໒໘. ຈຕຸປຈ຺ຈຍຠາຊນີຍວິນິຈ຺ຉຍກຖາ

ຈີວຣຠາຊນກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໙໔. ເອວໍ ອຸປຊ຺ຌາຍາທິວຕ຺ຕສງ຺ຂາຕານິ ຈຸທ຺ທສ ຂນ຺ຘກວຕ຺ຕານິ ກເຖຕ຺ວາ ອິທານິ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ຠາຊນໍ ກເຖນ຺ໂຕ ‘‘ຈຕຸປຈ຺ຈຍຠາຊນ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຈຕູຕິ ສງ຺ຂ຺ຍາສພ຺ພນາມປທໍ. ປຏິຈ຺ຈ ເອຕິ ສີຕປຏິຆາຕາທິກໍ ຜລໍ ເອຕສ຺ມາຕິ ປຈ຺ຈໂຍ, ຈີວຣາທິ, ປຈ຺ຈໂຍ ຈ ປຈ຺ຈໂຍ ຈ ປຈ຺ຈຍາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈຍາ ຈຕຸປຈ຺ຈຍໍ, ຠາຊີຍເຕ ວິຠາຊີຍເຕ ຠາຊນໍ. ຈຕຸປຈ຺ຈຍສ຺ສ ຠາຊນໍ ຈຕຸປຈ຺ຈຍຠາຊນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຈີວຣາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ຠາຊນ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ມິໍ ຈຕຸປຈ຺ຈຍຠາຊເນ ສມຠິນິວິຏ຺ເຐ ຈີວຣຠາຊເນ ຕາວ ປຐມໍ ຈີວຣປຏິຄ຺ຄາຫໂກ…ເປ… ເວທິຕພ຺ໂພ. ກສ຺ມາ? ສງ຺ຆິກຈີວຣສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຠາຊນຕ຺ຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖ ອາຄຕາຄຕໍ ຈີວຣໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ປຏິຄ຺ຄຫຓມຕ຺ຕເມວສ຺ສ ຠາໂຣຕິ ຈີວຣປຏິຄ຺ຄາຫໂກ. ຈີວຣປຏິຄ຺ຄາຫເກນ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ຈີວຣໍ ນິທຫຕິ, ນິທຫນມຕ຺ຕເມວສ຺ສ ຠາໂຣຕິ ຈີວຣນິທຫໂກ. ຠຓ຺ຑາຄາເຣ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ. ຈີວຣາທິກສ຺ສ ຠຓ຺ຑສ຺ສ ຐປນຏ຺ຐານຠູຕໍ ອຄາຣໍ ຠຓ຺ຑາຄາຣໍ. ຈີວຣໍ ຠາເຊຕິ ຠາຄໍ ກໂຣຕີຕິ ຈີວຣຠາຊໂກ. ຈີວຣສ຺ສ ຠາຊນໍ ວິຠາຄກຣຓໍ ຈີວຣຠາຊນໍ, ວິຠຊນກິຣິຍາ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ຈີວຣປຏິຄ຺ຄາຫໂກ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ກຸໂຕ ລພ຺ຠເຕຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຈຫງ຺ເຄຫິ…ເປ… ສມ຺ມນ຺ນິຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ກຖໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອນຸຊານາມິ…ເປ… ວຈນໂຕ’’ຕິ. ຉນ຺ທນໍ ຉນ຺ໂທ, ອິຈ຺ຉນໍ ປິຫນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄມນໍ ກຣຓໍ ຄຕິ, ກິຣິຍາ. ຄາເຣຍ຺ຫາ ຄຕິ ອຄຕິ, ຉນ຺ເທນ ອຄຕິ ຉນ຺ທາຄຕິ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ກຖໍ ຉນ຺ທາຄຕິໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຉາ ອາຄຕານມ຺ປີ’’ຕິອາທິ. ເອວມິຕເຣສຸປິ. ປຎ຺ຈມງ຺ຄໍ ປນ ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎຍຸຕ຺ຕາຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ສຸກ຺ກປກ຺ເຂປິ ອິໂຕ ປຏິປກ຺ຂວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ.

ອິມາຍ ກມ຺ມວາຈາຍ ວາ ອປໂລກເນນ ວາຕິ ອິທໍ ອິມສ຺ສ ສມ຺ມຸຕິກມ຺ມສ຺ສ ລຫຸກກມ຺ມຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ປຣິວາຣຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປຣິ. ອຏ຺ຐ. ໔໘໒) ‘‘ອວເສສາ ເຕຣສ ສມ຺ມຸຕິໂຍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫມຕກຈີວຣທານາທິສມ຺ມຸຕິໂຍ ຈາຕິ ເອຕານິ ລຫຸກກມ຺ມານິ ອປໂລເກຕ຺ວາປິ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏນ຺ຕີ’’ຕິ. ອນ຺ໂຕວິຫາເຣ ສພ຺ພສງ຺ຆມຊ຺ເຌປິ ຂຓ຺ຑສີມາຍມ຺ປິ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອນ຺ໂຕວິຫາເຣຕິ ພທ຺ຘສີມວິຫາຣໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ອພທ຺ຘສີມວິຫາເຣ ອປໂລກນາທິຈຕຸພ຺ພິຘກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ທຸພ຺ພິໂສຘນຕ຺ຕາ. ຘຸຣວິຫາຣຏ຺ຐາເນຕິ ວິຫາຣທ຺ວາຣສ຺ສ ສມ຺ມຸຂຏ຺ຐາເນ.

໑໙໗. ຠຓ຺ຑາຄາຣສມ຺ມຸຕິຍໍ ວິຫາຣມຊ຺ເຌເຍວາຕິ ອວິປ຺ປວາສສີມາສງ຺ຂາຕມຫາສີມາ ວິຫາຣສ຺ສ ມຊ຺ເຌເຍວ ສມ຺ມນ຺ນິຕພ຺ພາ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ຐາເນ ອິມໍ ປນ ຠຓ຺ຑາຄາຣໍ ຂຓ຺ຑສີມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຂຓ຺ຑສີມາຍໍ ນິສິນ຺ເນຫິ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ວິຫາຣມຊ຺ເຌເຍວ ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ, ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ, ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ວິຫາຣໍ ຠຓ຺ຑາຄາຣໍ ສມ຺ມນ຺ເນຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ‘‘ກມ຺ມວາຈາຍ ວາ ອປໂລກເນນ ວາ ສມ຺ມນ຺ນິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ ນິສ຺ສາຍ ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍກມ຺ມໍ ອຸປຈາຣສີມາຍໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ກຖິນທານກມ຺ມມ຺ປິ ອພທ຺ຘສີມາຠູເຕ ວິຫາເຣ ອຸປຈາຣສີມາຍໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເອກຈ຺ເຈ ຎຕ຺ຕິກມ຺ມມ຺ປິ ຕເຖວ ຄເຫຕ຺ວາ ອພທ຺ຘສີມວິຫາເຣ ອຸປຈາຣສີມາມຕ຺ເຕເຍວ ອຸໂປສຖປວາຣຓໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕທຍຸຕ຺ຕໍ, ກາຣຓໍ ປເນຕ຺ຖ ກຖິນວິນິຈ຺ຉຍກຖາຍໍ (ວິ. ສງ຺ຄ. ອຏ຺ຐ. ໒໒໖) ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ.

໑໙໘. ຕຸລາຠູໂຕຕິ ຕຸລາສທິໂສ. ອິທນ຺ຕິ ສາມເຓຣານໍ ອຸປຑ຺ຒປຏິວີສທານໍ. ອິມໍ ກິຣ ປາຐໍ ອມນສິກໂຣນ຺ຕາ ອິທານິ ກາລຈີວຣມ຺ປິ ສາມເຓຣານໍ ອຸປຑ຺ຒປຏິວີສໍ ເທນ຺ຕິ. ຜາຕິກມ຺ມນ຺ຕິ ປໂຫນກກມ຺ມໍ, ຍຕ຺ຕເກນ ວິນຍາຄເຕນ ສມ຺ມຸຎ຺ຊນີພນ຺ຘນາທິຫຕ຺ຖກມ຺ເມນ ວິຫາຣສ຺ສ ອູນຕາ ນ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຕກໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ເພສນ຺ຕິ ຕຕ຺ຣຸປ຺ປາທວສ຺ສາວາສິກໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕານໍ ສພ຺ເພສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສາມເຓຣານຎ຺ຈ. ຠຓ຺ຑາຄາຣຈີວເຣປີຕິ ອກາລຈີວຣໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ມຫາສທ຺ທໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເອຕນ຺ຕິ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິຍາ ກຕາຍ ສມຠາຄທານໍ. ວິຣຊ຺ຌິຕ຺ວາ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ກຕ຺ຕພ຺ພກາເລສຸ ອກຕ຺ວາ ຍຖາຣຸຈິຕກ຺ຂເຓ ກໂຣນ຺ຕິ. ສມປຏິວີໂສ ທາຕພ຺ໂພຕິ ກຣິສ຺ສາມາຕິ ຍາຈນ຺ຕານໍ ປຏິຎ຺ຎາມຕ຺ເຕນປິ ສມໂກ ໂກຏ຺ຐາໂສ ທາຕພ຺ໂພ.

ອຕິເຣກຠາເຄນາຕິ ທສ ຠິກ຺ຂູ ໂຫນ຺ຕິ, ສາຏກາປິ ທເສວ, ເຕສຸ ເອໂກ ທ຺ວາທສ ອຄ຺ຆຕິ, ເສສາ ທສຄ຺ຆນກາ. ສພ຺ເພສຸ ທສຄ຺ຆນກວເສນ ກຸເສ ປາຕິເຕ ຍສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທ຺ວາທສຄ຺ຆນໂກ ກຸໂສ ປາຕິໂຕ, ໂສ ‘‘ເອຕ຺ຕເກນ ມມ ຈີວຣໍ ປໂຫຕີ’’ຕິ ເຕນ ອຕິເຣກຠາເຄນ ຄນ຺ຕຸກາໂມ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເອຕ຺ຕເກນ ມມ ຈີວຣໍ ປໂຫຕີຕິ ທ຺ວາທສຄ຺ຆນເກນ ມມ ຈີວຣໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ໂຫຕິ, ນ ຕໂຕ ອູເນນາຕິ ສພ຺ພໍ ຄເຫຕຸກາໂມຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠິກ຺ຂູ ‘‘ອຕິເຣກໍ ອາວຸໂສ ສງ຺ຆສ຺ສ ສນ຺ຕກ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຠຄວາ ‘‘ສງ຺ຆິເກ ຈ ຄຓສນ຺ຕເກ ຈ ອປ຺ປກໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ສໍຍໂມ ກາຕພ຺ໂພ, ຄຓ຺ຫນ຺ເຕນປິ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈາຍິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຸກ຺ເຂເປ ທິນ຺ເນ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ອນຸກ຺ເຂໂປ ນາມ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອນຸກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ ອນຸປ຺ປທາຕພ຺ພໍ ກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑໍ, ຍຕ຺ຕກໍ ຕສ຺ສ ປຏິວີເສ ອຘິກໍ, ຕຕ຺ຕເກ ອຄ຺ຆນເກ ຍສ຺ມິໍ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ກປ຺ປິຍຠຓ຺ເຑ ທິນ຺ເນຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສງ຺ເຂເປນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສເຈ ທສ ຠິກ຺ຂູ ໂຫນ຺ຕິ’’ຕ຺ຍາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວິກລເກ ໂຕເສຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈີວຣວິກລກໍ ປຸຄ຺ຄລວິກລກນ຺ຕິ ທ຺ເວ ວິກລກາ. ຕຕ຺ຖ ຈີວຣວິກລກໍ ນາມ ສພ຺ເພສໍ ປຎ຺ຈ ປຎ຺ຈ ວຕ຺ຖານິ ປຕ຺ຕານິ, ເສສານິປິ ອຕ຺ຖິ, ເອເກກໍ ປນ ນ ປາປຸຓາຕິ, ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພານິ. ຉິນ຺ທນ຺ເຕຫິ ຈ ອຑ຺ຒມຓ຺ຑລາທີນໍ ວາ ອຸປາຫນຖວິກາທີນໍ ວາ ປໂຫນການິ ຂຓ຺ຑານິ ກຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພານິ, ເຫຏ຺ຐິມປຣິຈ຺ເຉເທນ ຈຕຸຣງ຺ຄຸລວິຕ຺ຖາຣມ຺ປິ ອນຸວາຕປ຺ປໂຫນກາຍາມໍ ຂຓ຺ຑໍ ກຕ຺ວາ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອປຣິໂຠຄໍ ປນ ນ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ຈີວຣສ຺ສ ອປ຺ປໂຫນກຠາໂວ ຈີວຣວິກລກໍ. ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ທິນ຺ເນ ປເນຕໍ ໂຕສິຕໍ ໂຫຕິ. ອຖ ກຸສປາໂຕ ກາຕພ຺ໂພ, ສເຈປິ ເອກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ໂກຏ຺ຐາເສ ເອກໍ ວາ ທ຺ເວ ວາ ວຕ຺ຖານິ ນປ຺ປໂຫນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎໍ ສາມຓກໍ ປຣິກ຺ຂາຣໍ ຐເປຕ຺ວາ ໂຍ ເຕນ ຕຸສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ຕໍ ຠາຄໍ ທຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ກຸສປາໂຕ ກາຕພ຺ໂພ. ອິທມ຺ປິ ຈີວຣວິກລກນ຺ຕິ ອນ຺ຘຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປຸຄ຺ຄລວິກລກໍ ນາມ ທສ ທສ ຠິກ຺ຂູ ຄເຓຕ຺ວາ ວຄ຺ຄໍ ກໂຣນ຺ຕານໍ ເອໂກ ວຄ຺ໂຄ ນ ປູຣຕິ, ອຏ຺ຐ ວາ ນວ ວາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອຏ຺ຐ ວາ ນວ ວາ ໂກຏ຺ຐາສາ ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ອິເມ ຄເຫຕ຺ວາ ວິສຸໍ ຠາເຊຖາ’’ຕິ ທາຕພ຺ພາ. ເອວມຍໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອປ຺ປໂຫນກຠາໂວ ປຸຄ຺ຄລວິກລກໍ ນາມ. ວິສຸໍ ທິນ຺ເນ ປນ ຕໍ ໂຕສິຕໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ໂຕເສຕ຺ວາ ກຸສປາໂຕ ກາຕພ຺ໂພຕິ. ອຖ ວາ ວິກລເກ ໂຕເສຕ຺ວາຕິ ໂຍ ຈີວຣວິຠາໂຄ ອູນໂກ, ຕໍ ອຎ຺ເຎນ ປຣິກ຺ຂາເຣນ ສມໍ ກຕ຺ວາ ກຸສປາໂຕ ກາຕພ຺ໂພຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ສເຈ ສພ຺ເພສໍ ປຎ຺ຈ ປຎ຺ຈ ວຕ຺ຖານີ’’ຕິອາທິນາ.

໑໙໙. ອິໂຕ ປຣໍ ເຕສຸ ເຕສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ອາຄຕວເສນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ເຕສຸ ວິນິຈ຺ຉເຍສຸ ສນ຺ເຕສຸປິ ເຕສໍ ວິນິຈ຺ຉຍານໍ ອຏ຺ຐມາຕິກາວິນິຈ຺ຉຍໂຕ ອວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐມາຕິກາວິນິຈ຺ຉເຍສ຺ເວວ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິທານິ ອຏ຺ຐິມາ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິມາຫ. ຍາ ຕາ ອຏ຺ຐ ມາຕິກາ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕາສໍ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ມາຕິການໍ ວເສນ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ອິທານິ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ໂຍຊນາ. ປຣິກ຺ເຂປາຣຫຏ຺ຐາເນນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາຕິ ອິມິນາ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ຘຸວສນ຺ນິປາຕຏ຺ຐານາທິໂຕ ປຐມເລຑ຺ຑຸປາຕສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ອຸປຈາຣສີມາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອິທານິ ທຸຕິຍເລຑ຺ຑຸປາຕສ຺ສ ອນ຺ໂຕປິ ອຸປຈາຣສີມາເຍວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຘຸວສນ຺ນິປາຕຏ຺ຐານມ຺ປິ ປຣິຍນ຺ຕຄຕເມວ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຕິໂຍຊເນ ຐິຕາ ລາຠໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ ອິເມ ລາຠຄ຺ຄຫຓາທໂຍ ອຸປຈາຣສີມາວເສເນວ ໂຫຕິ, ນ ອວິປ຺ປວາສສີມາວເສນາຕິ ທສ຺ເສຕິ, ເຕນ ຈ ອິມານິ ລາຠຄ຺ຄຫຓາທີນິເຍວ ອຸປຈາຣສີມາຍໍ ກຕ຺ຕພ຺ພານິ, ນ ອປໂລກນກມ຺ມາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ກມ຺ມານິ, ຕານິ ປນ ອວິປ຺ປວາສສີມາທີສຸເຍວ ກຕ຺ຕພ຺ພານີຕິ ປກາເສຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໓.໓໗໙) ‘‘ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ອາຣາມປ຺ປເວສນເສນາສນປຸຈ຺ຉນາທິ ປຣິວາສມານຕ຺ຕາໂຣຈນວສ຺ສຈ຺ເຉທນິສ຺ສຍເສນາສນຄ຺ຄາຫາທິ ວິຘານນ຺ຕິ ອິທໍ ສພ຺ພໍ ອິມິສ຺ສາເຍວ ອຸປຈາຣສີມາຍ ວເສນ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ລາຠຕ຺ຖາຍ ຐປິຕາ ສີມາ ລາຠສີມາ. ໂລເກ ຄາມສີມາທໂຍ ວິຍ ລາຠສີມາ ນາມ ວິສຸໍ ປສິທ຺ຘາ ນຕ຺ຖິ, ເກນາຍໍ ອນຸຎ຺ຎາຕາຕິ ອາຫ ‘‘ເນວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນາ’’ຕິອາທິ. ເອເຕນ ນາຍໍ ສາສນໂວຫາຣສິທ຺ຘາ, ໂລກໂວຫາຣສິທ຺ຘາ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຊນປທປຣິຈ຺ເຉໂທຕິ ອິທໍ ໂລກປສິທ຺ຘສີມາສທ຺ທຕ຺ຖວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຣິຈ຺ເຉທພ຺ຠນ຺ຕຣມ຺ປິ ສພ຺ພໍ ຊນປທສີມາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຊນປໂທ ເອວ ຊນປທສີມາ, ເອວໍ ຣຏ຺ຐສີມາທີສຸປິ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຓາປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ປຖວີເວມຊ຺ຌຄຕສ຺ສາຕິ ຍາວ ອຸທກປຣິຍນ຺ຕາ ຂຓ຺ຑສີມຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປຈາຣສີມາທີສຸ ປນ ອພທ຺ຘສີມາສຸ ເຫຏ຺ຐາປຖວິຍໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຐິຕານໍ ນ ປາປຸຓາຕິ, ກູປາທິປເວສາຣຫຏ຺ຐາເນ ຐິຕານຎ຺ເຎວ ປາປຸຓາຕີຕິ ເຫຏ຺ຐາ ສີມກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຕໍຕໍສີມຏ຺ຐຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຈກ຺ກວາຬສີມາຍ ທິນ຺ນໍ ປຖວີສນ຺ຘາຣກອຸທກຏ຺ຐາເນປິ ຐິຕານໍ ປາປຸຓາຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຈກ຺ກວາຬໂວຫາຣຕ຺ຕາຕິ. ສມານສໍວາສອວິປ຺ປວາສສີມາສຸ ທິນ຺ນສ຺ສ ອິທໍ ນານຕ຺ຕໍ – ‘‘ອວິປ຺ປວາສສີມາຍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ທິນ຺ນໍ ຄາມຏ຺ຐານໍ ນ ປາປຸຓາຕິ. ກສ຺ມາ? ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຄາມຎ຺ຈ ຄາມູປຈາຣຎ຺ຈາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໔໔) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ‘‘ສມານສໍວາສກສີມາຍທມ຺ມີ’’ຕິ ທິນ຺ນໍ ປນ ຄາເມ ຐິຕານມ຺ປິ ປາປຸຓາຕີຕິ.

໒໐໐-໑. ພຸທ຺ຘາຘິວຸຕ຺ໂຖຕິ ພຸທ຺ເຘນ ຠຄວຕາ ອຘິວຸຕ຺ໂຖ. ເອກສ຺ມິນ຺ຕິ ເອກສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ. ປາກວຕ຺ຕນ຺ຕິ ນິພທ຺ຘທານໍ. ວຕ຺ຕຕີຕິ ປວຕ຺ຕຕິ. ເຕຫິ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຍສໍ ສມ຺ມຸເຂ ເອສ ເທຕິ, ເຕຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

໒໐໒. ທຸຕິຍຠາເຄ ປນ ເຖຣາສນໍ ອາຣຸຬ຺ເຫຕິ ຍາວ ສງ຺ຆນວກໍ ເອກວາຣໍ ສພ຺ເພສໍ ຠາຄໍ ທຕ຺ວາ ຈີວເຣ ອປຣິກ຺ຂີເຓ ປຸນ ສພ຺ເພສໍ ທາຕຸໍ ທຸຕິຍຠາເຄ ເຖຣສ຺ສ ທິນ຺ເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ‘‘ຕຸຍ຺ເຫວ ຠິກ຺ຂຸ ຕານິ ຈີວຣານີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໖໓) ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ປໍສຸກູລິການມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ‘‘ຕຸຍ຺ຫໍ ເທມາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ, ‘ຠິກ຺ຂູນໍ ເທມ, ເຖຣານໍ ເທມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ປໍສຸກູລິການມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໓.໓໗໙) ວຸຕ຺ຕໍ. ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໒.໓໗໙) ປນ ປໍສຸກູລິການມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຕຸຍ຺ຫໍ ເທມາ’’ຕິ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ກາຣຓໍ ວທນ຺ຕິ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ສງ຺ຆສ຺ສ ເທມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ວຏ຺ເຏຍ຺ຍ, ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ເທມ, ເຖຣານໍ ເທມ, ສງ຺ຆສ຺ສ ເທມາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ເຠໂທ ນ ທິສ຺ສຕິ, ວີມໍສິຕພ຺ພເມຕ຺ຖ ກາຣຓນ຺ຕິ. ປາຣຸປິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ປໍສຸກູລິການໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສາມິເກຫິ ວິຈາຣິຕເມວາຕິ ອຸປາຫນຕ຺ຖວິກາທີນມຕ຺ຖາຍ ວິຈາຣິຕເມວ.

໒໐໓. ອຸປຑ຺ຒໍ ທາຕພ຺ພນ຺ຕິ ຍໍ ອຸຠໂຕສງ຺ຆສ຺ສ ທິນ຺ນໍ, ຕໂຕ ອຸປຑ຺ຒໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຸປຑ຺ຒໍ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ທາຕພ຺ພໍ. ສເຈປິ ເອໂກ ຠິກ຺ຂຸ ໂຫຕິ, ເອກາ ວາ ຠິກ຺ຂຸນີ, ອນ຺ຕມໂສ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສປິ ອຸປຑ຺ຒເມວ ທາຕພ຺ພໍ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ຠິກ຺ຂຸນີນຎ຺ຈ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ນ ມຊ຺ເຌ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ຠິກ຺ຂຸນິປກ຺ເຂ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຈ຺ເຈກໍ ອປຣາມຏ຺ຐຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ຄຓນາຍ ຠາໂຄ ທາຕພ຺ໂພຕິ ທາຍກສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍຕິ ສິຊ຺ຌຕິ, ຕຖາ ທານຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂູປິ ຄເຓຕ຺ວາ ທິນ຺ເນ ເອວ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ອິຕຣຖາ ຫິ ‘‘ກິຕ຺ຕກໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ທາຕພ຺ພໍ, ກິຕ຺ຕກໍ ຠິກ຺ຂຸນີນ’’ນ຺ຕິ ນ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕວຈນມ຺ປິ ‘‘ຠິກ຺ຂູນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕວຈນສທິສເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ຠິກ຺ຂູ ຈ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຈ ຄເຓຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸຄ຺ຄໂລ…ເປ… ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ຠິກ຺ຂຸນີນຎ຺ຈ ຕຸຍ຺ຫຎ຺ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ປຸຄ຺ຄໂລ ວິສຸໍ ນ ລຠຕີຕິ ອິທໍ ອຏ຺ຐກຖາປມາເຓເນວ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ນ ເຫຕ຺ຖ ວິເສສກາຣຓໍ ອຸປລພ຺ຠຕິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອຸຠໂຕສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ຕຸຍ຺ຫຎ຺ຈ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ສາມຎ຺ຎວິເສສວຈເນຫິ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຍຖາ ປຸຄ຺ຄໂລ ວິສຸໍ ລຠຕິ, ເອວມິຘາປິ ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ຕຸຍ຺ຫຎ຺ຈາ’’ຕິ ສາມຎ຺ຎວິເສສວຈນສພ຺ຠາວໂຕ ຠວິຕພ຺ພເມວ ວິສຸໍ ປຸຄ຺ຄລປຏິວີເສນາຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ອຏ຺ຐກຖາວຈນເມເວຕ຺ຖ ປມາຓໍ. ປາປຸຓນຏ຺ຐານໂຕ ເອກເມວ ລຠຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວສ຺ສຄ຺ເຄນ ປຕ຺ຕຏ຺ຐານໂຕ ເອກເມວ ໂກຏ຺ຐາສໍ ລຠຕິ. ຕຕ຺ຖ ກາຣຓມາຫ ‘‘ກສ຺ມາ? ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຄ຺ຄຫເຓເນວ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສປິ ຄຫິຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍຕິ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໓.໓໗໙) ວຸຕ຺ຕໍ.

ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໒.໓໗໙) ປນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສທ຺ເທນ ຠິກ຺ຂູນຎ຺ເຎວ ຄຫິຕຕ຺ຕາ, ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປນ ‘‘ຕຸຍ຺ຫຎ຺ຈາ’’ຕິ ວິສຸໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຈ ຕຕ຺ຖສ຺ສ ອຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ‘‘ຠິກ຺ຂູນຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸນີນຎ຺ຈ ຕຸຍ຺ຫຎ຺ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐານສທິສຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຸຄ຺ຄລປ຺ປຘາໂນ ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ຆ-ສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ປາຐໍ ລິຂນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ ຕສ຺ສ ວິສຸໍ ລາຠຄ຺ຄຫເຓ ກາຣຓວຈນຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ວິສຸໍ ສງ຺ຆຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ວິສຸໍ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສປິ ຠາຄຄ຺ຄຫເຓ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອຄ຺ຄຫຓໍ, ເອວໍ ອຸປຣິ ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ຕຸຍ຺ຫຎ຺ຈາ’’ຕິອາທີສຸປິ ວິສຸໍ ສງ຺ຆາທິສທ຺ເທຫິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອຄ຺ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍທິ ຫິ ຄຫຓໍ ສິຍາ, ສງ຺ຆໂຕປິ ວິສຸມ຺ປີຕິ ຠາຄທ຺ວຍໍ ລເຠຍ຺ຍ ອຸຠຍຕ຺ຖ ຄຫິຕຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປູເຊຕພ຺ພນ຺ຕິອາທິ ຄິຫິກມ຺ມໍ ນ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຫຣາຕິ ອິທໍ ປິຓ຺ຑປາຕຫຣຓໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຫຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ຫຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອີທິສໍ ຄິຫິເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ ນ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒໐໔. ອນ຺ໂຕເຫມນ຺ເຕຕິ ອິມິນາ ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ວສ຺ສານໍ ປຈ຺ຉິເມ ມາເສ ທິນ຺ນໍ ປຸຣິມວສ຺ສໍວຸຕ຺ຖານຎ຺ເຎວ ປາປຸຓາຕິ, ຕໂຕ ປຣໍ ເຫມນ຺ເຕ ທິນ຺ນໍ ປຈ຺ຉິມວສ຺ສໍວຸຕ຺ຖານມ຺ປິ ວຸຕ຺ຖວສ຺ສຕ຺ຕາ ປາປຸຓາຕິ, ເຫມນ຺ຕໂຕ ປນ ປຣໍ ປິຏ຺ຐິສມເຍ ‘‘ວສ຺ສໍວຸຕ຺ຖສງ຺ຆສ຺ສາ’’ຕິ ເອວໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ທິນ຺ນໍ ອນນ຺ຕເຣ ວສ຺ເສ ວາ ຕໂຕ ປເຣສຸ ວາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຕສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸຠາເວ ວຸຕ຺ຖວສ຺ສານໍ ສພ຺ເພສໍ ປາປຸຓາຕິ. ເຍ ປນ ສພ຺ພຖາ ອວຸຕ຺ຖວສ຺ສາ, ເຕສໍ ນ ປາປຸຓາຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ລກ຺ຂຓຎ຺ຎູ ວທນ຺ຕີຕິ ວິນຍລກ຺ຂຓຎ຺ຎຸໂນ ອາຈຣິຍາ ວທນ຺ຕິ. ລກ຺ຂຓຎ຺ຎູ ວທນ຺ຕີຕິ ອິທໍ ສນ຺ນິຏ຺ຐານວຈນໍ, ອຏ຺ຐກຖາສຸ ອນາຄຕຕ຺ຕາ ປນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ພຫິອຸປຈາຣສີມາຍໍ…ເປ… ສພ຺ເພສໍ ປາປຸຓາຕີຕິ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ວຸຕ຺ຖວສ຺ສານໍ ສພ຺ເພສໍ ປາປຸຓາຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕເນວ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ (ກງ຺ຂ. ອຏ຺ຐ. ອກາລຈີວຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ‘‘ສເຈ ປນ ພຫິອຸປຈາຣສີມາຍໍ ຐິໂຕ ‘ວສ຺ສໍວຸຕ຺ຖສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີ’ຕິ ວທຕິ, ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ວຸຕ຺ຖວສ຺ສານໍ ສພ຺ເພສໍ ສມ຺ປຕ຺ຕານໍ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ປນ ‘‘ວສ຺ສາວາສສ຺ສ ອນນຸຣູເປ ປເທເສ ຐຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວສ຺ສໍວຸຕ຺ຖານຎ຺ຈ ອວຸຕ຺ຖານຎ຺ຈ ສພ຺ເພສໍ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ‘‘ວສ຺ສໍວຸຕ຺ຖສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອວຸຕ຺ຖວສ຺ສານໍ ປາປຸຓາຕິ. ສພ຺ເພສມ຺ປີຕິ ຕສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸຠາເວ ວຸຕ຺ຖວສ຺ສານໍ ສພ຺ເພສມ຺ປີຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ‘‘ວສ຺ສໍວຸຕ຺ຖສງ຺ຆສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ສມ຺ມຸຂີຠູຕານໍ ສພ຺ເພສມ຺ປີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອວໍ ວທຕີຕິ ວສ຺ສໍວຸຕ຺ຖສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີຕິ ວທຕິ. ອຕີຕວສ຺ສນ຺ຕິ ອນນ຺ຕຣາຕີຕວສ຺ສໍ.

໒໐໕. ອິທານິ ‘‘ອາທິສ຺ສ ເທຕີ’’ຕິ ປທໍ ວິຠຊນ຺ໂຕ ‘‘ອາທິສ຺ສ ເທຕີຕິ ເອຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍາຄຸຍາ ວາ…ເປ… ເຠສຊ຺ເຊ ວາ ອາທິສິຕ຺ວາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ເທນ຺ໂຕ ທາຍໂກ ອາທິສ຺ສ ເທຕິ ນາມາຕິ ໂຍຊນາ. ເສສໍ ປາກຏເມວ.

໒໐໖. ອິທານິ ‘‘ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເທຕີ’’ຕິ ປທໍ ວິຠຊນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເທຕິ ເອຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ສງ຺ຆໂຕ ຈ ຄຓໂຕ ຈ ວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ກຸລູປກາທິປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເທນ຺ໂຕ ທາຍໂກ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເທຕິ ນາມ. ຕໍ ປນ ປຸຄ຺ຄລິກທານໍ ປຣມ຺ມຸຂາ ວາ ໂຫຕິ ສມ຺ມຸຂາ ວາ. ຕຕ຺ຖ ປຣມ຺ມຸຂາ ເທນ຺ໂຕ ‘‘ອິທໍ ຈີວຣໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ ນາມໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ເທຕິ, ສມ຺ມຸຂາ ເທນ຺ໂຕ ຈ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປາທມູເລ ຈີວຣໍ ຐເປຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ, ຠນ຺ເຕ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເທຕິ, ຕທຸຠຍຖາປິ ເທນ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເທຕິ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ເກວລໍ ເອກສ຺ເສວ ເທນ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເທຕິ ນາມ, ອຖ ໂຂ ອນ຺ເຕວາສິກາທີຫິ ສທ຺ຘິໍ ເທນ຺ໂຕປິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເທຕິ ນາມາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສເຈ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຸທ຺ເທສໍ ຄເຫຕຸໍ ອາຄໂຕຕິ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ອຸທ຺ເທສໍ ອຄ຺ຄຫິຕປຸພ຺ພສ຺ສປິ ອຸທ຺ເທສໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີຕິ ອາຄຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນ຺ເຕວາສິກຠາວູປຄມນໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ປຣິນິຏ຺ຐິຕອຸທ຺ເທໂສ ຫຸຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ. ວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ອຸທ຺ເທສປຣິປຸຈ຺ຉາທີນິ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຈຣນ຺ຕານນ຺ຕິ ອິທໍ ‘‘ອຸທ຺ເທສນ຺ເຕວາສິການ’’ນ຺ຕິ ອິມສ຺ເສວ ວິເສສນໍ. ເຕນ ອຸທ຺ເທສກາເລ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸທ຺ເທສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ນິວສນ຺ເຕ ອນິພທ຺ຘຈາຣິເກ ນິວຕ຺ເຕຕິ.

ເອວໍ ຈີວຣກ຺ຂນ຺ຘເກ (ມຫາວ. ໓໗໙) ອາຄຕອຏ຺ຐມາຕິກາວເສນ ຈີວຣວິຠຊນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕສ຺ມິໍເຍວ ຈີວຣກ຺ຂນ຺ຘເກ ມຊ຺ເຌ ອາຄເຕສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ອາຄຕນຍໍ ນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສເຈ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ກິໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉາຍ ຕສ຺ເສວ ຕານິ ຈີວຣານີຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນາ, ເສສານິ ຎາປກາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ. ປຎ຺ຈ ມາເສຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍເຄ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ວຑ຺ຒິໍ ປໂຍເຊຕ຺ວາ ຐປິຕອຸປນິກ຺ເຂປໂຕຕິ ວສ຺ສາວາສິກຕ຺ຖາຍ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກເຣຫິ ວຑ຺ຒິໍ ປໂຍເຊຕ຺ວາ ຐປິຕອຸປນິກ຺ເຂປໂຕ. ຕຕ຺ຣຸປ຺ປາທໂຕຕິ ນາຬິເກຣາຣາມາທິຕຕ຺ຣຸປ຺ປາທໂຕ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ອິທໍ ອິຘ ວສ຺ສໍວຸຕ຺ຖສງ຺ຆສ຺ສ ເທມາຕິ ວາ ວສ຺ສາວາສິກໍ ເທມາຕິ ວາ ວຕ຺ວາ ທິນ຺ນໍ ຕໍ ອນຕ຺ຖຕກຖິນສ຺ສປິ ປຎ຺ຈ ມາເສ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ວສ຺ສາວາສິກລາຠວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ລພ຺ຠມານວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອິຘາຕິ ອຠິລາປມຕ຺ຕເມເວຕໍ, ອິຘ-ສທ຺ທໍ ວິນາ ‘‘ວສ຺ສໍວຸຕ຺ຖສງ຺ຆສ຺ສ ເທມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ໂສ ເອວ ນໂຍ. ອນຕ຺ຖຕກຖິນສ຺ສປິ ປຎ຺ຈ ມາເສ ປາປຸຓາຕີຕິ ວສ຺ສາວາສິກລາຠວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ອນຕ຺ຖຕກຖິນສ຺ສປິ ວຸຕ຺ຖວສ຺ສສ຺ສ ປຎ຺ຈ ມາເສ ປາປຸຓາຕິ, ຕໂຕ ປຣໍ ປນ ອຸປ຺ປນ຺ນວສ຺ສາວາສິກໍ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ ‘‘ກິໍ ອຕີຕວສ຺ເສ ອິທໍ ວສ຺ສາວາສິກໍ, ອຸທາຫຸ ອນາຄຕວສ຺ເສ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ປຎ຺ຈມາສໂຕ ປຣໍ, ຄິມ຺ຫານສ຺ສ ປຐມທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຐິຕິກາ ປນ ນ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຏ຺ຐິຕາຍ ຐິຕິກາຍ ປຸນ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຈີວເຣ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ສເຈ ເອໂກ ຠິກ຺ຂຸ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ມຊ຺ເຌ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ທ຺ວີຫິປິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຐິຕາຍ ປນ ຐິຕິກາຍ ປຸນ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຈີວເຣ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ສເຈ ນວກຕໂຣ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ຐິຕິກາ ເຫຏ຺ຐາ ຄຈ຺ຉຕິ. ສເຈ ວຸຑ຺ຒຕໂຣ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ຐິຕິກາ ອຸທ຺ຘໍ ອາໂຣຫຕິ. ອຖ ອຎ຺ໂຎ ນຕ຺ຖິ, ປຸນ ອຕ຺ຕໂນ ປາເປຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ທຸຄ຺ຄຫິຕານີຕິ ອຄ຺ຄຫິຕານິ, ສງ຺ຆິກາເນວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ປາຕິເຕ ກຸເສ’’ຕິ ເອກໂກຏ຺ຐາເສ ກຸສທຓ຺ຑເກ ປາຕິຕມຕ຺ເຕ ສເຈປິ ຠິກ຺ຂຸສຫສ຺ສໍ ໂຫຕິ, ຄຫິຕເມວ ນາມ ຈີວຣໍ. ‘‘ນາກາມາ ຠາໂຄ ທາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາວຈນໍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໖໓), ຕຕ຺ຖ ຄຫິຕເມວ ນາມາຕິ ‘‘ອິມສ຺ສ ອິທໍ ປຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ກິຎ຺ຈາປິ ນ ວິທິຕໍ, ເຕ ປນ ຠາຄາ ອຕ຺ຖໂຕ ເຕສໍ ປຕ຺ຕາເຍວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ສຕ຺ຕາຫວາເຣນ ອຣຸຓເມວ ອຸຏ຺ຐາເປຕີຕິ ອິທໍ ນານາສີມວິຫາເຣສຸ ກຕ຺ຕພ຺ພນເຍນ ເອກສ຺ມິມ຺ປິ ວິຫາເຣ ທ຺ວີສຸ ເສນາສເນສຸ ນິວຸຕ຺ຖຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຣຸຓຸຏ຺ຐາປເນເນວ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ນ ປນ ວສ຺ສຈ຺ເຉທປຣິຫາຣາຍ. ອນ຺ໂຕອຸປຈາຣສີມາຍ ຫິ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐາເປນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕນາ ຄຫິຕເສນາສນໍ ອປ຺ປວິຏ຺ໂຐປິ ວຸຕ຺ຖວສ຺ໂສ ເອວ ໂຫຕິ. ຄຫິຕເສນາສເນ ປນ ນິວຸຕ຺ໂຖ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ອຣຸຓຸຏ຺ຐາປເນ ສຕິ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸຣິມສ຺ມິໍ ພຫຸຕຣໍ ນິວສຕິ ນາມາ’’ຕິ. ເອເຕນ ຈ ອິຕຣສ຺ມິໍ ສຕ຺ຕາຫວາເຣນປິ ອຣຸຓຸຏ຺ຐາປເນ ສຕິ ເອວ ອປ຺ປຕຣໍ ນິວສຕິ ນາມ ໂຫຕິ, ນາສຕີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ອິທນ຺ຕິ ເອກາຘິປ຺ປາຍທານໍ. ນານາລາເຠຫີຕິອາທີສຸ ນານາ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ລາໂຠ ເອເຕສູຕິ ນານາລາຠາ, ທ຺ເວ ວິຫາຣາ, ເຕຫິ ນານາລາເຠຫິ. ນານາ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປາກາຣາທີຫິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ອຸປຈາໂຣ ເອເຕສນ຺ຕິ ນານູປຈາຣາ, ເຕຫິ ນານູປຈາເຣຫິ. ເອກສີມວິຫາເຣຫີຕິ ເອກສີມາຍໍ ທ຺ວີຫິ ວິຫາເຣຫີຕິ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໓.໓໖໔) ວຸຕ຺ຕໍ. ນານາລາເຠຫີຕິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ນິພທ຺ຘວສ຺ສາວາສິກລາເຠຫິ. ນານູປຈາເຣຫີຕິ ນານາປຣິກ຺ເຂປນານາທ຺ວາເຣຫິ. ເອກສີມວິຫາເຣຫີຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ວິຫາຣານໍ ເອເກນ ປາກາເຣນ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອກາຍ ອຸປຈາຣສີມາຍ ອນ຺ໂຕຄເຕຫິ ທ຺ວີຫິ ວິຫາເຣຫີຕິ ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໒.໓໖໔). ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠຕີຕິ ປຐມໍ ຄຫິໂຕ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຍຕ຺ຖ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠຕິ, ຕຕ຺ຖ.

໒໐໗. ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ກາລກເຕຕິ ເອຕ຺ຖ ກາລກຕ-ສທ຺ໂທ ຠາວສາຘໂນຕິ ອາຫ ‘‘ກາລກິຣິຍາຍາ’’ຕິ. ປາຬິຍໍ ຄິລານຸປຏ຺ຐາການໍ ຈີວຣທາເນ ສາມເຓຣານໍ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐານາຠາວາ ‘‘ຈີວຣຎ຺ຈ ປຕ຺ຕຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒໐໘. ສເຈປິ ສຫສ຺ສໍ ອຄ຺ຆຕິ, ຄິລານຸປຏ຺ຐາການຎ຺ເຎວ ທາຕພ຺ພນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ຕິຈີວຣປຕ຺ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ. ອປ຺ປຄ຺ຆນ຺ຕິ ອຕິຊິຓ຺ຓາທິຠາເວນ ນິຫີນໍ. ຕໂຕຕິ ອວເສສປຣິກ຺ຂາຣໂຕ. ສພ຺ພນ຺ຕິ ປຕ຺ຕໍ ຈີວຣຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຆສ຺ເສວາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ສງ຺ຆສ຺ເສວ. ຠິກ຺ຂຸໂນ ກາລກຕຏ຺ຐານໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອິຘາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິຈ຺ຉາວຈນຕ຺ຕາ ຈ ປຣິກ຺ຂາຣສ຺ສ ຐປິຕຏ຺ຐານໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ປາຬິຍໍ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິກໍ ອເວຠງ຺ຄິກນ຺ຕິ ອາຄຕານາຄຕສ຺ສ ຈາຕຸທ຺ທິສສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ເສວ ສນ຺ຕກໍ ຫຸຕ຺ວາ ກສ຺ສຈິ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິກໍ ອເວຠງ຺ຄິກຎ຺ຈ ຠວິຕຸໍ ອນຸຊານາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສນ຺ເຕ ປຕິຣູເປ ຄາຫເກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຄາຫເກ ອສຕິ ອທຕ຺ວາ ຠາຊິເຕປິ ສຸຠາຊິຕເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ທກ຺ຂິໂຓທກໍ ປມາຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໓.໓໗໖) ຕາວ ‘‘ຍຕ຺ຖ ປນ ທກ຺ຂິໂຓທກໍ ປມາຓນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂູ ຍສ຺ມິໍ ຣຏ຺ເຐ ທກ຺ຂິໂຓທກປຏິຄ຺ຄຫຓມຕ຺ເຕນປິ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ສາມິໂນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໒.໓໗໖) ປນ ‘‘ທກ຺ຂິໂຓທກໍ ປມາຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕການິ ຈີວຣານິ ທສ຺ສາມີຕິ ປຐມໍ ອຸທກໍ ປາເຕຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ເທນ຺ຕິ, ຕໍ ເຍຫິ ຄຫິຕໍ, ເຕ ຠາຄິໂນວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣສມຸທ຺ເທຕິ ຊມ຺ພຸທີເປ. ຕມ຺ພປຓ຺ຓິທີປຎ຺ຫິ ອຸປາທາເຍສ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ.

‘‘ມຕກຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐາຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ມຄ຺ຄໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຕສ຺ສ ກາລກິຣິຍໍ ສຸຕ຺ວາ ອວິຫາຣຏ຺ຐາເນ ເຈ ທ຺ວາທສຫຕ຺ຖພ຺ຠນ຺ຕເຣ ອຎ຺ເຎສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ຈີວຣໍ ມຍ຺ຫໍ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐາຕິ, ສ຺ວາຘິຏ຺ຐິຕໍ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ພຫຸຠຓ຺ໂຑ ພຫຸປຣິກ຺ຂາໂຣ ກາລກໂຕ ໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ, ‘‘ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ກາລກເຕ ສງ຺ໂຆ ສາມີ ປຕ຺ຕຈີວເຣ. ອປິຈ ຄິລານຸປຏ຺ຐາກາ ພຫຸປກາຣາ, ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຈີວຣຎ຺ຈ ປຕ຺ຕຎ຺ຈ ຄິລານຸປຏ຺ຐາການໍ ທາຕຸໍ. ຍໍ ຕຕ຺ຖ ລຫຸຠຓ຺ຑໍ ລຫຸປຣິກ຺ຂາຣໍ, ຕໍ ສມ຺ມຸຂີຠູເຕນ ສງ຺ເຆນ ຠາເຊຕຸໍ. ຍໍ ຕຕ຺ຖ ຄຣຸຠຓ຺ຑໍ ຄຣຸປຣິກ຺ຂາຣໍ, ຕໍ ອາຄຕານາຄຕສ຺ສ ຈາຕຸທ຺ທິສສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິກໍ ອເວຠງ຺ຄິກ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໖໙) ອິມິນາ ປາເຐນ ຠຄວາ ສພ຺ພຎ຺ຎູ ຠິກ຺ຂູນໍ ອາມິສທາຍຊ຺ຊໍ ວິຈາເຣສິ.

ຕຕ຺ຖ ຕິຈີວຣປຕ຺ຕອວເສສລຫຸຠຓ຺ຑຄຣຸຠຓ຺ຑວເສນ ອາມິສທາຍຊ຺ຊໍ ຕິວິຘໍ ໂຫຕິ. ເຕສຸ ຕິຈີວຣປຕ຺ຕໍ ຄິລານຸປຏ຺ຐາກສ຺ສ ຠາໂຄ ໂຫຕິ, ອວເສສລຫຸຠຓ຺ຑໍ ສມ຺ມຸຂີຠູຕສງ຺ຆສ຺ສ, ປຎ຺ຈວີສຕິວິຘ ຄຣຸຠຓ຺ຑໍ ຈາຕຸທ຺ທິສສງ຺ຆສ຺ສ. ອິມິນາ ອິໂຕ ຕິວິຘຠຓ຺ຑໂຕ ອຎ຺ຎໍ ຠິກ຺ຂຸຠຓ຺ຑໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ອິເມຫິ ຕິວິເຘຫິ ປຸຄ຺ຄເລຫິ ອຎ຺ໂຎ ທາຍາໂທ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອິທານິ ປນ ວິນຍຘຣາ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ອກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑໍ ຄິຫິຠູຕາ ຎາຕກາ ລຠນ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ‘‘ເຍ ຕສ຺ສ ຘເນ ອິສ຺ສຣາ ຄຫຏ຺ຐາ ວາ ປພ຺ພຊິຕາ ວາ, ເຕສໍ ທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອາຄຕຕ຺ຕາຕິ. ສຈ຺ຈໍ ອາຄໂຕ, ໂສ ປນ ປາໂຐ ວິສ຺ສາສຄ຺ຄາຫວິສເຍ ອາຄໂຕ, ນ ທາຍຊ຺ຊຄຫຓຏ຺ຐາເນ. ‘‘ຄຫຏ຺ຐາ ວາ ປພ຺ພຊິຕາ ວາ’’ອິຈ຺ເຈວ ອາຄໂຕ, ນ ‘‘ຎາຕກາ ອຎ຺ຎາຕກາ ວາ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ຎາຕກາ ວາ ໂຫນ຺ຕຸ ອຎ຺ຎາຕກາ ວາ, ເຍ ຕໍ ຄິລານໍ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ເຕ ຄິລານຸປຏ຺ຐາກຠາຄຠູຕສ຺ສ ຘນສ຺ສ ອິສ຺ສຣາ ຄຫຏ຺ຐປພ຺ພຊິຕາ, ອນ຺ຕມໂສ ມາຕຸຄາມາປິ. ເຕ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເຕສໍ ທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ເຍ ຄິລານໍ ນຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ເຕ ສນ຺ຘາຍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໖໙) ‘‘ຄິລານຸປຏ຺ຐາໂກ ນາມ ຄິຫີ ວາ ໂຫຕຸ ປພ຺ພຊິໂຕ ວາ, ອນ຺ຕມໂສ ມາຕຸຄາໂມປິ, ສພ຺ເພ ຠາຄໍ ລຠນ຺ຕີ’’ຕິ.

ອຖ ວາ ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕໂນ ຊີວມານກາເລເຍວ ສພ຺ພໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິກ຺ຂາຣໍ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາ ກສ຺ສຈິ ຎາຕກສ຺ສ ວາ ອຎ຺ຎາຕກສ຺ສ ວາ ຄຫຏ຺ຐສ຺ສ ວາ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ວາ ອທາສິ, ໂກຈິ ຈ ຎາຕໂກ ວາ ອຎ຺ຎາຕໂກ ວາ ຄຫຏ຺ໂຐ ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ ວາ ວິສ຺ສາສໍ ອຄ຺ຄເຫສິ, ຕາທິເສ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເຍ ຕສ຺ສ ຘນສ຺ສ ອິສ຺ສຣາ ຄຫຏ຺ຐາ ວາ ປພ຺ພຊິຕາ ວາ, ເຕສໍ ທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ອຕາທິເສ ຎາຕເກ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໖໙) ‘‘ສເຈ ປນ ໂສ ຊີວມາໂນເຍວ ສພ຺ພໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິກ຺ຂາຣໍ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາ ກສ຺ສຈິ ອທາສິ, ໂກຈິ ວາ ວິສ຺ສາສໍ ອຄ຺ຄເຫສິ, ຍສ຺ສ ທິນ຺ນໍ, ເຍນ ຈ ຄຫິຕໍ, ຕສ຺ເສວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ຣຸຈິຍາ ເອວ ຄິລານຸປຏ຺ຐາກາ ລຠນ຺ຕີ’’ຕິ. ເອວໍ ໂຫຕຸ, ກປ຺ປິຍຠຓ຺ເຑ ປນ ກຖນ຺ຕິ? ຕມ຺ປິ ‘‘ຄິຫິຎາຕການໍ ທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ປາຬິຍໍ ວາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວາ ຏີກາສຸ ວາ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ວິຈາເຣຕພ຺ພເມຕໍ.

ຈີວຣຠາຊນກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປິຓ຺ຑປາຕຠາຊນກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໐໙. ອິທານິ ປິຓ຺ຑປາຕຠາຊນວິນິຈ຺ຉຍໍ ກເຖຕຸໍ ‘‘ປິຓ຺ຑປາຕຠາຊເນ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເສນາສນກ຺ຂນ຺ຘເກ ເສນາສນຠາຊເນເຍວ ປຐມໍ ອາຄເຕປິ ຈຕຸປຈ຺ຈຍຠາຊນວິນິຈ຺ຉຍຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈຍານຸກ຺ກເມນ ປິຓ຺ຑປາຕຠາຊນໍ ປຐມໍ ທສ຺ເສຕິ. ປິຓ຺ຑປາຕຠາຊເນ ປນ ສງ຺ຆຠຕ຺ຕາທີສຸ ອຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກຖໍ ເອຕານິ ສງ຺ຆຠຕ຺ຕາທີນິ ຠຄວຕາ ອນຸຎ຺ຎາຕານີຕິ ອາຫ ‘‘ອນຸຊານາມິ…ເປ… ອນຸຎ຺ຎາເຕສູ’’ຕິ. ສງ຺ຆສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ອາຠຕໍ ຠຕ຺ຕໍ ສງ຺ຆຠຕ຺ຕໍ ຍຖາ ‘‘ອາຄນ຺ຕຸກສ຺ສ ອາຠຕໍ ຠຕ຺ຕໍ ອາຄນ຺ຕຸກຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ສງ຺ຆໂຕ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ອຸທ຺ເທສຠຕ຺ຕໍ. ນິມນ຺ເຕຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ນິມນ຺ຕນຠຕ຺ຕໍ. ສລາກໍ ປາເຕຕ຺ວາ ຄາເຫຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ສລາກຠຕ຺ຕໍ. ປກ຺ເຂ ປກ຺ຂທິວເສ ທາຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ປກ຺ຂຠຕ຺ຕໍ. ອຸໂປສເຖ ອຸໂປສຖທິວເສ ທາຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ອຸໂປສຖຠຕ຺ຕໍ. ປາຏິປເທ ອຸໂປສຖທິວສໂຕ ທຸຕິຍທິວເສ ທາຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ປາຏິປທຠຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິຄ຺ຄໂຫ. ຐິຕິກາ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ສງ຺ຆຕ຺ເຖຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວສ຺ສຄ຺ເຄນ ຄາຫຓໍ ຐິຕິກາ ນາມ.

ອຕ຺ຕໂນ ວິຫາຣທ຺ວາເຣຕິ ວິຫາຣສ຺ສ ທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐກສມີປໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຠຊນສາລາຍາຕິ ຠຕ຺ຕຸທ຺ເທສຏ຺ຐານຠູຕາຍ ໂຠຊນສາລາຍໍ. ວສ຺ສຄ຺ເຄນາຕິ ວສ຺ສໂກຏ຺ຐາເສນ. ທິນ຺ນໍ ປນາຕິ ວຕ຺ວາ ຍຖາ ໂສ ທາຍໂກ ວທຕິ, ຕໍ ວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສງ຺ຆໂຕ ຠນ຺ເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ອນ຺ຕຣຆເຣຕິ ອນ຺ໂຕເຄເຫ. ອນ຺ໂຕອຸປຈາຣຄຕານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຄາມທ຺ວາຣວີຖິຈຕຸກ຺ເກສຸ ທ຺ວາທສຫຕ຺ຖພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ອຸປຈາໂຣ ນາມ.

ອນ຺ຕຣຆຣສ຺ສ ອຸປຈາເຣ ປນ ລພ຺ຠມານວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຆຣູປຈາໂຣ ເຈຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອກວຬຎ຺ຊນ຺ຕິ ເອເກນ ທ຺ວາເຣນ ວຬຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ນານານິເວສເນສູຕິ ນານາກຸລສ຺ສ ນານູປຈາເຣສຸ ນິເວສເນສຸ. ລຊ຺ຊີ ເປສໂລ ອຄຕິຄມນໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ເມຘາວີ ຈ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕ຺ວາ ອຸທ຺ທິສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເປສໂລ ລຊ຺ຊີ ເມຘາວີ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ນິສິນ຺ນສ຺ສປິ ນິທ຺ທາຍນ຺ຕສ຺ສປີຕິ ອນາທເຣ ສາມິວຈນໍ, ວຸຑ຺ຒຕເຣ ນິທ຺ທາຍນ຺ເຕ ນວກສ຺ສ ຄາຫິຕໍ ສຸຄ຺ຄາຫິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕິຈີວຣປຣິວາຣໍ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອຸທກມຕ຺ຕລາຠີ ວິຍ ອຎ຺ໂຎປິ ອຸທ຺ເທສຠຕ຺ຕໍ ອລຠິຕ຺ວາ ວຕ຺ຖາທິອເນກປ຺ປກາຣກໍ ລຠຕິ ເຈ, ຕສ຺ເສວ ຕ’’ນ຺ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິວເສນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ວາ ອາຫຣິຕຸໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕຕ຺ຕາ ວິສ຺ສຏ຺ຐທູໂຕ ນາມ. ຍໍ ອິຈ຺ຉຕີຕິ ‘‘ອຸທ຺ເທສຠຕ຺ຕໍ ເທຖາ’’ຕິອາທີນິ ວທນ຺ໂຕ ຍໍ ອິຈ຺ຉຕິ. ປຸຈ຺ຉາສຠາເຄນາຕິ ປຸຈ຺ຉາສທິເສນ.

‘‘ເອກາ ກູຏຏ຺ຐິຕິກາ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເມວ ຐິຕິກໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ວາ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຎ຺ເຎຫິ ອຸທ຺ເທສຠຕ຺ຕາທີຫິ ອມິສ຺ເສຕ຺ວາ ວິສຸໍເຍວ ຐິຕິກາຍ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ເອກຈາຣິກຠຕ຺ຕານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຖຍ຺ຍາຍ ຫຣນ຺ຕີຕິ ປຕ຺ຕຫາຣກາ ຫຣນ຺ຕິ. ຄີວາ ໂຫຕີຕິ ອາຓາປກສ຺ສ ຄີວາ ໂຫຕິ. ສພ຺ພໍ ປຕ຺ຕສ຺ສາມິກສ຺ສ ໂຫຕີຕິ ຈີວຣາທິກມ຺ປິ ສພ຺ພໍ ປຕ຺ຕສ຺ສາມິກສ຺ເສວ ໂຫຕິ, ‘‘ມຍາ ຠຕ຺ຕເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຈີວຣາທິ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມນຸສ຺ສານໍ ວຈນໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວຸຕ຺ຕາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ມນຸສ຺ສານໍ ວຈນໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ວຸຕ຺ຕາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ອກຕຠາໂຄ ນາມາຕິ ອາຄນ຺ຕຸກຠາໂຄ ນາມ, ອທິນ຺ນປຸພ຺ພຠາໂຄຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ໂພ ສງ຺ໂຆ ປຣິຠູຎ຺ຊຕູຕິ ວຸຕ຺ເຕຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປຐມເມວ ‘ສພ຺ພສງ຺ຆິກຠຕ຺ຕໍ ເທຖາ’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ‘ສພ຺ໂພ ສງ຺ໂຆ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕູ’ຕິ ອວຸຕ຺ເຕປິ ຠາເຊຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິໍ ອາຫຣີຍຕີຕິ ອວຕ຺ວາຕິ ‘‘ກຕຣຠຕ຺ຕໍ ຕຍາ ອາຫຣີຍຕີ’’ຕິ ທາຍກໍ ອປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ. ປກຕິຐິຕິກາຍາຕິ ອຸທ຺ເທສຠຕ຺ຕຐິຕິກາຍ.

ປິຓ຺ຑປາຕຠາຊນກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິມນ຺ຕນຠຕ຺ຕກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໑໐. ‘‘ເອຕ຺ຕເກ ຠິກ຺ຂູ ສງ຺ຆໂຕ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ເທຖາ’’ຕິອາທີນິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຕການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຠຕ຺ຕໍ ເທຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ທິນ຺ນໍ ສງ຺ຆິກໍ ນິມນ຺ຕນໍ ນາມ. ປິຓ຺ຑປາຕິການມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຠິກ຺ຂາປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວຏ຺ຏຕິ. ປຏິປາຏິຍາຕິ ລທ຺ຘປຏິປາຏິຍາ. ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ‘‘ຠຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ປທໍ ອວຕ຺ວາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຠຕ຺ຕນ຺ຕິ ອວທນ຺ເຕນາ’’ຕິ. ອາໂລປສງ຺ເຂເປນາຕິ ເອເກກປິຓ຺ຑວເສນ. ອຍຎ຺ຈ ນໂຍ ນິມນ຺ຕເນເຍວ, ນ ອຸທ຺ເທສຠຕ຺ເຕ. ຕສ຺ສ ຫິ ເອກສ຺ສ ປໂຫນກປ຺ປມາຓໍເຍວ ຠາເຊຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ອຸທ຺ເທສຠຕ຺ເຕ ອາໂລປຏ຺ຐິຕິກາ ນາມ ນຕ຺ຖິ.

ອາຣຸຬ຺ຫາເຍວ ມາຕິກໍ. ສງ຺ຆໂຕ ອຏ຺ຐ ຠິກ຺ຂູຕິ ເອຕ຺ຖ ເຍ ມາຕິກໍ ອາຣຸຬ຺ຫາ, ເຕ ອຏ຺ຐ ຠິກ຺ຂູຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອຸທ຺ເທສຠຕ຺ຕນິມນ຺ຕນຠຕ຺ຕາທິສງ຺ຆິກຠຕ຺ຕມາຕິກາສຸ ນິມນ຺ຕນຠຕ຺ຕມາຕິກາຍ ຐິຕິກາວເສນ ອາຣຸຬ຺ເຫ ຠຕ຺ຕຸທ຺ເທສເກນ ວາ ສຍໍ ວາ ສງ຺ຆໂຕ ອຸທ຺ທິສາເປຕ຺ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ນ ອຕ຺ຕນາ ຣຸຈິເຕ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ມາຕິກໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາຕິ ‘‘ສງ຺ຆໂຕ ຄຓ຺ຫາມີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕມາຕິກາເຠທໍ ທາຍກສ຺ສ ວິຎ຺ຎາເປຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເອກວາຣນ຺ຕິ ຍາວ ຕສ຺ມິໍ ອາວາເສ ວສນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂູ, ສພ຺ເພ ລຠນ຺ຕີ’’ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ເອກວາຣນ຺ຕິ ນ ເອກທິວສໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍຕ຺ຕກາ ປນ ຠິກ຺ຂູ ຕສ຺ມິໍ ອາວາເສ ວສນ຺ຕິ, ເຕ ສພ຺ເພ. ເອກສ຺ມິໍ ທິວເສ ຄຫິຕຠິກ຺ຂູ ອຎ຺ຎທາ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຍາວ ເອກວາຣໍ ສພ຺ເພ ຠິກ຺ຂູ ໂຠຊິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຊານາຕິ ເຈ, ເຍ ຊານນ຺ຕິ, ເຕ ຄເຫຕ຺ວາ ຄນ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ. ປຏິພທ຺ຘກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ຕຕ຺ເຖວ ວາສສ຺ສ ນິພທ຺ຘກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ.

ນິມນ຺ຕນຠຕ຺ຕກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສລາກຠຕ຺ຕກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໑໑. ອຸປນິພນ຺ຘິຕ຺ວາຕິ ລິຂິຕ຺ວາ. ຄາມວເສນປີຕິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ສມລາຠຄາມວເສນປິ. ພຫູນິ ສລາກຠຕ຺ຕານີຕິ ຕິໍສໍ ວາ ຈຕ຺ຕາຣີສໍ ວາ ຠຕ຺ຕານິ. ສເຈ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຊ຺ຌາຫຣິຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາຕິ ຕານິ ຠຕ຺ຕານິ ປມາຓວເສນ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ. ນິຄ຺ຄເຫນ ທຕ຺ວາຕິ ທູຣໍ ຄນ຺ຕຸໍ ອນິຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ນິຄ຺ຄເຫນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉາເປຕ຺ວາ. ປຸນ ວິຫາຣໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຫາຣໍ ອນາຄນ຺ຕ຺ວາ ຠຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ວິຫາເຣ ອຕ຺ຕໂນ ປາເປຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊິຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ. ເອກເຄຫວເສນາຕິ ວີຖິຍມ຺ປິ ເອກປສ຺ເສ ຆຣປາຬິຍາ ວເສນ. ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາປີຕິ ‘‘ອສຸກກຸເລ ສລາກຠຕ຺ຕານິ ຕຸຍ຺ຫໍ ປາປຸຓນ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ.

໒໑໒. ວາຣຄາເມຕິ ອຕິທູຣຕ຺ຕາ ວາເຣນ ຄນ຺ຕພ຺ພຄາເມ. ສຏ຺ຐິໂຕ ວາ ປຓ຺ຓາສໂຕ ວາຕິ ທຓ຺ຑກມ຺ມຕ຺ຖາຍ ອຸທກຆຏໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິຫາຣວາໂຣຕິ ສພ຺ພຠິກ຺ຂູສຸ ຠິກ຺ຂາຍ ຄເຕສຸ ວິຫາຣຣກ຺ຂຓວາໂຣ. ເນສນ຺ຕິ ວິຫາຣວາຣິການໍ. ຜາຕິກມ຺ມເມວາຕິ ວິຫາຣຣກ຺ຂຓກິຈ຺ຈສ຺ສ ປໂຫນກປຏິປາທນເມວ. ທູຣຕ຺ຕາ ນິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາປິ ວາເຣນ ຄເຫຕພ຺ໂພ ຄາໂມ ວາຣຄາໂມ. ວິຫາຣວາເຣ ນິຍຸຕ຺ຕາ ວິຫາຣວາຣິກາ, ວາເຣນ ວິຫາຣຣກ຺ຂຓກາ. ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕນ຺ຕິ ປສາທຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ. ຜາຕິກມ຺ມເມວ ຠວນ຺ຕີຕິ ວິຫາຣຣກ຺ຂຓຕ຺ຖາຍ ສງ຺ເຆນ ທາຕພ຺ພາ ອຕິເຣກລາຠາ ໂຫນ຺ຕິ. ເອກສ຺ເສວ ປາປຸຓນ຺ຕີຕິ ທິວເສ ທິວເສ ເອເກກສ຺ເສວ ປາປິຕານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສງ຺ຆນວເກນ ລທ຺ຘກາເລຕິ ທິວເສ ທິວເສ ເອເກກສ຺ສ ປາປິຕານິ ທ຺ເວ ຕີຓິ ເອກຈາຣິກຠຕ຺ຕານິ ເຕເນວ ນິຍາເມນ ອຕ຺ຕໂນ ປາປຸຓນຏ຺ຐາເນ ສງ຺ຆນວເກນ ລທ຺ຘກາເລ.

ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ສມ຺ມຸຂີຠູຕສ຺ສ ປາເປຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ເຈ ຠິກ຺ຂູ ພຫິສີມຄຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ສມ຺ມຸຂີຠູຕສ຺ສ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ປາເປຕພ຺ພໍ ສຠາຄຕ຺ຕາ ເອເກນ ລທ຺ຘໍ ສພ຺ເພສໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິມ຺ປິ ອສຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປາເປຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣສສລາກນ຺ຕິ ອຸຈ຺ຉຸຣສສລາກໍ. ສລາກວເສນ ປນ ຄາຫິຕຕ຺ຕາ ນ ສາທິຕພ຺ພາຕິ ອິທໍ ອສາຣຸປ຺ປວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຘຸຕງ຺ຄເຠທວເສນ. ‘‘ສງ຺ຆໂຕ ນິຣາມິສສລາກາ…ເປ… ວຏ຺ຏຕິເຍວາ’’ຕິ ຫິ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໖) ວຸຕ຺ຕໍ. ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍມ຺ປິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ຈູຬວຄ຺ຄ ໓.໓໒໕) – ສງ຺ຆໂຕ ນິຣາມິສສລາກາປິ ວິຫາເຣ ປກ຺ກຠຕ຺ຕມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິເຍວາຕິ ສາຘາຣຓໍ ກຕ຺ວາ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໖) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ‘‘ເອວໍ ຄາຫິເຕ ສາທິຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ນ ສາທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວິເສເສຕ຺ວາ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ‘‘ເຠສຊ຺ຊາທິສລາກາໂຍ ເຈຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ປິຓ຺ຑປາຕິການມ຺ປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ສລາກວເສນ ປນ ຄາຫິຕຕ຺ຕາ ນ ສາທິຕພ຺ພາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ວີມໍສິຕພ຺ໂພ. ຍທິ ຫິ ເຠສຊ຺ຊາທິສລາກາ ສລາກວເສນ ຄາຫິຕາ ນ ສາທິຕພ຺ພາ ສິຍາ, ‘‘ສງ຺ຆໂຕ ນິຣາມິສສລາກາ ວຏ຺ຏຕິເຍວາ’’ຕິ ນ ວເທຍ຺ຍ, ‘‘ອຕິເຣກລາໂຠ ສງ຺ຆຠຕ຺ຕໍ ອຸທ຺ເທສຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໂຕ (ມຫາວ. ໑໒໘) ຈ ‘‘ອຕິເຣກລາຠໍ ປຏິກ຺ຂິປາມີ’’ຕິ ສລາກວເສນ ຄາເຫຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕເມວ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ນ ເຠສຊ຺ຊໍ. ສງ຺ຆຠຕ຺ຕາທີນິ ຫິ ຈຸທ຺ທສ ຠຕ຺ຕານິເຍວ ເຕນ ນ ສາທິຕພ຺ພານີຕິ ວຸຕ຺ຕານິ. ຂນ຺ຘກຠາຓການໍ ວາ ມເຕນ ອິຘ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຄ຺ຄໂຕ ທາຕພ຺ພາ ຠິກ຺ຂາ ອຄ຺ຄຠິກ຺ຂາ. ອຄ຺ຄຠິກ຺ຂາມຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອກກຏຈ຺ຉຸຠິກ຺ຂາມຕ຺ຕໍ. ລທ຺ຘາ ວາ ອລທ຺ຘາ ວາ ສ຺ເວປິ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາສີຕິ ລທ຺ເຘປິ ອປ຺ປມຕ຺ຕຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຍາວທຕ຺ຖໍ ລຠຕິ…ເປ… ອລຠິຕ຺ວາ ສ຺ເວ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາສີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ອຄ຺ຄຠິກ຺ຂມຕ຺ຕນ຺ຕິ ຫິ ເອຕ຺ຖ ມຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ພຫຸຠາວໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ.

ສລາກຠຕ຺ຕໍ ນາມ ວິຫາເຣເຍວ ອຸທ຺ທິສີຍຕິ ວິຫາຣເມວ ສນ຺ຘາຍ ທີຍມານຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ວິຫາເຣ ອປາປິຕໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຣ ອາສນສາລາຍາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຄາເມ ອາສນສາລາຍ. ວິຫາຣໍ ອາເນຕ຺ວາ ຄາເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ຕຖາ ວຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ທິວເສ ທິນ຺ນຠຕ຺ຕໍ ວິຫາຣເມວ ອາເນຕ຺ວາ ຐິຕິກາຍ ຄາເຫຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ທິສາຠາເຄ. ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຕໍ ວາຣຄາມສລາກໍ ອຕ຺ຕນາ ຄເຫຕ຺ວາ. ເຕນາຕິ ໂຍ ອຕ຺ຕໂນ ປຕ຺ຕວາຣຄາເມ ສລາກໍ ທິສາຄມິກສ຺ສ ອທາສິ, ເຕນ. ອນຕິກ຺ກມນ຺ເຕເຍວ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ສ ສລາກາ ຄາເຫຕພ຺ພາຕິ ຍສ຺ມາ ອຸປຈາຣສີມຏ຺ຐສ຺ເສວ ສລາກາ ປາປຸຓາຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ມິໍ ທິສໍຄມິເກ ອຸປຈາຣສີມໍ ອນຕິກ຺ກນ຺ເຕເຍວ ຕສ຺ສ ທິສໍຄມິກສ຺ສ ປຕ຺ຕສລາກາ ອຕ຺ຕໂນ ປາເປຕ຺ວາ ຄາເຫຕພ຺ພາ.

ເທວສິກໍ ປາເປຕພ຺ພາຕິ ອຸປຈາຣສີມາຍໍ ຐິຕສ຺ສ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ວສ຺ສຄ຺ເຄນ ປາເປຕພ຺ພາ. ເອວໍ ເອເຕສຸ ອນາຄເຕສຸ ອາສນ຺ນວິຫາເຣ ຠິກ຺ຂູນໍ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ອິຕຣຖາ ສງ຺ຆິກໍ ໂຫຕິ. ອນາຄຕທິວເສຕິ ເອຕ຺ຖ ກຖໍ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອາຄຕານາຄຕຠາໂວ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ຍສ຺ມາ ຕໂຕ ຕໂຕ ອາຄຕາ ຠິກ຺ຂູ ຕສ຺ມິໍ ຄາເມ ອາສນສາລາຍ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ອາຄຕານາຄຕຠາໂວ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ. ອມ຺ຫາກໍ ໂຄຈຣຄາເມຕິ ສລາກຠຕ຺ຕທາຍການໍ ຄາເມ. ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ‘‘ມຫາເຖໂຣ ເອກໂກວ ວິຫາເຣ ໂອຫີໂນ ອວສ຺ສໍ ສພ຺ພສລາກາ ອຕ຺ຕໂນ ປາເປຕ຺ວາ ຐິໂຕ’’ຕິ ມຎ຺ຎມານາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ.

ສລາກຠຕ຺ຕກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປກ຺ຂິກຠຕ຺ຕາທິກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໑໓. ອຠິລກ຺ຂິເຕສຸ ຈຕູສຸ ປກ຺ຂທິວເສສຸ ທາຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ປກ຺ຂິກໍ. ອຠິລກ຺ຂິເຕສູຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠີຕິ ອຸປສາຣມຕ຺ຕໍ, ລກ຺ຂຓິເຍສຸອິຈ຺ເຈວຕ຺ໂຖ, ອຸໂປສຖສມາທານຘມ຺ມສ຺ສວນປູຊາສກ຺ກາຣາທິກຣຓຕ຺ຖໍ ລກ຺ຂິຕພ຺ເພສຸ ສລ຺ລກ຺ເຂຕພ຺ເພສຸ ອຸປລກ຺ເຂຕພ຺ເພສູຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສ຺ເວ ປກ຺ໂຂຕິ ອຊ຺ຊປກ຺ຂິກໍ ນ ຄາເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຏ຺ຐມິຍາ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ, ສຕ຺ຕມິຍາ ຠຸຎ຺ຊນຕ຺ຖາຍ ນ ຄາເຫຕພ຺ພໍ, ທາຍເກຫິ ນິຍມິຕທິວເສເນວ ຄາເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ສເຈ ປນາ’’ຕິອາທິ. ສ຺ເວ ລູຂນ຺ຕິ ອຊ຺ຊ ອາວາຫມງ຺ຄລາທິກຣຓໂຕ ອຕິປຓີຕໍ ໂຠຊນໍ ກຣີຍຕິ, ສ຺ເວ ຕຖາ ນ ຠວິສ຺ສຕິ, ອຊ຺ເຊວ ຠິກ຺ຂູ ໂຠເຊສ຺ສາມາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ຈູຬວຄ຺ຄ ໓.໓໒໕) ປນ ອຎ຺ຎຖາ ວຸຕ຺ຕໍ. ປກ຺ຂິກຠຕ຺ຕໂຕ ອຸໂປສຖິກຠຕ຺ຕສ຺ສ ເຠທໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຸໂປສຖງ຺ຄານິ ສມາທິຍິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ອຸໂປສເຖ ທາຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ ອຸໂປສຖິກໍ.

ປກ຺ຂິກຠຕ຺ຕາທິກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອາຄນ຺ຕຸກຠຕ຺ຕາທິກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໑໔. ນິພນ຺ຘາປິຕນ຺ຕິ ‘‘ອສຸກວິຫາເຣ ອາຄນ຺ຕຸກາ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕູ’’ຕິ ນິຍມິຕໍ. ຄມິໂກ ອາຄນ຺ຕຸກຠຕ຺ຕມ຺ປີຕິ ຄາມນ຺ຕຣໂຕ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອວູປສນ຺ເຕນ ຄມິກຈິຕ຺ເຕນ ວສິຕ຺ວາ ປຸນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອາວາສິກສ຺ສ ປນ ຄນ຺ຕຸກາມສ຺ສ ຄມິກຠຕ຺ຕເມວ ລພ຺ຠຕິ. ‘‘ເລສໍ ໂອຑ຺ເຑຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເລສາຠາເວນ ຍາວ ຄມນປຣິພນ຺ໂຘ ວິຄຈ຺ຉຕິ, ຕາວ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຎາປິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຘຸຣຠຕ຺ຕາທິກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໑໕. ຕຓ຺ຑຸລາທີນິ ເປເສນ຺ຕິ…ເປ… ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຠິຫຏຠິກ຺ຂຕ຺ຕາ ວຏ຺ຏຕິ.

໒໑໖. ຕຖາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາຕິ ຠິກ຺ຂານາເມນ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ປຕ຺ຕໍ ປູເຣຕ຺ວາ ຖເກຕ຺ວາ ທິນ຺ນນ຺ຕິ ‘‘ຄຸຬກຠຕ຺ຕໍ ເທມາ’’ຕິ ທິນ຺ນໍ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ປິຓ຺ຑປາຕຠາຊນກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຄິລານປຈ຺ຈຍຠາຊນກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໑໗. ອິໂຕ ປຣໍ ປຈ຺ຈຍານຸກ຺ກເມນ ເສນາສນຠາຊນກຖາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພາຍປິ ຕສ຺ສາ ມຫາວິສຍຕ຺ຕາ, ຄິລານປຈ຺ຈຍຠາຊນີຍກຖາຍ ປນ ອປ຺ປວິສຍຕ຺ຕາ, ປິຓ຺ຑປາຕຠາຊນີຍກຖາຍ ອນຸໂລມຕ຺ຕາ ຈ ຕທນນ຺ຕຣໍ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ຄິລານປຈ຺ຈຍຠາຊນີຍໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຣາຊຣາຊມຫາມຕ຺ຕາຕິ ອຸປລກ຺ຂຓມຕ຺ຕເມເວຕໍ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓມຫາສາລຄຫປຕິມຫາສາລາທໂຍປິ ເອວໍ ກໂຣນ຺ຕິເຍວ. ຆຓ຺ຏິໍ ປຫຣິຕ຺ວາຕິອາທິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍຕ຺ຕາ ຈ ປາກຏຕ຺ຕາ ຈ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ. ອຸປຈາຣສີມໍ…ເປ… ຠາເຊຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິທໍ ສງ຺ຆໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຸມ຺ຠໍ ປນ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາຕິ ກຸມ຺ຠໍ ທິສາມຸຂໍ ກຕ຺ວາ. ສເຈ ຖິນໍ ສປ຺ປິ ໂຫຕີຕິ ກກ຺ຂຬໍ ສປ຺ປິ ໂຫຕິ. ໂຖກໍ ໂຖກມ຺ປິ ປາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອວໍ ກເຕ ຐິຕິກາປິ ຕິຏ຺ຐຕິ. ສິງ຺ຄິເວຣມຣິຈາທິເຠສຊ຺ຊມ຺ປິ ອວເສສປຕ຺ຕຖາລກາທິສມຓປຣິກ຺ຂາໂຣປີຕິ ອິມິນາ ນ ເກວລໍ ເຠສຊ຺ຊເມວ ຄິລານປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ອວເສສປຣິກ຺ຂາໂຣປິ ຄິລານປຈ຺ຈເຍ ອນ຺ໂຕຄໂຘເຍວາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ຄິລານປຈ຺ຈຍຠາຊນກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ເສນາສນຄ຺ຄາຫກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໑໘. ເສນາສນຠາຊນກຖາຍໍ ເສນາສນຄ຺ຄາເຫ ວິນິຈ຺ຉໂຍຕິ ເສນາສນຠາຊນເມວາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຸຕຸກາເລ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ຈ ວສ຺ສາວາເສ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ຈາຕິ ກາລວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ນາມ ທຸວິໂຘ ໂຫຕີຕິ ໂຍຊນາ. ຕຕ຺ຖ ອຸຕຸກາເລຕິ ເຫມນ຺ຕຄິມ຺ຫານອຸຕຸກາເລ. ວສ຺ສາວາເສຕິ ວສ຺ສານກາເລ. ຠິກ຺ຂຸໍ ອຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ເສນາສນໍ ທາຕພ຺ພໍ, ອກາໂລ ນາມ ນຕ຺ຖິ ທາຍເກຫິ ‘‘ອາຄຕານາຄຕສ຺ສ ຈາຕຸທ຺ທິສສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ ທິນ຺ນສງ຺ຆິກເສນາສນຕ຺ຕາ. ເອເກກໍ ປຣິເວຓນ຺ຕິ ເອເກກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ເອເກກໍ ປຣິເວຓໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ລທ຺ຘປຣິເວເຓ. ທີຆສາລາຕິ ຈງ຺ກມນສາລາ. ມຓ຺ຑລມາໂຬຕິ ອຸປຏ຺ຐານສາລາ. ອນຸທຫຕີຕິ ປີເຬຕິ. ອທາຕຸໍ ນ ລຠຕີຕິ ອິມິນາ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ອເທນ຺ຕສ຺ສ ປຏິພາຫເນ ປວິສນໂຕ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ທີເປຕິ. ຊມ຺ພຸທີເປ ປນາຕິ ອຣິຍເທເສ ຠິກ຺ຂູ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕ ກິຣ ຕຖາ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕິ.

໒໑໙. ນ ໂຄຈຣຄາໂມ ຆຏ຺ເຏຕພ຺ໂພຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕິ ‘‘ນ ຕຕ຺ຖ ມນຸສ຺ສາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິອາທິນາ. ວິຕກ຺ກໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ‘‘ອິມິນາ ນີຫາເຣນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ນິວາເຣຕ຺ວາ ປຈ຺ຈເຍ ທສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ເອວຣູປໍ ວິຕກ຺ກໍ ອນຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ. ເຕສຸ ເຈ ເອໂກຕິ ເຕສຸ ມນຸສ຺ເສສຸ ເອໂກ ປຓ຺ຑິຕປຸຣິໂສ. ຠຓ຺ຑປຏິຈ຺ຉາທນນ຺ຕິ ປຏິຈ຺ຉາທນຠຓ຺ຑໍ, ສຣີຣປຏິຈ຺ຉາທນໍ ຈີວຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕຕ຺ຕາວ ອນວຊ຺ຊນ຺ຕິ ອິທໍ ປຸຈ຺ຉິຕກ຺ຂເຓ ກາຣຓາຈິກ຺ຂຓໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ນ ໂຫຕິ ອສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕສ຺ສປິ ປຸຈ຺ຉິຕປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊເນ ໂທສາຠາວາ. ເອວໍ ປນ ຄເຕ ມໍ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ສຎ຺ຎາຍ ອຄມນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປຏິຊຄ຺ຄິຕພ຺ພານີຕິ ຂຓ຺ຑຜຸລ຺ລາຠິສງ຺ຂຣຓສມ຺ມຊ຺ຊນາທີຫິ ປຏິຊຄ຺ຄິຕພ຺ພານິ. ມຸຓ຺ຑເວທິກາຍາຕິ ເຈຕິຍສ຺ສ ຫມ຺ມິຍເວທິກາຍ ຆຏາກາຣສ຺ສ ອຸປຣິ ຈຕຸຣສ຺ສເວທິກາຍ. ກຕ຺ຖ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉາຍ ຍໂຕ ປກຕິຍາ ລພ຺ຠຕິ, ຕຕ຺ຖ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນາ. ກສ຺ມາ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພນ຺ຕິອາທິ ຍໂຕ ປກຕິຍາ ລພ຺ຠຕິ, ຕຕ຺ຖາປິ ປຸຈ຺ຉນສ຺ສ ກາຣຓສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏິກ຺ກມ຺ມາຕິ ວິຫາຣໂຕ ອປສກ຺ກິຕ຺ວາ. ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂຍຊນທ຺ວິໂຍຊນນ຺ຕເຣ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ອຸປນິກ຺ເຂປນ຺ຕິ ເຂຕ຺ຕໍ ວາ ນາຬິເກຣາທິອາຣາມໍ ວາ ກຫາປຓາທີນິ ວາ ອາຣາມິການໍ ນິຍ຺ຍາເຕຕ຺ວາ ‘‘ອິໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ວຑ຺ຒິ ວສ຺ສາວາສິກຕ຺ຖາຍ ໂຫຕູ’’ຕິ ທິນ຺ນໍ. ວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາຕິ ຕສ຺ມິໍ ເສນາສເນ ກຕ຺ຕພ຺ພວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ. ອິຕິ ສທ຺ຘາເທຍ຺ເຍຕິ ເອວໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສທ຺ຘາຍ ທາຕພ຺ເພ ວສ຺ສາວາສິກລາຠວິສເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ວຕ຺ຖຸ ປນາຕິ ຕຕ຺ຣຸປ຺ປາເທ ອຸປ຺ປນ຺ນຣູປິຍໍ, ຕຎ຺ຈ ‘‘ຕໂຕ ຈຕຸປຈ຺ຈຍໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຖາ’’ຕິ ທິນ຺ນເຂຕ຺ຕາທິໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ກປ຺ປິຍກາຣການໍ ຫຕ຺ເຖ ‘‘ກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຖາ’’ຕິ ທາຍເກຫິ ທິນ຺ນວຕ຺ຖຸສທິສໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ກປ຺ປິຍກາຣການຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ສງ຺ຆສຸຏ຺ຐຸຕາຍາຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ ຫິຕາຍ. ປຸຄ຺ຄລວເສເນວ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຣໂຕ ວກ຺ຂມານນເຍນ ຠິກ຺ຂູ ຈີວເຣນ ກິລມນ຺ຕິ, ເອຕ຺ຕກໍ ນາມ ຕຓ຺ຑຸລຠາຄໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຈີວຣໍ ກາຕຸໍ ຣຸຈ຺ຈຕີຕິອາທິນາ ປຸຄ຺ຄລປຣາມາສວເສເນວ ກາຕພ຺ພໍ, ‘‘ສງ຺ໂຆ ຈີວເຣນ ກິລມຕີ’’ຕິອາທິນາ ປນ ສງ຺ຆປຣາມາສວເສນ ນ ກາຕພ຺ພໍ. ກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑວເສນາຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຈີວຣຕຓ຺ຑຸລາທິວເສເນວ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈ-ກາໂຣ ເຈຕ຺ຖ ປນສທ຺ທຕ຺ເຖ ວຕ຺ຕຕິ, ນ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ເຖຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປຸຄ຺ຄລວເສເນວ ກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑວເສນ ຈ ອປໂລກນປ຺ປກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕໍ ປນ ເອວໍ ກຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຈີວຣປຈ຺ຈຍໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາຕິ ສທ຺ຘາເທຍ຺ຍຕຕ຺ຣຸປ຺ປາທວເສນ ຕສ຺ມິໍ ວສ຺ສາວາເສ ລພ຺ຠມານຈີວຣສງ຺ຂາຕໍ ປຈ຺ຈຍໍ ‘‘ເອຕ຺ຕກ’’ນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ເສນາສນສ຺ສາຕິ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປຓສ຺ສ. ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເອວຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ, ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກສ຺ສ ອຕ຺ຕນາວ ອຕ຺ຕໂນ ຄຫຓໍ ອສາຣຸປ຺ປໍ, ຕສ຺ມາ ອຸໂຠ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ຄາເຫສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສມ຺ມຕເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກສ຺ສ ອາຓຕ຺ຕິຍາ ອຎ຺ເຎນ ຄຫິໂຕປິ ຄາໂຫ ຣຸຫຕິເຍວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຏ຺ຐປິ ໂສຬສປິ ຊເນ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ອຸທາຫຸ ເອກໂຕຕິ? ເອກໂຕປິ ວຏ຺ຏຕິ. ເອກກມ຺ມວາຈາຍ ສພ຺ເພປິ ເອກໂຕ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ນິຄ຺ຄຫກມ຺ມເມວ ຫິ ສງ຺ໂຆ ສງ຺ຆສ຺ສ ນ ກໂຣຕິ. ສມ຺ມຸຕິທານໍ ປນ ພຫູນມ຺ປິ ເອກໂຕ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕເນວ ສຕ຺ຕສຕິກກ຺ຂນ຺ຘເກ ອຸພ຺ພາຫິກສມ຺ມຸຕິຍໍ ອຏ຺ຐປິ ຊນາ ເອກໂຕ ສມ຺ມຕາຕິ. ອາສນຆຣນ຺ຕິ ປຏິມາຆຣໍ. ມຄ຺ໂຄຕິ ອຸປຈາຣສີມພ຺ຠນ຺ຕຣຄເຕ ຄາມາຠິມຸຂມຄ຺ເຄ ກຕສາລາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ໂປກ຺ຂຣຓິຣຸກ຺ຂມູລາທີສຸປິ. ຣຸກ຺ຂມູລາທໂຍ ຉນ຺ນາ ກວາຏພທ຺ຘາວ ເສນາສນໍ. ອິໂຕ ປຣານິ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍານິ.

໒໒໐. ມຫາລາຠປຣິເວຓກຖາຍໍ ລຠນ຺ຕີຕິ ຕຕ຺ຣ ວາສິໂນ ຠິກ຺ຂູ ລຠນ຺ຕິ. ວິຊເຏຕ຺ວາຕິ ເອເກກສ຺ສ ປໂຫນກປ຺ປມາເຓນ ວິໂຍເຊຕ຺ວາ. ອາວາເສສູຕິ ເສນາສເນສຸ. ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ປກ຺ຂິປນໍ ນາມ ເຕສຸ ວສນ຺ຕານໍ ອິໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນວສ຺ສາວາສິກທານໍ. ປວິສິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ຕສ຺ມິໍ ມຫາລາເຠ ປຣິເວເຓ ວສິຕ຺ວາ ເຈຕິເຍ ວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາວ ລາໂຠ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໒໒໑. ປຈ຺ຈຍໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕີຕິ ຈີວຣປຈ຺ຈຍໍ ນາຘິວາເສຕິ. ອຍມ຺ປີຕິ ເຕນ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕປຈ຺ຈໂຍປິ. ປາທມູເລ ຐເປຕ຺ວາ ສາຏກໍ ເທນ຺ຕີຕິ ປຈ຺ຈຍທາຍກາ ເທນ຺ຕິ. ເອເຕນ ຄຫຏ຺ເຐຫິ ປາທມູເລ ຐເປຕ຺ວາ ທິນ຺ນມ຺ປິ ປໍສຸກູລິການມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຖ ວສ຺ສາວາສິກໍ ເທມາຕິ ວທນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປໍສຸກູລິການໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ອຊ຺ຌາຫຣິຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ວສ຺ສໍ ວຸຕ຺ຖຠິກ຺ຂູນນ຺ຕິ ປໍສຸກູລິກໂຕ ອຎ຺ເຎສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ. ອຸປນິພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຄາເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ເຂ ວາ ມຓ຺ຑເປ ວາ ວສິຕ຺ວາ ເຈຕິເຍ ວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ເອວໍ ອຸປນິພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຄາເຫຕພ຺ພໍ.

ປາຏິປທອຣຸຓໂຕຕິອາທິ ວສ຺ສູປນາຍິກທິວສໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕກໍ ປນ ປາຏິປທໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາປິ ຄາເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ກຕ຺ຖ ນຸ ໂຂ ວສິສ຺ສາມິ, ກຕ຺ຖ ວສນ຺ຕສ຺ສ ຜາສຸ ຠວິສ຺ສຕິ, ກຕ຺ຖ ວາ ປຈ຺ຈເຍ ລຠິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ອຸປ຺ປນ຺ເນນ ວິຕກ຺ເກນ ຈຣຕີຕິ ວິຕກ຺ກຈາຣິໂກ. ອິທານິ ຍໍ ທາຍກາ ປຈ຺ຉິມວສ຺ສໍວຸຕ຺ຖານໍ ວສ຺ສາວາສິກໍ ເທຕິ, ຕຕ຺ຖ ປຏິປຊ຺ຊນວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຈ຺ຉິມວສ຺ສູປນາຍິກທິວເສ ປນາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ອາຄນ຺ຕຸໂກ ເຈ ຠິກ຺ຂູຕິ ຈີວເຣ ຄາຫິເຕ ປຈ຺ຉາ ອາຄໂຕ ອາຄນ຺ຕຸໂກ ຠິກ຺ຂຸ. ປຕ຺ຕຏ຺ຐາເນຕິ ວສ຺ສຄ຺ເຄນ ອາຄນ຺ຕຸກຠິກ຺ຂຸໂນ ປຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ. ປຐມວສ຺ສູປຄຕາຕິ ອາຄນ຺ຕຸກສ຺ສ ອາຄມນໂຕ ປຸເຣຕຣເມວ ປຈ຺ຉິມິກາຍ ວສ຺ສູປນາຍິກາຍ ວສ຺ສູປຄຕາ. ລທ຺ຘໍ ລທ຺ຘນ຺ຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ທາຍການໍ ສນ຺ຕິກາ ອາຄຕາຄຕສາຏກໍ.

ສາທິຍນ຺ຕາປິ ຫິ ເຕເນວ ວສ຺ສາວາສິກສ຺ສ ສາມິໂນຕິ ຉິນ຺ນວສ຺ສຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຐມເມວ ກຕິກາຍ ກຕຕ຺ຕາ ‘‘ເນວ ອທາຕຸໍ ລຠນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ທາຕພ຺ພໍ ວາເຣນ຺ຕານໍ ຄີວາ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕສເມວ ທາຕພ຺ພນ຺ຕິ ວສ຺ສູປຄເຕສຸ ອລທ຺ຘວສ຺ສາວາສິການໍ ເອກຈ຺ຈານເມວ ທາຕພ຺ພໍ. ຠຕິນິວິຏ຺ຐນ຺ຕິ ຠຕິໍ ກຕ຺ວາ ວິຍ ນິວິຏ຺ຐໍ ປຣິຍິຏ຺ຐໍ. ຠຕິນິວິຏ຺ຐນ຺ຕິ ວາ ປານີຍຸປຏ຺ຐານາທິຠຕິໍ ກຕ຺ວາ ລທ຺ຘໍ. ສງ຺ຆິກໍ ປນາຕິອາທິ ເກສຎ຺ຈິ ວາທທສ຺ສນໍ. ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຆິກໍ ປນ ອປໂລກນກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ຄາຫິຕນ຺ຕິ ຕຕ຺ຣຸປ຺ປາທໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອປໂລກນກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ຄາຫິຕນ຺ຕິ ‘‘ຉິນ຺ນວສ຺ສາວາສິກຎ຺ຈ ອິທານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກວສ຺ສາວາສິກຎ຺ຈ ອິເມສໍ ທາຕຸໍ ຣຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ອນນ຺ຕເຣ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອປໂລກນໍ ກຕ຺ວາ ຄາຫິຕໍ ສງ຺ເຆນ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ວິພ຺ຠນ຺ໂຕປິ ລຠເຕວ, ປເຄວ ຉິນ຺ນວສ຺ໂສ. ປຈ຺ຈຍວເສນ ຄາຫິຕໍ ປນ ເຕມາສໍ ວສິຕ຺ວາ ຄເຫຕຸໍ ອຕ຺ຕນາ ທາຍເກຫິ ຈ ອນຸມຕຕ຺ຕາ ຠຕິນິວິຏ຺ຐມ຺ປິ ຉິນ຺ນວສ຺ໂສປິ ວິພ຺ຠນ຺ໂຕປິ ນ ລຠຕີຕິ ເກຈິ ອາຈຣິຍາ ວທນ຺ຕິ. ອິທຎ຺ຈ ປຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປມາຓໍ, ເຕເນວ ວສ຺ສູປນາຍິກທິວເສ ເອວໍ ທາຍເກຫິ ທິນ຺ນໍ ວສ຺ສາວາສິກໍ ຄຫິຕຠິກ຺ຂຸໂນ ວສ຺ສຈ຺ເຉທໍ ອກຕ຺ວາ ວາໂສວ ເຫຏ຺ຐາ ວິຫິໂຕ, ນ ປານີຍຸປຏ຺ຐານາທິຠຕິກຣຓມຕ຺ຕໍ. ຍທິ ຫິ ຕໍ ຠຕິນິວິຏ຺ຐເມວ ສິຍາ, ຠຕິກຣຓເມວ ວິຘາຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ວສ຺ສຄ຺ເຄນ ຄາຫິຕໍ ຉິນ຺ນວສ຺ສາທໂຍ ນ ລຠນ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ວສ຺ສໍວຸຕ຺ໂຖ ຠິກ຺ຂຸ ວິພ຺ຠມຕິ, ສງ຺ຆສ຺ເສວ ຕ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໗໔-໓໗໕) ວຈນໂຕ ‘‘ວຕຏ຺ຐາເນ…ເປ… ສງ຺ຆິກໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສງ຺ຆິກໍ ໂຫຕີຕິ ເອເຕນ ວຸຕ຺ຖວສ຺ສານມ຺ປິ ວສ຺ສາວາສິກຠາໂຄ ສງ຺ຆິກໂຕ ອໂມຈິໂຕ ເຕສໍ ວິພ຺ຠເມນ ສງ຺ຆິໂກ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ມນຸສ຺ເສຕິ ທາຍກມນຸສ຺ເສ. ລຠຕີຕິ ‘‘ມມ ປຕ຺ຕຠາວໍ ເອຕສ຺ສ ເທຖາ’’ຕິ ທາຍເກ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉາເປນ຺ເຕເນວ ສງ຺ຆິກໂຕ ວິໂຍຊິຕໍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຣຠາຄໍ ສາມເຓຣສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ປຐມຄາຫຕ຺ຕາ, ເຖເຣນ ປຸພ຺ເພ ປຐມຠາຄສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາ, ອິທານິ ຄຍ຺ຫມານສ຺ສ ທຸຕິຍຠາຄຕ຺ຕາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒໒໒. ອິທານິ ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕເສນາສນຄ຺ຄາຫໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຍມປໂຣປີ’’ຕ຺ຍາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອປໂຣປີຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕເສນາສນຄ຺ຄາຫທ຺ວຍໂຕ ອຎ຺ໂຎປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນນຸ ຈ ‘‘ອຍໍ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ນາມ ທຸວິໂຘ ໂຫຕິ ອຸຕຸກາເລ ຈ ວສ຺ສາວາເສ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຖ ກສ຺ມາ ‘‘ອຍມປໂຣປີ’’ຕ຺ຍາທິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ທິວສວເສນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອປຣຊ຺ຊຸຄຕາຍ ອາສາຬ຺ຫິຍາຕິ ປຐມວສ຺ສູປນາຍິກທິວສຠູຕໍ ອາສາຬ຺ຫິປຸຓ຺ຓມິຍາ ປາຏິປທໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ມາສຄຕາຍ ອາສາຬ຺ຫິຍາຕິ ທຸຕິຍວສ຺ສູປນາຍິກທິວສຠູຕສາວຓປຸຓ຺ຓມິຍາ ປາຏິປທໍ. ອປຣຊ຺ຊຸຄຕາຍ ປວາຣຓາຕິ ອສ຺ສຍຸຊປຸຓ຺ຓມິຍາ ປາຏິປທໍ.

໒໒໓. ອຸຕຸກາເລ ປຏິພາຫິຕຸໍ ນ ລຠຕີຕິ ເຫມນ຺ຕຄິມ຺ເຫສຸ ອຎ຺ເຎ ສມ຺ປຕ຺ຕຠິກ຺ຂູ ປຏິພາຫິຕຸໍ ນ ລຠຕິ. ນວກມ຺ມນ຺ຕິ ນວກມ຺ມສມ຺ມຸຕິ. ອກຕນ຺ຕິ ອປຣິສງ຺ຂຕໍ. ວິປ຺ປກຕນ຺ຕິ ອນິຏ຺ຐິຕໍ. ເອກໍ ມຎ຺ຈຏ຺ຐານໍ ທຕ຺ວາຕິ ເອກໍ ມຎ຺ຈຏ຺ຐານໍ ປຸຄ຺ຄລິກໍ ທຕ຺ວາ. ຕິຠາຄນ຺ຕິ ຕຕິຍຠາຄໍ. ເອວໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນມ຺ປິ ຖາວເຣນ ຖາວຣໍ ປຣິວຕ຺ຕນຏ຺ຐາເນເຍວ ປວິສຕິ, ນ ອິຕຣຖາ ສພ຺ພເສນາສນວິສ຺ສຊ຺ຊນໂຕ. ສເຈ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກາທີນໍ ທາຕຸກາໂມ ໂຫຕີຕິ ສເຈ ໂສ ສງ຺ຆສ຺ສ ຠຓ຺ຑຐປນຏ຺ຐານໍ ວາ ອຎ຺ເຎສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ວສນຏ຺ຐານໍ ວາ ທາຕຸໍ ນ ອິຈ຺ຉຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກາທີນຎ຺ເຎວ ທາຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ຕາທິສສ຺ສ ‘‘ຕຸຍ຺ຫໍ ປຸຄ຺ຄລິກເມວ ກຕ຺ວາ ຊຄ຺ຄາຫີ’’ຕິ ນ ສພ຺ພໍ ທາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕຕ຺ຖສ຺ສ ກຕ຺ຕພ຺ພວິຘິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເອວຎ຺ຫີຕິອາທິມ຺ຫິ ຈຍານຸຣູປໍ ຕຕິຍຠາເຄ ວາ ອຸປຑ຺ຒຠາເຄ ວາ ຄຫິເຕ ຕໍ ຠາຄໍ ທາຕຸໍ ລຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຍນາຕິ ເຕສຸ ທ຺ວີສຸ ຕີສຸ ຠິກ຺ຂູສຸ ເຍນ. ໂສ ສາມີຕິ ຕສ຺ສາ ຠູມິຍາ ວິຫາຣກຣເຓ ໂສວ ສາມີ, ຕໍ ປຏິພາຫິຕ຺ວາ ອິຕເຣນ ນ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໒໒໔. ອກຕຏ຺ຐາເນຕິ ເສນາສນໂຕ ພຫິ ຈຍາທີນໍ ອກຕຏ຺ຐາເນ. ຈຍໍ ວາ ປມຸຂໍ ວາຕິ ສງ຺ຆິກເສນາສນໍ ນິສ຺ສາຍ ຕໂຕ ພຫິ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ເອກໍ ເສນາສນໍ ວາ. ພຫິກຸຏ຺ເຏຕິ ກຸຏ຺ຏໂຕ ພຫິ, ອຕ຺ຕໂນ ກຕຏ຺ຐາເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ເສນາສນຄ຺ຄາຫກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຈຕຸປຈ຺ຈຍສາຘາຣຓກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໒໕. ຈຕຸປຈ຺ຈຍສາຘາຣຓກຖາຍໍ ສມ຺ມເຕນ ອປ຺ປມຕ຺ຕກວິສ຺ສຊ຺ຊເກນາຕິ ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍກມ຺ມວາຈາຍ ວາ ອປໂລກນກມ຺ເມນ ວາ ສມ຺ມເຕນ ອປ຺ປມຕ຺ຕກວິສ຺ສຊ຺ຊກສມ຺ມຸຕິລທ຺ເຘນ. ອວິຠຕ຺ຕໍ ສງ຺ຆິກຠຓ຺ຑນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖີຕິ ເອຕ຺ຖ ອວິຠຕ຺ຕໍ ສງ຺ຆິກຠຓ຺ຑນ຺ຕິ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈຸປ຺ປຕ຺ຕິອາກາຣທສ຺ສນໍ, ເອວໍ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ກຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ, ອປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາວ ທາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ເອຕ຺ຕກສ຺ສ ສງ຺ຆິກຠຓ຺ຑສ຺ສ ວິສ຺ສຊ຺ຊນຕ຺ຖາເຍວ ສມຄ຺ຄສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ອນຸມຕິຍາ ກຕສມ຺ມຸຕິກມ຺ມຕ຺ຕາ. ຄຸຬປິຓ຺ເຑ…ເປ… ທາຕພ຺ໂພຕິ ເອຕ຺ຖ ຄຸຬປິຓ຺ຑໍ ຕາລປກ຺ກປ຺ປມາຓນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ຐສ຺ສປີຕິ ອິທໍ ອຸປລກ຺ຂຓມຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ເຎນ ກາຣເຓນ ພຫິສີມຄຕສ຺ສປິ ເອເສວ ນໂຍ. ໂອທນປຏິວີໂສຕິ ສງ຺ຆຠຕ຺ຕາທິສງ຺ຆິກໂອທນປຏິວີໂສ. ອນ຺ໂຕອຸປຈາຣສີມາຍໍ ຐິຕສ຺ສາຕິ ອນາທເຣ ສາມິວຈນໍ, ອນ຺ໂຕອຸປຈາຣສີມາຍໍ ຐິຕສ຺ເສວ ຄາເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ພຫິອຸປຈາຣສີມໍ ປຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໓໒໕) ‘‘ພຫິອຸປຈາຣສີມາຍ ຐິຕານໍ ຄາເຫຖາຕິ ວທນ຺ຕິ, ນ ຄາເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອນ຺ໂຕຄາມຏ຺ຐານມ຺ປີຕິ ເອຕ຺ຖ ປິ-ສທ຺ໂທ ອວຸຕ຺ຕສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ, ອນ຺ໂຕຄາມຏ຺ຐານມ຺ປິ ພຫິຄາມຏ຺ຐານມ຺ປິ ຄາເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມ຺ຠາວນຕ຺ໂຖ ວາ, ເຕນ ອນ຺ໂຕຄາມຏ຺ຐານມ຺ປິ ຄາເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປເຄວ ພຫິຄາມຏ຺ຐານນ຺ຕິ.

ຈຕຸປຈ຺ຈຍສາຘາຣຓກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອິຕິ ວິນຍສງ຺ຄຫສໍວຓ຺ຓນາຠູເຕ ວິນຍາລງ຺ກາເຣ

ຈຕຸປຈ຺ຈຍຠາຊນີຍວິນິຈ຺ຉຍກຖາລງ຺ກາໂຣ ນາມ

ອຏ຺ຐວີສຕິໂມ ປຣິຈ຺ເຉໂທ.

ວິຫາຣວິນິຈ຺ຉຍກຖາວຓ຺ຓນາ

ອິທານິ ຈຕຸປຈ຺ຈຍນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ວິຫາຣສ຺ສ ຈຕຸປຈ຺ຈຍຠາຊນກຖານນ຺ຕຣໍ ວິຫາຣວິນິຈ຺ຉຍກຖາ ອາຣຠີຍເຕ. ຕຕ຺ຣິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ໂກ ວິຫາໂຣ ເກນຏ຺ເຐນ;

ວິຫາໂຣ ໂສ ກຕິວິໂຘ;

ເກນ ໂສ ກສ຺ສ ທາຕພ຺ໂພ;

ກຖໍ ໂກ ຕສ຺ສ ອິສ຺ສໂຣ.

‘‘ເກນ ໂສ ຄາຫິໂຕ ກສ຺ສ;

ອນຸຏ຺ຐາປນິຍາ ກຕິ;

ກຕິຫງ຺ເຄຫິ ຍຸຕ຺ຕສ຺ສ;

ຘຸວວາສາຍ ທີຍເຕ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ໂກ ວິຫາໂຣຕິ ຈຕູສຸ ປຈ຺ຈເຍສຸ ເສນາສນສງ຺ຂາໂຕ ຈຕູສຸ ເສນາສເນສຸ ວິຫາຣເສນາສນສງ຺ຂາໂຕ ຠິກ຺ຂູນໍ ນິວາສຠູໂຕ ປຕິສ຺ສຍວິເສໂສ. ເກນຏ຺ເຐນ ວິຫາໂຣຕິ ວິຫຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ວິຫາໂຣ, ອິຣິຍາປຖທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ມອຣິຍສງ຺ຂາເຕຫິ ຈຕູຫິ ວິຫາເຣຫິ ອຣິຍາ ເອຕ຺ຖ ວິຫຣນ຺ຕີຕ຺ຍຕ຺ໂຖ. ໂສ ກຕິວິໂຘຕິ ສງ຺ຆິກວິຫາຣຄຓສນ຺ຕກວິຫາຣປຸຄ຺ຄລິກວິຫາຣວເສນ ຕິພ຺ພິໂຘ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ ‘‘ຈາຕຸທ຺ທິສໍ ສງ຺ຆໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຠິກ຺ຂູນໍ ທິນ຺ນໍ ວິຫາຣໍ ວາ ປຣິເວຓໍ ວາ ອາວາສໍ ວາ ມຫນ຺ຕມ຺ປິ ຂຸທ຺ທກມ຺ປິ ອຠິຍຸຎ຺ຊໂຕ ອຠິໂຍໂຄ ນ ຣຸຫຕິ, ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫິຕຸມ຺ປິ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ກສ຺ມາ? ສພ຺ເພສໍ ຘຸຣນິກ຺ເຂປາຠາວໂຕ. ນ ເຫຕ຺ຖ ສພ຺ເພ ຈາຕຸທ຺ທິສາ ຠິກ຺ຂູ ຘຸຣນິກ຺ເຂປໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ. ທີຆຠາຓກາທິເຠທສ຺ສ ປນ ຄຓສ຺ສ, ເອກປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ສນ຺ຕກໍ ອຠິຍຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ສກ຺ໂກຕິ ເຕ ຘຸຣໍ ນິກ຺ຂິປາເປຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ອາຣາເມ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ອິມິນາ ທາຍກສນ຺ຕໂກ ວິຫາໂຣ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ທີເປຕິ.

ເກນ ໂສ ທາຕພ຺ໂພຕິ ຂຕ຺ຕິເຍນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເຍນ ເກນຈິ ໂສ ວິຫາໂຣ ທາຕພ຺ໂພ. ກສ຺ສ ທາຕພ຺ໂພຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ ວາ ຄຓສ຺ສ ວາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ທາຕພ຺ໂພ. ກຖໍ ທາຕພ຺ໂພຕິ ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ເທຕິ, ‘‘ອິມໍ ວິຫາຣໍ ອາຄຕານາຄຕສ຺ສ ຈາຕຸທ຺ທິສສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ, ຍທິ ຄຓສ຺ສ, ‘‘ອິມໍ ວິຫາຣໍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕານໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ, ຍທິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ, ‘‘ອິມໍ ວິຫາຣໍ ອາຍສ຺ມໂຕ ທມ຺ມີ’’ຕິ ທາຕພ຺ໂພ. ໂກ ຕສ຺ສ ອິສ຺ສໂຣຕິ ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ເທຕິ, ສງ຺ໂຆ ຕສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ອິສ຺ສໂຣ. ຍທິ ຄຓສ຺ສ ເທຕິ, ຄໂຓ ຕສ຺ສ ອິສ຺ສໂຣ. ຍທິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເທຕິ, ປຸຄ຺ຄໂລ ຕສ຺ສ ອິສ຺ສໂຣຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ທີຆຠາຓກາທິກສ຺ສ ປນ ຄຓສ຺ສ ເອກປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ສນ຺ຕກ’’ນ຺ຕິ.

ເກນ ໂສ ຄາຫິໂຕຕິ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປເກນ ໂສ ວິຫາໂຣ ຄາຫິໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸໍ, ໂຍ ນ ຉນ຺ທາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ໂທສາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ໂມຫາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ເອວຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມນ຺ນິຕພ຺ໂພ, ປຐມໍ ຠິກ຺ຂຸ ຍາຈິຕພ຺ໂພ, ຍາຈິຕ຺ວາ ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິພເລນ ສງ຺ໂຆ ຎາເປຕພ຺ໂພ –

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ, ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ, ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກໍ ສມ຺ມນ຺ເນຍ຺ຍ, ເອສາ ຎຕ຺ຕິ.

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ, ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກໍ ສມ຺ມນ຺ນຕິ. ຍສ຺ສາຍສ຺ມໂຕ ຂມຕິ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກສ຺ສ ສມ຺ມຸຕິ, ໂສ ຕຸຓ຺ຫສ຺ສ. ຍສ຺ສ ນກ຺ຂມຕິ, ໂສ ຠາເສຍ຺ຍ.

‘‘ສມ຺ມໂຕ ສງ຺ເຆນ ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ຠິກ຺ຂຸ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປໂກ, ຂມຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ຕຸຓ຺ຫີ, ເອວເມຕໍ ຘາຣຍາມີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໑໗).

ກສ຺ສ ໂສ ຄາຫິໂຕຕິ ຠິກ຺ຂູນໍ ໂສ ວິຫາໂຣ ຄາຫິໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຐມໍ ຠິກ຺ຂູ ຄເຓຕຸໍ, ຠິກ຺ຂູ ຄເຓຕ຺ວາ ເສຍ຺ຍາ ຄເຓຕຸໍ, ເສຍ຺ຍາ ຄເຓຕ຺ວາ ເສຍ຺ຍຄ຺ເຄນ ຄາເຫຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໓໑໘). ອນຸຏ຺ຐາປນິຍາ ກຕີຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍາ ວຸຑ຺ຒຕໂຣ ຄິລາໂນ ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ ສງ຺ຆໂຕ ລທ຺ຘເສນາສໂນຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ກງ຺ຂາວິຕຣຓິຍໍ (ກງຂາ. ອຏ຺ຐ. ອນຸປຂຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ‘‘ວຸຑ຺ໂຒ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ວຸຑ຺ຒຕາຍ ອນຸຏ຺ຐາປນີໂຍ, ຄິລາໂນ ຄິລານຕາຍ, ສງ຺ໂຆ ປນ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ວາ ຘມ຺ມກຖິກວິນຍຘຣຄຓວາຈກາຈຣິຍານໍ ວາ ພຫູປກາຣຕໍ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕຎ຺ຈ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ວິຫາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາ ເທຕິ, ຕສ຺ມາ ຍສ຺ສ ສງ຺ເຆນ ທິນ຺ໂນ, ໂສປິ ອນຸຏ຺ຐາປນີໂຍ’’ຕິ.

ກຕິຫງ຺ເຄຫິ ຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ຘຸວວາສາຍ ທີຍເຕຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉເທນ ທ຺ວີຫິ ອງ຺ເຄຫິ ຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ວິຫາໂຣ ທີຍເຕ. ກຕເມຫິ ທ຺ວີຫິ? ພຫູປກາຣຕາຍ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕາຍ ເຈຕິ. ກຖໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ‘‘ພຫູປກາຣຕນ຺ຕິ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກຕາທິພຫຸອຸປກາຣຠາວໍ, ນ ເກວລໍ ອິທເມວາຕິ ອາຫ ‘ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕຎ຺ຈາ’ຕິ. ເຕນ ພຫູປກາຣຕ຺ເຕປິ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕ຺ຕາຠາເວ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕ຺ເຕປິ ພຫູປກາຣຕ຺ຕາຠາເວ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ວິນຍຕ຺ຖມຎ຺ຊູສາຍໍ (ກງຂາ. ອຠິ. ຏີ. ອນຸປຂຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ວຈນໂຕ. ໂອມກປຣິຈ຺ເຉເທນ ເອເກນ ອງ຺ເຄນ ຍຸຕ຺ຕສ຺ສປິ. ກຕເມນ ເອເກນ ອງ຺ເຄນ? ພຫູປກາຣຕາຍ ວາ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕາຍ ວາ. ກຖໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ‘‘ພຫູປກາຣຕໍ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕຎ຺ຈ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕຕິ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ພຫູປກາຣຕໍ, ຘມ຺ມກຖິກາທີນໍ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕຎ຺ຈ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ’’ຕິ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ປາຈິຕ຺ຕິຍ ໓.໑໑໙-໑໒໑) ວຈນໂຕ.

ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ປນ ທຸວິໂຘ ອຸຕຸກາເລ ຈ ວສ຺ສາວາເສ ຈາຕິ ກາລວເສນ. ອຖ ວາ ຕໂຍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາ ປຸຣິມໂກ ປຈ຺ຉິມໂກ ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕໂກຕິ. ເຕສໍ ວິເສໂສ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ໂຕວ. ‘‘ອຸຕຸກາເລ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕໂກ ຈ ຕງ຺ຂຓປຏິສລ຺ລາໂນ ຈາຕິ ທຸພ຺ພິໂຘ. ວສ຺ສາວາເສ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ປຸຣິມໂກ ຈ ປຈ຺ຉິມໂກ ຈາຕິ ທຸພ຺ພິໂຘຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາ’’ຕິ ອາຈຣິຍາ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ວຈນໍ ປາຬິຍມ຺ປິ ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ນ ອາຄຕໍ. ປາຬິຍໍ (ຈູຬວ. ໓໑໘) ປນ ‘‘ຕໂຍເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ເສນາສນຄ຺ຄາຫາ ປຸຣິມໂກ ປຈ຺ຉິມໂກ ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕໂກ’’ອິຈ຺ເຈວ ອາຄໂຕ, ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໓໑໘) ‘‘ຕີສຸ ເສນາສນຄ຺ຄາເຫສຸ ປຸຣິມໂກ ຈ ປຈ຺ຉິມໂກ ຈາຕິ ອິເມ ທ຺ເວ ຄາຫາ ຖາວຣາ, ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕເກ ອຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ’’ຕິ ອາຄໂຕ.

ອິທານິ ປນ ເອກຈ຺ເຈ ອາຈຣິຍາ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ກາເລ ສພ຺ເພ ວິຫາຣາ ສງ຺ຆິກາວ, ປຸຄ຺ຄລິກວິຫາໂຣ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ກສ຺ມາ? ວິຫາຣທາຍການໍ ວິຫາຣທານກາເລ ກຸລູປກາ ‘ອິມໍ ວິຫາຣໍ ອາຄຕານາຄຕສ຺ສ ຈາຕຸທ຺ທິສສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ເທມາ’ຕິ ວຈີເຠທໍ ກາຣາເປນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ນວວິຫາຣາປິ ສງ຺ຆິກາ ເອວ. ເອກຈ຺ເຈສຸ ວິຫາເຣສຸ ເອວໍ ອວຕ຺ວາ ເທນ຺ເຕສຸປິ ‘ຕສ຺ມິໍ ຊີວນ຺ເຕ ປຸຄ຺ຄລິໂກ ໂຫຕິ, ມເຕ ສງ຺ຆິໂກເຍວາ’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ໂປຣາຓກວິຫາຣາປິ ສງ຺ຆິກາວ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ເຣວໍ ວິຈາເຣຕພ຺ໂພ – ວຈີເຠທໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ທິນ຺ນວິຫາເຣສຸປິ ທາຍກາ ສງ຺ຆໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ກໂຣນ຺ຕາ ນາມ ອປ຺ປກາ, ‘‘ອິມໍ ນາມ ຠິກ຺ຂຸໍ ອິມໍ ນາມ ເຖຣໍ ວສາເປສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ປຸຕ຺ຕທາຣມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈາທີຫິ ສມ຺ມນ຺ເຕຕ຺ວາ ປຕິຏ຺ຐາເປນ຺ຕິ, ປຕິຏ຺ຐານກາເລ ອວທນ຺ຕາປິ ທານກາເລ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ວທນ຺ຕິ. ອຖ ປນ ກຸລູປກາ ທານກາເລ ສິກ຺ຂາເປຕ຺ວາ ວທາເປນ຺ຕິ, ເອວໍ ວທນ຺ຕາປິ ທາຍກາ ອປ຺ປກາ ສງ຺ຆໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ເທນ຺ຕິ, ພຫຸຕຣາ ອຕ຺ຕໂນ ກຸລູປກເມວ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ເທນ຺ຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ກຸລູປການໍ ວຈນໍ ນວສຸ ອຘມ຺ມິກທາເນສຸ ‘‘ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປຣິຓຕໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຣິຓາເມຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໖໐; ປາຈິ. ໔໙໒) ວຸຕ຺ຕໍ ເອກໍ ອຘມ຺ມິກທານໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ‘‘ຕສ຺ມິໍ ຊີວນ຺ເຕ ປຸຄ຺ຄລິໂກ, ມເຕ ສງ຺ຆິໂກ’’ຕິ ອຍໍ ປາໂຐ ມູລປຸຄ຺ຄລິກວິສເຍ ນ ອາຄໂຕ, ມູລສງ຺ຆິກວິຫາຣໍ ຊຄ຺ຄາເປຕຸໍ ປຸຄ຺ຄລິກກາຣາປນຏ຺ຐາເນ ອາຄໂຕ, ຕສ຺ມາ ນວວິຫາຣາປິ ປຸຄ຺ຄລໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ທິນ຺ນາ ສນ຺ຕິເຍວ. ໂປຣາຓກວິຫາຣາປິ ມູເລ ປຸຄ຺ຄລິກວເສນ ທິນ຺ນາ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກາທີນໍ ປຸຄ຺ຄລິກວເສເນວ ທີຍມານາປິ ຕສ຺ມິໍ ຊີວນ຺ເຕເຍວ ວິສ຺ສາສວເສນ ຄຍ຺ຫມານາປິ ປຸຄ຺ຄລິກາ ໂຫນ຺ຕິເຍວ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພໂສ ປຸຄ຺ຄລິກວິຫາຣສ຺ສ ອຠາວວາໂທ ວິຈາເຣຕພ຺ໂພວ.

ອຎ຺ເຎ ປນ ອາຈຣິຍາ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ກາເລ ສງ຺ຆິກວິຫາຣາ ນາມ ນ ສນ຺ຕິ, ສພ຺ເພ ປຸຄ຺ຄລິກາວ. ກສ຺ມາ? ນວວິຫາຣາປິ ປຕິຏ຺ຐາປນກາເລ ທານກາເລ ຈ ກຸລູປກຠິກ຺ຂຸໍເຍວ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ປຸຄ຺ຄລິກາວ, ໂປຣາຓກວິຫາຣາປິ ສິສ຺ສານຸສິສ຺ເສຫິ ວາ ອຎ຺ເຎຫິ ວາ ປຸຄ຺ຄເລຫິ ເອວ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ, ນ ກທາຈິ ສງ຺ເຆນ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ປຸຄ຺ຄລິກາວ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ສງ຺ຆິກາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣາປ຺ເຍວໍ ວິຈາເຣຕພ຺ພໍ – ນວວິຫາເຣປິ ປຕິຏ຺ຐານກາເລປິ ທານກາເລປິ ເອກຈ຺ເຈ ສງ຺ຆໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ກໂຣນ຺ຕິ, ເອກຈ຺ເຈ ປຸຄ຺ຄລໍ. ປຸພ຺ເພວ ປຸຄ຺ຄລໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ກເຕປິ ອຕ຺ຖກາມານໍ ປຓ຺ຑິຕານໍ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ປຸຄ຺ຄລິກທານໂຕ ສງ຺ຆິກທານເມວ ມຫປ຺ຜລຕຣນ຺ຕິ ສທ຺ທຫິຕ຺ວາ ສງ຺ຆິເກ ກໂຣນ຺ຕາປິ ທາຍກາ ສນ຺ຕິ, ປຸຄ຺ຄລິກວເສນ ປຏິຄ຺ຄຫິເຕ ໂປຣາຓກວິຫາເຣປິ ເກຈິ ຠິກ຺ຂູ ມຣຓກາເລ ສງ຺ຆສ຺ສ ນິຍ຺ຍາເຕນ຺ຕິ. ເກຈິ ກສ຺ສຈິ ອທຕ຺ວາ ມຣນ຺ຕິ, ຕທາ ໂສ ວິຫາໂຣ ສງ຺ຆິໂກ ໂຫຕິ. ສວຕ຺ຖຸກມຫາວິຫາເຣ ປນ ກໂຣນ຺ຕາ ຣາຊຣາຊມຫາມຕ຺ຕາທໂຍ ‘‘ປຎ຺ຈວສ຺ສສຫສ຺ສປຣິມາຓໍ ສາສນໍ ຍາວ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕາວ ມມ ວິຫາເຣ ວສິຕ຺ວາ ສງ຺ໂຆ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈເຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕູ’’ຕິ ປຓິຘາຍ ຈິຣກາລໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປາທກຣໍ ຄາມເຂຕ຺ຕາທິກໍ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ວິຫາຣສ຺ສ ເທມາ’’ຕິ ເທນ຺ຕິ, ວິຫາຣສ຺ສາຕິ ຈ ວິຫາເຣ ວສນກສງ຺ຆສ຺ສ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ເທນ຺ຕິ, ນ ກຸລູປກຠູຕສ຺ສ ເອກປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເອວ, ຕສ຺ມາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ສງ຺ຆິກາ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ປາສາເຓສຸ ອກ຺ຂຣໍ ລິຂິຕ຺ວາປິ ຐເປນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພໂສ ສງ຺ຆິກວິຫາຣາຠາວວາໂທປິ ວິຈາເຣຕພ຺ໂພວ.

ອປເຣ ປນ ອາຈຣິຍາ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ກາເລ ວິຫາຣທາຍກສນ຺ຕກາວ, ຕສ຺ມາ ທາຍກາເຍວ ວິຈາເຣຕຸໍ ອິສ຺ສຣາ, ນ ສງ຺ໂຆ, ນ ປຸຄ຺ຄໂລ. ວິຫາຣທາຍເກ ອສນ຺ເຕປິ ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ຕຘີຕຸນຕ຺ຕປນຕ຺ຕາທໂຍ ຍາວ ກຸລປຣມ຺ປຣາ ຕສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ອິສ຺ສຣາວ ໂຫນ຺ຕິ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ‘ເຍນ ວິຫາໂຣ ກາຣິໂຕ, ໂສ ວິຫາຣສາມິໂກ’ຕິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໑໑໖) ອາຄຕຕ຺ຕາ ຈ ‘ຕສ຺ສ ວາ ກຸເລ ໂຍ ໂກຈິ ອາປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ’ຕິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໑໑໖) ຈ ວຈນໂຕ ວິຫາຣສ຺ສາມິຠູໂຕ ທາຍໂກ ວາ ຕສ຺ສ ວໍເສ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ວາ ວິຈາເຣຕຸໍ ອິສ຺ສໂຣ. ‘ປຈ຺ຉິນ຺ເນ ກຸລວໍເສ ໂຍ ຕສ຺ສ ຊນປທສ຺ສ ສາມິໂກ, ໂສ ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ປຸນ ເທຕິ ຈິຕ຺ຕລປພ຺ພເຕ ຠິກ຺ຂຸນາ ນີຫຏໍ ອຸທກວາຫກໍ ອຬນາຄຣາຊມເຫສີ ວິຍ, ເອວມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໓໘-໕໓໙) ວຈນໂຕ ວິຫາຣທາຍກສ຺ສ ກຸລວໍເສ ປຈ຺ຉິນ຺ເນປິ ຕສ຺ສ ຊນປທສ຺ສ ອິສ຺ສໂຣ ຣາຊາ ວາ ຣາຊມຫາມຕ຺ໂຕ ວາ ໂຍ ໂກຈິ ອິສ຺ສໂຣ ວາ ວິຫາຣໍ ວິຈາເຣຕຸໍ ຍຖາຊ຺ຌາສຍໍ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕມ຺ປິ ອຎ຺ເຎ ປຓ຺ຑິຕາ ນານຸຊານນ຺ຕິ.

ກຖໍ? ‘‘ເຍນ ວິຫາໂຣ ກາຣິໂຕ, ໂສ ວິຫາຣສາມິໂກ’’ຕິ ວຈນໍ ປຸພ຺ພໂວຫາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອິທານິ ອິສ຺ສຣວເສນ ຍຖາ ເຊຕວນໍ, ປຕ຺ຕສ຺ສາມິໂກຕ຺ຍາທິ. ຍຖາ ຫິ ເຊຕສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ວນໍ ອຸຍ຺ຍານໍ ເຊຕວນນ຺ຕິ ວິຄ຺ຄເຫ ກເຕ ຍທິປິ ອນາຖປິຓ຺ຑິເກນ ກິຓິຕ຺ວາ ວິຫາຣປຕິຏ຺ຐາປນກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຣາຊກຸມາໂຣ ຕສ຺ສ ອຸຍ຺ຍານສ຺ສ ອິສ຺ສໂຣ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາປິ ອນາຖປິຓ຺ຑິເກນ ກິຓິຕກາລໂຕ ປຸພ຺ເພ ອິສ຺ສຣຠູຕປຸພ຺ພຕ຺ຕາ ປຸພ຺ພໂວຫາຣວເສນ ສພ຺ພທາປິ ເຊຕວນນ຺ຕ຺ເວວ ໂວຫຣີຍຕິ. ຍຖາ ຈ ປຕ຺ຕສ຺ສ ສາມິໂກ ປຕ຺ຕສ຺ສາມິໂກຕິ ວິຄ຺ຄເຫ ກເຕ ຍທິປິ ທາຍເກຫິ ກິຓິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ທິນ຺ນກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ກມ຺ມາໂຣ ປຕ຺ຕສ຺ສ ອິສ຺ສໂຣ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາປິ ທາຍເກນ ກິຓິຕກາລໂຕ ປຸພ຺ເພ ອິສ຺ສຣຠູຕປຸພ຺ພຕ຺ຕາ ປຸພ຺ພໂວຫາຣວເສນ ປຕ຺ຕສ຺ສາມິໂກຕ຺ເວວ ໂວຫຣີຍຕິ, ເອວໍ ຍທິປິ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ທິນ຺ນກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທາຍໂກ ວິຫາຣສ຺ສ ອິສ຺ສໂຣ ນ ໂຫຕິ ວຕ຺ຖຸປຣິຈ຺ຈາຄລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ທານສ຺ສ, ຕຖາປິ ທານກາລໂຕ ປຸພ຺ເພ ອິສ຺ສຣຠູຕປຸພ຺ພຕ຺ຕາ ປຸພ຺ພໂວຫາຣວເສນ ວິຫາຣສ຺ສາມິໂກຕ຺ເວວ ໂວຫຣີຍຕິ, ນ ມຸຂ຺ຍໂຕ ອິສ຺ສຣຠາວໂຕຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ສງ຺ຆສ຺ສ ວາ ຄຓສ຺ສ ວາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ທິນ຺ນກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສງ຺ຆາທໂຍ ປຏິຄ຺ຄາຫກາ ເອວ ວິຈາເຣຕຸໍ ອິສ຺ສຣາ, ນ ທາຍໂກ.

ກຖໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ສນ຺ເຕສຸປິ ອນາຖປິຓ຺ຑິກາທີສຸ ວິຫາຣທາຍເກສຸ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ຈູຬວ. ໓໑໗) ສງ຺ເຆນ ສມ຺ມຕໍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກໍ ອນຸຊານິຕ຺ວາ, ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ…ເປ… ເສຍ຺ຍຄ຺ເຄນ ຄາເຫຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ຈູຬວ. ໓໑໘) ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກສ຺ເສວ ວິຈາເຣຕຸໍ ອິສ຺ສຣຠາວສ຺ສ ວຈນໂຕ ຈ ‘‘ທ຺ເວ ຠິກ຺ຂູ ສງ຺ຆິກໍ ຠູມິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂສເຘຕ຺ວາ ສງ຺ຆິກໍ ເສນາສນໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເຍນ ສາ ຠູມິ ປຐມໍ ຄຫິຕາ, ໂສ ສາມີ’’ຕິ ຈ ‘‘ອຸໂຠປິ ປຸຄ຺ຄລິກໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ໂສເຍວ ສາມີ’’ຕິ ຈ ‘‘ໂຍ ປນ ສງ຺ຆິກໍ ວລ຺ລິມຕ຺ຕມ຺ປິ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອາຫຣິເມນ ອຸປກຣເຓນ ສງ຺ຆິກາຍ ຠູມິຍາ ປຸຄ຺ຄລິກວິຫາຣໍ ກາເຣຕິ, ອຸປຑ຺ຒໍ ສງ຺ຆິກໍ ອຸປຑ຺ຒໍ ປຸຄ຺ຄລິກ’’ນ຺ຕິ ຈ ສງ຺ຆປຸຄ຺ຄລານໍເຍວ ສາມິຠາວສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

‘‘ຕສ຺ສ ວາ ກຸເລ ໂຍ ໂກຈິ ອາປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາວຈນມ຺ປິ ເຕສໍ ວິຫາຣສ຺ສ ອິສ຺ສຣຠາວທີປກໍ ນ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ຄມິໂກ ຠິກ຺ຂຸ ທິສໍ ຄນ຺ຕຸກາໂມ ວິຫາເຣ ອາປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຠິກ຺ຂຸສາມເຓຣອາຣາມິເກສຸ ອສນ຺ເຕສຸ ເຕ ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຄນ຺ຕພ຺ພຠາວເມວ ທີເປຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ອິມໍ ປນ ທສວິຘມ຺ປິ ເສຍ຺ຍໍ ສງ຺ຆິເກ ວິຫາເຣ ສນ຺ຖຣິຕ຺ວາ ວາ ສນ຺ຖຣາເປຕ຺ວາ ວາ ປກ຺ກມນ຺ເຕນ ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ປກ຺ກມິຕພ຺ພໍ, ອາປຸຈ຺ຉນ຺ເຕນ ຈ ຠິກ຺ຂຸມ຺ຫິ ສຕິ ຠິກ຺ຂຸ ອາປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ…ເປ… ຕສ຺ມິໍ ອສຕິ ອາຣາມິໂກ, ຕສ຺ມິມ຺ປິ ອສຕິ ເຍນ ວິຫາໂຣ ກາຣິໂຕ, ໂສ ວິຫາຣສ຺ສາມິໂກ, ຕສ຺ສ ວາ ກຸເລ ໂຍ ໂກຈິ ອາປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ເອວໍ ອາຣາມິກສ຺ສປິ ອາປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພໂຕ ໂອໂລກນຕ຺ຖາຍ ວຕ຺ຕສີເສເນວ ອາປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ນ ເຕສໍ ສງ຺ຆິກເສນາສນສ຺ສ ອິສ຺ສຣຠາວໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

‘‘ປຈ຺ຉິນ຺ເນ ກຸລວໍເສ’’ຕ຺ຍາທິວຈນຎ຺ຈ ອກປ຺ປິຍວເສນ ກຕານໍ ອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ປຏິຄ຺ຄຫິຕານໍ ເຂຕ຺ຕວຕ຺ຖຸຕຬາກາທີນໍ ອກປ຺ປິຍຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂູຫິ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕານໍ ກປ຺ປິຍກຣຓຕ຺ຖາຍ ຣາຊາທີຫິ ຄເຫຕ຺ວາ ປຸນ ເຕສໍເຍວ ຠິກ຺ຂູນໍ ທານເມວ ທີເປຕິ, ນ ເຕສໍ ຣາຊາທີນໍ ເຕຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ອຎ຺ເຎສໍ ສງ຺ຆຄຓປຸຄ຺ຄລເຈຕິຍານໍ ທານໍ. ຍທິ ທເທຍ຺ຍຸໍ, ອຘມ຺ມິກທານອຘມ຺ມິກປອຄ຺ຄຫອຘມ຺ມິກປຣິໂຠຄາ ສິຍຸໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ປຣິວາເຣ (ປຣິ. ອຏ຺ຐ. ໓໒໙) ‘‘ນວ ອຘມ຺ມິການິ ທານານິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຣິຓຕໍ ອຎ຺ຎສງ຺ຆສ຺ສ ວາ ເຈຕິຍສ຺ສ ວາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ປຣິຓາເມຕິ, ເຈຕິຍສ຺ສ ປຣິຓຕໍ ອຎ຺ຎເຈຕິຍສ຺ສ ວາ ສງ຺ຆສ຺ສ ວາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ປຣິຓາເມຕິ, ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປຣິຓຕໍ ອຎ຺ຎປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ສງ຺ຆສ຺ສ ວາ ເຈຕິຍສ຺ສ ວາ ປຣິຓາເມຕີ’’ຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ (ປຣິ. ອຏ຺ຐ. ໓໒໙) ‘‘ນວ ອຘມ຺ມິການິ ທານານີຕິ…ເປ… ເອວໍ ວຸຕ຺ຕານິ. ນວ ປຏິຄ຺ຄຫປຣິໂຠຄາຕິ ເອເຕສໍເຍວ ທານານໍ ປຏິຄ຺ຄຫາ ຈ ປຣິໂຠຄາ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ຍທິ ຣາຊາທໂຍ ອິສ຺ສຣາຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ເທຍ຺ຍຸໍ, ຕມ຺ປິ ທານໍ ອຘມ຺ມິກທານໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ທານໍ ປຏິຄ຺ຄຫາ ຈ ອຘມ຺ມິກປຏິຄ຺ຄຫາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕໍ ທານໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕາ ຈ ອຘມ຺ມິກປຣິໂຠຄາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອຖາປິ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍຸໍ ‘‘ວິຫາຣທານໍ ສງ຺ຆສ຺ສ, ອຄ຺ຄໍ ພຸທ຺ເຘນ ວຓ຺ຓິຕນ຺ຕິອາທີສຸ (ຈູຬວ. ໒໙໕, ໓໑໕) ‘ສງ຺ຆສ຺ສາ’ຕິ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ‘ທານ’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສາມິສມ຺ພນ຺ໂຘ ນ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ສມ຺ປທານເມວ, ‘ທາຍກສ຺ສາ’ຕິ ປນ ສາມິສມ຺ພນ຺ໂຘ ອຊ຺ຌາຫຣິຕພ຺ໂພ, ຕສ຺ມາ ສາມິຠູໂຕ ທາຍໂກວ ອິສ຺ສໂຣ, ນ ສມ຺ປທານຠູໂຕ ສງ຺ໂຆ’’ຕິ. ເຕ ເອວໍ ວຕ຺ຕພ຺ພາ – ‘‘ວິຫາຣທານໍ ສງ຺ຆສ຺ສາ’’ຕິ ອິທໍ ທານສມເຍ ປວຕ຺ຕວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ທິນ຺ນສມເຍ ປວຕ຺ຕວເສນ. ທານກາເລ ຫິ ທາຍໂກ ອຕ຺ຕໂນ ວຕ຺ຖຸຠູຕໍ ວິຫາຣໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຣິຈ຺ຈຊິຕ຺ວາ ເທຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ທາຍໂກ ສາມີ ໂຫຕິ, ສງ຺ໂຆ ສມ຺ປທານໍ, ທິນ຺ນກາເລ ປນ ສງ຺ໂຆວ ສາມີ ໂຫຕິ ວິຫາຣສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ, ນ ທາຍໂກ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ສງ຺ໂຆ ວິຈາເຣຕຸໍ ອິສ຺ສໂຣ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ທາຍເກຫີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໒໗໓). ອິທໍ ປນ ສທ຺ທລກ຺ຂຓຄຣຸກາ ສທ຺ທຫິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ຈີວຣາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ທານກາເລເຍວ ທາຍກສນ຺ຕກຠາໂວ ທິນ຺ນກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຏິຄ຺ຄາຫກສນ຺ຕກຠາໂວ ສພ຺ເພສໍ ປາກໂຏ, ຕສ຺ມາ ອິທມ຺ປິ ວຈນໍ ທາຍກສນ຺ຕກຠາວສາຘກໍ ນ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອວໍ ໂຫຕຸ, ຕຖາປິ ‘‘ສເຈ ຠິກ຺ຂູຫິ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ສາມິໂກ ວາ ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ຕຘີຕໂຣ ວາ ອຎ຺ໂຎ ວາ ໂກຈິ ວໍເສ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ປຸນ ກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ເທຕິ, ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໓໘-໕໓໙) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິຫາຣສ຺ສາມິກຠູຕທາຍກສ຺ສ ວາ ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ຕຘີຕາທີນໍ ວໍເສ ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ວາ ທາຕຸໍ ອິສ຺ສຣຠາໂວ ສິທ຺ໂຘເຍວາຕິ. ນ ສິທ຺ໂຘ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ນນຸ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠິກ຺ຂູຫິ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕຠາວໍ ຎຕ຺ວາ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ອກປ຺ປິຍຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂູຫິ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕເມວ ກປ຺ປິຍກຣຓຕ຺ຖາຍ ທາຍກາທີຫິ ປຸນ ກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ເທຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ຍຖາ ອປ຺ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂູຫິ ອປຣິຠຸຕ຺ຕເມວ ຂາທນີຍໂຠຊນີຍໍ ຠິກ຺ຂຸສນ຺ຕກໍເຍວ ອາປຕ຺ຕິໂມຈນຕ຺ຖໍ ທາຍກາທໂຍ ປຏິຄ຺ຄຫາເປຕິ, ນ ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ, ຍຖາ ຈ ພີຊຄາມປຣິຍາປນ຺ນໍເຍວ ຠິກ຺ຂຸສນ຺ຕກໍ ພີຊຄາມຠູຕຄາມຠາວໂຕ ປຣິໂມຈນຕ຺ຖໍ ກປ຺ປິຍກາຣກາທໂຍ ກປ຺ປິຍໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ນ ອປຣິຍາປນ຺ນໍ, ເອວໍ ອກປ຺ປິຍໍ ຠິກ຺ຂູຫິ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍເຍວ ຕຬາກາທິກໍ ກປ຺ປິຍກຣຓຕ຺ຖໍ ທາຍກາທໂຍ ປຸນ ເທນ຺ຕິ, ນ ອປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອິທມ຺ປິ ວຈນໍ ກປ຺ປິຍກຣຓຕ຺ຕໍເຍວ ສາເຘຕິ, ນ ອິສ຺ສຣຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

ຕຖາປິ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍຸໍ ‘‘ຊາຕິຠູມິຍໍ ຊາຕິຠູມິກາ ອຸປາສກາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຘມ຺ມິກຕ຺ເຖຣໍ ສຕ຺ຕຫິ ຊາຕິຠູມິກວິຫາເຣຫິ ປພ຺ພາຊຍິໍສູຕິ ວຈນໂຕ ທາຍໂກ ວິຫາຣສ຺ສ ອິສ຺ສໂຣຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ອິສ຺ສຣຕ຺ຕາເຍວ ຫິ ເຕ ເຖຣໍ ປພ຺ພາເຊຕຸໍ ສກ຺ກາ, ໂນ ອນິສ຺ສຣາ’’ຕິ, ນ ໂຂ ປເນວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ? ‘‘ຊາຕິຠູມິກາ ອຸປາສກາ’’ອິຈ຺ເຈວ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ‘‘ວິຫາຣທາຍກາ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ມິໍ ເທເສ ວສນ຺ຕາ ພຫໂວ ອຸປາສກາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຘມ຺ມິກຕ຺ເຖຣໍ ອຍຸຕ຺ຕຈາຣິຕ຺ຕາ ສກລສຕ຺ຕວິຫາຣໂຕ ປພ຺ພາຊຍິໍສຸ, ນ ອຕ຺ຕໂນ ວິຫາຣທາຍກຠາເວນ ອິສ຺ສຣຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ອິທມ຺ປິ ອຸທາຫຣຓໍ ນ ອິສ຺ສຣຠາວທີປກໍ, ອຖ ໂຂ ອປຣາຘານຸຣູປກຣຓຠາວທີປກນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວໍ ຍທາ ທາຍໂກ ວິຫາຣໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ເທຕິ, ຕສ຺ສ ມຸຎ຺ຈເຈຕນໍ ປຕ຺ວາ ທິນ຺ນກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂສ ວາ ຕສ຺ສ ວໍເສ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ວາ ຊນປທສ຺ສາມິກຣາຊາທໂຍ ວາ ອິສ຺ສຣາ ຠວິຕຸໍ ວາ ວິຈາເຣຕຸໍ ວາ ນ ລຠນ຺ຕິ, ປຏິຄ຺ຄາຫກຠູໂຕ ສງ຺ໂຆ ວາ ຄໂຓ ວາ ປຸຄ຺ຄໂລ ວາ ໂສເຍວ ອິສ຺ສໂຣ ຠວິຕຸໍ ວາ ວິຈາເຣຕຸໍ ວາ ລຠຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຖ ທາຍກາທີນໍ ອິສ຺ສໂຣ ຠວິຕຸໍ ອລຠນຠາໂວ ກຖໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ‘‘ວຕ຺ຖຸປຣິຈ຺ຈາຄລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ທານສ຺ສ, ປຖວາທິວຕ຺ຖຸປຣິຈ຺ຈາເຄນ ຈ ປຸນ ຄຫຓສ຺ສ ອຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ ວຈນໂຕ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍໍ ທີຍມານໍ ປຕຕິ, ຕໍ ສາມໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ, ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ທາຍເກຫີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໒໗໓) ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ‘‘ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ທາຍເກຫີຕິ ວຈເນນ ປເນຕ຺ຖ ປຣສນ຺ຕກາຠາໂວ ທີປິໂຕ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ສງ຺ຆາທີນໍ ອິສ຺ສໂຣ ຠວິຕຸໍ ລຠນຠາໂວ ກຖໍ ຎາຕພ຺ໂພຕິ ເຈ? ສງ຺ຆິໂກ ນາມ ວິຫາໂຣ ສງ຺ຆສ຺ສ ທິນ຺ໂນ ໂຫຕິ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ໂຕ, ‘‘ປຸຄ຺ຄລິເກ ປຸຄ຺ຄລິກສຎ຺ຎີ ອຎ຺ຎສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລິເກ ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ, ອຕ຺ຕໂນ ປຸຄ຺ຄລິເກ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍປາຬິຍໍ (ປາຈິ. ໑໑໗, ໑໒໗) ອາຄມນໂຕ ຈ ‘‘ອນ຺ຕມໂສ ຈຕຸຣງ຺ຄຸລປາທກໍ ຄາມທາຣເກຫິ ປໍສ຺ວາຄາຣເກສຸ ກີຬນ຺ເຕຫິ ກຕມ຺ປິ ສງ຺ຆສ຺ສ ທິນ຺ນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຄຣຸຠຓ຺ຑໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໓໒໑) ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ ວຈນໂຕ ຈ ‘‘ອຠິໂຍເຄປິ ເຈຕ຺ຖ ຈາຕຸທ຺ທິສໍ ສງ຺ຆໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຠິກ຺ຂູນໍ ທິນ຺ນໍ ວິຫາຣໍ ວາ ປຣິເວຓໍ ວາ ອາວາສໍ ວາ ມຫນ຺ຕມ຺ປິ ຂຸທ຺ທກມ຺ປິ ອຠິຍຸຎ຺ຊໂຕ ອຠິໂຍໂຄ ນ ຣຸຫຕິ, ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫິຕຸມ຺ປິ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ກສ຺ມາ? ສພ຺ເພສໍ ຘຸຣນິກ຺ເຂປາຠາວໂຕ. ນ ເຫຕ຺ຖ ສພ຺ເພ ຈາຕຸທ຺ທິສາ ຠິກ຺ຂູ ຘຸຣນິກ຺ເຂປໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ. ທີຆຠາຓກາທິເຠທສ຺ສ ປນ ຄຓສ຺ສ ເອກປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ສນ຺ຕກໍ ອຠິຍຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ສກ຺ໂກຕິ ເຕ ຘຸຣໍ ນິກ຺ຂິປາເປຕຸ’’ນ຺ຕິ ທຸຕິຍປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາຍໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໐໒) ວຈນໂຕ ຈ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

ກຖໍ ທາຍກາທີນໍ ວິຈາເຣຕຸໍ ອລຠນຠາໂວ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ສນ຺ເຕສຸປິ ເວຬຸວນວິຫາຣາທິທາຍເກສຸ ເຕສໍ ວິຈາຣຓໍ ອນນຸຊານິຕ຺ວາ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸ’’ນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂຸສ຺ເສວ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກສມ຺ມຸຕິອນຸຊານໂຕ ຈ ຠຓ຺ຑນກາຣເກສຸ ໂກສມ຺ພກຠິກ຺ຂູສຸ ສາວຕ຺ຖິໍ ອາຄເຕສຸ ອນາຖປິຓ຺ຑິເກນ ຈ ວິສາຂາຍ ມຫາອຸປາສິກາຍ ຈ ‘‘ກຖາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ເຕສຸ ຠິກ຺ຂູສຸ ປຏິປຊ຺ຊາມີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໔໖໘) ເອວໍ ເຊຕວນວິຫາຣທາຍກປຸພ຺ພາຣາມວິຫາຣທາຍກຠູເຕສຸ ອາໂຣຈິເຕສຸປິ ເຕສໍ ເສນາສນວິຈາຣຓໍ ອວຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມຕາ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖເຣນ ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເຕສຸ ຠິກ຺ຂູສຸ ເສນາສເນ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອາໂຣຈິເຕ ‘‘ເຕນ ຫິ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ວິວິຕ຺ຕໍ ເສນາສນໍ ທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ສເຈ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ວິວິຕ຺ຕໍ ນ ໂຫຕິ, ກຖໍ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ເຕນ ຫິ ວິວິຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາປິ ທາຕພ຺ພໍ, ນ ຕ຺ເວວາຫໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນ ວຸຑ຺ຒຕຣສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເສນາສນໍ ປຏິພາຫິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວທາມິ, ໂຍ ປຏິພາເຫຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໔໗໓) ເຖຣສ຺ເສວ ເສນາສນສ຺ສ ວິຈາຣຓສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ຈ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

ກຖໍ ປນ ສງ຺ຆາທີນໍ ເສນາສນໍ ວິຈາເຣຕຸໍ ລຠນຠາໂວ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ? ‘‘ເອວຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມນ຺ນິຕພ຺ໂພ – ປຐມໍ ຠິກ຺ຂຸ ຍາຈິຕພ຺ໂພ, ຍາຈິຕ຺ວາ ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິພເລນ ສງ຺ໂຆ ຎາເປຕພ຺ໂພ –

ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ…ເປ… ສມ຺ມໂຕ ສງ຺ເຆນ ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ຠິກ຺ຂຸ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປໂກ, ຂມຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ຕຸຓ຺ຫີ, ເອວເມຕໍ ຘາຣຍາມີຕິ (ຈູຬວ. ໓໑໗).

ເອວໍ ສງ຺ເຆນ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກໍ ສມ຺ມນ຺ນາເປຕ຺ວາ ປຸນ ເຕນ ສງ຺ຆສມ຺ມເຕນ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປເກນ ເສນາສນຄ຺ຄາຫກວິຘານໍ ອນຸຊານິຕຸໍ ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຐມໍ ຠິກ຺ຂູ ຄເຓຕຸໍ, ຠິກ຺ຂູ ຄເຓຕ຺ວາ ເສຍ຺ຍາ ຄເຓຕຸໍ, ເສຍ຺ຍາ ຄເຓຕ຺ວາ ເສຍ຺ຍຄ຺ເຄນ ຄາເຫຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ສງ຺ຆິກເສນາສນສ຺ສ ສງ຺ເຆນ ວິຈາເຣຕຸໍ ລຠນຠາໂວ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

‘‘ທີຆຠາຓກາທິເຠທສ຺ສ ປນ ຄຓສ຺ສ ເອກປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ທິນ຺ນວິຫາຣາທິໍ ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ເຕ ຘຸຣນິກ຺ເຂປສມ຺ຠວາ ປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໐໒) ອາຄມນໂຕ ຈ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ປຸຄ຺ຄລິເກ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ປາຬິຍໍ (ປາຈິ. ໑໑໗) ອາຄມນໂຕ ຈ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ປນ ວິສ຺ສາໂສ ຣຸຫຕິ, ຕສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຄ຺ຄລິກມິວ ໂຫຕີຕິ ມຫາປຈ຺ຈຣິອາທີສຸ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໑໑໒) ວຈນໂຕ ຈ ຄຓສ຺ສ ທິນ຺ໂນ ຄຓສນ຺ຕກວິຫາໂຣ ຄເຓເນວ ວິຈາຣີຍເຕ, ໂນ ທາຍກາທີຫິ. ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ທິນ຺ໂນ ປຸຄ຺ຄລິກວິຫາໂຣປິ ປຏິຄ຺ຄາຫກປຸຄ຺ຄເລເນວ ວິຈາຣີຍເຕ, ໂນ ທາຍກາທີຫີຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ເອວໍ ວິນຍປາຬິຍໍ ອຏ຺ຐກຖາຏີກາສຸ ຈ ວິຫາຣສ຺ສ ສງ຺ຆິກຄຓສນ຺ຕກປຸຄ຺ຄລິກວເສນ ຕິວິຘສ຺ເສວ ວຈນໂຕ ຈ ເຕສໍເຍວ ສງ຺ຆຄຓປຸຄ຺ຄລານໍ ວິຫາຣວິຈາຣຓສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ຈ ທາຍກສນ຺ຕກສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ວິສຸໍ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ທາຍການໍ ວິຫາຣວິຈາຣຓສ຺ສ ອນນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ຈ ສງ຺ຆາທໂຍ ເອວ ວິຫາຣສ຺ສ ອິສ຺ສຣາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕເຍວ ຈ ວິຈາເຣຕຸໍ ລຠນ຺ຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອວໍ ໂຫຕຸ, ເຕສຸ ປຏິຄ຺ຄາຫກຠູເຕສຸ ສງ຺ຆຄຓປຸຄ຺ຄເລສຸ ໂສ ວິຫາໂຣ ກສ຺ສ ສນ຺ຕໂກ ໂຫຕິ, ເກນ ຈ ວິຈາເຣຕພ຺ໂພຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ສງ຺ຆິກວິຫາເຣ ຕາວ ‘‘ອາຄຕານາຄຕສ຺ສ ຈາຕຸທ຺ທິສສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ປຏິຄ຺ຄາຫເກສຸ ກາລກເຕສຸປິ ຕທຎ຺ໂຎ ຈາຕຸທ຺ທິສສງ຺ໂຆ ຈ ອນາຄຕສງ຺ໂຆ ຈ ອິສ຺ສໂຣ, ຕສ຺ສ ສນ຺ຕໂກ, ເຕນ ວິຈາເຣຕພ຺ໂພ. ຄຓສນ຺ຕເກ ປນ ຕສ຺ມິໍ ຄເຓ ຍາວ ເອໂກປິ ອຕ຺ຖິ, ຕາວ ຄຓສນ຺ຕໂກວ, ເຕນ ອວສິຏ຺ເຐນ ຠິກ຺ຂຸນາ ວິຈາເຣຕພ຺ໂພ. ສພ຺ເພສຸ ກາລກເຕສຸ ຍທິ ສກລຄໂຓ ວາ ຕໍຄຓປຣິຍາປນ຺ນອວສິຏ຺ຐປຸຄ຺ຄໂລ ວາ ຊີວມານກາເລເຍວ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ທິນ຺ໂນ, ເຍນ ຈ ວິສ຺ສາສຄ຺ຄາຫວເສນ ຄຫິໂຕ, ໂສ ອິສ຺ສໂຣ. ສເຈປິ ສກລຄໂຓ ຊີວມານກາເລເຍວ ອຎ຺ຎຄຓສ຺ສ ວາ ສງ຺ຆສ຺ສ ວາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ເທຕິ, ເຕ ອຎ຺ຎຄຓສງ຺ຆປຸຄ຺ຄລາ ອິສ຺ສຣາ ໂຫນ຺ຕິ. ປຸຄ຺ຄລິກວິຫາເຣ ປນ ໂສ ວິຫາຣສ຺ສາມິໂກ ອຕ຺ຕໂນ ຊີວມານກາເລເຍວ ສງ຺ຆສ຺ສ ວາ ຄຓສ຺ສ ວາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ເທຕິ, ເຕ ອິສ຺ສຣາ ໂຫນ຺ຕິ. ໂຍ ວາ ປນ ຕສ຺ສ ຊີວມານສ຺ເສວ ວິສ຺ສາສຄ຺ຄາຫວເສນ ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂສວ ອິສ຺ສໂຣ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ກຖໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ສງ຺ຆິເກ ວິຫາຣສ຺ສ ຄຣຸຠຓ຺ຑຕ຺ຕາ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິຍໍ ອເວຠງ຺ຄິກໍ ໂຫຕິ, ນ ກສ຺ສຈິ ທາຕພ຺ພໍ. ຄຓສນ຺ຕກປຸຄ຺ຄລິເກສຸ ປນ ເຕສໍ ສາມິກຕ຺ຕາ ທານວິສ຺ສາສຄ຺ຄາຫາ ຣຸຫນ຺ຕິ, ‘‘ຕສ຺ມາ ໂສ ຊີວມາໂນເຍວ ສພ຺ພໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິກ຺ຂາຣໍ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາ ກສ຺ສຈິ ອທາສິ, ໂກຈິ ວາ ວິສ຺ສາສໍ ອຄ຺ຄເຫສິ. ຍສ຺ສ ທິນ຺ນໍ, ເຍນ ຈ ຄຫິຕໍ, ຕສ຺ເສວ ໂຫຕີ’’ຕິ ຈ ‘‘ທ຺ວິນ຺ນໍ ສນ຺ຕກໍ ໂຫຕິ ອວິຠຕ຺ຕໍ, ເອກສ຺ມິໍ ກາລກເຕ ອິຕໂຣ ສາມີ, ພຫູນມ຺ປິ ສນ຺ຕເກ ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໖໙) ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

ເອວໍ ປນ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອທິນ຺ນໍ ‘‘ມມຈ຺ຈເຍນ ອສຸກສ຺ສ ໂຫຕູ’’ຕິ ທານໍ ອຈ຺ຈຍທານຕ຺ຕາ ນ ຣຸຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໔໑໙) ‘‘ສເຈ ຫິ ປຎ຺ຈສຸ ສຫຘມ຺ມິເກສຸ ໂຍ ໂກຈິ ກາລໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘ມມຈ຺ຈເຍນ ມຍ຺ຫໍ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ອຸປຊ຺ຌາຍສ຺ສ ໂຫຕຸ, ອາຈຣິຍສ຺ສ ໂຫຕຸ, ສທ຺ຘິວິຫາຣິກສ຺ສ ໂຫຕຸ, ອນ຺ເຕວາສິກສ຺ສ ໂຫຕຸ, ມາຕຸ ໂຫຕຸ, ປິຕຸ ໂຫຕຸ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ກສ຺ສຈິ ໂຫຕູ’ຕິ ວທຕິ, ເຕສໍ ນ ໂຫຕິ, ສງ຺ຆສ຺ເສວ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ສຫຘມ຺ມິການໍ ອຈ຺ຈຍທານໍ ຣຸຫຕິ, ຄິຫີນໍ ປນ ຣຸຫຕີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເອກຈ຺ເຈ ປນ ວິນຍຘຣາ ‘‘ຄິຫີນນ຺ຕິ ປທໍ ສມ຺ປທານນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕກໍ ອຈ຺ຈຍທານວເສນ ຄິຫີນໍ ທທນ຺ເຕ ຣຸຫຕິ, ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ປນ ສຫຘມ຺ມິການໍ ເທນ຺ໂຕ ນ ຣຸຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ມາຕາປິຕູນໍ ທທນ຺ໂຕປິ ຣຸເຫຍ຺ຍ ເຕສໍ ຄິຫິຠູຕຕ຺ຕາ. ‘‘ອຖ ຈ ປນ ‘ມາຕຸ ໂຫຕຸ, ປິຕຸ ໂຫຕຸ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ກສ຺ສຈິ ໂຫຕູ’ຕິ ວທຕິ, ເຕສໍ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ນ ຣຸຫຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຄິຫີນໍ ປນາ’’ຕິ ອິທໍ ນ ສມ຺ປທານວຈນໍ, ອຖ ໂຂ ສາມິວຈນເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນ ຄິຫີນໍ ປນ ສນ຺ຕກໍ ອຈ຺ຈຍທານໍ ຣຸຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ກາຕພ຺ໂພ.

ກິຎ຺ຈ ຠິຍ຺ໂຍ – ‘‘ສເຈ ຫິ ປຎ຺ຈສຸ ສຫຘມ຺ມິເກສຸ ໂຍ ໂກຈິ ກາລໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ມມຈ຺ຈເຍນ ມຍ຺ຫໍ ປຣິກ຺ຂາໂຣ’’ຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ‘‘ນ ຫິ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ສຫຘມ຺ມິການໍ ອຈ຺ຈຍທານໍ ຣຸຫຕິ, ຄິຫີນໍ ປນ ຣຸຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສາມ຺ຍຕ຺ເຖ ຉຏ຺ຐີພຫຸວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ຠວຕິ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ຄິຫີນ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ອສມ຺ປທານຕ຺ເຕ ສຕິ ກຕມໍ ສມ຺ປທານໍ ໂຫຕີຕິ? ‘‘ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈີ’’ຕິ ປທໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໔໑໙) ‘‘ມາຕຸ ໂຫຕຸ, ປິຕຸ ໂຫຕຸ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ກສ຺ສຈິ ໂຫຕູ’’ຕິ. ອຍມຕ຺ໂຖ ອຊ຺ຊຸກວຕ຺ຖຸນາ (ປາຣາ. ໑໕໘) ທີເປຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ຊີວມານກາເລເຍວ ທຕ຺ວາ ມເຕສຸ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ອມ຺ເຫຫິ ຎາໂຕ, ກສ຺ສຈິ ອທຕ຺ວາ ມເຕສຸ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ກຖໍ ຎາຕພ຺ໂພຕິ? ຕຕ຺ຖາປິ ສງ຺ຆິເກ ຕາວ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສງ຺ໂຆວ ອິສ຺ສໂຣ, ຄຓສນ຺ຕເກ ປນ ເອກຈ຺ເຈສຸ ອວເສສາ ອິສ຺ສຣາ, ສພ຺ເພສຸ ມເຕສຸ ສງ຺ໂຆວ ອິສ຺ສໂຣ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໖໙) ‘‘ສພ຺ເພສຸ ມເຕສຸ ສງ຺ຆິກໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ປຸຄ຺ຄລິເກ ປນ ວິຫາຣສ຺ສ ຄຣຸຠຓ຺ຑຕ຺ຕາ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິຍໍ ອເວຠງ຺ຄິກໍ ສງ຺ຆິກເມວ ໂຫຕິ.

ກຖໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ‘‘ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ກາລກເຕ ສງ຺ໂຆ ສາມີ ປຕ຺ຕຈີວເຣ, ອປິຈ ຄິລານຸປຏ຺ຐາກາ ພຫູປກາຣາ, ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ເຆນ ຕິຈີວຣຎ຺ຈ ປຕ຺ຕຎ຺ຈ ຄິລານຸປຏ຺ຐາການໍ ທາຕຸໍ. ຍໍ ຕຕ຺ຖ ລຫຸຠຓ຺ຑໍ ລຫຸປຣິກ຺ຂາຣໍ, ຕໍ ສມ຺ມຸຂີຠູເຕນ ສງ຺ເຆນ ຠາເຊຕຸໍ. ຍໍ ຕຕ຺ຖ ຄຣຸຠຓ຺ຑໍ ຄຣຸປຣິກ຺ຂາຣໍ, ຕໍ ອາຄຕານາຄຕສ຺ສ ຈາຕຸທ຺ທິສສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິຍໍ ອເວຠງ຺ຄິກ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໖໙) ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ເອວມ຺ປິ ‘‘ຄຣຸຠຓ຺ຑໍ ຄຣຸປຣິກ຺ຂາຣໍ’’ອິຈ຺ເຈວ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ‘‘ວິຫາຣ’’ນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ກຖໍ ວິຫາຣສ຺ສ ຄຣຸຠຓ຺ຑຠາໂວຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ? ‘‘ວິຫາໂຣ ວິຫາຣວຕ຺ຖຸ, ອິທໍ ທຸຕິຍໍ ອເວຠງ຺ຄິກ’’ນ຺ຕິ ປາຬິຍໍ,

‘‘ທ຺ວິສງ຺ຄຫານິ ທ຺ເວ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຕິຍໍ ຈຕຸສງ຺ຄຫໍ;

ຈຕຸຕ຺ຖໍ ນວໂກຏ຺ຐາສໍ, ປຎ຺ຈມໍ ອຏ຺ຐເຠທນໍ.

‘‘ອິຕິ ປຎ຺ຈຫິ ຣາສີຫິ, ປຎ຺ຈນິມ຺ມລໂລຈໂນ;

ປຎ຺ຈວີສວິຘໍ ນາໂຖ, ຄຣຸຠຓ຺ຑໍ ປກາສຍີ’’ຕິ. (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໓໒໑) –

ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

ອິຕິ ທາຍໂກ ວິຫາຣໍ ກຕ຺ວາ ກຸລູປກຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ເທຕິ, ຕສ຺ສ ມຸຎ຺ຈເຈຕນຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຸພ຺ພກາເລ ທາຍໂກ ວິຫາຣສ຺ສາມິໂກ ໂຫຕິ, ທາຕຸໍ ວາ ວິຈາເຣຕຸໍ ວາ ອິສ຺ສໂຣ, ມຸຎ຺ຈເຈຕນຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຏິຄ຺ຄາຫກຠິກ຺ຂຸ ສາມິໂກ ໂຫຕິ, ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວາ ອຎ຺ເຎສໍ ທາຕຸໍ ວາ ອິສ຺ສໂຣ. ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຕ຺ຕໂນ ຊີວມານກ຺ຂເຓເຍວ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກາທີນໍ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເທຕິ, ຕທາ ເຕ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກາທໂຍ ສາມິກາ ໂຫນ຺ຕິ, ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ທາຕຸໍ ອິສ຺ສຣາ. ຍທິ ປນ ກສ຺ສຈິ ອທຕ຺ວາວ ກາລໍ ກໂຣຕິ, ຕທາ ສງ຺ໂຆວ ຕສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ສາມິໂກ ໂຫຕິ, ນ ທາຍໂກ ວາ ປຸຄ຺ຄໂລ ວາ, ສງ຺ຆານຸມຕິຍາ ເອວ ປຸຄ຺ຄໂລ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ລຠຕິ, ນ ອຕ຺ຕໂນ ອິສ຺ສຣວຕາຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ເອວໍ ມູລໂຕເຍວ ສງ຺ຆສ຺ສ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ສງ຺ຆິກຠູຕວິຫາໂຣ ວາ ມູເລ ຄຓປຸຄ຺ຄລານໍ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ຄຓສນ຺ຕກປຸຄ຺ຄລິກຠູໂຕປິ ເຕສໍ ຄຓປຸຄ຺ຄລານໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ນິສ຺ສຊ຺ຊນວເສນ ອທຕ຺ວາ ກາລກຕຕ຺ຕາ ປຈ຺ຉາ ສງ຺ຆິກຠາວໍ ປຕ຺ຕວິຫາໂຣ ວາ ສງ຺ເຆນ ວິຈາເຣຕພ຺ໂພ ໂຫຕິ. ສງ຺ເຆນປິ ຠຄວໂຕ ອນຸມຕິຍາ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາ ຄາຫາເປຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ເສນາສນກ຺ຂນ຺ຘເກ (ຈູຬວ. ໓໑໗) ‘‘ອຖ ໂຂ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕທໂຫສິ ‘ເກນ ນຸ ໂຂ ເສນາສນໍ ຄາເຫຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ – ‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸ’ນ຺ຕິ’’ອາທິ.

ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ‘‘ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ນາມ ວສ຺ສກາລວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ, ອຸຕຸກາລວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ, ຘຸວວາສວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫຕິ ຕິວິໂຘ ໂຫຕິ. ເຕສຸ ວສ຺ສກາລວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ປຸຣິມວສ຺ສວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ, ປຈ຺ຉິມວສ຺ສວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫຕິ ທຸວິໂຘ. ອຸຕຸກາລວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫປິ ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕກວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ, ຕງ຺ຂຓປຏິສລ຺ລານວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫຕິ ທຸວິໂຘ’’ຕິ ອາຈຣິຍາ ວທນ຺ຕິ, ເອຕໍ ປາຬິຍາ ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍ ຈ ອສເມນ຺ຕໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ. ປາຬິຍຎ຺ຫິ (ຈູຬວ. ໓໑໘) ‘‘ອຖ ໂຂ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕທໂຫສິ ‘ກຕິ ນຸ ໂຂ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ’ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ – ຕໂຍເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ເສນາສນຄ຺ຄາຫາ ປຸຣິມໂກ ປຈ຺ຉິມໂກ ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕໂກ. ອປຣຊ຺ຊຸຄຕາຍ ອາສາຬ຺ຫິຍາ ປຸຣິມໂກ ຄາເຫຕພ຺ໂພ, ມາສຄຕາຍ ອາສາຬ຺ຫິຍາ ປຈ຺ຉິມໂກ ຄາເຫຕພ຺ໂພ, ອປຣຊ຺ຊຸຄຕາຍ ປວາຣຓາຍ ອາຍຕິໍ ວສ຺ສາວາສຕ຺ຖາຍ ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕໂກ ຄາເຫຕພ຺ໂພ. ອິເມ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕໂຍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາ’’ຕິ ເອວໍ ອາຄໂຕ, ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໓໑໘) ‘‘ຕີສຸ ເສນາສນຄ຺ຄາເຫສຸ ປຸຣິມໂກ ຈ ປຈ຺ຉິມໂກ ຈາຕິ ອິເມ ທ຺ເວ ຄາຫາ ຖາວຣາ. ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕເກ ອຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ…ເປ… ອຍໍ ຕາວ ອນ຺ໂຕວສ຺ເສ ວສ຺ສູປນາຍິກາທິວເສນ ປາຬິຍໍ ອາຄຕເສນາສນຄ຺ຄາຫກຖາ, ອຍໍ ປນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ນາມ ທຸວິໂຘ ໂຫຕິ ອຸຕຸກາເລ ຈ ວສ຺ສາວາເສ ຈາ’’ຕິ ເອວໍ ອາຄໂຕ, ຕສ຺ມາ ສງ຺ເຆນ ສມ຺ມຕເສນາສນຄ຺ຄາຫາປເກນ ວິຈາເຣຕພ຺ພາ.

ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ນາມ ອຸຕຸກາເລ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ, ວສ຺ສາວາເສ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫຕິ ທຸວິໂຘ. ຕຕ຺ຖ ອຸຕຸກາໂລ ນາມ ເຫມນ຺ຕອຸຕຸຄິມ຺ຫອຸຕຸວເສນ ອຏ຺ຐ ມາສາ, ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ຠິກ຺ຂູ ອນິຍຕາວາສາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຍ ຍທາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຕທາ ຠິກ຺ຂູ ອຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ເສນາສນໍ ທາຕພ຺ພໍ, ອກາໂລ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ອຍໍ ອຸຕຸກາເລ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ນາມ. ວສ຺ສາວາເສ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ປນ ‘‘ປຸຣິມໂກ ປຈ຺ຉິມໂກ ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕໂກ’’ຕິ ປາຬິຍໍ ອາຄຕນເຍນ ຕິວິໂຘ ໂຫຕິ. ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕໂກປິ ຫິ ອາຍຕິໍ ວສ຺ສາວາສຕ຺ຖາຍ ຄາຫິຕຕ຺ຕາ ວສ຺ສາວາເສ ເສນາສນຄ຺ຄາຫເມວ ປວິສຕິ, ນ ອຸຕຸກາເລ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຠຄວຕາ ‘‘ອປຣຊ຺ຊຸຄຕາຍ ປວາຣຓາຍ ອາຍຕິໍ ວສ຺ສາວາສຕ຺ຖາຍ ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕໂກ ຄາເຫຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ຕງ຺ຂຓປຏິສລ຺ລານວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫຕິ ຈ ເນວ ປາຬິຍໍ ນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວິສຸໍ ອາຄໂຕ, ອຸຕຸກາເລ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫເຍວ ຕທງ຺ຄເສນາສນຄ຺ຄາໂຫຕິປິ ຕງ຺ຂຓປຏິສລ຺ລານວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫຕິປິ ວທນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອຸຕຸກາລວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫປິ ‘‘ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕກວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ຕງ຺ຂຓປຏິສລ຺ລານວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫຕິ ທຸພ຺ພິໂຘ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ.

ອຖາປິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ປຎ຺ຈສຸ ເສນາສນຄ຺ຄາເຫສຸ ຈຕ຺ຕາໂຣ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາ ປຎ຺ຈງ຺ຄສມນ຺ນາຄເຕນ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກສມ຺ມຸຕິລທ຺ເຘນ ຠິກ຺ຂຸນາ ອນ຺ໂຕອຸປຈາຣສີມຏ຺ເຐນ ຫຸຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕສີມຏ຺ຐານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຍຖາວິນຍໍ ວິຈາເຣຕພ຺ພາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ປນ ວິຈາຣຓາ ຍາວຊ຺ຊກາລາ ຖາວຣາ ຫຸຕ຺ວາ ນ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ຘຸວວາສວເສນ ວິຈາຣຓເມວ ຍາວຊ຺ຊກາລາ ຖາວຣໍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ, ຕມ຺ປິ ຕຖາ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ກສ຺ມາ? ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກເຠເທ ‘‘ຘຸວວາສວເສນ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ’’ຕິ ປາຬິຍໍ ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ນຕ຺ຖິ. ຘຸວວາສວເສນ ວິຈາຣຓຎ຺ຈ ສມ຺ມຸຕິລທ຺ເຘນ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປເກນ ວິຈາເຣຕພ຺ພໍ ນ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ສມຄ຺ເຄນ ສງ຺ເຆນ ອປໂລກນກມ຺ມວເສນ ທຸວງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍໍ ກຕ຺ວາ ທານເມວ, ຕສ຺ມາ ສມຄ຺ໂຄ ສງ຺ໂຆ ພຫູປກາຣຕາຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕາສງ຺ຂາເຕຫິ ທ຺ວີຫິ ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອປໂລກນກມ຺ມວເສນ ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຜາສຸກໍ ອາວາສໍ ຘຸວວາສວເສນ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍໍ ກຕ຺ວາ ເທຕິ, ຕໍ ຍາວຊ຺ຊກາລາ ຖາວຣໍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ສມຄ຺ໂຄ ສງ຺ໂຆວ ຘຸວວາສວເສນ ເທຕິ, ນ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປໂກຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ກຖໍ ຎາຕພ຺ໂພຕິ ເຈ? ‘‘ສງ຺ໂຆ ປນ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ວາ ຘມ຺ມກຖິກວິນຍຘຣາທີນໍ ວາ ຄຓວາຈກອາຈຣິຍສ຺ສ ວາ ພຫູປກາຣຕໍ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕຎ຺ຈ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ວິຫາຣໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາ ເທຕີ’’ຕິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໑໒໐; ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ອນຸປຂຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ‘‘ສງ຺ໂຆ ປນ ພຫຸສ຺ສຸຕສ຺ສ ອຸທ຺ເທສປຣິປຸຈ຺ຉາທີຫິ ພຫູປກາຣສ຺ສ ຠາຣນິຕ຺ຖາຣກສ຺ສ ຜາສຸກໍ ອາວາສໍ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍໍ ກຕ຺ວາ ເທຕີ’’ຕິ ຈ ‘‘ສງ຺ໂຆ ປນ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ວາ ຘມ຺ມກຖິກວິນຍຘຣຄຓວາຈກາຈຣິຍານໍ ວາ ພຫູປກາຣຕໍ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕຎ຺ຈ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ວິຫາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາ ເທຕີ’’ຕິ ຈ ‘‘ພຫຸສ຺ສຸຕສ຺ສ ສງ຺ຆຠາຣນິຕ຺ຖາຣກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍເສນາສນມ຺ປີ’’ຕິ (ປຣິ. ອຏ຺ຐ. ໔໙໕-໔໙໖) ຈ ‘‘ອປໂລກນກມ຺ມໍ ນາມ ສີມຏ຺ຐກໍ ສງ຺ຆໍ ໂສເຘຕ຺ວາ ຉນ຺ທາຣຫານໍ ຉນ຺ທໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ສມຄ຺ຄສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ອນຸມຕິຍາ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ສາເວຕ຺ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ຈ ອຏ຺ຐກຖາສຸ (ປຣິ. ອຏ຺ຐ. ໔໘໒) ວຈນໂຕ ສາຘຸກໍ ນິສ຺ສໍສເຍນ ຎາຕພ຺ໂພຕິ.

ກຖໍ ປນ ອປໂລກນກມ຺ເມນ ທາຕພ຺ພຠາໂວ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ? ‘‘ພຫຸສ຺ສຸຕສ຺ສ ສງ຺ຆຠາຣນິຕ຺ຖາຣກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍເສນາສນມ຺ປິ ສງ຺ຆກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ຕານໍ ກປ຺ປິຍກາຣກາທີນໍ ຠຕ຺ຕເວຕນມ຺ປິ ອປໂລກນກມ຺ເມນ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ປຣິວາຣຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປຣິ. ອຏ຺ຐ. ໔໙໕-໔໙໖) ກມ຺ມວຄ຺ເຄ ອາຄຕຕ຺ຕາ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ກຖໍ ປນ ທຸວງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນເຍວ ທາຕພ຺ພຠາໂວ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ? ‘‘ພຫູປກາຣຕນ຺ຕິ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກຕາທິພຫຸອຸປກາຣຠາວໍ. ນ ເກວລໍ ອິທເມວາຕິ ອາຫ ‘ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕຎ຺ຈາ’ຕິອາທິ. ເຕນ ພຫູປກາຣຕ຺ເຕປິ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕ຺ຕາຠາເວ, ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕ຺ເຕປິ ພຫູປກາຣຕ຺ຕາຠາເວ ທາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ວິນຍຕ຺ຖມຎ຺ຊູສາຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ຏີ. ອນຸປຂຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

ກສ຺ມາ ປນ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປເກນ ວິຈາເຣຕພ຺ໂພ ເສນາສນຄ຺ຄາໂຫ ຍາວຊ຺ຊກາລາ ນ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ? ປຎ຺ຈງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທຸລ຺ລຠຕ຺ຕາ, ນານາເທສວາສີນໍ ນານາຈຣິຍກຸລສມ຺ຠວານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອກສມ຺ໂຠຄປຣິໂຠຄສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຕ຺ຕາ ຈ ອິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ກາຣເຓຫິ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸໍ, ໂຍ ນ ຉນ຺ທາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ໂທສາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ໂມຫາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ຠຍາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ຄຫິຕາຄຫິຕຎ຺ຈ ຊາເນຍ຺ຍາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໑໗). ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໑໒໒) ‘‘ເອວຣູເປນ ຫິ ສຠາຄປຸຄ຺ຄເລນ ເອກວິຫາເຣ ວາ ເອກປຣິເວເຓ ວາ ວສນ຺ເຕນ ອຕ຺ໂຖ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ ປນ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ທານວິຈາໂຣ ຍາວຊ຺ຊກາລາ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ? ປຎ຺ຈງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕາຠາເວປິ ສີມຏ຺ຐກສ຺ສ ສມຄ຺ຄສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ອນຸມຕິຍາ ກຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ອປໂລກນກມ຺ມໍ ນາມ ສີມຏ຺ຐກໍ ສງ຺ຆໍ ໂສເຘຕ຺ວາ ຉນ຺ທາຣຫານໍ ຉນ຺ທໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ສມຄ຺ຄສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ອນຸມຕິຍາ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ສາເວຕ຺ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ (ປຣິ. ອຏ຺ຐ. ໔໘໒).

ອຸຕຸກາເລ ສງ຺ຆິກເສນາສເນ ວສນ຺ເຕນ ອາຄໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ນ ປຏິພາເຫຕພ຺ໂພ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຠຄວຕາ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ວສ຺ສານໍ ເຕມາສໍ ປຏິພາຫິຕຸໍ, ອຸຕຸກາລໍ ປນ ນ ປຏິພາຫິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໓໑໘). ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກຕເມ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍາຕິ? ຈຕ຺ຕາໂຣ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍາ ວຸຑ຺ຒຕໂຣ, ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ, ຄິລາໂນ, ສງ຺ຆໂຕ ລທ຺ຘເສນາສໂນ ຈ. ຕຕ຺ຖ ວຸຑ຺ຒຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ຕສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ອນ຺ໂຕສີມຏ຺ຐກຠິກ຺ຂູສຸ ອຕ຺ຕນາ ວຸຑ຺ຒຕຣສ຺ສ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຠາວາ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ເກນຈິ ອນຸຏ຺ຐາປນີໂຍ. ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ ສງ຺ເຆນ ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາ ຠຓ຺ຑາຄາຣສ຺ສ ທິນ຺ນຕາຍ ສງ຺ຆສ຺ສ ຠຓ຺ຑໍ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ໂຄເປນ຺ໂຕ ວສຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ ເກນຈິ ອນຸຏ຺ຐາປນີໂຍ. ຄິລາໂນ ເຄລຎ຺ຎາຠິຠູໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ລທ຺ຘເສນາສເນ ວສນ຺ໂຕ ເກນຈິ ອນຸຏ຺ຐາປນີໂຍ. ສງ຺ຆໂຕ ລທ຺ຘເສນາສໂນ ສມຄ຺ເຄນ ສງ຺ເຆນ ທິນ຺ນເສນາສນຕ຺ຕາ ເກນຈິ ອນຸຏ຺ຐາປນີໂຍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໔໓) ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ຫິ ນ ວຸຏ຺ຐາເປຕພ຺ພາ ວຸຑ຺ຒຕໂຣ, ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ, ຄິລາໂນ, ສງ຺ຆໂຕ ລທ຺ຘເສນາສໂນຕິ. ຕຕ຺ຖ ວຸຑ຺ຒຕໂຣ ອຕ຺ຕໂນ ວຸຑ຺ຒຕາຍ ນວກຕເຣນ ນ ວຸຏ຺ຐາເປຕພ຺ໂພ, ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ ສງ຺ເຆນ ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາ ຠຓ຺ຑາຄາຣສ຺ສ ທິນ຺ນຕາຍ, ຄິລາໂນ ອຕ຺ຕໂນ ຄິລານຕາຍ, ສງ຺ໂຆ ປນ ພຫຸສ຺ສຸຕສ຺ສ ອຸທ຺ເທສປຣິປຸຈ຺ຉາທີຫິ ພຫູປກາຣສ຺ສ ຠາຣນິຕ຺ຖາຣກສ຺ສ ຜາສຸກໍ ອາວາສໍ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍໍ ກຕ຺ວາ ເທຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ອຸປກາຣກຕາຍ ຈ ສງ຺ຆໂຕ ລທ຺ຘຕາຍ ຈ ນ ວຸຏ຺ຐາເປຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ຐເປຕ຺ວາ ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອວເສສາ ວຸຏ຺ຐາປນີຍາວ ໂຫນ຺ຕິ.

ອປຣສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸມ຺ຫິ ອາຄເຕ ວຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ເສນາສນໍ ທາເປຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໓໑໘) ‘‘ອຸຕຸກາເລ ຕາວ ເກຈິ ອາຄນ຺ຕຸກາ ຠິກ຺ຂູ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເກຈິ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ປຐມຍາມໍ ວາ ມຊ຺ຌິມຍາມໍ ວາ ປຈ຺ຉິມຍາມໍ ວາ, ເຍ ຍທາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຕທາວ ຠິກ຺ຂູ ອຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ເສນາສນໍ ທາຕພ຺ພໍ, ອກາໂລ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ເອຕຣຫິ ປນ ສທ຺ຘາ ປສນ຺ນາ ມນຸສ຺ສາ ວິຫາຣໍ ກຕ຺ວາ ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ປຓ຺ຑິຕານໍ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ສງ຺ເຆ ທິນ຺ນໍ ມຫປ຺ຜລ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາ ຈາຕຸທ຺ທິສໍ ສງ຺ຆໍ ອາຣພ຺ຠ ‘‘ອິມໍ ວິຫາຣໍ ອາຄຕານາຄຕສ຺ສ ຈາຕຸທ຺ທິສສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ເທມາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເທນ຺ຕິ, ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ອຕ຺ຕນາ ປສນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອາຣພ຺ຠ ວິຫາຣໍ ກຕ຺ວາປິ ທານກາເລ ເຕນ ອຸຍ຺ໂຍຊິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ຈາຕຸທ຺ທິສໍ ສງ຺ຆໍ ອາຣພ຺ຠ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເທນ຺ຕິ, ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ກຣຓກາເລປິ ທານກາເລປິ ອຕ຺ຕໂນ ກຸລູປກຠິກ຺ຂຸເມວ ອາຣພ຺ຠ ປຣິຈ຺ຈຊນ຺ຕິ, ຕຖາປິ ທກ຺ຂິໂຓທກປາຕນກາເລ ເຕນ ສິກ຺ຂາປິຕາ ຍຖາວຸຕ຺ຕປາຐໍ ວຈີເຠທໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຈິຕ຺ເຕນ ປນ ກຸລູປກສ຺ເສວ ເທນ຺ຕິ, ນ ສພ຺ພສງ຺ຆສາຘາຣຓຕ຺ຖໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ.

ອິເມສຸ ຕີສຸ ທາເນສຸ ປຐມໍ ປຸພ຺ພກາເລປິ ທານກາເລປິ ສງ຺ຆໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສພ຺ພສງ຺ຆິກໍ ໂຫຕິ. ທຸຕິຍໍ ປຸພ຺ພກາເລ ປຸຄ຺ຄລໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປວຕ຺ຕມານມ຺ປິ ທານກາເລ ສງ຺ຆໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສງ຺ຆິກເມວ. ຕຕິຍໍ ປນ ປຸພ຺ພກາເລປິ ທານກາເລປິ ກຸລູປກປຸຄ຺ຄລເມວ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ສງ຺ຆໍ, ເກວລໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ວຸຕ຺ຕານຸສາເຣເນວ ວຈີເຠທໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ‘‘ກິໍ ອຍໍ ວິຫາໂຣ ຈິຕ຺ຕວເສນ ປຸຄ຺ຄລິໂກ ໂຫຕິ, ວຈີເຠທວເສນ ສງ຺ຆິໂກ’’ຕິ ຈິນ຺ຕາຍໍ ເອກຈ຺ເຈ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍຸໍ –

‘‘ມໂນປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ຘມ຺ມາ, ມໂນເສຏ຺ຐາ ມໂນມຍາ;

ມນສາ ເຈ ປສນ຺ເນນ, ຠາສຕິ ວາ ກໂຣຕິ ວາ;

ຕໂຕ ນໍ ສຸຂມນ຺ເວຕິ, ຉາຍາວ ອນປາຍິນີຕິ. (ຘ. ປ. ໒) –

ວຈນໂຕ ຈິຕ຺ຕວເສນ ປຸຄ຺ຄລິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອຎ຺ເຎ ‘‘ຍຖາ ທາຍກາ ວທນ຺ຕິ, ຕຖາ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໓໒໕) ວຈນໂຕ ວຈີເຠທວເສນ ສງ຺ຆິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິຈາຣຓາ – ອິທໍ ທານໍ ປຸພ຺ເພ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປຣິຓຕໍ ປຈ຺ຉາ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຣິຓາມິຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສງ຺ຆິໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ນວສຸ ອຘມ຺ມິກທາເນສຸ ‘‘ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປຣິຓຕໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຣິຓາເມຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໖໐) ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐມໍ ອຘມ຺ມິກທານໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ທານສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫາປິ ປຣິໂຠຄາປິ ອຘມ຺ມິກປຏິຄ຺ຄຫາ ອຘມ຺ມິກປຣິໂຠຄາ ໂຫນ຺ຕິ. ‘‘ປຸຄ຺ຄລິໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຕີສຸ ຘມ຺ມິກທາເນສຸ ‘‘ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ທິນ຺ນໍ ປຸຄ຺ຄລສ຺ເສວ ເທຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຕຕິຍຘມ຺ມິກທານໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫາປິ ປຣິໂຠຄາປິ ຘມ຺ມິກປຏິຄ຺ຄຫາ ຘມ຺ມິກປຣິໂຠຄາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ປຸຄ຺ຄລິກປກ຺ຂໍ ຠຊຕິ. ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກາທິຄເຓ ປສີທິຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ກາເຣຕ຺ວາ ຄຓສ຺ສ ເທນ຺ຕິ ‘‘ອິມໍ ວິຫາຣໍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕານໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ. ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ປຸຄ຺ຄເລ ປສີທິຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ກຕ຺ວາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເທນ຺ຕິ ‘‘ອິມໍ ວິຫາຣໍ ອາຍສ຺ມໂຕ ທມ຺ມີ’’ຕິ. ເອເຕ ປນ ຄຓສນ຺ຕກປຸຄ຺ຄລິກາ ວິຫາຣາ ທານກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຏິຄ຺ຄາຫກສນ຺ຕກາວ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ທາຍກສນ຺ຕກາ. ເຕສຸ ຄຓສນ຺ຕໂກ ຕາວ ເອກຈ຺ເຈສຸ ມເຕສຸ ອວເສສານໍ ສນ຺ຕໂກ, ເຕສຸ ຘຣມາເນສຸເຍວ ກສ຺ສຈິ ເທນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ສນ຺ຕໂກ. ກສ຺ສຈິ ອທຕ຺ວາ ສພ຺ເພສຸ ມເຕສຸ ສງ຺ຆິໂກ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໖໙) ‘‘ທ຺ວິນ຺ນໍ ສນ຺ຕກໍ ໂຫຕິ ອວິຠຕ຺ຕໍ, ເອກສ຺ມິໍ ກາລກເຕ ອິຕໂຣ ສາມີ, ພຫູນໍ ສນ຺ຕເກປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສພ຺ເພສຸ ມເຕສຸ ສງ຺ຆິກໍວ ໂຫຕີ’’ຕິ.

ປຸຄ຺ຄລິກວິຫາໂຣປິ ຍທິ ໂສ ປຏິຄ຺ຄາຫກປຸຄ຺ຄໂລ ອຕ຺ຕໂນ ຊີວມານກາເລເຍວ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກາທີນໍ ເທຕິ, ໂກຈິ ວາ ຕສ຺ສ ວິສ຺ສາເສນ ຕໍ ວິຫາຣໍ ອຄ຺ຄເຫສິ, ຕສ຺ສ ສນ຺ຕໂກ ໂຫຕິ. ກສ຺ສຈິ ອທຕ຺ວາ ກາລກເຕ ສງ຺ຆິໂກ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ໂສ ຊີວມາໂນເຍວ ສພ຺ພໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິກ຺ຂາຣໍ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາ ກສ຺ສຈິ ອທາສິ, ໂກຈິ ວາ ວິສ຺ສາສໍ ອຄ຺ຄເຫສິ. ຍສ຺ສ ທິນ຺ໂນ, ເຍນ ຈ ຄຫິໂຕ, ຕສ຺ເສວ ໂຫຕີ’’ຕິ. ປາຬິຍຎ຺ຈ (ມຫາວ. ໓໖໙) ‘‘ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ກາລກເຕ ສງ຺ໂຆ ສາມີ ປຕ຺ຕຈີວເຣ, ອປິຈ ຄິລານຸປຏ຺ຐາກາ ພຫູປກາຣາ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ເຆນ ຕິຈີວຣຎ຺ຈ ປຕ຺ຕຎ຺ຈ ຄິລານຸປຏ຺ຐາການໍ ທາຕຸໍ, ຍໍ ຕຕ຺ຖ ລຫຸຠຓ຺ຑໍ ລຫຸປຣິກ຺ຂາຣໍ, ຕໍ ສມ຺ມຸຂີຠູເຕນ ສງ຺ເຆນ ຠາເຊຕຸໍ, ຍໍ ຕຕ຺ຖ ຄຣຸຠຓ຺ຑໍ ຄຣຸປຣິກ຺ຂາຣໍ, ຕໍ ອາຄຕານາຄຕສ຺ສ ຈາຕຸທ຺ທິສສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິຍໍ ອເວຠງ຺ຄິກ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໖໙) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອິມິນາ ນເຍນ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ກາຕພ຺ໂພ.

ສງ຺ຆິເກ ປນ ປາຬິຍໍ ອາຄຕານໍ ‘‘ປຸຣິມໂກ ປຈ຺ຉິມໂກ ອນ຺ຕຣາມຸຕ຺ຕໂກ ຈາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໑໘) ວຸຕ຺ຕານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫານຎ຺ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໓໑໘) ອາຄຕານໍ ‘‘ອຸຕຸກາເລ ຈ ວສ຺ສາວາເສ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫານຎ຺ຈ ເອຕຣຫິ ອສມ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍປາຬິຍໍ ອາຄຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວນ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍສ຺ສ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ສງ຺ເຆນ ທິນ຺ນຕາຍ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍສ຺ສ ວເສເນວ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ໂຫຕິ. ວຸຑ຺ຒຕຣຄິລານາ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວນ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໔໓) ‘‘ວຸຑ຺ຒຕໂຣ ອຕ຺ຕໂນ ວຸຑ຺ຒຕາຍ ນວກຕເຣນ ນ ວຸຏ຺ຐາເປຕພ຺ໂພ, ຄິລາໂນ ອຕ຺ຕໂນ ຄິລານຕາຍາ’’ຕິ. ຠຓ຺ຑາຄາຣິກຘມ຺ມກຖິກາທໂຍ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ສງ຺ເຆນ ທິນ຺ນຕາຍ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ສງ຺ໂຆ ປນ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ວາ ຘມ຺ມກຖິກວິນຍຘຣາທີນໍ ວາ…ເປ… ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ວິຫາຣໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາ ເທຕິ, ຕສ຺ມາ ຍສ຺ສ ສງ຺ເຆນ ທິນ຺ໂນ, ໂສປິ ອນຸຏ຺ຐາປນີໂຍ’’ຕິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໑໒໐; ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ອນຸປຂຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ). ໂສ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ໂພ – ເອຕຣຫິ ສງ຺ຆິກວິຫາເຣສຸ ສງ຺ຆຕ຺ເຖເຣສຸ ຍຖາກມ຺ມງ຺ຄເຕສຸ ຕສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ວຸຑ຺ຒຕໂຣ, ໂສປິ ‘‘ອຍໍ ວິຫາໂຣ ມຍາ ວສິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວທຕິ. ໂຍ ຕຕ຺ຖ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ປຏິພໂລ, ໂສປິ ຕເຖວ ວທຕິ. ເຍນ ໂສ ວິຫາໂຣ ກາຣິໂຕ, ໂສປິ ‘‘ມຍາ ປສີທິຕປຸຄ຺ຄໂລ ອາໂຣເປຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວທຕິ. ສງ຺ໂຆປິ ‘‘ມຍເມວ ອິສ຺ສຣາ, ຕສ຺ມາ ອມ຺ເຫຫິ ອິຈ຺ຉິຕປຸຄ຺ຄໂລ ອາໂຣເປຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວທຕິ. ເອວໍທ຺ວິຘາ ວາ ຕິຘາ ວາ ຈຕຸຘາ ວາ ຠິນ຺ເນສຸ ມຫນ຺ຕໍ ອຘິກຣຓໍ ໂຫຕິ.

ເຕສຸ ວຸຑ຺ຒຕໂຣ ‘‘ນ ຕ຺ເວວາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນ ວຸຑ຺ຒຕຣສ຺ສ ອາສນໍ ປຏິພາຫິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວທາມິ, ໂຍ ປຏິພາເຫຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ປາຬິປາຐຎ຺ຈ (ມຫາວ. ໔໗໓; ຈູຬວ. ໓໑໖), ‘‘ວຸຑ຺ຒຕໂຣ ອຕ຺ຕໂນ ວຸຑ຺ຒຕາຍ ນວກຕເຣນ ນ ວຸຏ຺ຐາເປຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາວຈນຎ຺ຈ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໑໑໙ ອາທໂຍ; ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ອນຸປຂຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຫເມວ ເອຕ຺ຖ ວຸຑ຺ຒຕໂຣ, ມຍາ ວຸຑ຺ຒຕໂຣ ອຎ຺ໂຎ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ອຫເມວ ອິມສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ວສິຕຸມນຸຈ຺ຉວິໂກ’’ຕິ ສຎ຺ຎີ ໂຫຕິ. ພ຺ຍຕ຺ໂຕປິ ‘‘ພຫຸສ຺ສຸຕສ຺ສ ສງ຺ຆຠາຣນິຕ຺ຖາຣກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍເສນາສນມ຺ປີ’’ຕິ ປຣິວາຣຏ຺ຐກຖາວຈນຎ຺ຈ (ປຣິ. ອຏ຺ຐ. ໔໙໕-໔໙໖), ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິພເລນ ທສວສ຺ເສນ ວາ ອຕິເຣກທສວສ຺ເສນ ວາ ອຸປສມ຺ປາເທຕຸໍ, ນິສ຺ສຍໍ ທາຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິປາຬິວຈນຎ຺ຈ (ມຫາວ. ໗໖, ໘໒) ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຫເມວ ເອຕ຺ຖ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ປຏິພໂລ, ນ ມຍາ ອຎ຺ໂຎ ພ຺ຍຕ຺ຕຕໂຣ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ອຫເມວ ອິມສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ອນຸຈ຺ຉວິໂກ’’ຕິ ສຎ຺ຎີ. ວິຫາຣກາຣໂກປິ ‘‘ເຍນ ວິຫາໂຣ ກາຣິໂຕ, ໂສ ວິຫາຣສາມິໂກຕິ ວິນຍປາໂຐ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໑໑໖) ອຕ຺ຖິ, ມຍາ ຈ ພຫຸໍ ຘນໍ ຈຊິຕ຺ວາ ອຍໍ ວິຫາໂຣ ກາຣິໂຕ, ຕສ຺ມາ ມຍາ ປສນ຺ນປຸຄ຺ຄໂລ ອາໂຣເປຕພ຺ໂພ, ນ ອຎ຺ໂຎ’’ຕິ ສຎ຺ຎີ. ສງ຺ໂຆປິ ‘‘ສງ຺ຆິໂກ ນາມ ວິຫາໂຣ ສງ຺ຆສ຺ສ ທິນ຺ໂນ ໂຫຕິ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິປາຬິວຈນຎ຺ຈ (ປາຈິ. ໑໑໖, ໑໒໑, ໑໒໖, ໑໓໑), ອນ຺ຕມໂສ ຈຕຸຣງ຺ຄຸລປາທກໍ ຄາມທາຣເກຫິ ປໍສ຺ວາຄາຣເກສຸ ກີຬນ຺ເຕຫິ ກຕມ຺ປິ ສງ຺ຆສ຺ສ ທິນ຺ນກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຄຣຸຠຓ຺ຑໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິອຏ຺ຐກຖາວຈນຎ຺ຈ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໓໒໑) ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ວິຫາໂຣ ສງ຺ຆິໂກ ສງ຺ຆສນ຺ຕໂກ, ຕສ຺ມາ ອມ຺ເຫຫິ ອຠິຣຸຈິຕປຸຄ຺ຄໂລວ ອາໂຣເປຕພ຺ໂພ, ນ ອຎ຺ໂຎ’’ຕິ ສຎ຺ຎີ.

ຕຕ຺ຖ ວຸຑ຺ຒຕຣສ຺ສ ວຈເນປິ ‘‘ນ ຕ຺ເວວາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕ຺ຍາທິວຈນໍ (ຈູຬວ. ໓໑໖) ເຕສຸ ເຕສຸ ອາສນສາລາທີສຸ ອຄ຺ຄາສນສ຺ສ ວຸຑ຺ຒຕຣາຣຫຕ຺ຕາ ຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ນິສິນ຺ໂນປິ ຠິກ຺ຂຸ ວຸຑ຺ຒຕເຣ ອາຄເຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ອາສນໍ ທາຕພ຺ພໍ ສນ຺ຘາຍ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຘຸວວາສໍ ສນ຺ຘາຍ. ‘‘ວຸຑ຺ຒຕໂຣ ອຕ຺ຕໂນ ວຸຑ຺ຒຕາຍ’’ຕ຺ຍາທິວຈນຎ຺ຈ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໑໒໐; ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ອນຸປຂຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ເສນາສເນ ທີຍມາເນ ວຸຑ຺ຒຕເຣ ອາຄເຕ ນວກຕໂຣ ວຸຏ຺ຐາເປຕພ຺ໂພ, ວຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ວຸຑ຺ຒຕຣສ຺ສ ເສນາສນໍ ທາຕພ຺ພໍ, ວຸຑ຺ຒຕໂຣ ປນ ນວກຕເຣນ ນ ວຸຏ຺ຐາເປຕພ຺ໂພ. ກສ຺ມາ? ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ວຸຑ຺ຒຕຣຕາຍາ’’ຕິ ອຸຕຸກາເລ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ເສນາສນທານໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ທານໍ ສນ຺ຘາຍ, ຕສ຺ມາ ອິທມ຺ປິ ວຈນໍ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ, ນ ສີຆໍ ອນຸຊານິຕພ຺ພໍ.

ພ຺ຍຕ຺ຕວຈເນປິ ‘‘ພຫຸສ຺ສຸຕສ຺ສ ສງ຺ຆຠາຣນິຕ຺ຖາຣກສ຺ສ’’ຕ຺ຍາທິວຈນຎ຺ຈ (ປຣິ. ອຏ຺ຐ. ໔໔໕-໔໙໖) ນ ພຫຸສ຺ສຸຕມຕ຺ເຕນ ສງ຺ຆິກວິຫາຣສ຺ສ ອິສ຺ສຣຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ພຫູປກາຣຕໍ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕຎ຺ຈ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ສງ຺ເຆນ ຜາສຸກໍ ອາວາສໍ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍໍ ກຕ຺ວາ ທິນ຺ເນ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ເກນຈິ ຕມ຺ຫາ ວິຫາຣາ ອນຸຏ຺ຐາປນີໂຍ ໂຫຕິ, ອິມມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕ຺ຍາທິວຈນຎ຺ຈ (ມຫາວ. ໘໒) ນິສ຺ສຍາຈຣິຍານໍ ລກ຺ຂຓໍ ປກາເສຕຸໍ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ສງ຺ຆິກວິຫາຣສ຺ສ ອິສ຺ສຣຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອິທມ຺ປິ ວຈນໍ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ, ນ ສີຆໍ ອນຸຊານິຕພ຺ພໍ.

ທາຍກວຈນໍ ປນ ນານຸຊານິຕພ຺ພໍ ປຏິພາຫິຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ? ‘‘ເຍນ ວິຫາໂຣ ກາຣິໂຕ’’ຕ຺ຍາທິປາຐສ຺ສ ອມຸຂ຺ຍໂວຫາຣຕ຺ຕາ. ຍຖາ ຫິ ປຸຖຸຊ຺ຊນກາເລ ຣູປາທີສຸ ສຎ຺ຊນສ຺ສ ຠູຕປຸພ຺ພຕ຺ຕາ ຠູຕປຸພ຺ພຄຕິຍາ ອຣຫາປິ ‘‘ສຕ຺ໂຕ’’ຕິ, ເອວໍ ທານກາລໂຕ ປຸພ຺ເພ ຕສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ສາມິຠູຕປຸພ຺ພຕ຺ຕາ ທາຍໂກ ‘‘ວິຫາຣສາມິໂກ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ອິສ຺ສຣຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ສກເລ ວິນຍປິຏເກ ອຏ຺ຐກຖາຏີກາສຸ ຈ ‘‘ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ທິນ຺ນສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ທາຍໂກ ອິສ຺ສໂຣ’’ຕິ ວາ ‘‘ທາຍເກນ ວິຈາເຣຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວາ ‘‘ທາຍກສນ຺ຕກວິຫາໂຣ’’ຕິ ວາ ປາໂຐ ອຕ຺ຖິ, ‘‘ສງ຺ຆິໂກ, ຄຓສນ຺ຕໂກ, ປຸຄ຺ຄລິໂກ’’ອິຈ຺ເຈວ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ວຈນໍ ນານຸຊານິຕພ຺ພໍ.

ສງ຺ຆສ຺ສ ວຈເນປິ ‘‘ສງ຺ຆິໂກ ນາມ ວິຫາໂຣ’’ຕ຺ຍາທິວຈນໍ (ປາຈິ. ໑໑໖, ໑໒໑, ໑໒໖, ໑໓໑) ສງ຺ຆສນ຺ຕກຠາວໍ ສງ຺ເຆນ ວິຈາເຣຕພ຺ພຠາວໍ ທີເປຕິ, ສງ຺ໂຆ ປນ ວິຈາເຣນ຺ໂຕ ປຎ຺ຈງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາ ເຕນ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ວິຈາເຣຕພ຺ໂພ ວາ ໂຫຕິ, ສມຄ຺ເຄນ ສງ຺ເຆນ ທຸວງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອປໂລກນກມ຺ເມນ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ທາຕພ຺ໂພ ວາ. ເຕສຸ ປຎ຺ຈງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທຸລ຺ລຠຕ຺ຕາ ເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກສມ຺ມຸຕິຍາ ອຠາເວ ສຕິ ທຸວງ຺ຄສມນ຺ນາຄໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ປຣິເຍສິຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ປນ ອປຣິເຍສິຕ຺ວາ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກຕາທິພຫອູປກາຣຕາຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ພຫຸສ຺ສຸຕຕາທິຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕາວິຣຫສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອາມິສຄຣຸກຕາທິວເສນ ສງ຺ເຆນ ວິຫາໂຣ ທາຕພ຺ໂພ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສງ຺ຆວຈນມ຺ປິ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ, ນ ຕາວ ອນຸຊານິຕພ຺ພໍ.

ອຖ ຕີຓິປິ ວຈນານິ ສໍສນ຺ເທຕພ຺ພານິ. ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຆສ຺ສ ອິສ຺ສຣຕ຺ຕາ ສງ຺ໂຆ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ‘‘ໂກ ປຸຄ຺ຄໂລ ຕຸມ຺ເຫຫິ ອຠິຣຸຈິໂຕ’’ຕິ, ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ເອໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ກສ຺ມາ ອຠິຣຸຈິໂຕ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ເອໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ອມ຺ເຫ ຈີວຣາທິປຈ຺ຈເຍຫິ ອນຸຄ຺ຄເຫຕາ, ອມ຺ຫາກໍ ຎາຕິສາໂລຫິໂຕ, ອຸປຊ຺ຌາໂຍ, ອາຈຣິໂຍ, ສທ຺ຘິວິຫາຣິໂກ, ອນ຺ເຕວາສິໂກ, ສມານຸປຊ຺ຌາຍໂກ, ສມານາຈຣິຍໂກ, ປິຍສຫາໂຍ, ລາຠີ, ຍສສ຺ສີ, ຕສ຺ມາ ອມ຺ເຫຫິ ອຠິຣຸຈິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ນ ເອຕ຺ຕາວຕາ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ວິຫາໂຣ ທາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ໂພ. ອຖ ‘‘ເອໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ສພ຺ເພຫິ ອມ຺ເຫຫິ ວຸຑ຺ຒຕໂຣ ອຄ຺ຄາສນໍ ອຄ຺ໂຄທກໍ ອຄ຺ຄປິຓ຺ຑໍ ອຣຫຕິ, ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ວິຫາໂຣ ປນ ຕສ຺ສ ທາຕພ຺ໂພຕິ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິເຍຫິ ນ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ໂພ. ອຖ ‘‘ຘມ຺ມກຖິໂກ, ວິນຍຘໂຣ, ຄຓວາຈກອາຈຣິໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ເອໂສ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ທິນ຺ນວິຫາຣສ຺ສ ອນຸຈ຺ຉວິໂກ, ເອຕສ຺ສ ທາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອນຸໂມທິຕພ຺ໂພ. ກຖໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ‘‘ສງ຺ໂຆ ປນ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ວາ ຘມ຺ມກຖິກວິນຍຘຣາທີນໍ ວາ ຄຓວາຈກອາຈຣິຍສ຺ສ ວາ ພຫູປກາຣຕໍ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕຎ຺ຈ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ວິຫາຣໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາ ເທຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ວິຎ຺ຎາຍຕິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໑໒໙; ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ອນຸປຂຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ).

ອິຘ ປນ ສາຘກປາເຐ ‘‘ຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ວາ’’ຕິ ວິຊ຺ຊມາເນ ກສ຺ມາ ສາຘ຺ຍວຈເນ ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ ນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ? ເອຕຣຫິ ຠຓ຺ຑາຄາຣສ຺ສ ອຠາວາ. ຍທິ ເກສຸຈິ ວິຫາເຣສຸ ຠຓ຺ຑາຄາຣໍ ສມ຺ມນ຺ເນຍ຺ຍ, ໂສ ຠຓ຺ຑາຄາຣວິຫາເຣ ນິສິນ຺ໂນ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕຈີວຣຣກ຺ຂຓາທິກໍ ອຸປກາຣໍ ກເຣຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ພຫູປກາຣຕໍ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ສງ຺ໂຆ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ຜາສຸກໍ ອາວາສໍ ເອຕຣຫິປິ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ທເທຍ຺ຍ, ໂສ ຕສ຺ສ ວິສຸໍ ຘຸວວາສວິຫາໂຣຕິ. ເອຕ຺ຖ ສາຘກປາເຐ ‘‘ຘມ຺ມກຖິກວິນຍຘຣາທີນໍ ວາ’’ຕິອາທິສທ຺ເທນ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ອາຄຕາຄໂມ ຘມ຺ມຘໂຣ ວິນຍຘໂຣ ມາຕິກາຘໂຣ ປຓ຺ຑິໂຕ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ເມຘາວີ ລຊ຺ຊີ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໂກ ສິກ຺ຂາກາໂມຕິ ວຸຕ຺ຕຄຸຓວນ຺ເຕ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຖາປິ ‘‘ເອໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ອຸທ຺ເທສປຣິປຸຈ຺ຉາທີຫິ ຠິກ຺ຂູນໍ ພຫູປກາໂຣ ສງ຺ຆຠາຣນິຕ຺ຖາຣໂກ’’ຕິ ວທຕິ, ‘‘ສາຘຸ ເອໂສປິ ຜາສຸກາວາສສ຺ສ ອຣໂຫ, ອນຸຏ຺ຐາປນີຍໍ ກຕ຺ວາ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ວິຫາໂຣ ເອຕສ຺ສປິ ທາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕພ຺ໂພ. ກຖໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ‘‘ສງ຺ໂຆ ປນ ພຫຸສ຺ສຸຕສ຺ສ ອຸທ຺ເທສປຣິປຸຈ຺ຉາທີຫິ ພຫູປກາຣສ຺ສ ຠາຣນິຕ຺ຖາຣກສ຺ສ ຜາສຸກໍ ອາວາສໍ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍໍ ກຕ຺ວາ ເທຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໔໓) ວຈນໂຕ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

ອຖາປິ ‘‘ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ຘມ຺ມກຖິໂກ ວິນຍຘໂຣ ຄຓວາຈກາຈຣິໂຍ ສງ຺ຆສ຺ສ ພຫູປກາໂຣ ວິສິຏ຺ຐຄຸຓຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວທຕິ, ‘‘ສາຘຸ ເອຕສ຺ສປິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ວິຫາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາວ ທາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕພ຺ໂພ. ກຖໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ‘‘ສງ຺ໂຆ ປນ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ວາ ຘມ຺ມກຖິກວິນຍຘຣາທີນໍ ວາ ຄຓວາຈກາຈຣິຍສ຺ສ ວາ ພຫູປກາຣຕໍ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕຎ຺ຈ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຘຸວວາສຕ຺ຖາຍ ວິຫາຣໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາ ເທຕີ’’ຕິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໑໒໐; ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ອນຸປຂຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ວຈນໂຕ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

ອຖາປິ ‘‘ເອໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ສງ຺ຆຠາຣນິຕ຺ຖາຣໂກ’’ຕິ ວທຕິ, ‘‘ສາຘຸ ເອຕສ຺ສປິ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍໍ ກຕ຺ວາ ທາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕພ຺ໂພ. ກຖໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ‘‘ພຫຸສ຺ສຸຕສ຺ສ ສງ຺ຆຠາຣນິຕ຺ຖາຣກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍເສນາສນມ຺ປີ’’ຕິ ປຣິວາຣຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປຣິ. ອຏ຺ຐ. ໔໙໕-໔໙໖) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຕໂຕ ‘‘ເອວໍ ທຸວງ຺ຄສມ຺ປນ຺ໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ອນ຺ໂຕສີມຏ຺ໂຐ ວາ ພຫິສີມຏ຺ໂຐ ວາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ອນ຺ໂຕສີມຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ສາຘຸ ສຸຏ຺ຐຸ ຕສ຺ສ ທາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ. ‘‘ພຫິສີມຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ນ ທາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ນິສ຺ສີເມ ຐິຕສ຺ສ ເສນາສນໍ ຄາເຫຕພ຺ພໍ, ໂຍ ຄາເຫຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໑໘) ວຈນໂຕຕິ.