ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ

ວິນຍປິຏເກ

ວິນຍາລງ຺ກາຣ-ຏີກາ (ປຐໂມ ຠາໂຄ)

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ

ມຸຕ຺ຕຫາຣາທິນຍຄາຖາ

ໂຍ ໂລເກ ໂລກໂລໂກ ວຣຕຣປຣໂທ ຣາຊຣາຊຄ຺ຄຊຎ຺ໂຎ;

ອາກາສາກາຣກາໂຣ ປຣມຣຕິຣໂຕ ເທວເທວນ຺ຕວຊ຺ໂຊ.

ສໍສາຣາສາຣສາໂຣ ສຸນຣນມນໂຕ ມາຣຫາຣນ຺ຕຣຏ຺ໂຐ;

ໂລກາລງ຺ກາຣກາໂຣ ອຕິສຕິຄຕິມາ ຘີຣວີຣຕ຺ຕຣມ຺ໂມ.

ສີຫນິວຕ຺ຕນນຍຄາຖາ

ສໍສາຣຈກ຺ກວິທ຺ຘໍສໍ, ສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ຕໍ ສຸມານສໍ;

ສໍນມາມິ ສຸຄຸເຓສໍ, ສໍເທສິຕສຸທຸທ຺ທສໍ.

ອໂນຕຕ຺ໂຕທກາວຕ຺ຕນຍຄາຖາ

ເຍນ ວິທ຺ຘໍສິຕາ ປາປາ, ເຍນ ນິພ຺ພາປິຕາ ທຣາ;

ເຍນ ໂລກາ ນິສ຺ສຣິສຸໍ, ເຍນ ຈາຫໍ ນມາມິ ຕໍ.

ຈຕຸທີປຈກ຺ກວຕ຺ຕນນຍຄາຖາ

ສງ຺ຆໍ ສສງ຺ຆໍ ນມາມິ, ວນ຺ຕນ຺ຕວຣຘມ຺ມຊໍ;

ມຄ຺ຄຄ຺ຄມນຜລຏ຺ຐໍ, ສຸສໍສໍ ສຸຠມານສໍ.

ອພ຺ຍເປຕຈຕຸປາທອາທິຍມກຄາຖາ

ວິນຍໍ ວິນຍໍ ສາຣໍ, ສງ຺ຄຫໍ ສງ຺ຄຫໍ ກຣໍ;

ຈຣິຍໍ ຈຣິຍໍ ວນ຺ເທ, ປຣມໍ ປຣມໍ ສຸຕໍ.

ພ຺ຍເປຕຈຕຸປາທອາທິອນ຺ຕຍມກຄາຖາ

ປກາເຣ ພຫຸປກາເຣ, ສາຄເຣ ຄຸຓສາຄເຣ;

ຄຣໂວ ມມ ຄຣໂວ, ວນ຺ທາມິ ອຠິວນ຺ທາມິ.

ວຕ຺ຖຸຕ຺ຕເຍ ຄນ຺ຖກາເຣ, ຄຣູສຸ ສາທຣໍ ມຍາ;

ກເຕນ ນມກ຺ກາເຣນ, ຫິຕ຺ວາ ສພ຺ເພ ອຸປທ຺ທເວ.

ສິກ຺ຂາກາເມຫິ ຘີເຣຫິ, ຊິນສາສນກາຣິຠິ;

ຠິກ຺ຂູຫິ ວິນຍຎ຺ຎູຫິ, ສາທຣໍ ອຠິຍາຈິໂຕ.

ວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມິ ວິນຍ-ສງ຺ຄຫໍ ປີຕິວຑ຺ຒນໍ;

ຠິກ຺ຂູນໍ ເວນຍິການໍ, ຍຖາສຕ຺ຕິພລໍ ອຫໍ.

ໂປຣາເຓຫິ ກຕາ ຏີກາ, ກິຎ຺ຈາປິ ອຕ຺ຖິ ສາ ປນ;

ອຕິສງ຺ເຂປຠາເວນ, ນ ສາເຘຕິ ຍຖິຈ຺ຉິຕໍ.

ຕສ຺ມາ ຫິ ນານາສຕ຺ເຖຫິ, ສາຣມາທາຍ ສາຘຸກໍ;

ນາຕິສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣໍ, ກຣິສ຺ສໍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ.

ວິນຍາລງ຺ກາຣໍ ນາມ, ເປສລານໍ ປໂມທນໍ;

ອິມໍ ປກຣຓໍ ສພ຺ເພ, ສມ຺ມາ ຘາເຣນ຺ຕຸ ສາຘໂວຕິ.

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ

ວິວິຘວິເສສນຍສມນ຺ນາຄຕໍ ກາຍວາຈາວິນຍນກຣຓສມຕ຺ຖໍ ລຊ຺ຊິເປສລຠິກ຺ຂູນໍ ສໍສຍວິໂນທນກາຣກໍ ໂຍຄາວຈຣປຸຄ຺ຄລານໍ ສີລວິສຸທ຺ຘິສມ຺ປາປກໍ ຊິນສາສນວຸຑ຺ຒິເຫຕຸຠູຕໍ ປກຣຓມິທມາຣຠິຕຸກາໂມ ອຍມາຈຣິຍາສໂຠ ປຐມໍ ຕາວ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມປຓາມາຣຫຠາວອຠິເຘຍ຺ຍກຣຓເຫຕຸ ກຣຓປ຺ປກາຣປກຣຓາຠິຘານນິມິຕ຺ຕປໂຍຊນານິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວຕ຺ຖຸຕ຺ຕຍໍ ນມສ຺ສິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ວຕ຺ຖຸຕ຺ຕຍໍ ນມສ຺ສິຕ຺ວາຕິ ອິມິນາ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາໂມ ວຸຕ຺ໂຕ ປຓາເມຕພ຺ພປຓາມອຕ຺ຖທສ຺ສນໂຕ. ສຣຓໍ ສພ຺ພປາຓິນນ຺ຕິ ອິມິນາ ປຓາມາຣຫຠາໂວ ປຓາມເຫຕຸທສ຺ສນໂຕ. ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉຍນ຺ຕິ ອຠິເຘຍ຺ໂຍ ອິມສ຺ສ ປກຣຓສ຺ສ ອຕ຺ຖຠາວໂຕ. ວິປ຺ປກິຓ຺ຓມເນກຕ຺ຖາຕິ ກຣຓເຫຕຸ ເຕເນວກາຣເຓນ ປກຣຓສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ. ສມາຫຣິຕ຺ວາ ເອກຕ຺ຖ, ທສ຺ສຍິສ຺ສມນາກຸລນ຺ຕິ ກຣຓປ຺ປກາໂຣ ເຕນາກາເຣນ ປກຣຓສ຺ສ ກຣຓໂຕ. ປກຣຓາຠິຘານໍ ປນ ສມາຫຣິຕສທ຺ທສ຺ສ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ທສ຺ສິຕໍ ສມາຫຣິຕ຺ວາ ທສ຺ສເນເນວ ອິມສ຺ສ ປກຣຓສ຺ສ ວິນຍສງ຺ຄຫອິຕິ ນາມສ຺ສ ລຠນໂຕ.

ນິມິຕ຺ຕໍ ປນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣວເສນ ທຸວິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ນາມ ກຣຸຓາ, ຕໍ ທສ຺ສນກິຣິຍາຍ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ທສ຺ສິຕໍ ຕສ຺ມິໍ ອສຕິ ທສ຺ສນກິຣິຍາຍ ອຠາວໂຕ. ພາຫິຣໍ ນາມ ໂສຕຸຊນສມູໂຫ, ຕໍ ໂຍຄາວຈຣຠິກ຺ຂູນນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ກຣຸຓາຣມ຺ມຓຠາວໂຕ. ປໂຍຊນໍ ປນ ທຸວິຘໍ ປຓາມປໂຍຊນປກຣຓປໂຍຊນວເສນ. ຕຕ຺ຖ ປຓາມປໂຍຊນໍ ນາມ ອນ຺ຕຣາຍວິໂສສນປສາທຊນນາທິກໍ, ຕໍ ສຣຓໍ ສພ຺ພປາຓິນນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ທສ຺ສິຕໍ ເຫຕຸມ຺ຫິ ສຕິ ຜລສ຺ສ ອວິນາຠາວໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຠິຘມ຺ມຏີກາຈຣິເຍນ ‘‘ຄຸຓວິເສສວາ ຫິ ປຓາມາຣໂຫ ໂຫຕິ, ປຓາມາຣເຫ ຈ ກໂຕ ປຓາໂມ ວຸຕ຺ຕປ຺ປໂຍຊນສິທ຺ຘິກໂຣວ ໂຫຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ມູລຏີ. ໑). ປກຣຓປໂຍຊນມ຺ປິ ທຸວິຘໍ ມຸຂ຺ຍານຸສງ຺ຄິກວເສນ. ເຕສຸ ມຸຂ຺ຍປໂຍຊນໍ ນາມ ພ຺ຍຎ຺ຊນານຸຣູປໍ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຏິວິຊ຺ຌນໍ ປກາສນຎ຺ຈ ອຕ຺ຖານຸຣູປໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ອຸທ຺ທິສນໍ ອຸທ຺ເທສາປນຎ຺ຈ, ຕໍ ວິນເຍ ປາຏວຕ຺ຖາຍາຕິ ອິມິນາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຸສງ຺ຄິກປໂຍຊນໍ ນາມ ສີລາທິອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານນ຺ໂຕ ອຕ຺ໂຖ, ຕໍ ສມາຫຣິຕ຺ວາ ເອກຕ຺ຖ ທສ຺ສຍິສ຺ສນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ສາມຕ຺ຖິເຍນ ທສ຺ສິຕໍ ເອກຕ຺ຖ ສມາຫຣິຕ຺ວາ ທສ຺ສເນ ສຕິ ຕທຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉາທິນາ ກຕປໂຍຄສ຺ສ ອນນ຺ຕຣາເຍນ ຕທຕ຺ຖສິຊ຺ຌນໂຕຕິ.

ກິມຕ຺ຖໍ ປເນຕ຺ຖ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມາທໂຍ ອາຈຣິເຍນ ກຕາ, ນນຸ ອຘິປ຺ເປຕຄນ຺ຖາຣມ຺ໂຠວ ກາຕພ຺ໂພຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ເອຕ຺ຖ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມກຣຓໍ ຕພ຺ພິຫຕນ຺ຕຣາໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ອນາຍາເສນ ຄນ຺ຖປຣິສມາປນຕ຺ຖໍ. ປຓາມາຣຫຠາວວຈນໍ ອຕ຺ຕໂນ ຍຸຕ຺ຕປຕ຺ຕກາຣິຕາທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ຕໍ ວິຎ຺ຎູນໍ ໂຕສາປນຕ຺ຖໍ, ຕໍ ປກຣຓສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ, ຕໍ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິນິປ຺ຜາທນຕ຺ຖໍ. ອຠິເຘຍ຺ຍກຖນໍ ວິທິຕາຠິເຘຍ຺ຍສ຺ສ ຄນ຺ຖສ຺ສ ວິຎ຺ຎູນໍ ອຸຄ຺ຄຫຘາຣຓາທິວເສນ ປຏິປຊ຺ຊນຕ຺ຖໍ. ກຣຓເຫຕຸກຖນໍ ອກາຣເຓ ກຕສ຺ສ ວາຍາມສ຺ສ ນິປ຺ຜລຠາວໂຕ ຕປ຺ປຏິກ຺ເຂປນຕ຺ຖໍ. ກຣຓປ຺ປກາຣກຖນໍ ວິທິຕປ຺ປກາຣສ຺ສ ຄນ຺ຖສ຺ສ ໂສຕູນໍ ອຸຄ຺ຄຫຓາທີສຸ ຣຸຈິຊນນຕ຺ຖໍ. ອຠິຘານທສ຺ສນໍ ໂວຫາຣສຸຂຕ຺ຖໍ. ນິມິຕ຺ຕກຖນໍ ອາສນ຺ນກາຣຓທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ປໂຍຊນທສ຺ສນໍ ທຸວິຘປໂຍຊນກາມີນໍ ໂສຕູນໍ ສມຸສ຺ສາຫຊນນຕ຺ຖນ຺ຕິ.

ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມປໂຍຊນໍ ປນ ພຫູຫິ ປກາເຣຫິ ວິຕ຺ຖາຣຍນ຺ຕິ ອາຈຣິຍາ, ຕໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອິຘ ປນ ຄນ຺ຖຄຣຸຠາວໂມຈນຕ຺ຖໍ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິເຍຫິ ອຘິປ຺ເປຕປໂຍຊນເມວ ກຖຍິມ຺ຫ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິເຍນ –

‘‘ນິປຈ຺ຈກາຣສ຺ເສຕສ຺ສ;

ກຕສ຺ສ ຣຕນຕ຺ຕເຍ;

ອານຸຠາເວນ ໂສເສຕ຺ວາ;

ອນ຺ຕຣາເຍ ອເສສໂຕ’’ຕິ. (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ ໗);

ອຍເມຕ຺ຖ ສມຸທາຍຕ຺ໂຖ, ອຍໍ ປນ ອວຍວຕ຺ໂຖ – ອຫໍ ສພ຺ພປາຓີນໍ ສຣຓໍ ສຣຓີຠູຕໍ ວຕ຺ຖຸຕ຺ຕຍໍ ນມສ຺ສາມິ, ນມສ຺ສິຕ຺ວາ ໂຍຄາວຈຣຠິກ຺ຂູນໍ ວິນເຍ ປາຏວຕ຺ຖາຍ ອເນກຕ຺ຖວິປ຺ປກິຓ຺ຓໍ ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉຍໍ ເອກຕ຺ຖ ສມາຫຣິຕ຺ວາ ອນາກຸລໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ສຍິສ຺ສໍ ທສ຺ສຍິສ຺ສາມີຕິ ໂຍຊນາ.

ຕຕ຺ຖ ວສນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ວຕ຺ຖຸ. ກິໍ ຕໍ? ພຸທ຺ຘາທິຣຕນໍ. ຕຎ຺ຫິ ຍສ຺ມາ ສຣຓຄຕາ ສປ຺ປຸຣິສາ ສຣຓຄມນສມງ຺ຄິໂນ ຫຸຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘາທິຣຕນໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ວສນ຺ຕິ ອາວສນ຺ຕິ ນິວສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ວຕ຺ຖູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາຣມ຺ມຓຎ຺ຫິ ອາຘາໂຣ, ອາຣມ຺ມຓິກໍ ອາເຘຍ຺ໂຍຕິ. ອິໂຕ ປຣານິປິ ວຕ຺ຖຸສທ຺ທສ຺ສ ວຈນຕ຺ຖາທີນິ ອາຈຣິເຍຫິ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕານິປິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພານິ. ອິຘ ປນ ຄນ຺ຖວິຕ຺ຖາຣປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ. ຕິຓ຺ຓໍ ສມູໂຫຕິ ຕຍໍ, ຕໂຍ ອໍສາ ອວຍວາ ອສ຺ສາຕິ ວາ ຕຍໍ. ກິໍ ຕໍ? ສມຸທາໂຍ. ວຕ຺ຖູນໍ ຕຍນ຺ຕິ ວຕ຺ຖຸຕ຺ຕຍໍ. ກິໍ ຕໍ? ພຸທ຺ຘາທິຣຕນຕ຺ຕຍໍ. ນມສ຺ສາມີຕິ ນມສ຺ສິຕ຺ວາ, ອນມິນ຺ຕິ ນມສ຺ສິຕ຺ວາ. ພຸທ຺ຘາທິຣຕນຎ຺ຫິ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກາເລ ຕ຺ວາ-ປຈ຺ຈໂຍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນກາລິໂກ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ປຐໂມ ວິຄ຺ຄໂຫ ກໂຕ, ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉຍໍ ເອກຕ຺ຖ ທສ຺ສນກາເລ ອຕີຕກາລິໂກ, ຕສ຺ມາ ທຸຕິໂຍ ວິຄ຺ຄໂຫ. ເຕເນວ ຈ ກາຣເຓນ ອຕ຺ຖໂຍຊນາຍປິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນກາລອຕີຕກາລວເສນ ໂຍຊນາ ກຕາ.

ສຣຕິ ຫິໍສຕີຕິ ສຣຓໍ. ກິໍ ຕໍ? ພຸທ຺ຘາທິຣຕນຕ຺ຕຍໍ. ຕຎ຺ຫິ ສຣຓຄຕານໍ ສປ຺ປຸຣິສານໍ ຠຍໍ ສນ຺ຕາສໍ ທຸກ຺ຂໍ ທຸຄ຺ຄຕິວິນິປາຕໍ ສໍກິເລສໍ ສຣຕິ ຫິໍສຕິ ວິນາເສຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຠຄວຕາ –

‘‘ຍສ຺ມິໍ, ມຫານາມ, ສມເຍ ອຣິຍສາວໂກ ຕຖາຄຕໍ ອນຸສ຺ສຣຕິ, ເນວສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຣາຄປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໖.໑໐; ໑໑.໑໑),

‘‘ເອວໍ ພຸທ຺ຘໍ ສຣນ຺ຕານໍ;

ຘມ຺ມໍ ສງ຺ຆຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂໂວ;

ຠຍໍ ວາ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ ວາ;

ໂລມຫໍໂສ ນ ເຫສ຺ສຕີ’’ຕິ ຈ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໙);

ຍສ຺ມາ ປນ ‘‘ສຣຓ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ປທໍ ‘‘ນາຖ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ເວວຈນຠູຕໍ ກິຕສຸທ຺ຘນາມປທໍ ໂຫຕິ, ນ ກິຕມຕ຺ຕປທໍ, ຕສ຺ມາ ຘາຕ຺ວຕ຺ໂຖ ອນ຺ໂຕນີໂຕ. ‘‘ສຣ ຫິໍສາຍ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ຫິໍສຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສພ຺ພປາຓີນໍ ສຣຓໍ ຫິໍສກໍ ວຕ຺ຖຸຕ຺ຕຍໍ ນມສ຺ສິຕ຺ວາ ວິຎ຺ຎາຍມາເນ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໂຕ ສພ຺ພປາຓີນໍ ສຣຓໍ ສຣຓີຠູຕໍ ນາຖຠູຕໍ ວຕ຺ຖຸຕ຺ຕຍໍ ນມສ຺ສິຕ຺ວາຕິ ວິຎ຺ຎາຍມາເນເຍວ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ເຕເນວ ຈ ກາຣເຓນ ອຕ຺ຖໂຍຊນາຍມ຺ປິ ຕຖາ ໂຍຊນາ ກຕາ. ສພ຺ພ-ສທ຺ໂທ ນິຣວເສສຕ຺ຖວາຈກໍ ສພ຺ພນາມປທໍ. ສຫ ອເວນ ໂຍ ວຕ຺ຕຕີຕິ ສພ຺ໂພຕິ ກເຕ ປນ ສກລ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ສມຸທາຍວາຈກໍ ສມາສນາມປທໍ ໂຫຕິ. ປາໂຓ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ປາຓິໂນ, ປາໂຓຕິ ເຈຕ຺ຖ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ສພ຺ເພ ປາຓິໂນ ສພ຺ພປາຓິໂນ, ເຕສໍ ສພ຺ພປາຓີນໍ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ວຕ຺ຖຸຕ຺ຕຍສ຺ສ ສພ຺ພໂລກສຣຓຠາວໍ, ຕໂຕເຍວ ຈ ນມສ຺ສນາຣຫຠາວໍ, ນມສ຺ສນາຣເຫ ຈ ກຕາຍນມສ຺ສນກິຣິຍາຍ ຍຖາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສິທ຺ຘິກຣຠາວໍ, ອຕ຺ຕໂນ ກິຣິຍາຍ ຈ ເຂຕ຺ຕງ຺ຄຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ.

ເອວໍ ສເຫຕຸກໍ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ປກຣຓາຣມ຺ຠສ຺ສ ສນິມິຕ຺ຕໍ ມຸຂ຺ຍປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ວິນເຍ ປາຏວຕ຺ຖາຍ, ໂຍຄາວຈຣຠິກ຺ຂູນ’’ນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ວິນເຍ ປາຏວຕ຺ຖາຍາຕິ ມຸຂ຺ຍປໂຍຊນທສ຺ສນໍ, ຕໍທສ຺ສເນນ ຈ ອນຸສງ຺ຄິກປໂຍຊນມ຺ປິ ວິຠາວິຕເມວ ໂຫຕິ ກາຣເຓ ສິທ຺ເຘ ກາຣິຍສ຺ສ ສິຊ຺ຌນໂຕ. ໂຍຄາວຈຣຠິກ຺ຂູນນ຺ຕິ ພາຫິຣນິມິຕ຺ຕທສ຺ສນໍ, ຕສ຺ມິໍ ທສ຺ສິເຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກນິມິຕ຺ຕມ຺ປິ ທີປິຕເມວ ໂຫຕິ ອາຣມ຺ມເຓ ຎາເຕ ອາຣມ຺ມຓິກສ຺ສ ຎາຕພ຺ພໂຕ. ຕຕ຺ຖ ວິວິຘາ ນຍາ ເອຕ຺ຖາຕິ ວິນໂຍ, ທຸວິຘປາຕິໂມກ຺ຂທຸວິຘວິຠງ຺ຄປຎ຺ຈວິຘປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສປຎ຺ຈອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘສຕ຺ຕອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາທໂຍ ວິວິຘາ ອເນກປ຺ປກາຣາ ນຍາ ເອຕ຺ຖ ສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ວິເສສາ ນຍາ ເອຕ຺ຖາຕິ ວິນໂຍ, ທຬ຺ຫີກມ຺ມສິຖິລກຣຓປໂຍຊນາ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິນຍາທໂຍ ວິເສສາ ນຍາ ເອຕ຺ຖ ສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ວິເນຕີຕິ ວິນໂຍ. ກາໂຍ ວິເນຕິ ກາຍວາຈາໂຍ, ອິຕິ ກາຍວາຈານໍ ວິນຍນໂຕ ວິນໂຍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ –

‘‘ວິວິຘວິເສສນຍຕ຺ຕາ;

ວິນຍນໂຕ ເຈວ ກາຍວາຈານໍ;

ວິນຍຕ຺ຖວິທູຫິ ອຍໍ;

ວິນໂຍ ‘ວິນໂຍ’ຕິ ອກ຺ຂາໂຕ’’ຕິ. (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ; ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ);

ໂກ ໂສ? ວິນຍປິຏກໍ. ຕສ຺ມິໍ ວິນເຍ. ປຏຕິ ວິຍຕ຺ຕຠາວໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ປຏຸ. ໂກ ໂສ? ປຓ຺ຑິໂຕ. ປຏຸໂນ ຠາໂວ ປາຏວໍ. ກິໍ ຕໍ? ຎາຓໍ. ອສຕິ ກາຣຓານຸຣູປໍ ຠວຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂກ ໂສ? ປໂຍຊນໍ. ປາຏວເມວ ອຕ຺ໂຖ ປາຏວຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ສ ປາຏວຕ຺ຖາຍ, ວິນຍປິຏເກ ໂກສລ຺ລຎາຓປໂຍຊນາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍຸຎ຺ຊນໍ ໂຍໂຄ, ກມ຺ມຏ຺ຐານມນສິກາໂຣ. ອວຈຣນ຺ຕີຕິ ອວຈຣາ, ໂຍເຄ ອວຈຣາ ໂຍຄາວຈຣາ, ກມ຺ມຏ຺ຐານິກາ ຠິກ຺ຂູ. ສໍສາເຣ ຠຍໍ ອິກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ຠິກ຺ຂູ, ໂຍຄາວຈຣາ ຈ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຈາຕິ ໂຍຄາວຈຣຠິກ຺ຂູ, ເຕສໍ ໂຍຄາວຈຣຠິກ຺ຂູນໍ. ເອເຕນ ວິນເຍ ປຏຸຠາໂວ ນາມ ຠິກ຺ຂູນໍເຍວ ອຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ນ ຄຫຏ຺ຐຕາປສປຣິພ຺ພາຊກາທີນໍ. ຠິກ຺ຂູສຸ ຈ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ນິຍຸຕ຺ຕານໍ ລຊ຺ຊິເປສລຠິກ຺ຂູນໍເຍວ, ນ ວິສ຺ສຏ຺ຐກມ຺ມຏ຺ຐານານໍ ອລຊ຺ຊິຠິກ຺ຂູນນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ.

ເອວໍ ປກຣຓາຣມ຺ຠສ຺ສ ສນິມິຕ຺ຕໍ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສເຫຕຸກໍ ອຠິເຘຍ຺ຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວິປ຺ປກິຓ຺ຓມເນກຕ຺ຖ, ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉຍ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓໍ ອເນກຕ຺ຖາຕິ ອິມິນາ ປກຣຓາຣມ຺ຠສ຺ສ ເຫຕຸໍ ທສ຺ເສຕິ ເຫຕຸມນ຺ຕວິເສສນຕ຺ຕາ, ອິມສ຺ສ ອເນກຕ຺ຖວິປ຺ປກິຓ຺ຓຕ຺ຕາເຍວ ອາຈຣິຍສ຺ສ ອາຣມ຺ໂຠ ໂຫຕິ, ນ ອວິປ຺ປກິຓ຺ເຓ ສຕິ. ວກ຺ຂຕິ ຫິ ‘‘ສມາຫຣິຕ຺ວາ ເອກຕ຺ຖ ທສ຺ສຍິສ຺ສ’’ນ຺ຕິ (ວິ. ສງ຺ຄ. ອຏ຺ຐ. ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ). ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉຍນ຺ຕິ ອິມິນາ ປກຣຓາຠິເຘຍ຺ຍໍ. ຕຕ຺ຖ ກິຣຕິ ວິກ຺ຂິປຕີຕິ ກິຓ຺ໂຓ, ປກາເຣນ ກິຓ຺ໂຓ ປກິຓ຺ໂຓ, ວິວິເຘນ ປກິຓ຺ໂຓ ວິປ຺ປກິຓ຺ໂຓ. ໂກ ໂສ? ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉໂຍ, ຕໍ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓໍ.

ອເນກຕ຺ຖາຕິ ເອຕ຺ຖ ສງ຺ຂ຺ຍາວາຈໂກ ສພ຺ພນາມິໂກ ເອກ-ສທ຺ໂທ, ນ ເອໂກ ອເນເກ. ພຫ຺ວຕ຺ຖວາຈໂກ ອເນກສທ຺ໂທ. ເອກນ຺ຕເອກວຈນນ຺ໂຕປິ ເອກ-ສທ຺ໂທ ນ-ອິຕິນິປາເຕນ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ພຫຸວຈນນ຺ໂຕ ຊາໂຕຕິ. ຕຕ຺ຖ ອເນກຕ຺ຖ ພຫູສູຕິ ອຕ຺ໂຖ, ປາຣາຊິກກຓ຺ຑຏ຺ຐກຖາທີສຸ ອເນເກສຸ ປກຣເຓສູຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂປຣາຓຏີກາຍໍ ປນ ອເນກຕ຺ຖາຕິ ອເນເກສຸ ສິກ຺ຂາປທປເທເສສູຕິ ອຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕ, ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ອຸປຣິ ‘‘ສມາຫຣິຕ຺ວາ ເອກຕ຺ຖາ’’ຕິ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ‘‘ອເນກຕ຺ຖວິປ຺ປກິຓ຺ຓໍ ເອກຕ຺ຖ ສມາຫຣິຕ຺ວາ’’ຕິ ອິເມສໍ ປທານໍ ສຫໂຍຄີຠູຕຕ຺ຕາ ອເນເກສຸ ສິກ຺ຂາປທປເທເສສຸ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓໍ ເອກສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປທປເທເສ ສມາຫຣິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ ຠເວຍ຺ຍ, ໂສ ຈ ອຕ຺ໂຖ ອຍຸຕ຺ໂຕ. ກສ຺ມາ? ອເນເກສຸ ປກຣເຓສຸ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓໍ ເອກສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ສມາຫຣິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ ອມ຺ເຫຫິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຖ ປນ ‘‘ເອກຕ຺ຖາ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ‘‘ເອກໂຕ’’ຕິ ອຕ຺ຖໍ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ອເນເກສຸ ສິກ຺ຂາປທປເທເສສຸ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓໍ ເອກໂຕ ສມາຫຣິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຖໍ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ, ໂສ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຕ຺ໂຕ ຠເວຍ຺ຍ.

ປກຏ຺ຐານໍ ອາຬີຕິ ປາຬິ, ອຸຕ຺ຕມານໍ ວຈນານໍ ອນຸກ຺ກໂມຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ອຕ຺ຕຕ຺ຖປຣຕ຺ຖາທິເຠທໍ ອຕ຺ຖໍ ປາເລຕິ ຣກ຺ຂຕີຕິ ປາຬິ, ລຬານມວິເສໂສ. ກາ ສາ? ວິນຍຕນ຺ຕິ. ມຸຈ຺ຈຕີຕິ ມຸຕ຺ໂຕ, ປາຬິໂຕ ມຸຕ຺ໂຕ ປາຬິມຸຕ຺ໂຕ. ຉິນ຺ທິຍເຕ ອເນນາຕິ ຉໂຍ, ນີຫຣິຕ຺ວາ ຉໂຍ ນິຈ຺ຉໂຍ, ວິເສເສນ ນິຈ຺ຉໂຍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ, ຂິລມທ຺ທນາກາເຣນ ປວຕ຺ໂຕ ສທ຺ທນໂຍ ອຕ຺ຖນໂຍ ຈ. ປາຬິມຸຕ຺ໂຕ ຈ ໂສ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ຈາຕິ ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉໂຍ, ຕໍ ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉຍໍ. ອິທຎ຺ຈ ‘‘ອານຄຣາ ຂທິຣວນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ ເຍຠຸຍ຺ຍນຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ກຕ຺ຖຈິ ປາຬິວິນິຈ຺ຉຍສ຺ສປິ ທິສ຺ສນໂຕ. ໂປຣາຓຏີກາຍໍ ປນ ປາຬິວິນິຈ຺ຉໂຍ ຈ ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉໂຍ ຈ ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉໂຍຕິ ເອວໍ ເອກເທສສຣູເປກເສສວເສນ ວາ ເອຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ ທຸຕິຍນໂຍປິ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ປາຬິວິນິຈ຺ຉຍປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉເຍຫິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ວິນິຈ຺ຉຍສ຺ສ ອຠາວາ ກິເມເຕນ ຄນ຺ຖຄຣຸກເຣນ ປາຬິມຸຕ຺ຕຄ຺ຄຫເຓນ. ວິເສສນຎ຺ຫິ ສມ຺ຠວພ຺ຍຠິຈາເຣ ຈ ສຕິ ສາຕ຺ຖກໍ ສິຍາຕິ ປຐມນໂຍວ ອາຣາຘນີໂຍ ໂຫຕິ.

ເອວໍ ສເຫຕຸກໍ ອຠິເຘຍ຺ຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ກຣຓປ຺ປກາຣໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ສມາຫຣິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິນາ. ທຸວິໂຘ ເຫຕ຺ຖ ກຣຓປ຺ປກາໂຣ ເອກຕ຺ຖສມາຫຣຓອນາກຸລກຣຓວເສນ. ໂສ ທຸວິໂຘປິ ເຕນ ປກາເຣນ ປກຣຓສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ‘‘ກຣຓປ຺ປກາໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຕ຺ຖ ສມາຫຣິສ຺ສາມີຕິ ສມາຫຣິຕ຺ວາ, ສໍ-ສທ຺ໂທ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ສງ຺ຂິປິຍ ອາຫຣິສ຺ສາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນາຄຕກາລິກວເສນ ປຈ຺ຈມາເນນ ‘‘ທສ຺ສຍິສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ປເທນ ສມານກາລຕ຺ຕາ ອນາຄຕກາລິໂກ ອິຘ ຕ຺ວາ-ປຈ຺ຈໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອກຕ຺ຖາຕິ ເອກສ຺ມິໍ ອິຘ ວິນຍສງ຺ຄຫປ຺ປກຣເຓ. ເອກຕ຺ຖາຕິ ວາ ເອກໂຕ. ທສ຺ສຍິສ຺ສນ຺ຕິ ທສ຺ສຍິສ຺ສາມິ, ຎາປຍິສ຺ສາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາກຸລຕິ ພ຺ຍາກຸລຕີຕິ ອາກຸໂລ, ນ ອາກຸໂລ ອນາກຸໂລ, ປຸພ຺ພາປຣພ຺ຍາກິຓ຺ຓວິຣຫິໂຕ ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉໂຍ. ອນາກຸລນ຺ຕິ ປນ ຠາວນປຸໍສກໍ, ຕສ຺ມາ ກຣຘາຕຸມເຍນ ກຕ຺ວາສທ຺ເທນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທສ຺ສນກິຣິຍາຍ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ.

ເອວໍ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມາທິກໍ ປຸພ຺ພກຣຓໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ເຍ ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉເຍ ທສ຺ເສຕຸກາໂມ, ເຕສໍ ອນຸກ຺ກມກຣຓຕ຺ຖໍ ມາຕິກໍ ຐເປນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຣາຍໍ ມາຕິກາ’’ຕິອາທິມາຫ. ມາຕິກາຍ ຫິ ອສຕິ ທສ຺ສິຕວິນິຈ຺ຉຍາ ວິກິຣນ຺ຕິ ວິຘໍເສນ຺ຕິ ຍຖາ ຕໍ ສຸຕ຺ເຕນ ອສງ຺ຄຫິຕານິ ປຸປ຺ຜານິ. ສນ຺ຕິຍາ ປນ ມາຕິກາຍ ທສ຺ສິຕວິນິຈ຺ຉຍາ ນ ວິກິຣນ຺ຕິ ນ ວິຘໍເສນ຺ຕິ ຍຖາ ຕໍ ສຸຕ຺ເຕນ ສງ຺ຄຫິຕານິ ປຸປ຺ຜານິ. ຕໍ ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ຊານິຕຸກາເມຫິ ມາຕິການຸສາເຣນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕວິນິຈ຺ຉຍໍ ປຕ຺ວາ ໂສ ໂສ ອຕ຺ໂຖ ຊານິຕພ຺ໂພ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສຸຂຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ມາຕິກາ ຐປິຕາ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉເຍ. ອຍນ຺ຕິ ອຍໍ ມຍາ ວກ຺ຂມານາ. ມາຕາ ວິຍາຕິ ມາຕິກາ. ຍຖາ ຫິ ປຸຕ຺ຕາ ມາຕິໂຕ ປຠວນ຺ຕິ, ເອວໍ ນິທ຺ເທສປທານິ ອຸທ຺ເທສໂຕ ປຠວນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອຸທ຺ເທໂສ ມາຕິກາ ວິຍາຕິ ‘‘ມາຕິກາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ທິວາເສຍ຺ຍາຕິອາທີສຸ ທິວາເສຍ຺ຍາ ທິວາເສຍ຺ຍວິນິຈ຺ຉຍກຖາ. ປຣິກ຺ຂາໂຣ ປຣິກ຺ຂາຣວິນິຈ຺ຉຍກຖາ…ເປ… ປກິຓ຺ຓກໍ ປກິຓ຺ຓກວິນິຈ຺ຉຍກຖາຕິ ໂຍຊນາ. ເຕເນວ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ທິວາສຍນວິນິຈ຺ຉຍກຖາ ສມຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອິທມຕ຺ໂຖ ວາ ນິທສ຺ສນຕ຺ໂຖ ວາ ປຣິສມາປນຕ຺ໂຖ ວາ. ເຕສຸ ອິທມຕ຺ເຖ ກາ ສາ? ທິວາເສຍ຺ຍາ…ເປ… ປກິຓ຺ຓກໍ ອິຕິ ອຍນ຺ຕິ. ນິທສ຺ສນຕ຺ເຖ ກຖໍ ສາ? ທິວາເສຍ຺ຍາ…ເປ… ປກິຓ຺ຓກໍ ອິຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາຕິ. ປຣິສມາປນຕ຺ເຖ ສາ ກິຕ຺ຕເກນ ປຣິສມຕ຺ຕາ? ທິວາເສຍ຺ຍາ…ເປ… ປກິຓ຺ຓກໍ ອິຕິ ເອຕ຺ຕເກນ ປຣິສມຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິເມສໍ ປນ ທິວາເສຍ຺ຍາທິປທານໍ ວາກ຺ຍວິຄ຺ຄຫໍ ກຕ຺ວາ ອຕ຺ເຖ ອິຘ ວຸຈ຺ຈມາເນ ອຕິປປຎ຺ໂຈ ຠວິສ຺ສຕິ, ໂສຕູນຎ຺ຈ ທຸສ຺ສລ຺ລກ຺ຂຓີໂຍ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ນິທ຺ເທສສ຺ສ ອາທິມ຺ຫິເຍວ ຍຖານຸຣູປໍ ວກ຺ຂາມ.

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑. ທິວາເສຍ຺ຍວິນິຈ຺ຉຍກຖາ

໑. ເອວໍ ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉຍກຖານໍ ມາຕິກໍ ຐເປຕ຺ວາ ອິທານິ ຍຖາຐປິຕມາຕິການຸກ຺ກເມນ ນິທ຺ທິສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖ ທິວາເສຍ຺ຍາຕິ ທິວານິປຊ຺ຊນ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ມາຕິກາປເທສຸ ສມຠິນິວິຏ຺ຐສ຺ສ ‘‘ທິວາເສຍ຺ຍາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ‘‘ທິວານິປຊ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ ໂຍຊນາ. ຕຕ຺ຖ ທິວາ-ສທ຺ໂທ ອຫວາຈໂກ ອາກາຣນ຺ໂຕ ນິປາໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຠິຘານປ຺ປທີປິກາຍໍ ‘‘ອານຸກູລ຺ເຍຕຸ ສທ຺ຘຎ຺ຈ, ນຕ຺ຕໍ ໂທໂສ ທິວາ ຕ຺ວເຫ’’ຕິ. ສຍນໍ ເສຍ຺ຍາ, ກຣຊກາຍຄຕຣູປານໍ ອຸທ຺ຘໍ ອນຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ທີຆວເສນ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປວຕ຺ຕນສງ຺ຂາໂຕ ອິຣິຍາປຖວິເສໂສ. ທິວາກາລສ຺ມິໍ ເສຍ຺ຍາ ທິວາເສຍ຺ຍາ. ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ສູຣິຍຕ຺ຖງ຺ຄມນາ, ເອຕສ຺ມິໍ ກາເລ ສຍນອິຣິຍາປຖກຣຓນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ທິວານິປຊ຺ຊນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ທິວາສຍເນ ອຍໍ ວກ຺ຂມາໂນ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ໂຍຊນາ. ‘‘ອນຸຊານາມິ…ເປ… ວຈນໂຕ’’ຕິ (ປາຣາ. ໗໗) ອຍໍ ປຐມປາຣາຊິກສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ວິນີຕວຕ຺ຖູສຸ ອາຄໂຕ ຠຄວຕາ ອາຫຈ຺ຈຠາສິໂຕ ຎາປກປາໂຐ. ຕຕ຺ຖ ທິວາ ປຏິສລ຺ລີຍນ຺ເຕນາຕິ ທິວາ ນິປຊ຺ຊນ຺ເຕນ. ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ປຏິສລ຺ລີຍິຕຸນ຺ຕິ ທ຺ວາຣໍ ປິທຫິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ. ‘‘ທິວາ…ເປ… ນິປຊ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ຎາປ຺ຍໍ. ນນຸ ປາຬິຍໍ ‘‘ອຍໍ ນາມ ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕາ, ອຖ ກຖເມຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈ ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ທິວານິປຊ຺ຊເນ. ຈ-ສທ຺ໂທ ວາກ຺ຍາຣມ຺ຠໂຊຕໂກ, ກິຎ຺ຈາປິ-ສທ຺ໂທ ນິປາຕສມຸທາໂຍ, ຍທິປີຕ຺ຍຕ຺ໂຖ. ປາຬິຍໍ ອຍໍ ນາມ ອາປຕ຺ຕີຕິ ກິຎ຺ຈາປິ ນ ວຸຕ຺ຕາ, ປນ ຕຖາປິ ອສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໗) ທຸກ຺ກຏໍ ຍສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ເອຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ໂຍຊນາ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ອສຕິ ຠຄວໂຕ ວຈເນ ກຖໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ວິວຣິຕ຺ວາ…ເປ… ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ’’ຕິ. ເອເຕນ ຠຄວໂຕ ອນຸຊານນມ຺ປິ ຕໍ ອກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິກາຣຓໍ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ເນ ວຕ຺ຖຸມ຺ຫີຕິ ອິຕ຺ຖິຍາ ກຕອຊ຺ຌາຈາຣວຕ຺ຖຸສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໗໗) ວຸຕ຺ຕໍ, ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໗໗) ປນ ‘‘ເມຖຸນວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອຸປ຺ປນ຺ເນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂປຣາຓຏີກາຍມ຺ປິ ຕເມວ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ເນ ເມຖຸນວຕ຺ຖຸສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕເທຕໍ ວິຈາເຣຕພ຺ພໍ ເມຖຸນລກ຺ຂຓສ຺ສ ອຠາວາ. ນນຸ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປນໍ ນາມ ພຸທ຺ຘວິສໂຍ, ອຖ ກສ຺ມາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ທຸກ຺ກຏໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຠຄວໂຕ’’ຕິອາທິ. ນ ເກວລໍ ອຸປາລິຕ຺ເຖຣາທີຫິ ເອວ ອຏ຺ຐກຖາ ຐປິຕາ, ອຖ ໂຂ ປາຬິໂຕ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ພຸທ຺ເຘນ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ໂຕ. ນ ຫິ ຠຄວຕາ ອພ຺ຍາກຕໍ ຕນ຺ຕິປທໍ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ສພ຺ເພສໍເຍວ ອຕ຺ໂຖ ກຖິໂຕ, ຕສ຺ມາ ສມ຺ພຸທ຺ເຘເນວ ຕິຓ຺ຓໍ ປິຏການໍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນກ຺ກໂມປິ ຠາສິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຫິ ຠຄວຕາ ປວຕ຺ຕິຕາ ປກິຓ຺ຓກເທສນາເຍວ ອຏ຺ຐກຖາຕິ.

ກິໍ ປເນຕ຺ຖ ເອຕໍ ທິວາ ທ຺ວາຣໍ ອສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏາປຕ຺ຕິອາປຊ຺ຊນໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອວ ສິທ຺ຘໍ, ອຸທາຫຸ ອຎ຺ເຎນປີຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕີ’’ຕິອາທິ. ເອຕໍ ທຸກ຺ກຏາປຕ຺ຕິອາປຊ຺ຊນໍ ນ ເກວລໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອວ ສິທ຺ຘໍ, ອຖ ໂຂ ‘‘ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ທິວາ ອາປຊ຺ຊຕິ, ໂນ ຣຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ (ປຣິ. ໓໒໓) ອິມິນາ ປຣິວາຣປາເຐນປິ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕີຕິ ໂຍຊນາ. ກຕຣສ຺ມິໍ ປນ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອິທໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ເວສາລິຍໍ ມຫາວເນ ກູຏາຄາຣສາລາຍໍ ທິວາ ວິຫາຣຄໂຕ ທ຺ວາຣໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນ ອໂຫສິ. ຕສ຺ສ ອງ຺ຄມງ຺ຄານິ ວາຕຸປຕ຺ຖທ຺ຘານິ ອເຫສຸໍ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສມ຺ພຫຸລາ ອິຕ຺ຖິໂຍ ຄນ຺ຘຎ຺ຈ ມາລຎ຺ຈ ອາທາຍ ວິຫາຣໍ ອາຄມິໍສຸ ວິຫາຣເປກ຺ຂິກາໂຍ. ອຖ ໂຂ ຕາ ອິຕ຺ຖິໂຍ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ອງ຺ຄຊາເຕ ອຠິນິສີທິຕ຺ວາ ຍາວທຕ຺ຖໍ ກຕ຺ວາ ‘ປຸຣິສຸສໂຠ ວຕາຍ’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ຄນ຺ຘຎ຺ຈ ມາລຎ຺ຈ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ປກ຺ກມິໍສຸ. ຠິກ຺ຂູ ກິລິນ຺ນໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ປຎ຺ຈຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາກາເຣຫິ ອງ຺ຄຊາຕໍ ກມ຺ມນິຍໍ ໂຫຕິ ຣາເຄນ, ວຈ຺ເຈນ, ປສ຺ສາເວນ, ວາເຕນ, ອຸຈ຺ຈາລິງ຺ຄປາຓກທຏ຺ເຐນ. ອິເມຫິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫາກາເຣຫິ ອງ຺ຄຊາຕໍ ກມ຺ມນິຍໍ ໂຫຕິ. ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນວກາໂສ, ຍໍ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຣາເຄນ ອງ຺ຄຊາຕໍ ກມ຺ມນິຍໍ ອສ຺ສ, ອຣຫໍ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ, ອນາປຕ຺ຕິ ຠິກ຺ຂເວ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ. ອນຸຊານາມິ ຠິກ຺ຂເວ ທິວາ ປຏິສລ຺ລີຍນ຺ເຕນ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ປຏິສລ຺ລີຍິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໗໗) ເອຕສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໒. ອິທານິ ທ຺ວາຣວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກີທິສ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປຣິວຕ຺ຕກທ຺ວາຣເມວາຕິ ສໍວຣຓວິວຣຓວເສນ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ປຣິວຕ຺ຕນໂຍຄ຺ຄທ຺ວາຣເມວ. ຣຸກ຺ຂສູຈິກຓ຺ຏກທ຺ວາຣນ຺ຕິ ຣຸກ຺ຂສູຈິທ຺ວາຣໍ ກຓ຺ຏກທ຺ວາຣຎ຺ຈ. ‘‘ຣຸກ຺ຂສູຈິທ຺ວາຣກຓ຺ຏກທ຺ວາຣ’’ມິຈ຺ເຈວ ວາ ປາໂຐ. ຍໍ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ຣຸກ຺ຂຕ຺ຖມ຺ເຠ ນິຂນິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ມຊ຺ເຌ ທ຺ເວ ຕິສ຺ໂສ ຣຸກ຺ຂສູຈິໂຍ ປເວເສຕ຺ວາ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕໍ ຣຸກ຺ຂສູຈິທ຺ວາຣໍ ນາມ. ປເວສນນິກ຺ຂມນກາເລ ອປເນຕ຺ວາ ຖກນໂຍຄ຺ຄໍ ເອກາຍ, ພຫູຫິ ວາ ກຓ຺ຏກສາຂາຫິ ກຕໍ ກຓ຺ຏກທ຺ວາຣໍ ນາມ. ຄາມທ຺ວາຣສ຺ສ ປິຘານຕ຺ຖໍ ປທເຣນ ວາ ກຓ຺ຏກສາຂາທີຫິ ວາ ກຕສ຺ສ ກວາຏສ຺ສ ອຸທຸກ຺ຂລປາສກຣຫິຕຕາຍ ເອເກນ ສໍວຣິຕຸໍ ວິວຣິຕຸຎ຺ຈ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາ ເອກໍ ຈກ຺ກໍ ໂຍເຊນ຺ຕິ, ເຍນ ປຣິວຕ຺ຕມານກກວາຏໍ ສຸຂຖກນກໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈກ຺ກລກຍຸຕ຺ຕທ຺ວາຣ’’ນ຺ຕິ. ຈກ຺ກເມວ ຫິ ລາຕພ຺ພຕ຺ເຖນ ສໍວຣຓວິວຣຓຕ຺ຖາຍ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ເຖນ ຈກ຺ກລກໍ, ເຕນ ຍຸຕ຺ຕກວາຏມ຺ປິ ຈກ຺ກລກໍ ນາມ, ເຕນ ຍຸຕ຺ຕທ຺ວາຣໍ ຈກ຺ກລກຍຸຕ຺ຕທ຺ວາຣໍ.

ມຫາທ຺ວາເຣສຸ ປນ ທ຺ເວ ຕີຓິ ຈກ຺ກລການິ ໂຍເຊຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຜລເກສູ’’ຕິອາທິ. ກິຏິກາສູຕິ ເວຬຸເປສິກາທີຫິ ກຓ຺ຏກສາຂາທີຫິ ຈ ກຕຖກນເກສຸ. ສໍສຣຓກິຏິກທ຺ວາຣນ຺ຕິ ຈກ຺ກລກຍນ຺ເຕນ ສໍສຣຓກິຏິກາຍຸຕ຺ຕມຫາທ຺ວາຣໍ. ໂຄປ຺ເຜຕ຺ວາຕິ ອາວຸຓິຕ຺ວາ, ຣຊ຺ຊູຫິ ຄນ຺ເຖຕ຺ວາ ວາ. ເອກໍ ທຸສ຺ສສາຓິທ຺ວາຣເມວາຕິ ເອຕ຺ຖ ກິລຎ຺ຊສາຓິທ຺ວາຣມ຺ປິ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ວຊິຣພຸທ຺ຘິຏີກາຍໍ (ວຊິຣ. ຏີ. ປາຣາຊິກ ໗໖-໗໗) ປນ ‘‘ທຸສ຺ສທ຺ວາຣໍ ສາຓິທ຺ວາຣຎ຺ຈ ທຸສ຺ສສາຓິທ຺ວາຣໍ. ທຸສ຺ສສາຓິ ກິລຎ຺ຊສາຓີຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ທຸສ຺ສສາຓິຍເມວ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອກສທິສຕ຺ຕາ ເອກນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓. ເອວໍ ທ຺ວາຣວິເສສໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຍຕ຺ຕເກນ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຸຕໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ປມາຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກິຕ຺ຕເກນ’’ຕ຺ຍາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສູຈີຕິ ມຊ຺ເຌ ຉິທ຺ທໍ ກຕ຺ວາ ປເວສິຕາ. ຆຏິກາຕິ ອຸປຣິ ໂຍຊິຕາ. ອິທານິ ຍຕ຺ຖ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ກາຕພ຺ພວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສເຈ ພຫູນໍ ວຬຎ຺ຊນຏ຺ຐານໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ພຫູນໍ ອວຬຎ຺ຊນຏ຺ຐາເນປິ ເອກໍ ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ອຖ ຠິກ຺ຂູ…ເປ… ນິສິນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອິທໍ ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ນິຫິຕຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ເສສອິຣິຍາປຖສມງ຺ຄິຕານິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ, ຕສ຺ມາ ນິປນ຺ເນປິ ອາໂຠຄໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ນິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິທ຺ທາຍນ຺ເຕ ປນ ອາໂຠຄໍ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ອສນ຺ຕປກ຺ເຂ ຐິຕຕ຺ຕາ ຣໂຫ ນິສຊ຺ຊາຍ ວິຍ ທ຺ວາຣສໍວຣຓໍ ນາມ ມາຕຸຄາມານໍ ປເວສນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ອນຸຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເກວລໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ວາ’’ຕິອາທິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ຕໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖປິ ໂຍ ໂຍ ເຖຣວາໂທ ວາ ອຏ຺ຐກຖາວາໂທ ວາ ປຈ຺ຉາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ໂສວ ປມາຓນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິທໍ ອຏ຺ຐກຖາວຈນໂຕ ອຕິເຣກໍ ອາຈຣິຍສ຺ສ ວຈນໍ. ອິໂຕ ປຸພ຺ພາປຣວຈນໍ ອຏ຺ຐກຖາວຈນເມວ. ຕຕ຺ຖ ຕໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ກຸຣຸນ຺ທຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ…ເປ… ນ ວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ຍໍ ວຈນໍ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິເຍຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ວຈນໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ…ເປ… ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ ກຸຣຸນ຺ທິຍໍ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖປິ ວິນິຈ຺ຉເຍ ໂຍ ໂຍ ເຖຣວາໂທ ວາ ອຏ຺ຐກຖາວາໂທ ວາ ປຈ຺ຉາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ໂສວ ປມາຓນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ປຸເຣ ວຸຕ຺ໂຕ ເຖຣວາໂທ ວາ ອຏ຺ຐກຖາວາໂທ ວາ ປມາຓນ຺ຕິ ນ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິທໍ ວຈນໍ ອຏ຺ຐາເນ ວຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ. ກຖໍ? ຍໍ ຕາວ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຕໍ ອິມສ຺ມິໍ ອາປຸຈ຺ຉນອາໂຠຄກຣຓວິນິຈ຺ຉເຍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາວາທສ຺ສ ວາ ເຖຣວາທສ຺ສ ວາ ອຠາວາ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ. ນ ຫິ ປຸພ຺ພວາກ຺ເຍ ‘‘ຠິກ຺ຂູ ເອວາ’’ຕິ ອວຘາຣຓໍ ກຕໍ, ອຖ ໂຂ ອາສນ຺ນວເສນ ວາ ປຏ຺ຐານວເສນ ວາ ‘‘ຠິກ຺ຂູ ຈີວຣກມ຺ມໍ’’ອິຈ຺ຈາທິກໍເຍວ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖປີ’’ຕ຺ຍາທິ, ຕມ຺ປິ ອໂນກາສໍ. ອິມສ຺ມິໍ ວິນິຈ຺ຉເຍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາວາທສ຺ສ ວາ ອາຈຣິຍວາທສ຺ສ ວາ ອວຈນໂຕ ປຸເຣ ປຈ຺ຉາຠາໂວ ຈ ນ ທິສ຺ສຕິ, ອຍໍ ‘‘ປມາຓ’’ນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ໂພ, ອຍໍ ‘‘ນ ຄເຫຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຠາໂວ ຈ.

ອຸປຣິ ປນ ‘‘ໂກ ມຸຈ຺ຈຕິ, ໂກ ນ ມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ປຎ຺ຫສ຺ສ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນ ມຫາປຈ຺ຈຣິວາໂທ ຈ ກຸຣຸນ຺ທິວາໂທ ຈ ມຫາອຏ຺ຐກຖາວາໂທ ຈາຕິ ຕໂຍ ອຏ຺ຐກຖາວາທາ ອາຄຕາ, ເອໂກ ມຫາປທຸມຕ຺ເຖຣວາໂທ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ເຖວ ຍຸຕ຺ຕາຍຸຕ຺ຕຠາໂວ ຈ ປມາຓາປມາຓຠາໂວ ຈ ຄເຫຕພ຺ພາຄເຫຕພ຺ພຠາໂວ ຈ ທິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ມິໍເຍວ ຐາເນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ສຸວິມລວິປຸລປຎ຺ຎາເວຍ຺ຍຕ຺ຕິຍສມນ຺ນາຄເຕນ ປນ ອາຈຣິຍາສເຠນ ອວຕ຺ຕພ຺ພຏ຺ຐາເນ ວຸຕ຺ຕໍ ນ ສິຍາ, ຕສ຺ມາ ອຸປຣິ ອຏ຺ຐກຖາວາທສໍສນ຺ທນາວສາເນ ມຫາປທຸມຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ວຈນສ຺ສ ປຈ຺ຉໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ, ຕໍ ປຈ຺ຉາ ເລຂເກຫິ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ລິຂິຕໍ ຠເວຍ຺ຍ, ປາຣາຊິກກຓ຺ຑຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ອິທໍ ວຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຏີກາຍຎ຺ຈ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຸປຣິເຍວ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ໂຍ ຈ ຍກ຺ຂຄຫິຕໂກ, ໂຍ ຈ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊາປິໂຕ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາວາທສ຺ສ ປຈ຺ຉິມຕ຺ຕາ ໂສເຍວ ປມາຓໂຕ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ຕຖາ ຈ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖ ໂຍ ໂຍ ອຏ຺ຐກຖາວາໂທ ວາ ເຖຣວາໂທ ວາ ປຈ຺ຉາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ໂສເຍວ ປມາຓໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ອິທເມຕ຺ຖ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

໔. ອິທານິ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣຓສ຺ສ ອນ຺ຕຣາເຍ ສຕິ ອສໍວຣິຕ຺ວາປິ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຖ ທ຺ວາຣສ຺ສ’’ຕ຺ຍາທິມາຫ. ນິສ຺ເສຓິໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາຕິ ອຸປຣິມຕລໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ວິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ ຠູມິຍໍ ປາເຕຕ຺ວາ, ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອິທໍ ເອກາພທ຺ຘຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ທ຺ເວປິ ທ຺ວາຣານິ ຊຄ຺ຄິຕພ຺ພານີຕິ ເອຕ຺ຖ ສເຈ ເອກສ຺ມິໍ ທ຺ວາເຣ ກວາຏໍ ວາ ນຕ຺ຖິ, ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສໍວຣິຕຸໍ ວາ ນ ສກ຺ກາ, ອິຕຣໍ ທ຺ວາຣໍ ອສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ທ຺ວາຣປາລສ຺ສາຕິ ທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐເກ ມຫາທ຺ວາເຣ, ນິສ຺ເສຓິມູເລ ວາ ຐຕ຺ວາ ທ຺ວາຣຊຄ຺ຄນກສ຺ສ. ປຈ຺ຉິມານໍ ຠາໂຣຕິ ເອກາພທ຺ຘວເສນ ອາຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສໍວຸຕທ຺ວາເຣ ອນ຺ໂຕຄພ຺ເຠ ວາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ພຫິ ວາຕິ ຄພ຺ຠໂຕ ພຫິ. ນິປຊ຺ຊນກາເລປິ…ເປ… ວຏ຺ຏຕິເຍວາຕິ ເອຕ຺ຖ ທ຺ວາຣຊຄ຺ຄນກສ຺ສ ຕທຘີນຕ຺ຕາ ຕທາ ຕສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ນິຫິຕາສນ຺ນິຫິຕຠາວໍ ອນຸປຘາເຣຕ຺ວາປິ ອາໂຠຄໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວາຕິ ວທນ຺ຕິ.

ເຍນ ເກນຈິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕຕິ ເອຕ຺ຖ ປຣິກ຺ເຂປສ຺ສ ອຸພ຺ເພຘໂຕ ປມາຓໍ ສຫເສຍ຺ຍປ຺ປໂຫນເກ ວຸຕ຺ຕສທິສເມວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໕໑) ‘‘ຍຎ຺ຫິ ເສນາສນໍ ອຸປຣິ ປຎ຺ຈຫິ ຉທເນຫິ ອຎ຺ເຎນ ວາ ເກນຈິ ສພ຺ພເມວ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ, ອຍໍ ສພ຺ພຈ຺ຉນ຺ນາ ນາມ ເສຍ຺ຍາ…ເປ… ຍໍ ປນ ເສນາສນໍ ຠູມິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ຉທນໍ ອາຫຈ຺ຈ ປາກາເຣນ ວາ ອຎ຺ເຎນ ວາ ເກນຈິ ອນ຺ຕມໂສ ວຕ຺ເຖນປິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ອຍໍ ສພ຺ພປຣິຈ຺ຉນ຺ນາ ນາມ ເສຍ຺ຍາ. ຉທນໍ ອນາຫຈ຺ຈ ສພ຺ພນ຺ຕິເມນ ປຣິຍາເຍນ ທິຍຑ຺ຒຫຕ຺ຖຸພ຺ເພເຘນ ປາກາຣາທິນາ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕາປິ ສພ຺ພປຣິຈ຺ຉນ຺ນາເຍວາຕິ ກຸຣຸນ຺ທຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ທິຍຑ຺ຒຫຕ຺ຖຸພ຺ເພໂຘ ວຑ຺ຒກິຫຕ຺ເຖນ ຄເຫຕພ຺ໂພ’’ຕິ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ປາຈິຕ຺ຕິຍ ໓.໕໑) ວິມຕິວິໂນທນິຍຎ຺ຈ (ວິ. ວິ. ຏີ. ປາຈິຕ຺ຕິຍ ໒.໕໐-໕໑) ວຸຕ຺ຕໍ. ມຫາປຣິເວຓນ຺ຕິ ມຫນ຺ຕໍ ອງ຺ຄຓໍ. ເຕນ ພຫຸຊນສຎ຺ຈຣຓຏ຺ຐານໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ມຫາໂພຘີ’’ຕິອາທິ.

ອຣຸເຓ ອຸຄ຺ຄເຕ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ອນາປຕ຺ຕິ ອນາປຕ຺ຕິເຂຕ຺ຕຠູຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ເຕນ ນິປນ຺ນຕ຺ຕາ. ປພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ປຸນ ສຸປຕິ, ອາປຕ຺ຕີຕິ ອຣຸເຓ ອຸຄ຺ຄເຕ ປພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນໍ ຎຕ຺ວາ ວາ ອຎຕ຺ວາ ວາ ອນຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ສຍິຕສນ຺ຕາເນນ ສຸປຕິ, ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ທ຺ວາຣສໍວຣຓາທິໂນ ອກຕຕ຺ຕາ ອກິຣິຍສມຸຏ຺ຐານາ ອາປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ ອນາປຕ຺ຕິເຂຕ຺ເຕ ກຕນິປຊ຺ຊນກິຣິຍາຍ ອນງ຺ຄຕ຺ຕາ. ອຍຎ຺ຫິ ອາປຕ຺ຕິ ອີທິເສ ຐາເນ ອກິຣິຍາ, ທິວາ ທ຺ວາຣໍ ອສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊນກ຺ຂເຓ ກິຣິຍາກິຣິຍາ ຈ ອຈິຕ຺ຕກາ ຈາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ປຸຣາຣຸຓາ ປພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາປິ ຍາວ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນາ ສຍນ຺ຕສ຺ສປິ ປຸຣິມນເຍນ ອາປຕ຺ຕິເຍວ.

ອຣຸເຓ ອຸຄ຺ຄເຕ ວຸຏ຺ຐຫິສ຺ສາມີຕິ…ເປ… ອາປຕ຺ຕິເຍວາຕິ ເອຕ຺ຖ ກທາ ອສ຺ສ ອາປຕ຺ຕີຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ນ ຕາວ ຣຕ຺ຕິຍໍ, ‘‘ທິວາ ອາປຊ຺ຊຕິ, ໂນ ຣຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ (ປຣິ. ໓໒໓) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອນາທຣິຍທຸກ຺ກຏາ ນ ມຸຈ຺ຈຕີຕິ ວຸຕ຺ຕທຸກ຺ກຏໍ ປນ ທິວາສຍນທຸກ຺ກຏເມວ ນ ໂຫຕິ ອນາທຣິຍທຸກ຺ກຏຕ຺ຕາ ເອວ. ‘‘ອຣຸຓຸຄ຺ຄມເນ ປນ ອຈິຕ຺ຕກໍ ອກິຣິຍສມຸຏ຺ຐານໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໗໗) ວຸຕ຺ຕໍ, ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍມ຺ປິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ປາຣາຊິກ ໒.໗໗) ‘‘ຍຖາປຣິຈ຺ເຉທເມວ ວຸຏ຺ຐາຕີຕິ ອຣຸເຓ ອຸຄ຺ຄເຕເຍວ ອຸຏ຺ຐຫຕິ. ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕີຕິ ອສຸທ຺ຘຈິຕ຺ເຕເນວ ນິປນ຺ນຕ຺ຕາ ນິທ຺ທາຍນ຺ຕສ຺ສປິ ອຣຸເຓ ອຸຄ຺ຄເຕ ທິວາປຏິສລ຺ລານມູລິກາ ອາປຕ຺ຕິ. ‘ເອວໍ ນິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ອນາທຣິຍທຸກ຺ກຏາປິ ນ ມຸຈ຺ຈຕີ’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອສຸທ຺ຘຈິຕ຺ເຕນ ນິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນໂຕ ປຸເຣຕຣໍ ອຸຏ຺ຐຫນ຺ໂຕປິ ອນຸຏ຺ຐຫນ຺ໂຕປິ ນິປຊ຺ຊນກາເລເຍວ ອນາທຣິຍທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ທິວາປຏິສລ຺ລານມູລິກໍ ປນ ທຸກ຺ກຏໍ ອຣຸເຓເຍວ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ເອວໍ ນິປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ທ຺ເວ ທຸກ຺ກຏານິ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສເຈ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ອຣຸເຓ ອຸຄ຺ຄເຕ ອຸຏ຺ຐຫິສ຺ສາມີຕິ ນິປຊ຺ຊຕິ, ທ຺ວາເຣ ຈ ອຎ຺ເຎຫິ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນກາເລ ວິວເຏປິ ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິເຍວ ທ຺ວາຣປິທຫນສ຺ສ ຣຕ຺ຕິທິວາຠາເຄສຸ ວິເສສາຠາວາ. ອາປຕ຺ຕິອາປຊ຺ຊນສ຺ເສວ ກາລວິເສໂສ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ນ ຕປ຺ປຣິຫາຣສ຺ສາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ‘‘ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ຣຕ຺ຕິໍ ນິປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໗) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທິວາ ສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປນ຺ນສ຺ສ ເກນຈິ ວິວເຏປິ ທ຺ວາເຣ ອນາປຕ຺ຕິເຍວ, ອຕ຺ຕນາປິ ອນຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາວ ສຕິ ປຈ຺ຈເຍ ວິວເຏປິ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ວທນ຺ຕິ, ອິທມ຺ປິ ວິມຕິວິໂນທນິຍເມວ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໗໗) ວຸຕ຺ຕໍ.

ຍຖາປຣິຈ຺ເຉທເມວ ວຸຏ຺ຐາຕີຕິ ອຣຸເຓ ອຸຄ຺ຄເຕເຍວ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ອາປຕ຺ຕິເຍວາຕິ ມູລາປຕ຺ຕິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນາທຣິຍອາປຕ຺ຕິ ປນ ປຸຣາຣຸຓາ ອຸຏ຺ຐິຕສ຺ສປິ ຕສ຺ສ ໂຫເຕວ ‘‘ທຸກ຺ກຏາ ນ ມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ທຸກ຺ກຏາ ນ ມຸຈ຺ຈຕີຕິ ຈ ປຸຣາຣຸຓາ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ມູລາປຕ຺ຕິຍາ ມຸຕ຺ໂຕປິ ອນາທຣິຍທຸກ຺ກຏາ ນ ມຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໕. ນິທ຺ທາວເສນ ນິປຊ຺ຊຕີຕິ ນິທ຺ທາຠິຠູຕຕາຍ ເອກປສ຺ເສນ ນິປຊ຺ຊຕິ. ‘‘ນິທ຺ທາວເສນ ນິປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ໂວຫາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ປາທານໍ ປນ ຠູມິໂຕ ອໂມຈິຕຕ຺ຕາ ອຍໍ ນິປນ຺ໂນ ນາມ ໂຫຕີຕິ ເຕເນວ ອນາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອປສ຺ສາຍ ສຸປນ຺ຕສ຺ສາຕິ ກຏິຏ຺ຐິໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ປິຏ຺ຐິກຓ຺ຏເກ ອປ຺ປມຕ຺ຕກໍ ປເທສໍ ຠູມິໍ ອຜຸສາເປຕ຺ວາ ສຸປນ຺ຕສ຺ສ. ກຏິຏ຺ຐິໍ ປນ ຠູມິໍ ຜຸສາເປນ຺ຕສ຺ສ ສຍນໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ. ປິຏ຺ຐິປສາຣຓລກ຺ຂຓາ ຫິ ເສຍ຺ຍາ ທີຆາ, ວນ຺ທນາທີສຸປິ ຕິຣິຍໍ ປິຏ຺ຐິກຓ຺ຏການໍ ປສາຣິຕຕ຺ຕາ ນິປຊ຺ຊນເມວາຕິ ອາປຕ຺ຕິ ປຣິຫຣິຕພ຺ພາວ. ວນ຺ທນາປິ ຫິ ປາທມູເລ ນິປຊ຺ຊຕີຕິອາທີສຸ ນິປຊ຺ຊນເມວ ວຸຕ຺ຕາ. ສຫສາ ວຸຏ຺ຐາຕີຕິ ປກ຺ຂລິຕາ ປຕິໂຕ ວິຍ ສຫສາ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ຕສ຺ສປິ ອນາປຕ຺ຕິ ປຕນກ຺ຂເຓ ອວິສຍຕ຺ຕາ, ວິສເຍ ຊາເຕ ສຫສາ ວຸຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ຈ. ຍສ຺ສ ປນ ວິສຎ຺ຎິຕາຍ ປຈ຺ຉາປິ ອວິສໂຍ ເອວ, ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິເຍວ ປຕນກ຺ຂເຓ ວິຍ. ຕຕ຺ເຖວ ສຍຕິ, ນ ວຸຏ຺ຐາຕີຕິ ອິມິນາ ວິສເຍປິ ອກຣຓໍ ທສ຺ເສຕິ, ເຕເນວ ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອິທານິ ອຏ຺ຐກຖາວາທສໍສນ຺ທນໍ ກາຕຸໍ ‘‘ໂກ ມຸຈ຺ຈຕິ, ໂກ ນ ມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ມຫາປຈ຺ຈຣິຍນ຺ຕິອາທີສຸ ປຈ຺ຈຣີຕິ ອຸຬຸມ຺ປໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມິໍ ນິສີທິຕ຺ວາ ກຕຕ຺ຕາ ຕເມວ ນາມໍ ຊາຕໍ. ກຸຣຸນ຺ທິວລ຺ລິວິຫາໂຣ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖ ກຕຕ຺ຕາ ກຸຣຸນ຺ທີຕິ ນາມໍ ຊາຕໍ. ມຫາອຏ຺ຐກຖາ ນາມ ສງ຺ຄີຕິຕ຺ຕຍມາຣຸຬ຺ຫາ ເຕປິຏກສ຺ສ ພຸທ຺ຘວຈນສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາ. ຍາ ມຫາມຫິນ຺ທຕ຺ເຖເຣນ ຕມ຺ພປຓ຺ຓິທີປໍ ອາຠຕາ, ຕມ຺ພປຓ຺ຓິເຍຫິ ເຖເຣຫິ ປຈ຺ຉາ ສີຫຬຠາສາຍ ອຠິສງ຺ຂຕາ ຈ ໂຫຕິ. ເອກຠງ຺ເຄນາຕິ ເອກປສ຺ສຠຎ຺ຊເນນ ປາເທ ຠູມິໂຕ ອໂມເຈຕ຺ວາ ເອກປສ຺ເສນ ສຣີຣໍ ຠຎ຺ຊິຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ມຫາປທຸມຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເຕນ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍ ລິຂິຕມຫາປທຸມຕ຺ເຖຣວາເທ ‘‘ອຍ’’ນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ມຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ປຕິຕຕ຺ຕາ ອວິສຍຕ຺ຕາ ອາປຕ຺ຕິ ນ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຈຣິຍາ ປນ ຍຖາ ຍກ຺ຂຄຫິຕໂກ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊາປິໂຕ ຈ ປຣວໂສ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອປຣວສຕ຺ຕາ ມຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ປຕິໂຕ ກຎ຺ຈິກາລໍ ຊານິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊຕີຕິ ອນາປຕ຺ຕິໍ ນ ວທນ຺ຕິ, ວິສຎ຺ຎິເຕ ປນ ສຕິ ອນາປຕ຺ຕິເຍວ.

ທ຺ເວ ຊນາຕິອາທິ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍເມວ ວຈນໍ, ຕເທວ ປຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປມາຓໍ. ຍກ຺ຂຄຫິຕຄ຺ຄຫເຓເນວ ເຈຕ຺ຖ ວິສຎ຺ຎິຠູໂຕປິ ສງ຺ຄຫິໂຕ, ເອກຠງ຺ເຄນ ນິປນ຺ໂນ ປນ ອນິປນ຺ນຕ຺ຕາ ອາປຕ຺ຕິໂຕ ມຸຈ຺ຈຕິເຍວາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍຎ຺ຈ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໗໗) ‘‘ໂຍ ຈ ຍກ຺ຂຄຫິຕໂກ, ໂຍ ຈ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊາປິໂຕ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາວາທສ຺ສ ປຈ຺ຉິມຕ຺ຕາ ໂສເຍວ ປມາຓໂຕ ຄເຫຕພ຺ໂພ, ຕຖາ ຈ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖ ໂຍ ໂຍ ອຏ຺ຐກຖາວາໂທ ວາ ປຈ຺ຉາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ໂສເຍວ ປມາຓໂຕ ຄເຫຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ອິມສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາປາຐສ຺ສ ອານີຕຕ຺ຕາ ອິມສ຺ມິໍ ວິນຍສງ຺ຄຫປ຺ປກຣເຓປິ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຐາເນ ໂສ ປາໂຐ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ ໂນ ຂນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຣຕ຺ຕິໍ ທ຺ວາຣໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນ ອຣຸເຓ ອຸຄ຺ຄເຕ ອຸຏ຺ຐາຕິ, ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມເນ ສໍສຍວິໂນທນຕ຺ຖໍ ອຣຸຓກຖາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຣິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ໂກ ເອສ ອຣຸໂຓ ນາມ;

ເກນ ໂສ ອຣຸໂຓ ຠເວ;

ກີທິໂສ ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓາ ຕຸ;

ສຓ຺ຐານໍ ກີທິສໍ ຠເວ.

‘‘ກິສ຺ມິໍ ກາເລ ຈ ເທເສ ຈ, ອຣຸໂຓ ສມຸຄຈ຺ຉຕິ;

ກິໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂສິທ຺ໂຘ ເອໂສ, ອຸທາຫຸ ອນຸມານໂຕ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ໂກ ເອສ ອຣຸໂຓ ນາມາຕິ ເອຕ຺ຖ ເອສ ອຣຸໂຓ ນາມ ສູຣິຍສ຺ສ ປຠາວິເສໂສ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອຠິຘານປ຺ປທີປິກາຍໍ –

‘‘ສູຣສ຺ໂສທຍໂຕ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐິຕຣໍສິ ສິຍາຣຸໂຓ’’ຕິ;

ຕຏ຺ຏີກາຍຎ຺ຈ ‘‘ສູຣສ຺ສ ອຸທຍໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຸຏ຺ຐິຕຣໍສິ ອຣຸໂຓ ນາມ ສິຍາ’’ຕິ. ວິມຕິວິໂນທນີນາມິກາຍໍ ວິນຍຏີກາຍຎ຺ຈ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໔໖໓) ‘‘ອຣຸໂຓຕິ ເຈຕ຺ຖ ສູຣິຍຸຄ຺ຄມນສ຺ສ ປຸເຣຈໂຣ ວຑ຺ຒນຆນຣຕ຺ໂຕ ປຠາວິເສໂສຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ສູຣິຍປ຺ປຠາເຍວ ອຣຸໂຓ ນາມ, ນ ອຎ຺ໂຎຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເກນ ໂສ ອຣຸໂຓ ຠເວຕິ ເອຕ຺ຖ ອຣຸໂຓ ວຓ຺ໂຓ ອສ຺ສາຕິ ອຣຸໂຓ, ກິຎ຺ຈິຣຕ຺ຕວຓ຺ຓສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ອຣຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ຣຕ຺ຕວຓ຺ຓຠາເວນ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອຣຸໂຓ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອຠິຘານປ຺ປທີປິກາຏີກາຍໍ ‘‘ອຣຸຓວຓ຺ຓຕາຍ ອຣຕິ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຣຸໂຓ’’ຕິ. ກີທິໂສ ຕສ຺ສ ວຓ຺ໂຓຕິ ເອຕ຺ຖ ອພ຺ຍຕ຺ຕຣຕ຺ຕວຓ຺ໂຓ ຕສ຺ສ ວຓ຺ໂຓ ຠເວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຠິຘານປ຺ປທີປິກາຍໍ ‘‘ອຣຸໂຓ ກິຎ຺ຈິຣຕ຺ໂຕຖາ’’ຕິ. ຕຏ຺ຏີກາຍຎ຺ຈ ‘‘ກິຎ຺ຈິຣຕ຺ໂຕ ອພ຺ຍຕ຺ຕຣຕ຺ຕວຓ຺ໂຓ ອຣຸໂຓ ນາມ ຍຖາ ມຈ຺ຉສ຺ສ ອກ຺ຂີ’’ຕິ. ວິມຕິວິໂນທນິຍຎ຺ຈ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໔໖໓) ‘‘ວຑ຺ຒນຆນຣຕ຺ໂຕ ປຠາວິເສໂສ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ສູຣິຍສ຺ສ ຣຕ຺ຕປ຺ປຠາເຍວ ອຣຸໂຓ ນາມ, ນ ເສຕປ຺ປຠາທໂຍຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍທິ ເອວໍ ປາຕິໂມກ຺ຂຏ຺ຐປນກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາຍ ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ຈູຬວຄ຺ຄ ໒.໓໘໓) ‘‘ປາຬິຍໍ ປນ ນນ຺ທິມຸຂິຍາຕິ ໂອທາຕທິສາມຸຂຕາຍ ຕຸຏ຺ຐມຸຂິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ກຖໍ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ, ໂນ ນ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອຣຸຓຸຄ຺ຄຕກາເລ ອຣຸໂຓຠາເສນ ໂອທາຕທິສາມຸຂຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ອຣຸໂຓຠາສສ຺ສ ໂອທາຕຠາໂວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອຸທານຏ຺ຐກຖາຍໍ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໒໓) ‘‘ນນ຺ທິມຸຂິຍາຕິ ອຣຸຓສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຕຕ຺ຕາ ເອວ ອຣຸໂຓຠາຍ ສູຣິຍາໂລກູປຊີວິໂນ ສຕ຺ເຕ ນນ຺ທາປນມຸຂິຍາ ຣຕ຺ຕິຍາ ຊາຕາຍ ວິຠາຍມານາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ຊາຕກຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ –

‘‘ຊິຆຎ຺ຎຣຕ຺ຕິໍ ອຣຸຓສ຺ມິມຸຫເຕ;

ຍາ ທິສ຺ສຕິ ອຸຕ຺ຕມຣູປວຓ຺ຓິນີ;

ຕຖູປມາ ມໍ ປຏິຠາສິ ເທວເຕ;

ອາຈິກ຺ຂ ເມ ຕໍ ກຕມາສິ ອຈ຺ຉຣາ’’ຕິ. (ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໕.໒໑.໒໕໔);

ອິມສ຺ສ ຄາຖາຍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຍໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຊິຆຎ຺ຎຣຕ຺ຕິນ຺ຕິ ປຈ຺ຉິມຣຕ຺ຕິໍ, ຣຕ຺ຕິປຣິໂຍສາເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸຫເຕຕິ ອຣຸເຓ ອຸຄ຺ຄເຕ. ຍາຕິ ຍາ ປຸຣຕ຺ຖິມາ ທິສາ ຣຕ຺ຕວຓ຺ຓຕາຍ ອຸຕ຺ຕມຣູປຘຣາ ຫຸຕ຺ວາ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ເອວໍ ອຣຸຓຸຄ຺ຄຕສມເຍ ປຸຣຕ຺ຖິມທິສາຍ ຣຕ຺ຕວຓ຺ຓຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ອຣຸຓສ຺ສ ອຸຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ປຸຣຕ຺ຖິມາຍ ທິສາຍ ຣຕ຺ຕຠາໂຄ ສູຣິຍາໂລກສ຺ສ ປຕ຺ຖຏຕ຺ຕາ ເສສທິສານໍ ໂອທາຕຠາໂວ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

ສຓ຺ຐານໍ ກີທິສໍ ຠເວຕິ ເອຕ຺ຖ ອຣຸຓສ຺ສ ປາເຏກ຺ກໍ ສຓ຺ຐານໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ ຣສ຺ມິມຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຍຕ຺ຕກໍ ປເທສໍ ຜຣຕິ, ຕຕ຺ຕກໍ ຕສ຺ສ ສຓ຺ຐານນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ປຸຣຕ຺ຖິມທິສາສຓ຺ຐານໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຊາຕກຏ຺ຐກຖາຍໍ (ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໕.໒໑.໒໕໕) ‘‘ປຸຣຕ຺ຖິມທິສາ ຣຕ຺ຕວຓ຺ຓຕາຍ ອຸຕ຺ຕມຣູປຘຣາ ຫຸຕ຺ວາ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ.

ກິສ຺ມິໍ ກາເລ ຈ ເທເສ ຈ, ອຣຸໂຓ ສມຸຄຈ຺ຉຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ເອສ ອຣຸໂຓ ສູຣິຍຸຄ຺ຄມນສ຺ສ ປຸເຣ ກາເລ ປຸຣຕ຺ຖິມທິສາຍໍ ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອຸທານຏ຺ຐກຖາຍໍ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໒໓) ‘‘ອຸທ຺ຘສ຺ເຕ ອຣຸເຓຕິ ອຸຄ຺ຄເຕ ອຣຸເຓ, ອຣຸໂຓ ນາມ ປຸຣຕ຺ຖິມທິສາຍໍ ສູຣິໂຍທຍໂຕ ປຸເຣຕຣເມວ ອຸຏ຺ຐິໂຕຠາໂສ’’ຕິ. ອຠິຘານປ຺ປທີປິກາຍຎ຺ຈ ‘‘ສູຣສ຺ໂສທຍໂຕ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐິຕຣໍສີ’’ຕິ.

ກິໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂສິທ຺ໂຘ ເອໂສ, ອຸທາຫຸ ອນຸມານໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍໍ ອຣຸໂຓ ນາມ ປຈ຺ຈກ຺ຂສິທ຺ໂຘ ເອວ, ນ ອນຸມານສິທ຺ໂຘ. ກສ຺ມາ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໂຄຈຣວຓ຺ຓາຍຕນຠາວໂຕ. ອກ຺ຂສ຺ສ ປຕີຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ, ຈກ຺ຂຸຣູປານໍ ອຠິມຸຂຠາເວນ ອາປາຖຄຕຕ຺ຕາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔, ໔໐໐; ໓.໔໒໑, ໔໒໕, ໔໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໔໓, ໔໔, ໔໕, ສໍ. ນິ. ໔.໖໐; ກຖາ. ໔໖໕, ໔໖໗), ຕສ຺ມາ ອຍໍ ອຣຸຓວຓ຺ໂຓ ຈກ຺ຂຸນາ ທິສ຺ວາ ຊານິຕພ຺ພໂຕ ປຈ຺ຈກ຺ຂສິທ຺ໂຘເຍວ ໂຫຕິ, ນ ເອວໍ ສຕິ ເອວໍ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອນຸມາເນນ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຈິນ຺ຕເນນ ສິທ຺ໂຘຕິ. ອິມໍ ປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ສາຘຸກໍ ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ຣຕ຺ໂຕຠາໂສເຍວ ອຣຸໂຓຕິ ປຈ຺ເຈຕພ຺ໂພ ສລ຺ລກ຺ເຂຕພ຺ໂພຕິ.

ກສ຺ມາ ປນ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ອຣຸຓກຖາ ວຸຕ຺ຕາຕິ? ອິມິສ຺ສາ ອຣຸຓກຖາຍ ມຫາວິສຍຠາວໂຕ. ກຖໍ? ອຸໂປສຖິກາ ອຸປາສກາ ຈ ອຸປາສິກາໂຍ ຈ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນໍ ຕຖໂຕ ອຊານນ຺ຕາ ອນຸຄ຺ຄເຕເຍວ ອຣຸເຓ ອຸຄ຺ຄຕສຎ຺ຎາຍ ຂາທນີຍໍ ວາ ຂາທນ຺ຕິ, ໂຠຊນີຍໍ ວາ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ, ມາລາຄນ຺ຘາທີນິ ວາ ຘາເຣນ຺ຕິ, ຕໂຕ ເຕສໍ ສີລໍ ຠິຊ຺ຊຕິ. ສາມເຓຣາ ຕເຖວ ວິກາລໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ສີລວິນາສໍ ປາປຸຓນ຺ຕິ. ນິສ຺ສຍປຏິປນ຺ນກາ ຠິກ຺ຂູ ອາຈຣິຍຸປຊ຺ຌາເຍຫິ ວິນາ ພຫິສີເມ ຈຣນ຺ຕາ ນິສ຺ສຍປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນໍ ປາປຸຓນ຺ຕິ, ອນ຺ໂຕວສ຺ເສ ຠິກ຺ຂູ ອຸປຈາຣສີມໂຕ ພຫິຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ວສ຺ສຈ຺ເຉທໍ, ເຕຈີວຣິກາ ຠິກ຺ຂູ ອພທ຺ຘສີມາຍໍ ຈີວເຣນ ວິປ຺ປວສນ຺ຕາ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ຕຖາ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕຣສີມາຍໍ, ສຫເສຍ຺ຍປ຺ປໂຫນກຏ຺ຐາເນ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນມາຕຸຄາເມຫິ ສຫ ສຍນ຺ຕາ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ຕຖາ ຍາວກາລິກໍ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕາ ຠິກ຺ຂູ, ປາຣິວາສິກາທໂຍ ວຕ຺ຕໍ ນິກ຺ຂິປນ຺ຕາ ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉທໍ. ເອວມາທິອເນກາທີນວສມ຺ຠວໂຕ ລຊ຺ຊິເປສລານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຕຖໂຕ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນສ຺ສ ຊານນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

ເກຈິ ປນ ຠິກ຺ຂູ ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕິສມເຍ ຆຏິສຸຎ຺ຎຕ຺ຕາ ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕິກາລໍ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ອຎ຺ຎທິວໂສ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐິຕໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ມຎ຺ຎມານາ ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕິໍ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ຂາທນີຍໂຠຊນີຍາທີນິ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ, ເຕ ປນ ພຸທ຺ຘສມຍໍ ອຊານນ຺ຕາ ເວທສມຍເມວ ມນສິ ກໂຣນ຺ຕາ ເອວໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ຕໍກຣຓໍ ປມາຓໍ ນ ໂຫຕິ. ພຫໂວ ປນ ຠິກ຺ຂູ ອຣຸຓສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາວໍ ອຊານນ຺ຕາ ອນຸມານວເສນ ຈິນ຺ຕິຕຸຎ຺ຈ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ອນຸສ຺ສວວເສເນວ ປຣວຈນໍ ສທ຺ທຫນ຺ຕາ ອມ຺ຫາກໍ ອາຈຣິຍາ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນເວລາຍໍ ອຸຏ຺ຐາຍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ສູຣິຍຸຄ຺ຄມນເວລາຍໍ ທ຺ວິສຫສ຺ສທຓ຺ຑປ຺ປມາຓໍ ຐານໍ ປາປຸຓນ຺ຕິ, ຕິສຫສ຺ສທຓ຺ຑປ຺ປມາຓໍ ຐານໍ ປາປຸຓນ຺ຕີຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ອິມມ຺ຫາ ວິຫາຣາ ອສຸກໍ ນາມ ວິຫາຣໍ ອສຸກໍ ນາມ ເຈຕິຍໍ ອສຸກໍ ນາມ ຄາມໍ ປາປຸຓນ຺ຕີຕິອາທີນິ ຈ ວທນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ອນຸສ຺ສວວຈນໍ ວທນ຺ຕິ, ຕມ຺ປິ ອປ຺ປມາຓໍ. ກສ຺ມາ? ອທ຺ຘານໍ ນາມ ພລວນ຺ຕສ຺ສ ຊວສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຈ ຣສ຺ສໍ ໂຫຕິ, ທຸພ຺ພລສ຺ສ ສນ຺ຕສ຺ສ ຈ ທີຆໍ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຠຄວຕາ –

‘‘ທີຆາ ຊາຄຣໂຕ ຣຕ຺ຕິ, ທີຆໍ ສນ຺ຕສ຺ສ ໂຍຊນໍ;

ທີໂຆ ພາລານ ສໍສາໂຣ, ສທ຺ຘມ຺ມໍ ອວິຊານຕ’’ນ຺ຕິ. (ຘ. ປ. ໖໐);

ຕສ຺ມາ ອທ຺ຘານໍ ນາມ ສພ຺ເພສໍ ເອກສທິສໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນສ຺ສ ລກ຺ຂຓໍ ຠວິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ນ ຈ ເຕ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ປິຏກຕ຺ຕຍໂຕ ກິຎ຺ຈິ ສາຘກຠູຕໍ ວຈນໍ ອາຫຣນ຺ຕິ, ອສກ຺ຂິກໍ ອຑ຺ຑໍ ກໂຣນ຺ຕິ ວິຍ ຍຖາຊ຺ຌາສຍເມວ ວທນ຺ຕີຕິ ປມາຓໍ ນ ໂຫຕິ.

ອຎ຺ເຎ ປນ –

‘‘ອຕີຕຣຕ຺ຕິຍາ ຍາໂມ;

ປຈ຺ຉິໂມຑ຺ຒມມຸສ຺ສ ວາ;

ຠາວິນິຍາທິປ຺ປຫາໂຣ;

ຕທຑ຺ຒໍ ວາຊ຺ຊເຕຫ຺ຍ ໂຫຕິ –

ກຈ຺ຈາຍນສາຣປ຺ປກຣຓາຄຕໍ ຄາຖໍ ວຕ຺ວາ ອຕີຕຣຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຉິໂມ ຍາໂມ ອຊ຺ຊ ປຣິຍາປນ຺ໂນ, ຕສ຺ມາ ປຈ຺ຉິມຍາມສ຺ສ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຣຸຓໍ ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຍໍ ວາໂທ ສກາຣຓສຎ຺ຎາປກຕ຺ຕາ ປຸຣິເມຫິ ພລວາ ໂຫຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ອຍຸຕ຺ໂຕເຍວ. ກສ຺ມາ? ອຍຎ຺ຫິ ຄາຖາ ພາຫິຣສທ຺ທສຕ຺ເຖ ຊງ຺ຄທາສປ຺ປກຣເຓ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຊ຺ຊ ຠວາ ອຊ຺ຊຕນີຕິ ວຸຕ຺ຕອຊ຺ຊໂວຫາຣສ຺ສ ປວຕ຺ຕນກາລໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ປິຏກຕ຺ຕເຍ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນສ຺ສ ກາລໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ອຎ຺ຎສາຘ຺ຍສ຺ສ ອຎ຺ຎສາຘເກນ ສາຘິຕຕ຺ຕາ ອຍຸຕ຺ໂຕເຍວ.

ອປເຣ ປນ ‘‘ປຫາໂຣ ຍາມສຎ຺ຎິໂຕ’’ຕິ ອຠິຘານປ຺ປທີປິກາຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຫາຣຍາມສທ຺ທານໍ ເອກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຕຕ຺ເຖວ ‘‘ຕິຍາມາ ສໍວຣີ ຠເວ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຣຕ຺ຕິຍາ ຈ ຕິຍາມຠາວໂຕ ປາຬິຍຎ຺ຈ (ອຸທາ. ໔໕; ຈູຬວ. ໓໘໓) ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕາ, ຠນ຺ເຕ, ຣຕ຺ຕິ, ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຈ຺ຉິໂມ ຍາໂມ, ອຸທ຺ຘສ຺ໂຕ ອຣຸໂຓ’’ຕິ ອາຄຕຕ຺ຕາ ອິທານິ ຣຕ຺ຕິຍາ ຈຕູສຸ ປຫາເຣສຸ ຕຕິຍປ຺ປຫາຣສ຺ສ ອວສາເນ ອຣຸໂຓ ອຸຄ຺ຄໂຕ, ຕສ຺ມາ ອວເສສເອກປ຺ປຫາຣມຕ຺ໂຕ ກາໂລ ທິວສຠາຄໍ ຠຊຕີຕິ ວເທຍ຺ຍຸໍ, ອຍໍ ວາໂທ ຕຕິຍວາທໂຕປິ ພລວຕໂຣ. ກສ຺ມາ? ຎາປກຎາປ຺ຍານໍ ອນຸຣູປຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ປຫາໂຣ ຍາມສຎ຺ຎິໂຕ’’ຕິ ອຍໍ ຎາປໂກ ປຫາຣຍາມານໍ ເອກຕ຺ຖຠາວສ຺ສ ອນຸຣູໂປ, ‘‘ຕິຍາມາ ສໍວຣີຠເວ’’ຕິ ອຍໍ ຣຕ຺ຕິຍາ ຕິຍາມຠາວສ຺ສ, ‘‘ປາຬິຍຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ ຕຕິຍປ຺ປຫາຣສ຺ສ ອວສາເນ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນສ຺ສ, ຕຖາປິ ອຍຸຕ຺ໂຕເຍວ ໂຫຕິ. ກສ຺ມາ? ‘‘ອວເສສເອກປ຺ປຫາຣມຕ຺ໂຕ ກາໂລ ທິວສຠາຄໍ ຠຊຕີ’’ຕິ ວຈນສ຺ສ ວິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ. ມຊ຺ຌິມເທເສ ຫິ ທສຆຏິກາປມາຓສ຺ສ ກາລສ຺ສ ເອກປ຺ປຫາຣຕ຺ຕາ ສພ຺ພາ ຣຕ຺ຕິ ຕິຍາມາວ ໂຫຕິ, ນ ຈຕຸຍາມາ, ອິທານິ ປນ ປຈ຺ຈນ຺ຕວິສເຍສຸ ສຕ຺ຕຏ຺ຐຆຏິກາມຕ຺ຕສ຺ສ ກາລສ຺ສ ເອກປ຺ປຫາຣກຕຕ຺ຕາ ຈຕຸປ຺ປຫາຣາ ຠວຕິ, ຕສ຺ມາ ມຊ຺ຌິມເທສໂວຫາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຠິຘານປ຺ປທີປິກາຍຎ຺ຈ ‘‘ຕິຍາມາ ສໍວຣີ ຠເວ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ປາຬິຍຎ຺ຈ (ອຸທາ. ໔໕; ຈູຬວ. ໓໘໓) ‘‘ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຈ຺ຉິໂມ ຍາໂມ, ອຸທ຺ຘສ຺ໂຕ ອຣຸໂຓ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ຣຕ຺ຕິປຣິໂຍສາເນເຍວ ອຣຸໂຓ ອຸຄ຺ຄໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໒.໒໐໑) ‘‘ຕຖາ ປາຣິວາສິກາທີນມ຺ປິ ອຣຸຓໍ ອນຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ວຕ຺ຕໍ ນິກ຺ຂິປນ຺ຕານໍ ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉໂທ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຸຄ຺ຄເຕ ອຣຸເຓ ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພນ຺ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ສຫເສຍ຺ຍສິກ຺ຂາປເທປິ (ປາຈິ. ໕໒-໕໔) ‘‘ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນຫິ ສຫ ນິວຸຕ຺ຖຠາວປຣິໂມຈນຕ຺ຖໍ ປຸຣາຣຸຓາ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ຈີວຣວິປ຺ປວາສາທີສຸ ຈ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຣຕ຺ຕິປຣິໂຍສາເນ ອາຄມນວເສນ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນໍ ທສ຺ສິຕໍ, ນ ອຕີຕາຣຸຓວເສນາຕິ. ຊາຕກຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ (ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໕.໒໑.໒໕໕) ‘‘ຣຕ຺ຕິປຣິໂຍສາເນຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ນ ເກວລໍ ມຊ຺ຌິມເທເສສຸ ຣຕ຺ຕິຍາເຍວ ຕິປ຺ປຫາຣຠາໂວ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ທິວສສ຺ສປິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐສາລິນິຍໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ) ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຠິຘມ຺ມເທສນາປຣິໂຍສານຎ຺ຈ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສຕ຺ຕປ຺ປກຣຓອຸຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ເອກປ຺ປຫາເຣເນວ ໂຫຕີ’’ຕິ, ມູລຏີກາຍຎ຺ຈ (ຘ. ສ. ມູລຏີ. ນິທານກຖາວຓ຺ຓນາ) ‘‘ເອກປ຺ປຫາເຣນາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຫາໂຣຕິ ທິວສສ຺ສ ຕຕິຍຠາໂຄ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ເອໂກ ຣຕ຺ຕິທິໂວ ຉປ຺ປຫາໂຣ ໂຫຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ເອວໍ ມຊ຺ຌິມເທສໂວຫາເຣນ ຕິຍາມສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຕິປ຺ປຫາຣສ຺ສ ອວສາເນ ສພ຺ພຣຕ຺ຕິປຣິໂຍສາເນ ອຸຏ຺ຐິຕໍ ອຣຸຓໍ ປຈ຺ຈນ຺ຕເທສໂວຫາເຣນ ຕິປ຺ປຫາຣສ຺ສ ອວສາເນຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ເອກປ຺ປຫາຣາວເສສກາເລ ອຣຸໂຓ ອຸຄ຺ຄໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຍມ຺ປິ ວາໂທ ອຍຸຕ຺ໂຕເຍວ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ພຫໂວ ປນ ປຓ຺ຑິຕາ ‘‘ຂຸທ຺ທສິກ຺ຂານິສ຺ສເຍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘ເສຕຣຸຓຎ຺ຈ ປຐມໍ, ທຸຕິຍໍ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏໍ;

ຕຕິຍໍ ຕມ຺ພວຓ຺ຓຎ຺ຈ, ຈຕຸຕ຺ຖໍ ຄທ຺ຣຠໍ ມຸຂ’ນ຺ຕິ. –

ອິມໍ ຄາຖໍ ນິສ຺ສາຍ ເອກຣຕ຺ຕິຍໍ ອຣຸໂຓ ຈຕຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອຸຏ຺ຐຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ປຐມໍ ເສຕວຓ຺ຓໍ ໂຫຕິ, ທຸຕິຍໍ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏປຸປ຺ຜວຓ຺ຓໍ ໂຫຕິ, ຕຕິຍໍ ຕມ຺ພວຓ຺ຓໍ ໂຫຕິ, ຈຕຸຕ຺ຖໍ ຄທ຺ຣຠມຸຂວຓ຺ຓໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຣຕ຺ໂຕຠາສໂຕ ປຸເຣຕຣໍ ອຕີຕຣຕ຺ຕິກາເລເຍວ ວຕ຺ຕນິກ຺ຂິປນາທິກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເຕສໍ ຕໍ ກຣຓໍ ອນິສມ຺ມກາຣິຕໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ຄາຖາ ເນວ ປາຬິຍໍ ທິສ຺ສຕິ, ນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ, ນ ຏີກາສຸ, ເກວລໍ ນິສ຺ສເຍ ເອວ, ນິສ຺ສເຍສຸ ຈ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ຂຸທ຺ທສິກ຺ຂານິສ຺ສເຍ ທິສ຺ສຕິ, ນ ອຎ຺ຎນິສ຺ສເຍສຸ, ຕຕ຺ຖາປິ ເນວ ປຸພ຺ພາປຣສມ຺ພນ຺ໂຘ ທິສ຺ສຕິ, ນ ເຫຕຸຜລາທິຠາໂວ, ນ ຈ ລິງ຺ຄນິຍໂມຕິ ນ ນິສ຺ສຍກາຣາຈຣິເຍນ ຐປິຕາ ຠເວຍ຺ຍ, ອຖ ໂຂ ປຈ຺ຉາ ອຎ຺ເຎຫິ ເລຂເກຫິ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ອິຈ຺ຉານຸຣູປໍ ລິຂິຕາ ຠເວຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ອຍໍ ຄາຖາ ກຸໂຕ ອາຠຕາ ປາຬິໂຕ ວາ ອຏ຺ຐກຖາໂຕ ວາ ຏີກາໂຕ ວາ ວິນຍໂຕ ວາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໂຕ ວາ ອຠິຘມ຺ມໂຕ ວາຕິ ປຠວໍ ອປຣິເຍສິຕ຺ວາ ນິສ຺ສເຍ ທິຏ຺ຐມຕ຺ຕເມວ ສາຣໂຕ ຄເຫຕ຺ວາ ປາຬິຍຏ຺ຐກຖາຏີກາສຸ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ອນິສາເມຕ຺ວາ ກຕຕ຺ຕາ ອນິສມ຺ມກາຣິຕໍ ອາປຊ຺ຊຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ປາຬິ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ ສີຕາສຸ ເຫມນ຺ຕິກາສຸ ຣຕ຺ຕີສຸ ອນ຺ຕຣຏ຺ຐກາສຸ ຫິມປາຕສມເຍ ຣຕ຺ຕິໍ ອຊ຺ໂຌກາເສ ເອກຈີວໂຣ ນິສີທິ, ນ ຠຄວນ຺ຕໍ ສີຕໍ ອໂຫສິ. ນິກ຺ຂນ຺ເຕ ປຐເມ ຍາເມ ສີຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອໂຫສິ, ທຸຕິຍໍ ຠຄວາ ຈີວຣໍ ປາຣຸປິ, ນ ຠຄວນ຺ຕໍ ສີຕໍ ອໂຫສິ. ນິກ຺ຂນ຺ເຕ ມຊ຺ຌິເມ ຍາເມ ສີຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອໂຫສິ, ຕຕິຍໍ ຠຄວາ ຈີວຣໍ ປາຣຸປິ, ນ ຠຄວນ຺ຕໍ ສີຕໍ ອໂຫສິ. ນິກ຺ຂນ຺ເຕ ປຈ຺ຉິເມ ຍາເມ ອຸທ຺ຘສ຺ເຕ ອຣຸເຓ ນນ຺ທິມຸຂິຍາ ຣຕ຺ຕິຍາ ສີຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອໂຫສິ, ຈຕຸຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ຈີວຣໍ ປາຣຸປິ, ນ ຠຄວນ຺ຕໍ ສີຕໍ ອໂຫສີ’’ຕິ. ອຍໍ ມຫາວຄ຺ເຄ (ມຫາວ. ໓໔໖) ຈີວຣກ຺ຂນ຺ຘກາຄຕາ ວິນຍປາຬິ. ປາຬິຍໍ ນນ຺ທິມຸຂິຍາຕິ ຕຸຏ຺ຐິມຸຂິຍາ, ປສນ຺ນທິສາມຸຂາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍ ວິມຕິວິໂນທນີປາໂຐ (ວິ. ວິ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໒.໓໔໖).

‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ປຸພ຺ພາຣາເມ ມິຄາຣມາຕຸປາສາເທ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠຄວາ ຕທຫຸໂປສເຖ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆປຣິວຸໂຕ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ນິກ຺ຂນ຺ເຕ ປຐເມ ຍາເມ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ເອກໍສໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ກຣິຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ອຠິກ຺ກນ຺ຕາ, ຠນ຺ເຕ ຣຕ຺ຕິ, ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຐໂມ ຍາໂມ, ຈິຣນິສິນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ, ອຸທ຺ທິສຕຸ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂນ຺ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ຠຄວາ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ນິກ຺ຂນ຺ເຕ ມຊ຺ຌິເມ ຍາເມ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ເອກໍສໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ກຣິຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ອຠິກ຺ກນ຺ຕາ, ຠນ຺ເຕ, ຣຕ຺ຕິ, ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ມຊ຺ຌິໂມ ຍາໂມ, ຈິຣນິສິນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ, ອຸທ຺ທິສຕຸ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂນ຺ຕິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ຠຄວາ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ. ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ນິກ຺ຂນ຺ເຕ ປຈ຺ຉິເມ ຍາເມ ອຸທ຺ຘສ຺ເຕ ອຣຸເຓ ນນ຺ທິມຸຂິຍາ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ເອກໍສໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ກຣິຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ອຠິກ຺ກນ຺ຕາ, ຠນ຺ເຕ, ຣຕ຺ຕິ, ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຈ຺ຉິໂມ ຍາໂມ, ອຸທ຺ຘສ຺ຕໍ ອຣຸຓໍ, ນນ຺ທິມຸຂີ ຣຕ຺ຕິ, ຈິຣນິສິນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ, ອຸທ຺ທິສຕຸ ຠນ຺ເຕ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂນ຺ຕິ. ອປຣິສຸທ຺ຘາ, ອານນ຺ທ, ປຣິສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໘໓). ອຍໍ ຈູຬວຄ຺ເຄ ປາຕິໂມກ຺ຂຏ຺ຐປນກ຺ຂນ຺ຘກາຄຕາ ອປຣາປິ ວິນຍປາຬິ.

ນນ຺ທິມຸຂິຍາ ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ອຣຸຓຸຏ຺ຐິຕກາເລ ປີຕິມຸຂາ ວິຍ ຣຕ຺ຕິ ຂາຍຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນນ຺ທິມຸຂິຍາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໓໘໓) ອຍໍ ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຠູຕສມນ຺ຕປາສາທິກຏ຺ຐກຖາປາໂຐ. ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຕິ ປຣິກ຺ຂີຓາ. ອຸທ຺ຘສ຺ເຕ ອຣຸເຓຕິ ອຸຄ຺ຄເຕ ອຣຸຓສີເສ. ນນ຺ທິມຸຂິຍາຕິ ຕຸຏ຺ຐິມຸຂິຍາ. ອຍໍ ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຠູຕສາຣຕ຺ຖທີປນີປາໂຐ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ຈູຬວຄ຺ຄ ໓.໓໘໓). ປາຬິຍໍ ນນ຺ທິມຸຂິຍາຕິ ໂອທາຕທິສາມຸຂິຕາຍ ຕຸຏ຺ຐມຸຂິຍາ. ອຍໍ ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ຈູຬວຄ຺ຄ ໒.໒໘໓) ວິມຕິວິໂນທນີປາໂຐ.

‘‘ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຍຣຕ຺ຕິຍາ ນິກ຺ຂນ຺ເຕ ປຈ຺ຉິເມ ຍາເມ ອຸທ຺ຘສ຺ເຕ ອຣຸເຓ ນນ຺ທິມຸຂິຍາ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ເອກໍສໍ ຈີວຣໍ ກຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ອຠິກ຺ກນ຺ຕາ, ຠນ຺ເຕ, ຣຕ຺ຕິ, ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຈ຺ຉິໂມ ຍາໂມ, ອຸທ຺ຘສ຺ໂຕ ອຣຸໂຓ, ນນ຺ທິມຸຂີ ຣຕ຺ຕິ, ຈິຣນິສິນ຺ນາ ອາຄນ຺ຕຸກາ ຠິກ຺ຂູ, ປຏິສມ຺ໂມທຕຸ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ອາຄນ຺ຕຸເກ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ. ອຍໍ ອຸທານາຄຕາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປາຬິ (ອຸທາ. ໔໕). ອຸທ຺ຘສ຺ເຕ ອຣຸເຓຕິ ອຸຄ຺ຄເຕ ອຣຸເຓ. ອຣຸໂຓ ນາມ ປຸຣຕ຺ຖິມທິສາຍໍ ສູຣິໂຍທຍໂຕ ປຸເຣຕຣເມວ ອຸຏ຺ຐິໂຕຠາໂສ. ນນ຺ທິມຸຂິຍາ ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ອຣຸຓສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຕຕ຺ຕາ ເອວ ອຣຸໂຓຠາຍ ສູຣິຍາໂລກູປຊີວິໂນ ສຕ຺ເຕ ນນ຺ທາປນມຸຂິຍາ ຣຕ຺ຕິຍາ ຊາຕາຍ, ວິຠາຍມານາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຠູຕາ ອຸທານຏ຺ຐກຖາ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໒໓).

ອິຕິ ເອຕ຺ຕກາສຸ ວິນຍສຸຕ຺ຕນ຺ຕາຄຕາສຸ ປາຬິຍຏ຺ຐກຖາຏີກາສຸ ເອກສ຺ມິມ຺ປິຐາເນ ອຣຸໂຓ ຈຕຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອຸຄ຺ຄໂຕຕິ ນຕ຺ຖິ, ເອກວາຣເມວ ວຸຕ຺ໂຕ. ຈຕຸພ຺ພິຘວຓ຺ຓສມນ຺ນາຄໂຕຕິປິ ນຕ຺ຖິ, ເອກວຓ຺ໂຓ ເອວ ວຸຕ຺ໂຕ. ຊາຕກຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ (ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໕.໒໑.໒໕໕) ຣຕ຺ຕວຓ຺ໂຓ ເອວ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ເສຕວຓ຺ຓາທິໂກ. ນນ຺ທິມຸຂີຕິ ຈ ສຕ຺ເຕ ນນ຺ທາປນທິສາມຸຂີ ຣຕ຺ຕິ ເອວ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ອຣຸຓສ຺ສ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏປຸປ຺ຜສທິສວຓ຺ຓຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ສຕ຺ເຕ ນນ຺ທາປນມຸຂິຍາ ຣຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ. ເອວໍ ອຠິຘານປ຺ປທີປິກາປກຣຓວຈເນນ ວິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ປາຬິຍຏ຺ຐກຖາທີຫິ ອສໍສນ຺ທນໂຕ ທຸພ຺ພລສາຘກຕ຺ຕາ ຈ ອຍມ຺ປິ ວາໂທ ອຍຸຕ຺ໂຕເຍວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ຕສ຺ມາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອາຓໍ ອນຕິກ຺ກນ຺ເຕນ ລຊ຺ຊິຠິກ຺ຂຸນາ ຍທິ ເກນຈິ ອປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ເນ ວິວໂຏກາເສ ໂຫຕິ, ມຈ຺ຉກ຺ຂິສມານອພ຺ຍຕ຺ຕຣຕ຺ໂຕຠາສສ຺ສ ປຎ຺ຎາຍມານກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວຕ຺ຕນິກ຺ຂິປນາທິກມ຺ມໍ ກາຕພ຺ພໍ.

ຍທິ ປນ ປພ຺ພຕາທິນາ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນຏ຺ຐານໍ ໂຫຕິ, ຍຕ຺ຕເກນ ກາເລນ ວິວຏຏ຺ຐາເນ ຣຕ຺ໂຕຠາໂສ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ສູຣິຍມຓ຺ຑລສ຺ສ ທິສ຺ສນກາລໂຕ ເອກຆຏິກາມຕ຺ເຕນ ວາ ທ຺ວິຆຏິກາມຕ຺ເຕນ ວາ ຕຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍ ກາເລ ອຣຸໂຓ ອຸຄ຺ຄໂຕ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ຕກ຺ເກຕ຺ວາ ກາຕພ຺ພໍ, ສໍສຍໍ ອນິຈ຺ຉນ຺ເຕນ ຕໂຕປິ ກຎ຺ຈິກາລໍ ອຘິວາເສຕ຺ວາ ນິສ຺ສໍສຍກາເລ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຍໍ ຕຕ຺ຖ ສາມີຈິ. ອຍໍ ປນ ວາໂທ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປກຣຓວຈເນຫິ ສຸຏ຺ຐຸ ສໍສນ຺ທຕິ ຍຖາ ຄງ຺ໂຄທເກນ ຍມຸໂນທກໍ, ຕສ຺ມາ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ປຸພ຺ພາປຣໍ ອາໂລເຬນ຺ເຕນ ມນສິ ກາຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ອຣຸຓປຏິສໍຍຸຕ຺ເຕສຸ ຐາເນສຸ ສໍສໂຍ ຉິນ຺ທິຕພ຺ໂພ, ສໍສຍໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ວິສາຣເທນ ຫຸຕ຺ວາ ຕໍ ຕໍ ກມ຺ມໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ.

ວິສຸທ຺ຘຕ຺ຖາຍ ສີລສ຺ສ, ຠິກ຺ຂູນໍ ປິຍສີລິນໍ;

ກຕາຣຸຓກຖາ ເອສາ, ນ ສາຣມ຺ຠາທິກາຣຓາ.

ຕສ຺ມາ ສຸຏ຺ຐູປຘາເຣຕ຺ວາ, ຍຸຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕຸ ສາຘໂວ;

ອຍຸຕ຺ຕຎ຺ເຈ ຉຑ຺ຑຍນ຺ຕຸ, ມາ ໂຫນ຺ຕຸ ທຸມ຺ມນາທໂຍຕິ.

ອິຕິ ວິນຍສງ຺ຄຫສໍວຓ຺ຓນາຠູເຕ ວິນຍາລງ຺ກາເຣ

ທິວາເສຍ຺ຍວິນິຈ຺ຉຍກຖາລງ຺ກາໂຣ ນາມ

ປຐໂມ ປຣິຈ຺ເຉໂທ.

໒. ປຣິກ຺ຂາຣວິນິຈ຺ຉຍກຖາ

໖. ເອວໍ ທິວາເສຍ຺ຍວິນິຈ຺ຉຍໍ ກເຖຕ຺ວາ ອິທານິ ປຣິກ຺ຂາຣວິນິຈ຺ຉຍໍ ກເຖຕຸໍ ‘‘ປຣິກ຺ຂາໂຣຕິ ສມຓປຣິກ຺ຂາໂຣ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ທິວາເສຍ຺ຍວິນິຈ຺ຉຍກຖາຍ ອາທິມ຺ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິ ປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ເຕສຸ ມາຕິກາປເທສຸ ສມຠິນິວິຏ຺ຐສ຺ສ ‘‘ປຣິກ຺ຂາໂຣ’’ຕິ ປທສ຺ສ ‘‘ສມຓປຣິກ຺ຂາໂຣ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ ໂຍຊນາ, ເອສ ນໂຍ ອິໂຕ ປເຣປິ. ສມຓປຣິກ຺ຂາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ຄິຫິປຣິກ຺ຂາໂຣຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຣິສມນ຺ຕໂຕ ກຣິຍເຕຕິ ປຣິກ຺ຂາໂຣ, ຉຕ຺ຕາທິໂກ. ຕຕ຺ຣາຕິ ສມຓປຣິກ຺ຂາເຣ. ກປ຺ປຕີຕິ ກປ຺ປິໂຍ, ນ ກປ຺ປິໂຍ ອກປ຺ປິໂຍ, ກປ຺ປິໂຍ ຈ ອກປ຺ປິໂຍ ຈ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິໂຍ, ສມາຫາຣທ຺ວນ຺ເທປິ ປຸລ຺ລິງ຺ຄມິຈ຺ຉນ຺ຕິ ປຓ຺ຑິຕາ. ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິໂຍ ຈ ໂສ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ເຈຕິ ຕຖາ, ຕສ຺ສ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍປຣິກ຺ຂາຣວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ເກຈິ ຕາລປຓ຺ຓຈ຺ຉຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິທໍ ອຸປລກ຺ຂຓມຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພມ຺ປິ ຫິ ຉຕ຺ຕໍ ຕຖາກຣິຍມານໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕເນວາຫ ວຊິຣພຸທ຺ຘິຏີກາຍໍ (ວຊິຣ. ຏີ. ປາຣາຊິກ ໘໕) ‘‘ສພ຺ພປຣິກ຺ຂາເຣສຸ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐວິກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ທີເປນ຺ເຕນ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ນ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐຕ຺ຖາຍາຕິ ອິມິນາ ຖິຣກຣຓຕ຺ຖໍ ເອກວຓ຺ຓສຸຕ຺ເຕນ ວິນນ຺ຘິຍມານໍ ຍທິ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐໍ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ນ ໂທໂສຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອາຣຄ຺ເຄນາຕິ ນິຂາທນມຸເຂນ. ຍທິ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕາທິສໍ ຉຕ຺ຕທຓ຺ຑໍ ລຠິຕ຺ວາ ກິໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຆຏກໍ ວາ’’ຕິອາທິ. ສຸຕ຺ຕເກນ ວາ ທຓ຺ໂຑ ເວເຐຕພ຺ໂພຕິ ຍຖາ ເລຂາ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຕຖາ ເວເຐຕພ຺ໂພ. ທຓ຺ຑພຸນ຺ເທຕິ ທຓ຺ຑມູເລ, ຉຕ຺ຕທຓ຺ຑສ຺ສ ເຫຏ຺ຐິມໂກຏິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຉຕ຺ຕມຓ຺ຑລິກນ຺ຕິ ຉຕ຺ຕສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ຂຸທ຺ທກມຓ຺ຑລໍ, ຉຕ຺ຕປຎ຺ຊເຣ ມຓ຺ຑລາກາເຣນ ພທ຺ຘທຓ຺ຑວລຍໍ ວາ. ອຸກ຺ກິຣິຕ຺ວາຕິ ນິນ຺ນໍ, ອຸນ຺ນຕໍ ວາ ກຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ. ສາ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສາ ເລຂາ ຣຊ຺ຊຸເກຫິ ພນ຺ຘນ຺ຕຸ ວາ ມາ ວາ, ພນ຺ຘິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອາຈຣິຍພຸທ຺ຘທຕ຺ຕມຫາເຖເຣນ –

‘‘ຉຕ຺ຕໍ ປຓ຺ຓມຍໍ ກິຎ຺ຈິ, ພຫິ ອນ຺ໂຕ ຈ ສພ຺ພໂສ;

ປຎ຺ຈວຓ຺ເຓນ ສຸຕ຺ເຕນ, ສິພ຺ພິຕຸໍ ນ ຈ ວຏ຺ຏຕິ.

‘‘ຉິນ຺ທິຕຸໍ ອຑ຺ຒຈນ຺ທໍ ວາ, ປຓ຺ເຓ ມກຣທນ຺ຕກໍ;

ຆຏກໍ ວາຬຣູປໍ ວາ, ເລຂາ ທຓ຺ເຑ ນ ວຏ຺ຏຕິ.

‘‘ສິພ຺ພິຕຸໍ ເອກວຓ຺ເຓນ, ຉຕ຺ຕໍ ສຸຕ຺ເຕນ ວຏ຺ຏຕິ;

ຖິຣຕ຺ຖໍ ປຎ຺ຈວຓ຺ເຓນ, ປຎ຺ຊຣໍ ວາ ວິນນ຺ຘິຕຸໍ.

‘‘ຆຏກໍ ວາຬຣູປໍ ວາ, ເລຂາ ວາ ປນ ເກວລາ;

ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ວາປິ ຆໍສິຕ຺ວາ, ຘາເຣຕຸໍ ປນ ວຏ຺ຏຕິ.

‘‘ອຫິຈ຺ຉຕ຺ຕກສຓ຺ຐານໍ, ທຓ຺ຑພຸນ຺ທມ຺ຫິ ວຏ຺ຏຕິ;

ອຸກ຺ກິຣິຕ຺ວາ ກຕາ ເລຂາ, ພນ຺ຘນຕ຺ຖາຍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ.

ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓນາຍມ຺ປິ ຉຕ຺ຕໍ ປຓ຺ຓມຍໍ ກິຎ຺ຈີຕິ ຕາລປຓ຺ຓາທິປຓ຺ຓຈ຺ຉທນໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຉຕ຺ຕໍ. ພຫີຕິ ອຸປຣິ. ອນ຺ໂຕຕິ ເຫຏ຺ຐາ. ສິພ຺ພິຕຸນ຺ຕິ ຣູປໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ສູຈິກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ. ປຓ຺ເຓຕິ ຉທນປຓ຺ເຓ. ອຑ຺ຒຈນ຺ທນ຺ຕິ ອຑ຺ຒຈນ຺ທາກາຣໍ. ມກຣທນ຺ຕກນ຺ຕິ ມກຣທນ຺ຕາກາຣໍ, ຍໍ ‘‘ຄິຣິກູຏ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຉິນ຺ທິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ມຸຂວຏ຺ຏິຍາ ນາເມຕ຺ວາ ພທ຺ຘປຓ຺ຓໂກຏິຍາ ວາ ມຕ຺ຖກມຓ຺ຑລໂກຏິຍາ ວາ ຄິຣິກູຏາທິໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ອິມິນາ ຕໍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ທຓ຺ເຑຕິ ຉຕ຺ຕທຓ຺ເຑ. ຆຏກນ຺ຕິ ຆຏາກາໂຣ. ວາຬຣູປໍ ວາຕິ ພ຺ຍຄ຺ຆາທິວາຬານໍ ຣູປກໍ ວາ. ເລຂາຕິ ອຸກ຺ກິຣິຕ຺ວາ ວາ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ວາ ຈິຕ຺ຕກມ຺ມວເສນ ວາ ກຕຣາຊິ. ປຎ຺ຈວຓ຺ຓານໍ ສຸຕ຺ຕານໍ ອນ຺ຕເຣ ນີລາທິເອກວຓ຺ເຓນ ສຸຕ຺ເຕນ ຖິຣຕ຺ຖໍ ຉຕ຺ຕໍ ອນ຺ໂຕ ຈ ພຫິ ຈ ສິພ຺ພິຕຸໍ ວາ ຉຕ຺ຕທຓ຺ຑຄ຺ຄາຫກສລາກປຎ຺ຊຣໍ ຖິຣຕ຺ຖໍ ວິນນ຺ຘິຕຸໍ ວາ ວຏ຺ຏຕີຕິ ໂຍຊນາ. ປຎ຺ຈວຓ຺ຓານໍ ເອກວຓ຺ເຓນ ຖິຣຕ຺ຖນ຺ຕິ ອິມິນາ ອເນກວຓ຺ເຓຫິ ສຸຕ຺ເຕຫິ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐຕ຺ຖາຍ ສິພ຺ພິຕຸຎ຺ຈ ວິນນ຺ຘິຕຸຎ຺ຈ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທີເປຕິ. ໂປຕ຺ຖເກສຸ ປນ ‘‘ປຎ຺ຈວຓ຺ເຓນາ’’ຕິ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ເອກວຓ຺ເຓນ ປຎ຺ຈວຓ຺ເຓນ ວາ ສຸຕ຺ເຕນ ຖິຣຕ຺ຖໍ ສິພ຺ພິຕຸໍ ວິນນ຺ຘິຕຸໍ ວາ ວຏ຺ຏຕີຕິ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ ໂຫຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ເຕນ ‘‘ປຎ຺ຈວຓ຺ເຓນ ສຸຕ຺ເຕນ ສິພ຺ພິຕຸໍ ນ ຈ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ປາເຐນ ຈ ‘‘ເກຈິ ຕາລປຓ຺ຓຈ຺ຉຕ຺ຕໍ ອນ຺ໂຕ ວາ ພຫິ ວາ ປຎ຺ຈວຓ຺ເຓນ ສຸຕ຺ເຕນ ສິພ຺ເພຕ຺ວາ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ເອກວຓ຺ເຓ ປນ ນີເລນ ວາ ປີຕເກນ ວາ ເຍນ ເກນຈິ ສຸຕ຺ເຕນ ອນ຺ໂຕ ວາ ພຫິ ວາ ສິພ຺ພິຕຸໍ, ຉຕ຺ຕທຓ຺ຑຄ຺ຄາຫກໍ ສລາກປຎ຺ຊຣໍ ວາ ວິນນ຺ຘິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ຖິຣກຣຓຕ຺ຖໍ, ນ ວຓ຺ຓມຏ຺ຐຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາປາເຐນ ຈ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ນ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ເລຂາ ວາ ປນ ເກວລາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາ ສກລາ ເລຂາ ວາ. ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ອຸກ຺ກິຣິຕ຺ວາ ກຕໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ຆໍສິຕ຺ວາຕິ ຈິຕ຺ຕກມ຺ມາທິວເສນ ກຕໍ ຆໍສິຕ຺ວາ. ທຓ຺ຑພຸນ຺ທມ຺ຫີຕິ ຉຕ຺ຕທຓ຺ຑສ຺ສ ປຎ຺ຊເຣ ຄາຫຓຕ຺ຖາຍ ຜາລິຕພຸນ຺ທມ຺ຫິ, ມູເລຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍເມຕ຺ຖ ນິສ຺ສນ຺ເທເຫ ວຸຕ຺ຕນໂຍ. ຂຸທ຺ທສິກ຺ຂາຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ຉຕ຺ຕປິຓ຺ຑິຍາ ມູເລ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຫິຈ຺ຉຕ຺ຕກສຓ຺ຐານນ຺ຕິ ຜຸລ຺ລອຫິຈ຺ຉຕ຺ຕກາກາຣໍ. ຣຊ຺ຊຸເກຫິ ຄາຫາເປຕ຺ວາ ທຓ຺ເຑ ພນ຺ຘນ຺ຕິ, ຕສ຺ມິໍ ພນ຺ຘນຏ຺ຐາເນ ວລຍມິວ ອຸກ຺ກິຣິຕ຺ວາຕິ ວລຍໍ ວິຍ ອຸປຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ. ພນ຺ຘນຕ຺ຖາຍາຕິ ວາເຕນ ຍຖາ ນ ຈລຕິ, ເອວໍ ຣຊ຺ຊູຫິ ທຓ຺ເຑ ປຎ຺ຊຣສ຺ສ ພນ຺ຘນຕ຺ຖາຍ. ອຸກ຺ກິຣິຕ຺ວາ ກຕາ ເລຂາ ວຏ຺ຏຕີຕິ ໂຍຊນາ. ຍຖາ ວາຕປ຺ປຫາເຣນ ອຈລນຕ຺ຖໍ ຉຕ຺ຕມຓ຺ຑລິກໍ ຣຊ຺ຊຸເກຫິ ຄາຫາເປຕ຺ວາ ທຓ຺ເຑ ພນ຺ຘນ຺ຕິ, ຕສ຺ມິໍ ພນ຺ຘນຏ຺ຐາເນ ວລຍມິວ ອຸກ຺ກິຣິຕ຺ວາ ເລຂໍ ຐເປນ຺ຕິ, ສາ ວຏ຺ຏຕີຕິ. ສເຈປິ ນ ພນ຺ຘຕິ, ພນ຺ຘນາຣຫຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ວລຍໍ ອຸກ຺ກິຣິຕ຺ວາ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອາຄຕໍ, ຕສ຺ມາ ປກ຺ຂຣເຓສຸ ອາຄຕນເຍເນວ ຉຕ຺ເຕ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ.