໍ ຊາຕຣູປໍ ໂລຫິຕງ຺ໂກ ມສາຣຄລ຺ລນ຺ຕິ ອິເມສຸ ທສສຸ ຣຕເນສຸ ມຸຕ຺ຕາ ອໂຘຕາ ອວິທ຺ຘາ ຍຖາຊາຕາວ ອາມສິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ເສສາ ອນາມາສາຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປນ ‘‘ມຸຕ຺ຕາ ໂຘຕາປິ ອໂຘຕາປິ ອນາມາສາ, ຠຓ຺ຑມູລຕ຺ຖາຍ ຈ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ກຸຏ຺ຐໂຣຄສ຺ສ ເຠສຊ຺ຊຕ຺ຖາຍ ປນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຍຸຕ຺ຕໍ. ອນ຺ຕມໂສ ຊາຕິຜລິກໍ ອຸປາທາຍ ສພ຺ໂພປິ ນີລປີຕາທິວຓ຺ຓເຠໂທ ມຓິ ໂຘຕວິທ຺ຘວຏ຺ຏິໂຕ ອນາມາໂສ, ຍຖາຊາໂຕ ປນ ອາກຣມຸຕ຺ໂຕ ປຕ຺ຕາທິຠຓ຺ຑມູລຕ຺ຖໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕມ຺ປິ ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ປຈິຕ຺ວາ ກໂຕ ກາຈມຓິເຍເວໂກ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເວຬຸຣິເຍປິ ມຓິສທິໂສວ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ສງ຺ໂຂ ຘມນສງ຺ໂຂ ຈ ໂຘຕວິທ຺ໂຘ ຈ ຣຕນມິສ຺ໂສ ອນາມາໂສ, ປານີຍສງ຺ໂຂ ໂຘໂຕປິ ອໂຘໂຕປິ ອາມາໂສວ. ເສສຎ຺ຈ ອຎ຺ຊນາທິເຠສຊ຺ຊຕ຺ຖາຍປິ ຠຓ຺ຑມູລຕ຺ຖາຍປິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສິລາ ໂຘຕວິທ຺ຘາ ຣຕນສໍຍຸຕ຺ຕາ ມຸຄ຺ຄວຓ຺ຓາວ ອນາມາສາ, ເສສາ ສຕ຺ຖກນິຆໍສນາທິອຕ຺ຖາຍ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຣຕນສໍຍຸຕ຺ຕາຕິ ສຸວຓ຺ເຓນ ສທ຺ຘິໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ປຈິຕ຺ວາ ກຕາຕິ ວທນ຺ຕິ. ປວາຬໍ ໂຘຕວິທ຺ຘໍ ອນາມາສໍ, ເສສໍ ອາມາສຎ຺ຈ ຠຓ຺ຑມູລຕ຺ຖຎ຺ຈ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປນ ‘‘ໂຘຕມ຺ປິ ອໂຘຕມ຺ປິ ສພ຺ພໍ ອນາມາສຎ຺ຈ ນ ຈ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຍຸຕ຺ຕໍ.

ຣຊຕຎ຺ຈ ຊາຕຣູປຎ຺ຈ ກຕຠຓ຺ຑມ຺ປິ ອກຕຠຓ຺ຑມ຺ປິ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ພີຊໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນາມາສຎ຺ຈ ອສມ຺ປຏິຈ຺ຉນີຍຎ຺ຈ. ອຸຕ຺ຕຣຣາຊປຸຕ຺ໂຕ ກິຣ ສຸວຓ຺ຓເຈຕິຍໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ມຫາປທຸມຕ຺ເຖຣສ຺ສ ເປເສສິ. ເຖໂຣ ‘‘ນ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປິ. ເຈຕິຍຆເຣ ສຸວຓ຺ຓປທຸມສຸວຓ຺ຓພຸພ຺ພຸຬກາທີນິ ໂຫນ຺ຕິ, ເອຕານິປິ ອນາມາສານິ. ເຈຕິຍຆຣໂຄປກາ ປນ ຣູປິຍຉຑ຺ຑກຏ຺ຐາເນ ຐິຕາ, ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ເກຬາປຍິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຸຣຸນ຺ຘິຍໍ ປນ ຕມ຺ປິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ສຸວຓ຺ຓເຈຕິເຍ ກຈວຣເມວ ຫຣິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ. ອາຣກູຏໂລຫມ຺ປິ ຊາຕຣູປຄຕິກເມວ ອນາມາສນ຺ຕິ ສພ຺ພຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສນາສນປຣິໂຠເຄ ປນ ສພ຺ໂພປິ ກປ຺ປິໂຍ, ຕສ຺ມາ ຊາຕຣູປຣຊຕມຍາ ສພ຺ເພປິ ເສນາສນປຣິກ຺ຂາຣາ ອາມາສາ, ຠິກ຺ຂູນໍ ຘມ຺ມວິນຍວຓ຺ຓນຏ຺ຐາເນ ຣຕນມຓ຺ຑເປ ກໂຣນ຺ຕິ ຜລິກຕ຺ຖມ຺ເຠ ຣຕນທາມປຏິມຓ຺ຑິເຕ, ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພູປກຣຓານິ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຏິຊຄ຺ຄິຕຸໍ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ໂລຫິຕງ຺ກມສາຣຄລ຺ລາ ໂຘຕວິທ຺ຘາ ອນາມາສາ, ອິຕເຣ ອາມາສາ, ຠຓ຺ຑມູລຕ຺ຖາຍ ຈ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປນ ‘‘ໂຘຕາປິ ອໂຘຕາປິ ສພ຺ພໂສ ອນາມາສາ, ນ ຈ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ວຏ຺ຏນ຺ຕີ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ.

໔໓. ສພ຺ພໍ ອາວຸຘຠຓ຺ຑໍ ອນາມາສໍ, ຠຓ຺ຑມູລຕ຺ຖາຍ ທີຍມານມ຺ປິ ນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ. ສຕ຺ຖວຓິຊ຺ຊາ ນາມ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ສຸທ຺ຘຘນຸທຓ຺ໂຑປິ ຘນຸຊິຍາປິ ປໂຕໂທປິ ໂຕມໂຣປິ ອງ຺ກຸໂສປິ ອນ຺ຕມໂສ ວາສິຜຣສຸອາທີນິປິ ອາວຸຘສງ຺ເຂເປນ ກຕານິ ອນາມາສານິ. ສເຈ ເກນຈິ ວິຫາເຣ ສຕ຺ຕິ ວາ ໂຕມໂຣ ວາ ຐປິໂຕ ໂຫຕິ, ວິຫາຣໍ ຊຄ຺ຄນ຺ເຕນ ‘‘ຫຣນ຺ຕູ’’ຕິ ສາມິການໍ ເປເສຕພ຺ພໍ. ສເຈ ນ ຫຣນ຺ຕິ, ຕໍ ອຈາເລນ຺ເຕນ ວິຫາໂຣ ປຏິຊຄ຺ຄິຕພ຺ໂພ. ຍຸທ຺ຘຠູມິຍໍ ປນ ປຕິຕໍ ອສິໍ ວາ ສຕ຺ຕິໍ ວາ ໂຕມຣໍ ວາ ທິສ຺ວາ ປາສາເຓນ ວາ ເກນຈິ ວາ ອສິໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ສຕ຺ຖກຕ຺ຖາຍ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອິຕຣານິປິ ວິໂຍເຊຕ຺ວາ ກິຎ຺ຈິ ສຕ຺ຖກຕ຺ຖາຍ, ກິຎ຺ຈິ ກຕ຺ຕຣທຓ຺ຑາທິອຕ຺ຖາຍ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ອິທໍ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ທີຍມານໍ ປນ ວິນາເສຕ຺ວາ ‘‘ກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສພ຺ພມ຺ປິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

ມຈ຺ຉຊາລປກ຺ຂິຊາລາທີນິປິ ຜລກຊາລິກາທີນິປິ ສຣປຣິຕ຺ຕາຓານິປິ ສພ຺ພານິ ອນາມາສານິ, ປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ລພ຺ຠມາເນສຸ ປນ ຊາລໍ ຕາວ ‘‘ອາສນສ຺ສ ວາ ເຈຕິຍສ຺ສ ວາ ອຸປຣິ ພນ຺ຘິສ຺ສາມິ, ຉຕ຺ຕໍ ວາ ເວເຐສ຺ສາມີ’’ຕິ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສຣປຣິຕ຺ຕາຓໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ຠຓ຺ຑມູລຕ຺ຖາຍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ປຣູປໂຣຘນິວາຣຓຎ຺ຫິ ເອຕໍ, ນ ອຸປໂຣຘກຣນ຺ຕິ. ຜລກໍ ‘‘ທນ຺ຕກຏ຺ຐຠາຊນໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

ຈມ຺ມວິນທ຺ຘານິ ວີຓາເຠຣິອາທີນິ ອນາມາສານິ. ກຸຣຸນ຺ທິຍໍ ປນ ‘‘ເຠຣິສງ຺ຆາໂຏປິ ວີຓາສງ຺ຆາໂຏປິ ຕຸຈ຺ຉໂປກ຺ຂຣມ຺ປິ ມຸຂວຏ຺ຏິຍໍ ອາໂຣປິຕຈມ຺ມມ຺ປິ ວີຓາທຓ຺ຑໂກປິ ສພ຺ພໍ ອນາມາສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂອນຫິຕຸໍ ວາ ໂອນຫາເປຕຸໍ ວາ ວາເທຕຸໍ ວາ ວາທາເປຕຸໍ ວາ ນ ລພ຺ຠຕິເຍວ. ເຈຕິຍງ຺ຄເຓ ປູຊໍ ກຕ຺ວາ ມນຸສ຺ເສຫິ ຉຑ຺ຑິຕໍ ທິສ຺ວາປິ ອຈາເລຕ຺ວາວ ອນ຺ຕຣນ຺ຕເຣ ສມ຺ມຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ, ກຈວຣຉຑ຺ຑນກາເລ ປນ ກຈວຣນິຍາເມເນວ ຫຣິຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິກ຺ຂິປິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຓ຺ຑມູລຕ຺ຖາຍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ, ປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ລພ຺ຠມາເນສຸ ປນ ວີຓາໂທຓິກຎ຺ຈ ເຠຣິໂປກ຺ຂຣຎ຺ຈ ທນ຺ຕກຏ຺ຐຠາຊນໍ ກຣິສ຺ສາມ, ຈມ຺ມໍ ສຕ຺ຖກໂກສກນ຺ຕິ ເອວໍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຣິກ຺ຂາຣສ຺ສ ອຸປກຣຓຕ຺ຖາຍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕຖາ ຕຖາ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

ອິຕິ ປາຬິມຸຕ຺ຕກວິນຍວິນິຈ຺ຉຍສງ຺ຄເຫ

ອນາມາສວິນິຈ຺ຉຍກຖາ ສມຕ຺ຕາ.

໘. ອຘິຏ຺ຐານວິກປ຺ປນວິນິຈ຺ຉຍກຖາ

໔໔. ອຘິຏ຺ຐານວິກປ຺ປເນສຸ ປນ – ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ວິກປ຺ເປຕຸໍ, ວສ຺ສິກສາຏິກໍ ວສ຺ສານໍ ຈາຕຸມາສໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ຕໂຕ ປຣໍ ວິກປ຺ເປຕຸໍ, ນິສີທນໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ວິກປ຺ເປຕຸໍ, ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ວິກປ຺ເປຕຸໍ, ກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິໍ ຍາວ ອາພາຘາ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ຕໂຕ ປຣໍ ວິກປ຺ເປຕຸໍ, ມຸຂປຸຎ຺ຉນໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ວິກປ຺ເປຕຸໍ, ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ວິກປ຺ເປຕຸ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໕໘) ວຈນໂຕ ຕິຈີວຣາທິນິຍາເມເນວ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸກອາເມນ ‘‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິອາທິນາ ນາມໍ ວຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ວິກປ຺ເປນ຺ເຕນ ປນ ນາມໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາວ ‘‘ອິມໍ ຈີວຣໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙) ຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ເຕນ ຣຊິຕ຺ວາ ກປ຺ປພິນ຺ທຸໍ ທຕ຺ວາ ປມາຓຍຸຕ຺ຕເມວ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ອສ຺ສ ປມາຓໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉເທນ ສຸຄຕຈີວຣໂຕ ອູນກໍ ວຏ຺ຏຕິ, ລາມກປຣິຈ຺ເຉເທນ ສງ຺ຆາຏິຍາ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄສ຺ສ ຈ ທີຆໂຕ ມຸຏ຺ຐິປຎ຺ຈກໍ, ຕິຣິຍໍ ມຸຏ຺ຐິຕ຺ຕິກໍ ປມາຓໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອນ຺ຕຣວາສໂກ ທີຆໂສ ມຸຏ຺ຐິປຎ຺ຈໂກ, ຕິຣິຍໍ ທ຺ວິຫຕ຺ໂຖປິ ວຏ຺ຏຕິ. ປາຣຸປເນນປິ ຫິ ສກ຺ກາ ນາຠິໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕຸນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓໂຕ ປນ ອຕິເຣກຎ຺ຈ ອູນກຎ຺ຈ ‘‘ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬກ’’ນ຺ຕິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ‘‘ທ຺ເວ ຈີວຣສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານາ ກາເຍນ ວາ ອຘິຏ຺ເຐຕິ, ວາຈາຍ ວາ ອຘິຏ຺ເຐຕີ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໒໒) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ປຸຣາຓສງ຺ຆາຏິໍ ‘‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣາມີ’’ຕິ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ນວໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ຫຕ຺ເຖນ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ ຈິຕ຺ເຕນ ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ ກາຍວິກາຣໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ກາເຍນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ. ອິທໍ ກາເຍນ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ຕໍ ເຍນ ເກນຈິ ສຣີຣາວຍເວນ ອຜຸສນ຺ຕສ຺ສ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ວາຈາຍ ອຘິຏ຺ຐາເນ ປນ ວຈີເຠທໍ ກຕ຺ວາ ວາຈາຍ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຣ ທຸວິຘໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ – ສເຈ ຫຕ຺ຖປາເສ ໂຫຕິ, ‘‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ ວາຈາ ຠິນ຺ທິຕພ຺ພາ. ອຖ ອນ຺ໂຕຄພ຺ເຠ ວາ ອຸປຣິປາສາເທ ວາ ສາມນ຺ຕວິຫາເຣ ວາ ໂຫຕິ, ຐປິຕຏ຺ຐານໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ‘‘ເອຕໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ ວາຈາ ຠິນ຺ທິຕພ຺ພາ. ເອສ ນໂຍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ເຄ ອນ຺ຕຣວາສເກ ຈ. ນາມມຕ຺ຕເມວ ຫິ ວິເສໂສ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພານິ ສງ຺ຆາຏິໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ອນ຺ຕຣວາສກນ຺ຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຕໂນ ນາເມເນວ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພານິ. ສເຈ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຐປິຕວຕ຺ເຖຫິ ສງ຺ຆາຏິອາທີນິ ກໂຣຕິ, ນິຏ຺ຐິເຕ ຣຊເນ ຈ ກປ຺ເປ ຈ ‘‘ອິມໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣາມີ’’ຕິ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ປຸນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພານິ. ອຘິຏ຺ຐິເຕນ ປນ ສທ຺ຘິໍ ມຫນ຺ຕຕຣເມວ ທຸຕິຍປຏ຺ຏໍ ວາ ຂຓ຺ຑໍ ວາ ສິພ຺ພນ຺ເຕນ ປຸນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ສເມ ວາ ຂຸທ຺ທເກ ວາ ອຘິຏ຺ຐານກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ.

ຕິຈີວຣໍ ປນ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ? ມຫາປທຸມຕ຺ເຖໂຣ ກິຣາຫ ‘‘ຕິຈີວຣໍ ຕິຈີວຣເມວ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ, ສເຈ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬາຘິຏ຺ຐານໍ ລເຠຍ຺ຍ, ອຸໂທສິຕສິກ຺ຂາປເທ ປຣິຫາໂຣ ນິຣຕ຺ຖໂກ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ກິຣ ອວເສສາ ຠິກ຺ຂູ ອາຫໍສຸ ‘‘ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬມ຺ປິ ຠຄວຕາວ ‘ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ນາມ ປາເຏກ຺ກໍ ນິຘານມຸຂເມຕໍ. ຕິຈີວຣໍ ‘ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬ’ນ຺ຕິ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ອຸໂທສິຕສິກ຺ຂາປເທ (ປາຣາ. ໔໗໑ ອາທໂຍ) ປນ ຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຣິຫຣນ຺ຕສ຺ສ ປຣິຫາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄຠາຓໂກ ປຸຓ຺ຓວາລິກວາສີ ມຫາຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣປິ ກິຣາຫ ‘‘ມຍໍ ປຸພ຺ເພ ມຫາເຖຣານໍ ອສ຺ສຸມ຺ຫາ ‘ອຣຎ຺ຎວາສິໂນ ຠິກ຺ຂູ ຣຸກ຺ຂສຸສິຣາທີສຸ ຈີວຣໍ ຐເປຕ຺ວາ ປຘານໍ ປທຫນຕ຺ຖາຍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ສາມນ຺ຕວິຫາເຣ ຘມ຺ມສ຺ສວນຕ຺ຖາຍ ຄຕານຎ຺ຈ ເຕສໍ ສູຣິເຍ ອຸຏ຺ຐິເຕ ສາມເຓຣາ ວາ ທຫຣຠິກ຺ຂູ ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ສຸຂປຣິໂຠຄຕ຺ຖໍ ຕິຈີວຣໍ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’’ຕິ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸພ຺ເພ ອາຣຎ຺ຎິກາ ຠິກ຺ຂູ ອພທ຺ຘສີມາຍ ທຸປ຺ປຣິຫາຣນ຺ຕິ ຕິຈີວຣໍ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬເມວ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິໍສູ’’ຕິ.

໔໕. ວສ຺ສິກສາຏິກາ ອນຕິຣິຕ຺ຕປ຺ປມາຓາ ນາມໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວສ຺ສິເກ ມາເສ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ, ຕໂຕ ປຣໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາ. ວຓ຺ຓເຠທມຕ຺ຕຣຕ຺ຕາປິ ເຈສາ ວຏ຺ຏຕິ, ທ຺ເວ ປນ ນ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ນິສີທນໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພເມວ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປມາຓຍຸຕ຺ຕໍ ເອກເມວ, ທ຺ເວ ນ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓມ຺ປິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພເມວ, ຕໍ ປນ ມຫນ຺ຕມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ, ເອກມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ, ພຫູນິປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ນີລມ຺ປິ ປີຕກມ຺ປິ ສທສມ຺ປິ ປຸປ຺ຜທສມ຺ປີຕິ ສພ຺ພປ຺ປກາຣໍ ວຏ຺ຏຕິ. ກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິ ຍາວ ອາພາໂຘ ອຕ຺ຖິ, ຕາວ ປມາຓິກາ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ. ອາພາເຘ ວູປສນ຺ເຕ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາ, ເອກາວ ວຏ຺ຏຕິ. ມຸຂປຸຎ຺ຉນໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພເມວ, ຍາວ ເອກໍ ໂຘວີຍຕິ, ຕາວ ອຎ຺ຎໍ ປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພນ຺ຕິ ທ຺ເວປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ອປເຣ ປນ ເຖຣາ ‘‘ນິຘານມຸຂເມຕໍ, ພຫູນິປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ປຣິກ຺ຂາຣໂຈເຬ ຄຓນາ ນຕ຺ຖິ, ຍຕ຺ຕກໍ ອິຈ຺ຉຕິ, ຕຕ຺ຕກໍ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພເມວ. ຖວິກາປິ ປຣິສ຺ສາວນມ຺ປິ ວິກປ຺ປນູປຄປຈ຺ຉິມຈີວຣປ຺ປມາຓໍ ‘‘ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬ’’ນ຺ຕິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພເມວ. ຕສ຺ສ ປມາຓໍ ທີຆໂຕ ທ຺ເວ ວິທຕ຺ຖິໂຍ ຕິຣິຍໍ ວິທຕ຺ຖິ, ຕໍ ປນ ທີຆໂຕ ວຑ຺ຒກີຫຕ຺ຖປ຺ປມາຓໍ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຕໂຕ ອຸປຑ຺ຒປ຺ປມາຓໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ປາຬິ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາຍາເມນ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລໍ ສຸຄຕງ຺ຄຸເລນ ຈຕຸຣງ຺ຄຸລວິຕ຺ຖຕໍ ປຈ຺ຉິມໍ ຈີວຣໍ ວິກປ຺ເປຕຸ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໕໘). ພຫູນິປິ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ‘‘ອິມານິ ຈີວຣານິ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬານິ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐາຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ເຠສຊ຺ຊນວກມ຺ມມາຕາປິຕຸອາທີນໍ ອຕ຺ຖາຍ ຐເປນ຺ເຕນ ອນຘິຏ຺ຐິເຕປິ ນຕ຺ຖິ ອາປຕ຺ຕິ. ມຎ຺ຈຠິສິ ປີຐຠິສິ ພິມ຺ໂພຫນໍ ປາວາໂຣ ໂກຊໂວຕິ ເອເຕສຸ ປນ ເສນາສນປຣິກ຺ຂາຣຕ຺ຖາຍ ທິນ຺ນປຈ຺ຈຕ຺ຖຣເຓ ຈ ອຘິຏ຺ຐານກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິເຍວ.

ສເຈ ປນ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໓໖-໓໘) ຎາຕກປວາຣິຕຏ຺ຐານໂຕ ສຸຕ຺ຕໍ ລຠິຕ຺ວາ ຎາຕກປວາຣິເຕເນວ ຕນ຺ຕວາເຍນ ອຎ຺ເຎນ ວາ ມູລໍ ທຕ຺ວາ ຈີວຣໍ ວາຍາເປຕິ, ວາຍາປນປຈ຺ຈຍາ ອນາປຕ຺ຕິ. ທສາຫາຕິກ຺ກມນປຈ຺ຈຍາ ປນ ອາປຕ຺ຕິໍ ຣກ຺ຂນ຺ເຕນ ວິກປ຺ປນຸປຄປ຺ປມາຓມຕ຺ເຕ ວີເຕ ຕນ຺ເຕ ຐິຕໍເຍວ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ທສາຫາຕິກ຺ກເມນ ນິຏ຺ຐາປິຍມານຎ຺ຫິ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ຠເວຍ຺ຍາຕິ. ຎາຕກາທີຫິ ຕນ຺ຕໍ ອາໂຣປາເປຕ຺ວາ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ, ຠນ຺ເຕ, ອິທໍ ຈີວຣໍ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ ນິຍ຺ຍາຕິເຕປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ສເຈ ຕນ຺ຕວາໂຍ ເອວໍ ປໂຍຊິໂຕ ວາ ສຍໍ ທາຕຸກາໂມ ວາ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ຈີວຣໍ ອສຸກທິວເສ ນາມ ວາຍິຕ຺ວາ ຐເປສ຺ສາມີ’’ຕິ ວທຕິ, ຠິກ຺ຂຸ ຈ ເຕນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສາຫໍ ອຕິກ຺ກາເມຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ສເຈ ປນ ຕນ຺ຕວາໂຍ ‘‘ອຫໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຈີວຣໍ ວາຍິຕ຺ວາ ສາສນໍ ເປເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເຖວ ກໂຣຕິ, ເຕນ ເປສິຕຠິກ຺ຂຸ ປນ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ນ ອາໂຣເຈຕິ, ອຎ຺ໂຎ ທິສ຺ວາ ວາ ສຸຕ຺ວາ ວາ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ, ຠນ຺ເຕ, ຈີວຣໍ ນິຏ຺ຐິຕ’’ນ຺ຕິ ອາໂຣເຈຕິ, ເອຕສ຺ສ ອາໂຣຈນໍ ນ ປມາຓໍ. ຍທາ ປນ ເຕນ ເປສິໂຕເຍວ ອາໂຣເຈຕິ, ຕສ຺ສ ວຈນໍ ສຸຕທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສາຫໍ ອຕິກ຺ກາມຍໂຕ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ.

ສເຈ ຕນ຺ຕວາໂຍ ‘‘ອຫໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຈີວຣໍ ວາຍິຕ຺ວາ ກສ຺ສຈິ ຫຕ຺ເຖ ປຫິຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເຖວ ກໂຣຕິ, ຈີວຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຕຠິກ຺ຂຸ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິເວເຓ ຐເປຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ນ ອາໂຣເຈຕິ, ອຎ຺ໂຎ ໂກຈິ ຠຓຕິ ‘‘ອປິ, ຠນ຺ເຕ, ອຘຸນາ ອາຠຕໍ ຈີວຣໍ ສຸນ຺ທຣ’’ນ຺ຕິ. ກຸຫິໍ, ອາວຸໂສ, ຈີວຣນ຺ຕິ. ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ເປສິຕນ຺ຕິ. ເອຕສ຺ສປິ ວຈນໍ ນ ປມາຓໍ. ຍທາ ປນ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຈີວຣໍ ເທຕິ, ລທ຺ຘທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສາຫໍ ອຕິກ຺ກາມຍໂຕ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ສເຈ ປນ ວາຍາປນມູລໍ ອທິນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຍາວ ກາກຓິກມຕ຺ຕມ຺ປິ ອວສິຏ຺ຐໍ, ຕາວ ຣກ຺ຂຕິ.

໔໖. ອຘິຏ຺ຐິຕຈີວຣໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙) ປນ ປຣິຠຸຎ຺ຊໂຕ ກຖໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕີຕິ? ອຎ຺ຎສ຺ສ ທາເນນ ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຫເຓນ ວິສ຺ສາສຄ຺ຄາເຫນ ຫີນາຍາວຕ຺ຕເນນ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂາເນນ ກາລກິຣິຍາຍ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ຕເນນ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣເຓນ ຉິທ຺ທຠາເວນາຕິ ອິເມຫິ ນວຫິ ກາຣເຓຫິ ວິຊຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິເມຫິ ອຏ຺ຐຫິ ສພ຺ພຈີວຣານິ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫນ຺ຕິ, ຉິທ຺ທຠາເວນ ປນ ຕິຈີວຣສ຺ເສວ ສພ຺ພຏ຺ຐກຖາສຸ ອຘິຏ຺ຐານວິຊຫນໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ນຂປິຏ຺ຐິປ຺ປມາເຓນ ຉິທ຺ເທນ. ຕຕ຺ຖ ນຂປິຏ຺ຐິປ຺ປມາຓໍ ກນິຏ຺ຐງ຺ຄຸລິນຂວເສນ ເວທິຕພ຺ພໍ, ຉິທ຺ທຎ຺ຈ ວິນິວິທ຺ຘຉິທ຺ທເມວ. ຉິທ຺ທສ຺ສ ຫິ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ເອກຕນ຺ຕຸ ເຈປິ ອຈ຺ຉິນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ຣກ຺ຂຕິ. ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຆາຏິຍາ ຈ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄສ຺ສ ຈ ທີຆນ຺ຕໂຕ ວິທຕ຺ຖິປ຺ປມາຓສ຺ສ, ຕິຣິຍນ຺ຕໂຕ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລປ຺ປມາຓສ຺ສ ປເທສສ຺ສ ໂອຣໂຕ ຉິທ຺ທໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ຠິນ຺ທຕິ, ອນ຺ຕຣວາສກສ຺ສ ປນ ທີຆນ຺ຕໂຕ ວິທຕ຺ຖິປ຺ປມາຓສ຺ເສວ, ຕິຣິຍນ຺ຕໂຕ ຈຕຸຣງ຺ຄຸລປ຺ປມາຓສ຺ສ ປເທສສ຺ສ ໂອຣໂຕ ຉິທ຺ທໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ຠິນ຺ທຕິ, ປຣໂຕ ນ ຠິນ຺ທຕິ, ຕສ຺ມາ ຊາເຕ ຉິທ຺ເທ ຕິຈີວຣໍ ອຕິເຣກຈີວຣຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ສູຈິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ໂຍ ປນ ທຸພ຺ພລຏ຺ຐາເນ ປຐມໍ ອຄ຺ຄຬໍ ທຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ທຸພ຺ພລຏ຺ຐານໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອປເນຕິ, ອຘິຏ຺ຐານໍ ນ ຠິຊ຺ຊຕິ. ມຓ຺ຑລປຣິວຕ຺ຕເນປິ ເອເສວ ນໂຍ. ທຸປຏ຺ຏສ຺ສ ເອກສ຺ມິໍ ປຏເລ ຉິທ຺ເທ ວາ ຊາເຕ ຄຬິເຕ ວາ ອຘິຏ຺ຐານໍ ນ ຠິຊ຺ຊຕິ, ຂຸທ຺ທກໍ ຈີວຣໍ ມຫນ຺ຕໍ ກໂຣຕິ, ມຫນ຺ຕໍ ວາ ຂຸທ຺ທກໍ ກໂຣຕິ, ອຘິຏ຺ຐານໍ ນ ຠິຊ຺ຊຕິ. ອຸໂຠ ໂກຏິໂຍ ມຊ຺ເຌ ກໂຣນ຺ໂຕ ສເຈ ປຐມໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຆເຏຕິ, ອຘິຏ຺ຐານໍ ຠິຊ຺ຊຕິ. ອຖ ຆເຏຕ຺ວາ ຉິນ຺ທຕິ, ນ ຠິຊ຺ຊຕິ. ຣຊເກຫິ ໂຘວາເປຕ຺ວາ ເສຕໍ ກາຣາເປນ຺ຕສ຺ສປິ ອຘິຏ຺ຐານໍ ອຘິຏ຺ຐານເມວາຕິ. ອຍໍ ຕາວ ອຘິຏ຺ຐາເນ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

໔໗. ວິກປ຺ປເນ ປນ ທ຺ເວ ວິກປ຺ປນາ ສມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາ ປຣມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາ ຈ. ກຖໍ ສມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາ ໂຫຕິ? ຈີວຣານໍ ເອກພຫຸຠາວໍ ສນ຺ນິຫິຕາສນ຺ນິຫິຕຠາວຎ຺ຈ ຎຕ຺ວາ ‘‘ອິມໍ ຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ອິມານິ ຈີວຣານີ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອຕໍ ຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ເອຕານິ ຈີວຣານີ’’ຕິ ວາ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕຸຍ຺ຫໍ ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຍເມກາ ສມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ນິເຘຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ປນ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕຸໍ ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ວາ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ມຍ຺ຫໍ ສນ຺ຕກໍ, ມຍ຺ຫໍ ສນ຺ຕການິ ປຣິຠຸຎ຺ຊ ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຫິ ວາ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ວາ ກໂຣຫີ’’ຕິ ເອວໍ ປນ ວຸຕ຺ເຕ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາໂຣ ນາມ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ປຠຸຕິ ປຣິໂຠຄາທໂຍປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ຕເຖວ ຈີວຣານໍ ເອກພຫຸຠາວໍ ສນ຺ນິຫິຕາສນ຺ນິຫິຕຠາວຎ຺ຈ ຎຕ຺ວາ ຕສ຺ເສວ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສນ຺ຕິເກ ‘‘ອິມໍ ຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ອິມານິ ຈີວຣານີ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອຕໍ ຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ເອຕານິ ຈີວຣານີ’’ຕິ ວາ ວຕ຺ວາ ປຎ຺ຈສຸ ສຫຘມ຺ມິເກສຸ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ອຕ຺ຕນາ ອຠິຣຸຈິຕສ຺ສ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ນາມໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຕິສ຺ສສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ຕິສ຺ສາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ, ຕິສ຺ສາຍ ສິກ຺ຂມານາຍ, ຕິສ຺ສສ຺ສ ສາມເຓຣສ຺ສ, ຕິສ຺ສາຍ ສາມເຓຣິຍາ ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຍໍ ອປຣາປິ ສມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ນິເຘຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປຣິໂຠຄາທີສຸ ປນ ເອກມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕນ ປນ ຠິກ຺ຂຸນາ ‘‘ຕິສ຺ສສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສນ຺ຕກໍ…ເປ… ຕິສ຺ສາຍ ສາມເຓຣິຍາ ສນ຺ຕກໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊ ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຫິ ວາ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ວາ ກໂຣຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາໂຣ ນາມ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ປຠຸຕິ ປຣິໂຠຄາທໂຍປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ.

ກຖໍ ປຣມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາ ໂຫຕິ? ຈີວຣານໍ ຕເຖວ ເອກພຫຸຠາວໍ ສນ຺ນິຫິຕາສນ຺ນິຫິຕຠາວຎ຺ຈ ຎຕ຺ວາ ‘‘ອິມໍ ຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ອິມານິ ຈີວຣານີ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອຕໍ ຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ເອຕານິ ຈີວຣານີ’’ຕິ ວາ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕຸຍ຺ຫໍ ວິກປ຺ປນຕ຺ຖາຍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເຕນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ‘‘ໂກ ເຕ ມິຕ຺ໂຕ ວາ ສນ຺ທິຏ຺ໂຐ ວາ’’ຕິ. ຕໂຕ ອິຕເຣນ ປຸຣິມນເຍເນວ ‘‘ຕິສ຺ໂສ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ວາ…ເປ… ‘‘ຕິສ຺ສາ ສາມເຓຣີ’’ຕິ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ປຸນ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ‘‘ອຫໍ ຕິສ຺ສສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວາ…ເປ… ‘‘ຕິສ຺ສາຍ ສາມເຓຣິຍາ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຍໍ ປຣມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ນິເຘຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປຣິໂຠຄາທີສຸ ປນ ເອກມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕນ ປນ ຠິກ຺ຂຸນາ ທຸຕິຍສມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊ ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຫິ ວາ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ວາ ກໂຣຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາໂຣ ນາມ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ປຠຸຕິ ປຣິໂຠຄາທໂຍປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ.

ທ຺ວິນ຺ນໍ ວິກປ຺ປນານໍ ກິໍ ນານາກຣຓໍ? ສມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາຍໍ ສຍໍ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ປເຣນ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣາເປຕິ, ປຣມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາຍໍ ປເຣເນວ ວິກປ຺ປາເປຕ຺ວາ ປເຣເນວ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣາເປຕິ, ອິທເມຕ຺ຖ ນານາກຣຓໍ. ສເຈ ປນ ຍສ຺ສ ວິກປ຺ເປຕິ, ໂສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂກວິໂທ ນ ໂຫຕິ, ນ ຊານາຕິ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕຸໍ, ຕໍ ຈີວຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ພ຺ຍຕ຺ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຸນ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ປເຣນ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣາເປຕພ຺ພໍ. ວິກປ຺ປິຕວິກປ຺ປນາ ນາເມສາ ວຏ຺ຏຕິ. ເອວໍ ຕາວ ຈີວເຣ ອຘິຏ຺ຐານວິກປ຺ປນານໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໔໘. ປຕ຺ເຕ ປນ ອຍໍ ນໂຍ – ປຕ຺ຕໍ ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ເຕນ ອຸກ຺ກຏ຺ຐມຊ຺ຌິໂມມການໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ ປມາຓຍຸຕ຺ໂຕວ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ໂພ. ຕສ຺ສ ປມາຓໍ ‘‘ອຑ຺ຒາຬ຺ຫໂກທນໍ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໖໐໒) ນເຍນ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໐໒ ອາທໂຍ) – ອນຸປຫຕປຸຣາຓສາລິຕຓ຺ຑຸລານໍ ສຸໂກຏ຺ຏິຕປຣິສຸທ຺ຘານໍ ທ຺ເວ ມຄຘນາຬິໂຍ ຄເຫຕ຺ວາ ເຕຫິ ຕຓ຺ຑຸເລຫິ ອນຸຕ຺ຕຓ຺ຑຸລມກິລິນ຺ນມປິຓ຺ຑິຕໍ ສຸວິສທໍ ກຸນ຺ທມກຸຬຣາສິສທິສໍ ອວສ຺ສາວິໂຕທນໍ ປຈິຕ຺ວາ ນິຣວເສສໍ ປຕ຺ເຕ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ໂອທນສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖຠາຄປ຺ປມາໂຓ ນາຕິຆໂນ ນາຕິຕນຸໂກ ຫຕ຺ຖຫາຣິໂຍ ສພ຺ພສມ຺ຠາຣສງ຺ຂໂຕ ມຸຄ຺ຄສູໂປ ປກ຺ຂິປິຕພ຺ໂພ, ຕໂຕ ອາໂລປສ຺ສ ອາໂລປສ຺ສ ອນຸຣູປໍ ຍາວຈຣິມາໂລປປ຺ປໂຫນກໍ ມຈ຺ຉມໍສາທິພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ປກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ, ສປ຺ປິເຕລຕກ຺ກຣສກຎ຺ຊິກາທີນິ ປນ ຄຓນູປຄານິ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ຕານິ ຫິ ໂອທນຄຕິການິ ໂຫນ຺ຕິ, ເນວ ຫາເປຕຸໍ, ນ ວຑ຺ເຒຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ເອວເມຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ປກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ສເຈ ປຕ຺ຕສ຺ສ ມຸຂວຏ຺ຏິຍາ ເຫຏ຺ຐິມຣາຊິສມໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ສຸຕ຺ເຕນ ວາ ຫີເຣນ ວາ ຉິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ຫີຣສ຺ສ ວາ ເຫຏ຺ຐິມນ຺ຕໍ ຜຸສຕິ, ອຍໍ ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐ ນາມ ປຕ຺ໂຕ. ສເຈ ຕໍ ຣາຊິໍ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ຖູປີກຕໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອຍໍ ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐມໂກ ນາມ ປຕ຺ໂຕ. ສເຈ ຕໍ ຣາຊິໍ ນ ສມ຺ປາປຸຓາຕິ ອນ຺ໂຕຄຘເມວ ໂຫຕິ, ອຍໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຸກ຺ກຏ຺ໂຐ ນາມ ປຕ຺ໂຕ.

ອຸກ຺ກຏ຺ຐໂຕ ອຸປຑ຺ຒປ຺ປມາໂຓ ມຊ຺ຌິໂມ ນາມ ປຕ຺ໂຕ. ມຊ຺ຌິມໂຕ ອຸປຑ຺ຒປ຺ປມາໂຓ ໂອມໂກ. ຕສ຺ມາ ສເຈ ມຄຘນາຬິຍາ ນາຬິໂກທນາທິສພ຺ພມ຺ປິ ປກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເຫຏ຺ຐິມຣາຊິສມໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອຍໍ ມຊ຺ຌິໂມ ນາມ ປຕ຺ໂຕ. ສເຈ ຕໍ ຣາຊິໍ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ຖູປີກຕໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອຍໍ ມຊ຺ຌິໂມມໂກ ນາມ ປຕ຺ໂຕ. ສເຈ ຕໍ ຣາຊິໍ ນ ສມ຺ປາປຸຓາຕິ ອນ຺ໂຕຄຘເມວ ໂຫຕິ, ອຍໍ ມຊ຺ຌິມຸກ຺ກຏ຺ໂຐ ນາມ ປຕ຺ໂຕ. ສເຈ ມຄຘນາຬິຍາ ອຸປຑ຺ຒນາຬິໂກທນາທິສພ຺ພມ຺ປິ ປກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ເຫຏ຺ຐິມຣາຊິສມໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອຍໍ ໂອມໂກ ນາມ ປຕ຺ໂຕ. ສເຈ ຕໍ ຣາຊິໍ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ຖູປີກຕໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອຍໍ ໂອມໂກມໂກ ນາມ ປຕ຺ໂຕ. ສເຈ ຕໍ ຣາຊິໍ ນ ສມ຺ປາປຸຓາຕິ ອນ຺ໂຕຄຘເມວ ໂຫຕິ, ອຍໍ ໂອມກຸກ຺ກຏ຺ໂຐ ນາມ ປຕ຺ໂຕ. ເອວເມເຕ ນວ ປຕ຺ຕາ. ເຕສຸ ທ຺ເວ ອປຕ຺ຕາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຸກ຺ກຏ຺ໂຐ ຈ ໂອມໂກມໂກ ຈາຕິ. ຕສ຺ມາ ເອເຕ ຠາຊນປຣິໂຠເຄນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພາ, ນ ອຘິຏ຺ຐານູປຄາ ນ ວິກປ຺ປນູປຄາ. ອິຕເຣ ປນ ສຕ຺ຕ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ວາ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພາ.

ປມາຓຍຸຕ຺ຕານມ຺ປິ ເອເຕສໍ ອຘິຏ຺ຐານວິກປ຺ປນູປຄຕ຺ຕໍ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພໍ – ອໂຍປຕ຺ໂຕ ປຎ຺ຈຫິ ປາເກຫິ, ມຕ຺ຕິກາປຕ຺ໂຕ ທ຺ວີຫິ ປາເກຫິ ປກ຺ໂກ ອຘິຏ຺ຐານູປໂຄ. ອຸໂຠປິ ຍໍ ມູລໍ ທາຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມິໍ ທິນ຺ເນເຍວ. ສເຈ ເອໂກປິ ປາໂກ ອູໂນ ໂຫຕິ, ກາກຓິກມຕ຺ຕມ຺ປິ ວາ ມູລໍ ອທິນ຺ນໍ, ນ ອຘິຏ຺ຐານູປໂຄ. ສເຈ ປຕ຺ຕສາມິໂກ ວທຕິ ‘‘ຍທາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ມູລໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ຕທາ ທສ຺ສຖ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊຖາ’’ຕິ, ເນວ ອຘິຏ຺ຐານູປໂຄ ໂຫຕິ, ປາກສ຺ສ ຫິ ອູນຕ຺ຕາ ປຕ຺ຕສງ຺ຂ຺ຍໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ, ມູລສ຺ສ ສກລສ຺ສ ວາ ເອກເທສສ຺ສ ວາ ອທິນ຺ນຕ຺ຕາ ສກຠາວໍ ນ ອຸເປຕິ, ອຎ຺ຎສ຺ເສວ ສນ຺ຕໂກ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ປາເກ ຈ ມູເລ ຈ ສຸນິຏ຺ຐິເຕເຍວ ອຘິຏ຺ຐານູປໂຄ ໂຫຕິ. ໂຍ ອຘິຏ຺ຐານູປໂຄ, ສ຺ເວວ ວິກປ຺ປນູປໂຄ. ໂສ ຫຕ຺ຖໍ ອາຄໂຕປິ ອນາຄໂຕປິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ໂພ ວິກປ຺ເປຕພ຺ໂພ ວາ. ຍທິ ຫິ ປຕ຺ຕກາຣໂກ ມູລໍ ລຠິຕ຺ວາ ສຍໍ ວາ ທາຕຸກາໂມ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ອຫໍ ຠນ຺ເຕ ຕຸມ຺ຫາກໍ ປຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ອສຸກທິວເສ ນາມ ປຈິຕ຺ວາ ຐເປສ຺ສາມີ’’ຕິ ວທຕິ, ຠິກ຺ຂຸ ຈ ເຕນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສາຫໍ ອຕິກ຺ກາເມຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ສເຈ ປນ ປຕ຺ຕກາຣໂກ ‘‘ອຫໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ປຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ປຈິຕ຺ວາ ສາສນໍ ເປເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເຖວ ກໂຣຕິ, ເຕນ ເປສິຕຠິກ຺ຂຸ ປນ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ນ ອາໂຣເຈຕິ, ອຎ຺ໂຎ ທິສ຺ວາ ວາ ສຸຕ຺ວາ ວາ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ, ຠນ຺ເຕ, ປຕ຺ໂຕ ນິຏ຺ຐິໂຕ’’ຕິ ອາໂຣເຈຕິ, ເອຕສ຺ສ ອາໂຣຈນໍ ນ ປມາຓໍ. ຍທາ ປນ ເຕນ ເປສິໂຕເຍວ ອາໂຣເຈຕິ, ຕສ຺ສ ວຈນໍ ສຸຕທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສາຫໍ ອຕິກ຺ກາມຍໂຕ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ສເຈ ປນ ປຕ຺ຕກາຣໂກ ‘‘ອຫໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ປຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ປຈິຕ຺ວາ ກສ຺ສຈິ ຫຕ຺ເຖ ປຫິຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເຖວ ກໂຣຕິ, ປຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕຠິກ຺ຂຸ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິເວເຓ ຐເປຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ນ ອາໂຣເຈຕິ, ອຎ຺ໂຎ ໂກຈິ ຠຓຕິ ‘‘ອປິ, ຠນ຺ເຕ, ອຘຸນາ ອາຠໂຕ ປຕ຺ໂຕ ສຸນ຺ທໂຣ’’ຕິ. ‘‘ກຸຫິໍ, ອາວຸໂສ, ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ? ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ເປສິໂຕ’’ຕິ. ເອຕສ຺ສປິ ວຈນໍ ນ ປມາຓໍ. ຍທາ ປນ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ປຕ຺ຕໍ ເທຕິ, ລທ຺ຘທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສາຫໍ ອຕິກ຺ກາມຍໂຕ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ຕສ຺ມາ ທສາຫໍ ອນຕິກ຺ກາເມຕ຺ວາວ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ໂພ ວິກປ຺ເປຕພ຺ໂພ ວາ.

ຕຕ຺ຖ ທ຺ເວ ປຕ຺ຕສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານາ ກາເຍນ ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕິ, ວາຈາຍ ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕິ. ເຕສໍ ວເສນ ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ເຕນ ‘‘ອິມໍ ປຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣາມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອຕໍ ປຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣາມີ’’ຕິ ວາ ວຕ຺ວາ ເອວໍ ສມ຺ມຸເຂ ວາ ປຣມ຺ມຸເຂ ວາ ຐິຕໍ ປຸຣາຓປຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ທຕ຺ວາ ນວໍ ປຕ຺ຕໍ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຐິຕໍ ຫຕ຺ເຖນ ປຣາມສິຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ປຕ຺ຕໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ ຈິຕ຺ເຕນ ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ ກາຍວິກາຣໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ກາເຍນ ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ໂພ. ວຈີເຠທໍ ກຕ຺ວາ ວາຈາຍ ວາ ອຘິຏ຺ຐາຠພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຣ ທຸວິຘໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ – ສເຈ ຫຕ຺ຖປາເສ ໂຫຕິ, ‘‘ອິມໍ ປຕ຺ຕໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ ວາຈາ ຠິນ຺ທິຕພ຺ພາ, ອຖ ອນ຺ໂຕຄພ຺ເຠ ວາ ອຸປຣິປາສາເທ ວາ ສາມນ຺ຕວິຫາເຣ ວາ ໂຫຕິ, ຐປິຕຏ຺ຐານໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ‘‘ເອຕໍ ປຕ຺ຕໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ ວາຈາ ຠິນ຺ທິຕພ຺ພາ. ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ເຕນ ປນ ເອກເກນ ອຘິຏ຺ຐາຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ອຘິຏ຺ຐາຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ. ອຎ຺ຎສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ອຍມານິສໍໂສ – ສຈສ຺ສ ‘‘ອຘິຏ຺ຐິໂຕ ນຸ ໂຂ ເມ, ໂນ’’ຕິ ວິມຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອິຕໂຣ ສາເຣຕ຺ວາ ວິມຕິໍ ຉິນ຺ທິສ຺ສຕີຕິ. ສເຈ ໂກຈິ ທສ ປຕ຺ເຕ ລຠິຕ຺ວາ ສພ຺ເພ ອຕ຺ຕນາວ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ນ ສພ຺ເພ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ, ເອກໍ ປຕ຺ຕໍ ອຘິຏ຺ຐາຍ ປຸນທິວເສ ຕໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ອຎ຺ໂຎ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ໂພ. ເອເຕເນວ ອຸປາເຍນ ວສ຺ສສຕມ຺ປິ ປຣິຫຣິຕຸໍ ສກ຺ກາ.

ເອວໍ ອປ຺ປມຕ຺ຕສ຺ສ ສິຍາ ອຘິຏ຺ຐານວິຊຫນນ຺ຕິ? ສິຍາ. ສເຈ ຫິ ສຍໍ ປຕ຺ຕໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ເທຕິ, ວິພ຺ຠມຕິ ວາ, ສິກ຺ຂໍ ວາ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕິ, ກາລໍ ວາ ກໂຣຕິ, ລິງ຺ຄໍ ວາສ຺ສ ປຣິວຕ຺ຕຕິ, ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣຕິ ວາ, ປຕ຺ເຕ ວາ ຉິທ຺ທໍ ໂຫຕິ, ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ –

‘‘ທິນ຺ນວິພ຺ຠນ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ຂາ, ກາລກິຣິຍາກເຕນ ຈ;

ລິງ຺ຄປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣາ ເຈວ, ຉິທ຺ເທນ ຠວຕິ ສຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ. (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໐໘) –

ໂຈຣຄຫຓວິສ຺ສາສຄ຺ຄາເຫຫິປິ ວິຊຫຕິເຍວ. ກິຕ຺ຕເກນ ຉິທ຺ເທນ ອຘິຏ຺ຐານໍ ຠິຊ຺ຊຕິ? ເຍນ ກງ຺ຄຸສິຕ຺ຖໍ ນິກ຺ຂມຕິ ເຈວ ປວິສຕິ ຈ. ອິທຎ຺ຫິ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຘຎ຺ຎານໍ ລາມກຘຎ຺ຎສິຕ຺ຖໍ. ຕສ຺ມິໍ ຉິທ຺ເທ ອຍຈຸຓ຺ເຓນ ວາ ອາຓິຍາ ວາ ປຏິປາກຕິເກ ກເຕ ທສາຫພ຺ຠນ຺ຕເຣ ປຸນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ໂພ. ອຍໍ ຕາເວຕ຺ຖ ອຘິຏ຺ຐາເນ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

໔໙. ວິກປ຺ປເນ ປນ ທ຺ເວ ວິກປ຺ປນາ ສມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາ ເຈວ ປຣມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາ ຈ. ກຖໍ ສມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາ ໂຫຕິ? ປຕ຺ຕານໍ ເອກພຫຸຠາວໍ ສນ຺ນິຫິຕາສນ຺ນິຫິຕຠາວຎ຺ຈ ຎຕ຺ວາ ‘‘ອິມໍ ປຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ອິເມ ປຕ຺ເຕ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອຕໍ ປຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ເອເຕ ປຕ຺ເຕ’’ຕິ ວາ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕຸຍ຺ຫໍ ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຍເມກາ ສມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ນິເຘຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ປນ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕຸໍ ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ວາ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ມຍ຺ຫໍ ສນ຺ຕກໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊ ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຫິ ວາ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ວາ ກໂຣຫີ’’ຕິ ເອວໍ ປນ ວຸຕ຺ເຕ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາໂຣ ນາມ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ປຠຸຕິ ປຣິໂຠຄາທໂຍປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ຕເຖວ ປຕ຺ຕານໍ ເອກພຫຸຠາວໍ ສນ຺ນິຫິຕາສນ຺ນິຫິຕຠາວຎ຺ຈ ຎຕ຺ວາ ຕສ຺ເສວ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສນ຺ຕິເກ ‘‘ອິມໍ ປຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ອິເມ ປຕ຺ເຕ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອຕໍ ປຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ເອເຕ ປຕ຺ເຕ’’ຕິ ວາ ວຕ຺ວາ ປຎ຺ຈສຸ ສຫຘມ຺ມິເກສຸ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ອຕ຺ຕນາ ອຠິຣຸຈິຕສ຺ສ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ນາມໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຕິສ຺ສສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ຕິສ຺ສາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ, ສິກ຺ຂມານາຍ, ສາມເຓຣສ຺ສ, ຕິສ຺ສາຍ ສາມເຓຣິຍາ ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຍໍ ອປຣາປິ ສມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ນິເຘຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ປຣິໂຠຄາທີສຸ ປນ ເອກມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕນ ປນ ຠິກ຺ຂຸນາ ຕິສ຺ສສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສນ຺ຕກໍ…ເປ… ຕິສ຺ສາຍ ສາມເຓຣິຍາ ສນ຺ຕກໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊ ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຫິ ວາ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ວາ ກໂຣຫີຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາໂຣ ນາມ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ປຠຸຕິ ປຣິໂຠຄາທໂຍປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ.

ກຖໍ ປຣມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາ ໂຫຕິ? ປຕ຺ຕານໍ ຕເຖວ ເອກພຫຸຠາວໍ ສນ຺ນິຫິຕາສນ຺ນິຫິຕຠາວຎ຺ຈ ຎຕ຺ວາ ‘‘ອິມໍ ປຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ອິເມ ປຕ຺ເຕ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອຕໍ ປຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ເອເຕ ປຕ຺ເຕ’’ຕິ ວາ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕຸຍ຺ຫໍ ວິກປ຺ປນຕ຺ຖາຍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເຕນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ‘‘ໂກ ເຕ ມິຕ຺ໂຕ ວາ ສນ຺ທິຏ຺ໂຐ ວາ’’ຕິ. ຕໂຕ ອິຕເຣນ ປຸຣິມນເຍນ ‘‘ຕິສ຺ໂສ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ວາ…ເປ… ‘‘ຕິສ຺ສາ ສາມເຓຣີ’’ຕິ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ປຸນ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ‘‘ອຫໍ ຕິສ຺ສສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວາ…ເປ… ‘‘ຕິສ຺ສາຍ ສາມເຓຣິຍາ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຍໍ ປຣມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ນິເຘຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປຣິໂຠຄາທີສຸ ປນ ເອກມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕນ ປນ ຠິກ຺ຂຸນາ ທຸຕິຍສມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊ ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຫິ ວາ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ວາ ກໂຣຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາໂຣ ນາມ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ປຠຸຕິ ປຣິໂຠຄາທໂຍປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ອຍໍ ວິກປ຺ປເນ ນໂຍ.

໕໐. ເອວໍ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຈ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ເຕນ ປຕ຺ເຕ ຠິນ຺ເນ ກິໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ? ຍສ຺ສ ປຕ຺ເຕ ຣາຊິມຸຂວຏ຺ຏິໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ທ຺ວງ຺ຄຸລປ຺ປມາຓາ ນ ໂຫຕິ ເຕນ ນ ກິຎ຺ຈິ ກາຕພ຺ພໍ. ຍສ຺ສ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໑໒-໓) ປນ ຕາທິສາ ເອກາປິ ຣາຊິ ໂຫຕິ, ເຕນ ຕສ຺ສາ ຣາຊິຍາ ເຫຏ຺ຐິມປຣິຍນ຺ເຕ ປຕ຺ຕເວຘເກນ ວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ປຈິຕ຺ວາ ສຸຕ຺ຕຣຊ຺ຊຸກມກຈິຣຊ຺ຊຸກາທີຫິ ວາ ຕິປຸສຸຕ຺ຕເກນ ວາ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຕໍ ພນ຺ຘນໍ ອາມິສສ຺ສ ອລຄ຺ຄນຕ຺ຖໍ ຕິປຸປຏ຺ເຏນ ວາ ເກນຈິ ວາ ພທ຺ຘສິເລເສນ ປຏິຈ຺ຉາເທຕພ຺ພໍ. ໂສ ຈ ປຕ຺ໂຕ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ໂພ. ສຸຂຸມໍ ວາ ຉິທ຺ທໍ ກຕ຺ວາ ພນ຺ຘິຕພ຺ໂພ. ສຸທ຺ເຘຫິ ປນ ມຘຸກສິຕ຺ຖກລາຂາສຊ຺ຊຸຣສາທີຫິ ພນ຺ຘິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຜາຓິຕໍ ຌາເປຕ຺ວາ ປາສາຓຈຸຓ຺ເຓນ ພນ຺ຘິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ມຸຂວຏ຺ຏິສມີເປ ປນ ປຕ຺ຕເວຘເກນ ວິຊ຺ຌິຍມາໂນ ກປາລສ຺ສ ພຫລຕ຺ຕາ ຠິຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ເຫຏ຺ຐາ ວິຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ສ ປນ ທ຺ເວ ຣາຊິໂຍ, ເອກາເຍວ ວາ ຈຕຸຣງ຺ຄຸລາ, ຕສ຺ສ ທ຺ເວ ພນ຺ຘນານິ ທາຕພ຺ພານິ. ຍສ຺ສ ຕິສ຺ໂສ, ເອກາເຍວ ວາ ຉຬງ຺ຄຸລາ, ຕສ຺ສ ຕີຓິ. ຍສ຺ສ ຈຕສ຺ໂສ, ເອກາເຍວ ວາ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລາ, ຕສ຺ສ ຈຕ຺ຕາຣິ. ຍສ຺ສ ປຎ຺ຈ, ເອກາເຍວ ວາ ທສງ຺ຄຸລາ, ໂສ ພທ຺ໂຘປິ ອພທ຺ໂຘປິ ອປຕ຺ໂຕເຍວ, ອຎ຺ໂຎ ວິຎ຺ຎາເປຕພ຺ໂພ. ເອສ ຕາວ ມຕ຺ຕິກາປຕ຺ເຕ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ອໂຍປຕ຺ເຕ ປນ ສເຈປິ ປຎ຺ຈ ວາ ອຕິເຣການິ ວາ ຉິທ຺ທານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕານິ ຈ ອຍຈຸຓ຺ເຓນ ວາ ອາຓິຍາ ວາ ໂລຫມຓ຺ຑລເກນ ວາ ພທ຺ຘານິ ມຏ຺ຐານິ ໂຫນ຺ຕິ, ສ຺ເວວ ປຕ຺ໂຕ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ໂພ, ອຎ຺ໂຎ ນ ວິຎ຺ຎາເປຕພ຺ໂພ. ອຖ ປນ ເອກມ຺ປິ ຉິທ຺ທໍ ມຫນ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ໂລຫມຓ຺ຑລເກນ ພທ຺ຘມ຺ປິ ມຏ຺ຐໍ ນ ໂຫຕິ, ປຕ຺ເຕ ອາມິສໍ ລຄ຺ຄຕິ, ອກປ຺ປິໂຍ ໂຫຕິ, ອຍໍ ອປຕ຺ໂຕ, ອຎ຺ໂຎ ວິຎ຺ຎາເປຕພ຺ໂພ. ວິຎ຺ຎາເປນ຺ເຕນ ຈ ສງ຺ຆວເສນ ປວາຣິຕຏ຺ຐາເນ ປຎ຺ຈພນ຺ຘເນເນວ ປຕ຺ເຕນ ອຎ຺ຎໍ ປຕ຺ຕໍ ວິຎ຺ຎາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປຸຄ຺ຄລວເສນ ປນ ປວາຣິຕຏ຺ຐາເນ ອູນປຎ຺ຈພນ຺ຘເນນາປິ ວຏ຺ຏຕິ. ປຕ຺ຕໍ ລຠິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ເຕນ ຈ ຍາຄຸຣນ຺ຘນຣຊນປຈນາທິນາ ອປຣິໂຠເຄນ ນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ໂພ, ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ປນ ພ຺ຍາຘິມ຺ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຠາຊເນ ອສຕິ ມຕ຺ຕິກາຍ ລິມ຺ເປຕ຺ວາ ຍາຄຸໍ ວາ ປຈິຕຸໍ ອຸທກໍ ວາ ຕາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ມຎ຺ຈປີຐຉຕ຺ຕນາຄທນ຺ຕກາທິເກ ອເທເສປິ ນ ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ໂພ. ປຕ຺ຕສ຺ສ ຫິ ນິກ຺ຂິປນເທໂສ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຕ຺ຕາຘາຣກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ຈູຬວ. ໒໕໔) ນເຍນ ຂນ຺ຘເກ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ.

ອິຕິ ປາຬິມຸຕ຺ຕກວິນຍວິນິຈ຺ຉຍສງ຺ຄເຫ

ອຘິຏ຺ຐານວິກປ຺ປນວິນິຈ຺ຉຍກຖາ ສມຕ຺ຕາ.

໙. ຈີວຣວິປ຺ປວາສວິນິຈ຺ຉຍກຖາ

໕໑. ຈີວເຣນວິນາວາໂສຕິ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐາເນນ ອຘິຏ຺ຐິຕານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຈີວຣານໍ ອຎ຺ຎຕເຣນ ວິປ຺ປວາໂສ. ເອວໍ ອຘິຏ຺ຐິເຕສຸ ຫິ ຕີສຸ ຈີວເຣສຸ ເອເກນປິ ວິນາ ວສິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ວສນ຺ຕສ຺ສ ສຫ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນາ ຈີວຣໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນສມເຍ ຈີວຣໍ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍຣຕນປ຺ປມາເຓ ຫຕ຺ຖປາເສ ກຕ຺ວາ ວສິຕພ຺ພໍ. ຄາມນິເວສນອຸໂທສິຕອຑ຺ຑມາຬປາສາທຫມ຺ມິຍນາວາສຕ຺ຖເຂຕ຺ຕຘຎ຺ຎກຣຓອາຣາມວິຫາຣຣຸກ຺ຂມູລອຊ຺ໂຌກາເສສຸ ປນ ອຍໍ ວິເສໂສ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໗໗-໘) – ສເຈ ເອກສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ຄາມໂຠຊກສ຺ສ ວາ ສນ຺ຕໂກ ຄາໂມ ໂຫຕິ, ເຍນ ເກນຈິ ປາກາເຣນ ວາ ວຕິຍາ ວາ ປຣິຂາຍ ວາ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຈ, ເອວຣູເປ ຄາເມ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຄາມພ຺ຠນ຺ຕເຣ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຍຖາຣຸຈິຕຏ຺ຐາເນ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ປນ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ເອວຣູເປ ຄາເມ ຍສ຺ມິໍ ຆເຣ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ຕສ຺ສ ວາ ຆຣສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາເສ ສມນ຺ຕາ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍຣຕນພ຺ຠນ຺ຕເຣ ວສິຕພ຺ພໍ. ຕໍ ປມາຓໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ສເຈປິ ອິທ຺ຘິມາ ຠິກ຺ຂຸ ອາກາເສ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐາເປຕິ, ຈີວຣໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍເມວ ໂຫຕິ.