໑໒. ຣູປິຍາທິປຏິຄ຺ຄຫຓວິນິຈ຺ຉຍກຖາ

໕໙. ເອວໍ ກຍວິກ຺ກຍສມາປຕ຺ຕິວິນິຈ຺ຉຍໍ ກເຖຕ຺ວາ ອິທານິ ຣູປິຍາທິປຏິຄ຺ຄຫຓວິນິຈ຺ຉຍໍ ກເຖນ຺ໂຕ ‘‘ຣູປິຍາທິປຏິຄ຺ຄໂຫ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສຎ຺ຎາຓຕ຺ຖາຍ ກຕໍ ຣູປໍ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປິຍໍ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ໂວຫາຣູປຄໍ ຘນໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໘໓-໕໘໔) ‘‘ອິຘ ປນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ໂວຫາຣຄມນີຍໍ ກຫາປຓາທິ ອຘິປ຺ເປຕ’’ນ຺ຕິ. ປຐມໍ ອາທີຍຕີຕິອາທິ, ກິໍ ຕໍ? ຣູປິຍໍ, ຣູປິຍໍ ອາທິ ເຍສໍ ເຕຕິ ຣູປິຍາທໂຍ, ທາສິທາສເຂຕ຺ຕວຕ຺ຖຸອາທໂຍ, ປຏິຄ຺ຄຫຓໍ ປຏິຄ຺ຄໂຫ, ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣູປິຍາທີນໍ ປຏິຄ຺ຄໂຫ ຣູປິຍາທິປຏິຄ຺ຄໂຫ. ຊາຕສມເຍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຣູປເມວ ຣູປໍ ອສ຺ສ ຠວຕິ, ນ ວິກາຣມາປຊ຺ຊຕີຕິ ຊາຕຣູປໍ, ສຸວຓ຺ຓໍ. ຘວລສຠາວຕາຍ ສຕ຺ເຕຫິ ຣຎ຺ຊິຍເຕຕິ ຣຊຕໍ, ສຊ຺ຌຸ. ຊາຕຣູເປນ ກໂຕ ມາສໂກ ຊາຕຣູປມາສໂກ. ຣຊເຕນ ກໂຕ ມາສໂກ ຣຊຕມາສໂກຕິ ອິທໍ ຈຕຸພ຺ພິຘເມວ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ, ນ ໂລຫມາສກາທໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ຕມ຺ພໂລຫາທີຫິ…ເປ… ສງ຺ຄຫິໂຕ’’ຕິ. ຕມ຺ພໂລຫາທີຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ກໍສໂລຫວຏ຺ຏໂລຫຕິປຸສີສາທີຫິ ກໂຕປິ ໂລຫມາສໂກເຍວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ກິໍ ອິທເມວ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ, ອຸທາຫຸ ມຸຕ຺ຕາທໂຍປີຕິ ອາຫ ‘‘ມຸຕ຺ຕາ…ເປ… ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖູ’’ຕິ. ອິເມສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ວຕ຺ຖູນໍ ໂກ ວິເສໂສຕິ ອາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍວຕ຺ຖຸໍ…ເປ… ທຸກ຺ກຏເມວາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍວຕ຺ຖຸ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ເສສານໍ ອຕ຺ຖາຍ ທຸກ຺ກຏໍ, ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸ ສພ຺ເພສໍ ອຕ຺ຖາຍ ທຸກ຺ກຏເມວາຕິ ໂຍຊນາ.

ອິທານິ ເຕສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍວິນິຈ຺ຉຍໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ອາຫ ‘‘ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ກສ຺ມາ? ‘‘ອິທໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ ອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ. ທຕ຺ວາ ປກ຺ກມຕິ, ວຏ຺ຏຕິ, ກສ຺ມາ? ສງ຺ຆສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ອທຕ຺ວາ ວຑ຺ຒກີອາທີນໍ ຫຕ຺ເຖ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ. ເອວມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ ຄິຫີນໍ ຫຕ຺ເຖ ຐປິຕຕ຺ຕາ. ປຏິກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ ສງ຺ຆຄຓປຸຄ຺ຄລານໍ ອນາມສິຕຕ຺ຕາ. ‘‘ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ຄເຫຕ຺ວາ ຐເປຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປຏິຄ຺ຄຫເຓປິ ປຣິໂຠເຄປິ ອາປຕ຺ຕີຕິ ‘‘ສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ປຣິໂຠເຄ ທຸກ຺ກຏໍ. ສ຺ເວວ ສາປຕ຺ຕິໂກຕິ ທຸກ຺ກຏາປຕ຺ຕິໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ວທຕິ, ວຏ຺ຏຕິ ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ປຈ຺ຈເຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຖາ’’ຕິ ກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຈີວຣຕ຺ຖາຍ ທິນ຺ນໍ ຈີວເຣເຍວ ອຸປເນຕພ຺ພໍ, ກສ຺ມາ? ຍຖາ ທາຍກາ ວທນ຺ຕິ, ຕຖາ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ເສນາສນປຈ຺ຈຍສ຺ສ ອິຕຣປຈ຺ຈຍຕ຺ຕຍໂຕ ວິເສສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເສນາສນຕ຺ຖາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອິມິນາ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິຍອເວຠງ຺ຄິຍຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ອາປທາສຸ ກຕ຺ຕພ຺ພວິຘິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສເຈ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ.

໖໐. ເອວໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍວຕ຺ຖູສຸ ກຕ຺ຕພ຺ພວິຘິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖູສຸ ກຕ຺ຕພ຺ພວິຘິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສເຈ ໂກຈິ ມຍ຺ຫ’’ນ຺ຕ຺ຍາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖ ປນ ປຏິຄ຺ຄຫເຓປິ ປຣິໂຠເຄປິ ອາປຕ຺ຕີຕິ ທຸກ຺ກຏເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຬາກສ຺ສປິ ເຂຕ຺ຕສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫເຓປິ ອາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈເຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຖາຕິ ເທຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈເຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ຕຬາກໍ ທມ຺ມີ’ຕິ ວາ ‘ຈຕຸປຈ຺ຈຍປຣິໂຠຄຕ຺ຖໍ ຕຬາກໍ ທມ຺ມີ’ຕິ ວາ ວທຕິ, ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ‘ອິໂຕ ຕຬາກໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ປຈ຺ຈເຍ ທມ຺ມີ’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໓໗-໕໓໙) ວຸຕ຺ຕໍ. ວິມຕິວິໂນທນິຍມ຺ປິ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໕໓໘-໕໓໙) ຕເຖວ ວຕ຺ວາ ‘‘ອິທຎ຺ຈ ສງ຺ຆສ຺ສ ທີຍມານຎ຺ເຎວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປນ ເອວມ຺ປິ ທິນ຺ນໍ ຕຬາກເຂຕ຺ຕາທິ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປນ ອຸທກປຣິໂຠຄຕ຺ຖໍ ກູປໂປກ຺ຂຣຓິອາທໂຍ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ‘ສງ຺ຆສ຺ສ ຕຬາກໍ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ກຖ’ນ຺ຕິ ຫິ ອາທິນາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສງ຺ຆວເສເນວ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຫຕ຺ເຖ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ວເສ ຠວິສ຺ສຕິ.

ກປ຺ປິຍກາຣກໍ ຐເປຖາຕິ ວຸຕ຺ເຕຕິ ສາມີຈິວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອວຸຕ຺ເຕປິ ຐເປນ຺ຕສ຺ສ ນ ໂທໂສ ອຕ຺ຖິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸທກໍ ວາເຣຕຸໍ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ປຣສນ຺ຕກໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ນາເສຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນ ສສ຺ສກາເລ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສສ຺ສກາເລປິ ຕາເສຕ຺ວາ ມຸຎ຺ຈິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ອມຸຎ຺ຈໂຕ ປນ ຠຓ຺ຑເທຍ຺ຍໍ. ຊນປທສ຺ສ ສາມິໂກຕິ ອິມິນາວ ໂຍ ຕໍ ຊນປທໍ ວິຈາເຣຕິ, ເຕນປິ ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ທິນ຺ນໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວາຕິ ວທນ຺ຕິ. ປຸນ ເທຕີຕິ ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ປຸນ ເທຕິ, ເອວມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອິມິນາ ເຍນ ເກນຈິ ອິສ຺ສເຣນ ‘‘ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕມິທໍ ຠິກ຺ຂູຫິ ອສ຺ສາມິກ’’ນ຺ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຕໂນ ຄເຫຕ຺ວາ ທິນ຺ນໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຸທກວາຫກນ຺ຕິ ອຸທກມາຕິກໍ. ກປ຺ປິຍໂວຫາເຣປິ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ວກ຺ຂາມີຕິ ປາຐເສໂສ. ອຸທກວເສນາຕິ ອຸທກປຣິໂຠຄຕ຺ຖໍ. ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕານນ຺ຕິ ອຸທກປຣິໂຠຄຕ຺ຖເມວ. ອິທໍ ສຫຕ຺ເຖນ ຈ ອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ຈ ກໂຣນ຺ເຕ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສສ຺ສສມ຺ປາທນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕານມ຺ປິ ປນ ສຍໍ ອກຕ຺ວາ ກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ອາຓາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ເອວ. ກປ຺ປິຍກາຣກໍ ຐເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອິທໍ ສຫຕ຺ຖາທິນາ ກຕຕຬາກຕ຺ຕາ ອສ຺ສາຣຸປ຺ປນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຐເປນ຺ຕສ຺ສ ປນ ຕໍ ປຈ຺ຈຍໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ວາ ສງ຺ຆສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ອຏ຺ຐກຖາປມາເຓນ ວາ ເອຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພາ. ອລຊ຺ຊິນາ ກາຣາປິເຕ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ລຊ຺ຊິຠິກ຺ຂຸນາ’’ຕິ, ມຕ຺ຕິກຸທ຺ຘຣຓາທີສຸ ກາຣາປິເຕສູຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໖໑. ນວສສ຺ເສຕິ ອກຕປຸພ຺ເພ ເກທາເຣ. ກຫາປເຓຕິ ອິມິນາ ຘຎ຺ຎຸຏ຺ຐາປເນ ຕສ຺ເສວ ອກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຠາເຄຕິ ‘‘ເອຕ຺ຕເກ ຠູມິຠາເຄ ເອຕ຺ຕໂກ ຠາໂຄ ທາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ເອວໍ ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຠາເຄ. ຘຎ຺ຎຸຏ຺ຐາປເນ ກສຕິ, ປໂຍເຄປິ ທຸກ຺ກຏເມວ, ນ ກຫາປຓຸຏ຺ຐາປເນ ວິຍ. ‘‘ກສຖ ວປຖາ’’ຕິ ວຈເນນ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ອກປ຺ປິຍໍ ສິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ອວຕ຺ວາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຕໂກ ນາມ ຠາໂຄຕິ ເອຕ຺ຖ ເອຕ຺ຕໂກ ກຫາປໂຓຕິ ອິທມ຺ປິ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ຕຖາວຸຕ຺ເຕປິ ຫິ ຕທາ ກຫາປຓານໍ ອວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ ອາຍຕິໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ອຎ຺ເຎສໍ ວຏ຺ຏຕິ ເອວ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ເສວ ຕໍ ອກປ຺ປິຍ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ປນ ສພ຺ພປໂຍເຄສຸ ປຣິໂຠເຄ ຈ ທຸກ຺ກຏໍ. ເກຈິ ປນ ຘຎ຺ຎປຣິໂຠເຄ ເອວ ອາປຕ຺ຕິ, ນ ປຸພ຺ພຠາເຄຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ, ເຍນ ມິນນຣກ຺ຂຓາທິນາ ປໂຍເຄນ ປຈ຺ຉາ ຘຎ຺ຎປຣິໂຠເຄ ອາປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ ຕສ຺ສ ປໂຍຄສ຺ສ ກຣເຓ ອນາປຕ຺ຕິຍາ ອຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປຣິຍາຍກຖາຍ ປນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອນາປຕ຺ຕິ. ເຕເນວ ‘‘ເອຕ຺ຕເກຫິ ວີຫີຫິ ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ອາຫຣຖາ’’ຕິ ນິຍມວຈເນ ອກປ຺ປິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຫາປຓວິຈາຣເຓປິ ເອເສວ ນໂຍ. ‘‘ວຕ຺ຖຸ ຈ ເອວຣູປໍ ນາມ ສໍວິຊ຺ຊຕິ, ກປ຺ປິຍກາຣໂກ ນຕ຺ຖີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສາຘກໍ. ຣຊ຺ຊຸຍາ ວາ ທຓ຺ເຑນ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປາເທຫິປິ ມິນິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຂເລ ວາ ຐຕ຺ວາ ຣກ຺ຂຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ເຖເນຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ເຕ ທິສ຺ວາ ‘‘ມາ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ນິວາເຣນ຺ໂຕ ຣກ຺ຂຕິ ນາມ, ສເຈ ປນ ອວິຈາເຣຕ຺ວາ ເກວລໍ ຕຸຓ຺ຫີຠູໂຕວ ຣກ຺ຂຓຕ຺ຖາຍ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ຕິຏ຺ຐຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ສເຈປິ ຕສ຺ມິໍ ຕຸຓ຺ຫີຠູເຕ ໂຈຣິກາຍ ຫຣນ຺ຕິ, ‘ມຍໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ອາໂຣເຈສ຺ສາມາ’ຕິ ເອວໍ ວຕ຺ຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ນີຫຣາເປຕິ ປຏິສາເມຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ສເຈ ປຣິຍາເຍນ ວທຕິ, ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອປຸພ຺ພສ຺ສ ອນຸປ຺ປາທິຕຕ຺ຕາ ອຎ຺ເຎສໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ເສເວຕໍ ອກປ຺ປິຍ’’ນ຺ຕິ.

ສພ຺ເພສໍ ອກປ຺ປິຍໍ, ກສ຺ມາ? ກຫາປຓານໍ ວິຈາຣິຕຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໓໗-໕໓໙) ເອວໍ ວິຈາຣຓາ ກຕາ – ນນຸ ຈ ທຸພ຺ພິຈາຣິຕມຕ຺ເຕນ ຕສ຺ເສເວຕໍ ອກປ຺ປິຍໍ, ນ ສພ຺ເພສໍ ຣູປິຍສໍໂວຫາເຣ ຈຕຸຕ຺ຖປຕ຺ໂຕ ວິຍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໘໙) ‘‘ໂຍ ປນ ຣູປິຍໍ ອສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘ເຖຣສ຺ສ ປຕ຺ຕໍ ກິຓິຕ຺ວາ ເທຫີ’ຕິ ປຫິຕກປ຺ປິຍກາຣເກນ ສທ຺ຘິໍ ກມ຺ມາຣກຸລໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຕ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘ອິເມ ກຫາປເຓ ຄເຫຕ຺ວາ ອິມໍ ເທຫີ’ຕິ ກຫາປເຓ ທາເປຕ຺ວາ ຄຫິໂຕ, ອຍໍ ປຕ຺ໂຕ ເອຕສ຺ເສວ ຠິກ຺ຂຸໂນ ນ ວຏ຺ຏຕິ ທຸພ຺ພິຈາຣິຕຕ຺ຕາ, ອຎ຺ເຎສໍ ປນ ວຏ຺ຏຕິ ມູລສ຺ສ ອສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ຍໍ ເຕ ອາຫຣນ຺ຕິ, ສພ຺ເພສໍ ອກປ຺ປິຍໍ. ກສ຺ມາ? ກຫາປຓານໍ ວິຈາຣິຕຕ຺ຕາຕິ ອິທໍ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ເອຕ຺ຖ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ກຫາປເຓ ສາທິຍິຕ຺ວາ ວິຈາຣິຕໍ ສນ຺ຘາຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ, ສງ຺ຆິກຕ຺ຕາ ຈ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ເພສໍ ນ ກປ຺ປຕີຕິ ເຕສໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອສາທິຍິຕ຺ວາປິ ກຫາປຓານໍ ວິຈາຣິຕຕ຺ຕາ ຣູປິຍສໍໂວຫາໂຣ ກໂຕ ໂຫຕິ, ສງ຺ຆິກຕ຺ຕາ ຈ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ເພສໍ ນ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ປນ ຕີສຸປິ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖປຕ຺ໂຕ ຄິຫິສນ຺ຕການໍເຍວ ກຫາປຓານໍ ວິຈາຣິຕຕ຺ຕາ ອຎ຺ເຎສໍ ກປ຺ປຕິ, ອິຘ ປນ ສງ຺ຆິການໍ ວິຈາຣິຕຕ຺ຕາ ສພ຺ເພສໍ ນ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ. ສພ຺ເພສມ຺ປິ ວາໂທ ເຕນ ເຕນ ປຣິຍາເຍນ ຍຸຕ຺ໂຕເຍວາຕິ.

໖໒. ຈຕຸສາລທ຺ວາເຣຕິ ໂຠຊນສາລໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ.

໖໓. ‘‘ວນໍ ທມ຺ມິ, ອຣຎ຺ຎໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ນິວາສຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສປິ ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ເຕນ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສີມໍ ເທມາຕິ ວິຫາຣສີມາທິສາຘາຣຓວຈເນນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິຍາເຍນ ກຖິຕຕ຺ຕາຕິ ‘‘ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ສີມາ ຄຕາ’’ຕິ ປຣິຍາເຍນ ກຖິຕຕ຺ຕາ. ປກຕິຠູມິກຣຓຕ຺ຖໍ ‘‘ເຫຏ຺ຐາ ຄຫິຕໍ ປໍສຸ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທາສໍ ທມ຺ມີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ມນຸສ຺ສໍ ທມ຺ມີຕິ ວຸຕ຺ເຕ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ເຕ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສປິ ທາສໍ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ‘‘ອນຸຊານາມິ ຠິກ຺ຂເວ ອາຣາມິກ’’ນ຺ຕິ ວິເສເສຕ຺ວາ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປິລິນ຺ທວຈ຺ເຉນ ຄຫິຕປຣິຠຸຕ຺ຕກ຺ກເມນ, ນ ຄຫຏ຺ຐານໍ ທາສປຣິໂຠຄກ຺ກເມນ. ເຂຕ຺ຕາທໂຍ ປນ ສພ຺ເພ ສງ຺ຆສ຺ເສວ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ ປາຬິຍໍ ປຸຄ຺ຄລິກວເສນ ຄເຫຕຸໍ ອນນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກຸກ຺ກຸຏສູກເຣ…ເປ… ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ກຸກ຺ກຸຏສູກເຣສຸ ທີຍມາເນສຸ ‘‘ອິເມຫິ ອມ຺ຫາກໍ ອຕ຺ໂຖ ນຕ຺ຖິ, ສຸຂໍ ຊີວນ຺ຕຸ, ອຣຎ຺ເຎ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຖາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ວິຫາຣສ຺ສ ເທມາຕິ ສງ຺ຆິກວິຫາຣໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ເຂຕ຺ຕວຕ຺ຖຸປຏິຄ຺ຄຫຓາ ປຏິວິຣໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໑໐, ໑໙໔) ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ ອາຄຕປຏິກ຺ເຂໂປ ຠຄວຕາ ອາປຕ຺ຕິຍາປິ ເຫຕຸຠາເວນ ກໂຕຕິ ຠຄວໂຕ ອຘິປ຺ປາຍໍ ຊານນ຺ເຕຫິ ສງ຺ຄີຕິກາຣກມຫາເຖເຣຫິ ເຂຕ຺ຕປຏິຄ຺ຄຫຓາທິນິສ຺ສິໂຕ ອຍໍ ສພ຺ໂພປິ ປາຬິມຸຕ຺ຕວິນິຈ຺ຉໂຍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

໖໔. ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນນ຺ຕິ ຈີວຣມູລໍ. ປຫິເຓຍ຺ຍາຕິ ເປເສຍ຺ຍ. ເຈຕາເປຕ຺ວາຕິ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ. ອຈ຺ຉາເທຫີຕິ ໂວຫາຣວຈນເມຕໍ, ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເທຫີຕິ ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ອາຠຕນ຺ຕິ ອານີຕໍ.

ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໒໘-໕໓໑) ເອວໍ ວິຈາຣຓາ ກຕາ – ເອຕ຺ຖ ຈ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ຣາຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ‘‘ອິມິນາ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ເນນ ຈີວຣໍ ເຈຕາເປຕ຺ວາ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຈີວເຣນ ອຈ຺ຉາເທຫີຕິ ອິທໍ ອາຄມນສຸທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສເຈ ຫິ ‘ອິທໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເທຫີ’ຕິ ເປເສຍ຺ຍ, ອາຄມນສ຺ສ ອສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ອກປ຺ປິຍວຕ຺ຖຸໍ ອາຣພ຺ຠ ຠິກ຺ຂຸນາ ກປ຺ປິຍກາຣໂກປິ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ໂພ ນ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ, ຕຕ຺ຖ ອາຄມນສ຺ສ ສຸທ຺ຘິຍາ ວາ ອສຸທ຺ຘິຍາ ວາ ວິເສສປ຺ປໂຍຊນໍ ນ ທິສ຺ສຕິ. ສຕິປິ ຫິ ອາຄມນສ຺ສ ອສຸທ຺ຘຠາເວ ທູໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ກຸສລຕາຍ ກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ວທຕິ, ກປ຺ປິຍກາຣໂກ ນ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ໂພຕິ ອິທໍ ນຕ຺ຖິ, ນ ຈ ທູເຕນ ກປ຺ປິຍໂວຫາຣວເສນ ວຸຕ຺ເຕ ທາຍເກນ ‘‘ອິທໍ ກຖໍ ເປສິຕ’’ນ຺ຕິ ອີທິສີ ວິຈາຣຓາ ອຸປລພ຺ຠຕິ, ອວິຈາເຣຕ຺ວາ ຈ ຕໍ ນ ສກ຺ກາ ຊານິຕຸໍ. ຍທິ ປນ ອາຄມນສ຺ສ ອສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ກປ຺ປິຍກາຣໂກ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ໂພ ນ ຠເວຍ຺ຍ, ຈີວຣານໍ ອຕ຺ຖາຍ ທູຕສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ອກປ຺ປິຍວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ເປສິເຕ ສພ຺ພຕ຺ຖ ທາຍເກນ ກຖໍ ເປສິຕນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາວ ກປ຺ປິຍກາຣໂກ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ໂພ ຠເວຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ອສຕິປິ ອາຄມນສຸທ຺ຘິຍໍ ສເຈ ໂສ ທູໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ກຸສລຕາຍ ກປ຺ປິຍໂວຫາຣວເສນ ວທຕິ, ທູຕສ຺ເສວ ວຈນໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຍທິ ຫິ ອາຄມນສຸທ຺ຘິເຍເວຕ຺ຖ ປມາຓໍ, ມູລສ຺ສາມິເກນ ກປ຺ປິຍໂວຫາຣວເສນ ເປສິຕສ຺ສ ທູຕສ຺ສ ອກປ຺ປິຍໂວຫາຣວເສນ ວທໂຕປິ ກປ຺ປິຍກາຣໂກ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ໂພ ຠເວຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ທູຕວຈນເມວ ປມາຓນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອິມິນາ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ເນນາຕິອາທິນາ ປນ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ກປ຺ປິຍວເສນ ອາຠຕມ຺ປິ ຈີວຣມູລໍ ອີທິເສນ ທູຕວຈເນນ ອກປ຺ປິຍໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ໂສ ທູໂຕ ເອວມສ຺ສ ວຈນີໂຍຕິອາທີ’’ຕິ.

ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໕໓໘-໕໓໙) ປນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ຣາຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ‘‘ອິມິນາ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ເນນ ຈີວຣໍ ເຈຕາເປຕ຺ວາ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຈີວເຣນ ອຈ຺ຉາເທຫີຕິ ອິທໍ ອາຄມນສຸທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສເຈ ຫິ ‘ອິທໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເທຫີ’ຕິ ເປເສຍ຺ຍ, ອາຄມນສ຺ສ ອສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ອກປ຺ປິຍວຕ຺ຖຸໍ ອາຣພ຺ຠ ຠິກ຺ຂຸນາ ກປ຺ປິຍກາຣໂກປິ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ໂພ ນ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ, ຕໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍວຕ຺ຖຸທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸຠູຕໍ ອກປ຺ປິຍຈີວຣເຈຕາປນ຺ນໍ ‘‘ອສຸກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເທຫີ’’ຕິ ເອວໍ ອາຄມນສຸທ຺ຘິຍາ ອສຕິ, ສິກ຺ຂາປເທ ອາຄຕນເຍນ ທູຕວຈເນ ຈ ອສຸທ຺ເຘ ສພ຺ພຖາ ປຏິກ຺ເຂໂປເຍວ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ປນ ‘‘ຈີວຣຎ຺ຈ ໂຂ ມຍໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາມາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ, ຕທນຸສາເຣນ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣຎ຺ຈ ນິທ຺ທິສິຕຸໍ ອາຄມນທູຕວຈນານໍ ອຸຠິນ຺ນໍ ອສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ, ປາຬິຍໍ ອາຄຕນເຍນ ປນ ອາຄມນສຸທ຺ຘິຍາ ສຕິ ທູຕວຈເນ ອສຸທ຺ເຘປິ ສິກ຺ຂາປເທ ອາຄຕນເຍນ ສພ຺ພໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ຈ ຍຖາ ທູຕວຈນາສຸທ຺ຘິຍມ຺ປິ ອາຄມເນ ສຸທ຺ເຘ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣໍ ນິທ຺ທິສິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ເອວໍ ອາຄມນາສຸທ຺ຘິຍມ຺ປິ ທູຕວຈເນ ສຸທ຺ເຘ ວຏ຺ຏຕິ ເອວາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ໂຘວ ໂຫຕິ. ອຸຠຍສຸທ຺ຘິຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີຕິ ອຸຠຍາສຸທ຺ຘິປກ຺ຂເມວ ສນ຺ຘາຍ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ຣາຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ‘‘ກປ຺ປິຍກາຣໂກປິ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ໂພ ນ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໒໓໗-໕໓໙) ‘‘ອາຄມນສ຺ສ ສຸທ຺ຘິຍາ ວາ ອສຸທ຺ຘິຍາ ວາ ວິເສສປ຺ປໂຍຊນໍ ນ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາວຈນສ຺ສ ອຘິປ຺ປາຍໍ ອສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ອາຄມນສຸທ຺ຘິອາທິນາ ສປ຺ປໂຍຊນຕ຺ຕາ. ໂຍ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ມູລສ຺ສາມິເກນ ກປ຺ປິຍໂວຫາຣວເສນ, ເປສິຕທູຕສ຺ສ ອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ວທໂຕປິ ກປ຺ປິຍກາຣໂກ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ໂພ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ໂຄ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ໂຄ ເອວ ນ ໂຫຕິ ອຠິມຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ສິກ຺ຂາປເທ ເອວ ‘‘ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫຕຸ ອາຍສ຺ມາ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ວທໂຕ ທູຕສ຺ສ ກປ຺ປິເຍນ ກມ຺ເມນ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ໂພ ວຸຕ຺ໂຕ ອາຄມນສ຺ສ ສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ, ອາຄມນສ຺ສປິ ອສຸທ຺ຘິຍໍ ປນ ກປ຺ປິເຍນປິ ກມ຺ເມນ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣ ນ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ໂພວາຕິ ອຕ຺ເຖວ ອາຄມນສ຺ສ ສຸທ຺ຘິອສຸທ຺ຘິຍາ ປໂຍຊນໍ. ກຖໍ ປນ ທູຕວຈເນນ ອາຄມນສຸທ຺ຘິ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ? ນາຍໍ ຠາໂຣ. ທູເຕນ ຫິ ອກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ວຸຕ຺ເຕ ເອວ ອາຄມນສຸທ຺ຘິ ຄເວສິຕພ຺ພາ, ນ ອິຕຣຕ຺ຖ. ຕຕ຺ຖ ຈ ຕສ຺ສ ວຈນກ຺ກເມນ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຈ ຍຸຕ຺ຕິອາທີຫິ ຈ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ. ອິຘາປິ ຫິ ສິກ຺ຂາປເທ ‘‘ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນໍ ອາຠຕ’’ນ຺ຕິ ທູຕວຈເນເນວ ຈີວຣໍ ກິຓິຕ຺ວາ ທາຕຸໍ ເປສິຕຠາໂວ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຍທິ ຫິ ສພ຺ພຖາ ອາຄມນສຸທ຺ຘິ ນ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ປຏິກ຺ເຂໂປ ເອວ ກຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ.

ສຸວຓ຺ຓໍ ຣຊຕໍ ກຫາປໂຓ ມາສໂກຕິ ອິມານິ ຫິ ຈຕ຺ຕາຣິ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍວຕ຺ຖູນິ, ມຸຕ຺ຕາ ມຓິ ເວຬຸຣິໂຍ ສງ຺ໂຂ ສິລາ ປວາຬໍ ໂລຫິຕງ຺ໂກ ມສາຣຄລ຺ລໍ ສຕ຺ຕ ຘຎ຺ຎານິ ທາສິທາສໍ ເຂຕ຺ຕໍ ວຕ຺ຖຸ ປຸປ຺ຜາຣາມຜລາຣາມາທໂຍຕິ ອິມານິ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖູນິ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ເຈຕິຍສງ຺ຆຄຓປຸຄ຺ຄລານໍ ວາ ອຕ຺ຖາຍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ສາທິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ນ ໂຂ ມຍໍ ອາວຸໂສ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈີວຣຎ຺ຈ ໂຂ ມຍໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາມາ’’ຕິອາທິ ທູຕວຈນສ຺ສ ອກປ຺ປິຍຕ຺ເຕປິ ອາຄມນສຸທ຺ຘິຍາ ປຏິປຊ຺ຊນວິຘິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາເລນ ກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕປຕ຺ຕກາເລນ ຍທາ ໂນ ອຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ຕທາ ກປ຺ປິຍໍ ຈີວຣໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣຕິ ກິຈ຺ຈກໂຣ, ກປ຺ປິຍກາຣໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອິທໍ ‘‘ອຕ຺ຖິ ປນາຍສ຺ມໂຕ ໂກຈິ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣ’’ຕິ ກປ຺ປິຍວຈເນນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ. ສເຈ ປນ ທູໂຕ ‘‘ໂກ ອິມໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ກສ຺ສ ວາ ເທມີ’’ຕິ ວທຕິ, ນ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ໂພ. ອາຣາມິໂກ ວາ ອຸປາສໂກ ວາຕິ ອິທໍ ສາຣຸປ຺ປຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຐເປຕ຺ວາ ປນ ປຎ຺ຈ ສຫຘມ຺ມິເກ ໂຍ ໂກຈິ ກປ຺ປິຍກາຣໂກ ວຏ຺ຏຕິ. ເອໂສ ໂຂ ອາວຸໂສ ຠິກ຺ຂູນໍ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣຕິ ອິທໍ ທູເຕນ ‘‘ອຕ຺ຖິ ປນາຍສ຺ມໂຕ ໂກຈິ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ ປຸຈ຺ຉາສຠາເຄນ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ກປ຺ປິຍວຈນທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວເມວ ຫິ ຠິກ຺ຂຸນາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ຕສ຺ສ ເທຫີ’’ຕິອາທິ. ເຕເນວ ປາຬິຍໍ ‘‘ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ຕສ຺ສ ເທຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໕໓໘-໕໓໙) ປນ ‘‘ເອໂສ ໂຂ…ເປ… ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ຕສ຺ສ ເທຫີຕິອາທິ ອກປ຺ປິຍວຕ຺ຖຸສາທິຍນປຣິໂມຈນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອາຓຕ຺ໂຕ ໂສ ມຍາຕິ ຍຖາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຈີວເຣນ ອຕ຺ເຖ ສຕິ ຈີວຣໍ ທສ຺ສຕິ, ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ ປນ ‘‘ສຎ຺ຎຕ຺ໂຕຕິອາທິ ເອວໍ ທູເຕນ ປຸນ ວຸຕ຺ເຕ ເອວ ໂຈເທຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ອິຕຣຖາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ປນ ປາຬິຍໍ ‘‘ສຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ໂສ ມຍາ’’ຕິ ອາຄຕຕ຺ຕາ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ, ປຸຣິມວາກ຺ເຍ ປນ ວິນຍສງ຺ຄຫປ຺ປກຣເຓ (ວິ. ສງ຺ຄ. ອຏ຺ຐ. ໖໔) ‘‘ອາຓຕ຺ໂຕ ໂສ ມຍາ’’ຕິ ປຣິຍາຍວຈເນນ ປຣິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຐປິຕຕ຺ຕາ ຕຖາ ວຸຕ຺ໂຕ, ເຕນ ຈ ກປ຺ປິຍກາຣກສ຺ສ ສຎ຺ຎາປິຕຠາເວ ທູເຕນ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ປຸນ ອາໂຣຈິເຕ ເອວ ຠິກ຺ຂຸນາ ກປ຺ປິຍກາຣໂກ ໂຈເທຕພ຺ໂພ ໂຫຕິ, ນ ອນາໂຣຈິເຕຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອຕ຺ໂຖ ເມ ອາວຸໂສ ຈີວເຣນາຕິ ໂຈທນາລກ຺ຂຓນິທສ຺ສນເມຕໍ. ອິທໍ ວາ ຫິ ວຈນໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ສ ວາ ອຕ຺ໂຖ ຍາຍ ກາຍຈິ ຠາສາຍ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ເທຫິ ເມ ຈີວຣນ຺ຕິອາທີນິ ປນ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາກາຣທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕານິ. ເອຕານິ ຫິ ວຈນານິ, ເອເຕສໍ ວາ ອຕ຺ໂຖ ຍາຍ ກາຍຈິ ຠາສາຍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ‘‘ເອວໍ ວທນ຺ໂຕ ຈ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວຕ຺ຕເຠເທ ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ໂຈທນາ ປນ ໂຫຕິເຍວາ’’ຕິ ມຫາຄຓ຺ຐິປເທ ມຊ຺ຌິມຄຓ຺ຐິປເທ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໕໓໘-໕໓໙) ປນ ‘‘ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ‘ເທຫິ ເມ ຈີວຣໍ…ເປ… ເຈຕາເປຫິ ເມ ຈີວຣ’ນ຺ຕິ ອິທໍ ທູເຕນາຠຕຣູປິຍໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ອຕ຺ຕນາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກປ຺ປິຍກາຣກຕ຺ຕາວ ‘ເທຫິ ເມ ຈີວຣໍ…ເປ… ເຈຕາເປຫິ ເມ ຈີວຣ’ນ຺ຕິ ວທນ຺ໂຕ ຣູປິຍສ຺ສ ປກຕຕ຺ຕາ ເຕນ ຣູປິເຍນ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ‘ເທຫິ ເຈຕາເປຫີ’ຕິ ຣູປິຍສໍໂວຫາຣໍ ສມາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕີຕິ ຕໍ ໂທສໍ ທູຣໂຕ ປຣິວຊ຺ເຊຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຣູປິຍປຏິຄ຺ຄາຫເກນ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ນິສ຺ສຏ຺ຐຣູປິເຍ ວິຍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ‘ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ອິມໍ ວາ ອິມໍ ວາ ອາຫຣາ’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໘໓-໕໘໔), ຕສ຺ມາ ນ ອິທໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂທເສ ປຣິວຊ຺ເຊຕຸໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ ‘ອຕ຺ໂຖ ເມ ອາວຸໂສ ຈີວເຣນາ’ຕິປິ ອວຕ຺ຕພ຺ພຕາປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ເຕເນວ ທູຕນິທ຺ທິຏ຺ເຐສຸ ຣູປິຍສໍໂວຫາຣສງ຺ກາຠາວໂຕ ອຎ຺ຎໍ ກປ຺ປິຍກາຣກໍ ຐເປຕ຺ວາປິ ອາຫຣາເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖາປິ ‘‘ທູເຕນ ຐປິຕຣູປິເຍນ ເຈຕາເປຕ຺ວາ ຈີວຣໍ ອາຫຣາເປຫີ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ເກວລໍ ‘‘ຈີວຣໍ ອາຫຣາເປຫີ’’ຕິ ເອວໍ ອາຫຣາເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອິຈ຺ເຈຕໍ ກຸສລນ຺ຕິ ເອວໍ ຍາວຕຕິຍໍ ໂຈເທນ຺ໂຕ ຕໍ ຈີວຣໍ ອຠິນິປ຺ຜາເທຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິລາຠວເສນ, ອິຈ຺ເຈຕໍ ກຸສລໍ ສາຘຸ ສຸຏ຺ຐຸ ສຸນ຺ທຣໍ. ຈຕຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປຎ຺ຈກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມໍ ຕຸຓ຺ຫີຠູເຕນ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ຐານລກ຺ຂຓນິທສ຺ສນເມຕໍ. ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມນ຺ຕິ ຈ ຠາວນປຸໍສກວຈນເມຕໍ. ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມນ຺ຕິ ເອເຕນ ຈີວຣໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຕຸຓ຺ຫີຠູເຕເນວ ຐາຕພ຺ພໍ, ນ ອຎ຺ຎໍ ກິຎ຺ຈິ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິທໍ ຐານລກ຺ຂຓໍ. ເຕເນວ ‘‘ນ ອາສເນຕິອາທີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສທ຺ທສຕ຺ເຖ ປນ –

‘‘ກິຣິຍາວິເສສນໍ ສຕ຺ເຖ, ວຸຕ຺ຕໍ ຘາຕຸວິເສສນໍ;

ຠາວນປຸໍສກນ຺ຕ຺ເຍວ, ສາສເນ ສມຸທີຣິຕ’’ນ຺ຕິ. –

ວຈນໂຕ ກິຣິຍາວິເສສນເມວ ສາສນໂວຫາເຣນ ຠາວນປຸໍສກໍ ນາມ ຊາຕໍ;

‘‘ມຸທຸໍ ປຈຕິອິຈ຺ຈຕ຺ຣ, ປຈນໍ ຠວຕີຕິ ຈ;

ສຸຂໍ ສຍຕິອິຈ຺ຈຕ຺ຣ, ກໂຣຕິ ສຍນນ຺ຕິ ຈາ’’ຕິ. –

ວຈນໂຕ ກິຣິຍາວິເສສນປເທນ ຕຸລ຺ຍາຘິກຣຓຠູຕໍ ກິຣິຍາວິເສສ຺ຍປທໍ ອກມ຺ມກມ຺ປິ ສກມ຺ມກມ຺ປິ ຠູຘາຕຸກຣຘາຕູຫິ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ ໂຫຕີຕິ ອິມິນາ ຎາເຍນ ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມໍ ຐານໍ ຠວິຕພ຺ພໍ, ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມໍ ຐານໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕນ ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມໍ ເອວໍ ຐານໍ ຠວິຕພ຺ພໍ, ນ ຕໂຕ ອຘິກໍ, ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມໍ ເອວ ຐານໍ ກາຕພ຺ພໍ, ນ ຕໂຕ ອຸທ຺ຘນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ນ ອາສເນ ນິສີທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ອິຘ ຠນ຺ເຕ ນິສີທຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ນ ນິສີທິຕພ຺ພໍ. ນ ອາມິສໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ຍາຄຸຂຊ຺ຊກາທິເຠທໍ ກິຎ຺ຈິ ອາມິສໍ ຄຓ຺ຫຖ ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ຍາຈິຍມາເນນປິ ນ ຄຓ຺ຫິຕພ຺ພໍ. ນ ຘມ຺ໂມ ຠາສິຕພ຺ໂພຕິ ‘‘ມງ຺ຄລໍ ວາ ອນຸໂມທນໍ ວາ ຠາສຖາ’’ຕິ ຍາຈິຍມາເນນປິ ກິຎ຺ຈິ ນ ຠາສິຕພ຺ພໍ, ເກວລໍ ‘‘ກິໍກາຣຓາ ອາຄໂຕສີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຍມາເນນ ‘‘ຊານາຫິ ອາວຸໂສ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ.

ຐານໍ ຠຎ຺ຊຕີຕິ ອາຄຕກາຣຓໍ ຠຎ຺ຊຕິ ໂກເປຕິ. ຐານນ຺ຕິ ຐິຕິຍາ ຈ ກາຣຓສ຺ສ ຈ ນາມໍ, ຕສ຺ມາ ອາສເນ ນິສີທເນນ ຐານໍ ກຸປ຺ປຕິ, ອາຄຕກາຣຓມ຺ປິ, ອາມິສປຏິຄ຺ຄຫຓາທີສຸ ປນ ອາຄຕກາຣຓເມວ ຠຎ຺ຊຕິ, ນ ຐານໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຄຕກາຣຓໍ ຠຎ຺ຊຕີ’’ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອາມິສປຏິຄ຺ຄຫຓາທິນາ ຐານມ຺ປິ ຠຎ຺ຊຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍ ນ ສເມຕິ, ຏີກາຍມ຺ປິ ນານາວາເທ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຐານຠຎ຺ຊນໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາວຈເນນ ອສໍສນ຺ທນໂຕ ຄນ຺ຖຄຣຸຠເຍນ ນ ວທິມ຺ຫ. ອິທານິ ຍາ ຕິສ຺ໂສ ໂຈທນາ, ຉ ຈ ຐານານິ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕຕ຺ຖ ວຸທ຺ຘິຫານິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສເຈ ຈຕຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ໂຈເທຕີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຍສ຺ມາ ຈ ເອກໂຈທນາວຸທ຺ຘິຍາ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຐານານໍ ຫານິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ໂຈທນາ ທ຺ວິຄຸຓໍ ຐານນ຺ຕິ ລກ຺ຂຓໍ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ອິຕິ ອິມິນາ ລກ຺ຂເຓນ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ໂຈເທຕ຺ວາ ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຐາຕພ຺ພໍ, ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ໂຈເທຕ຺ວາ ອຏ຺ຐກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຐາຕພ຺ພໍ, ສກິໍ ໂຈເທຕ຺ວາ ທສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຐາຕພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຣ ຕຕ຺ຣ ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອິທໍ ໂຈທກສ຺ສ ຐິຕຏ຺ຐານໂຕ ອປກ຺ກມ຺ມ ຕຕ຺ຣ ຕຕ຺ຣ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຐານໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂກ ປນ ວາໂທ ນານາທິວເສສູຕິ ນານາທິວເສສຸ ເອວໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ໂກ ປນ ວາໂທ, ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ສາມໍ ວາ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ທູໂຕ ວາ ປາເຫຕພ຺ໂພຕິ ອິທໍ ສຠາວໂຕ ໂຈເທຕຸໍ ອນິຈ຺ຉນ຺ເຕນປິ ກາຕພ຺ພເມວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ນ ຕໍ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖໍ ອນຸໂຠຕີຕິ ຕໍ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນໍ ອສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ກິຎ຺ຈິ ອປ຺ປມຕ຺ຕກມ຺ປິ ກມ຺ມໍ ນ ນິປ຺ຜາເທຕິ. ຍຸຎ຺ຊນ຺ຕາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ສກນ຺ຕິ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ຘນໍ ປາປຸຓນ຺ຕຸ. ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໕໓໘-໕໓໙) ປນ ‘‘ຍຕສ຺ສ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນນ຺ຕິອາທິ ເຍນ ອຕ຺ຕນາ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ຈີວຣຎ຺ຈ ອນິປ຺ຜາທິຕໍ, ຕສ຺ສ ກຕ຺ຕພ຺ພທສ຺ສນໍ. ເອວໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ວຕ຺ຖຸສາມິການໍ ວຸຕ຺ເຕ ໂຈເທຕ຺ວາ ເທນ຺ຕິ, ວຏ຺ຏຕິ ‘ສາມິກາ ໂຈເທຕ຺ວາ ເທນ຺ຕີ’ຕິ (ປາຣາ. ໕໔໑) ອນາປຕ຺ຕິຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເຕເນວ ໂສ ສຍໍ ອໂຈເທຕ຺ວາ ອຸປາສກາທີຫິ ປຣິຍາເຍນ ວຕ຺ວາ ໂຈທາເປຕິ, ເຕສຸ ສຕກ຺ຂຕ຺ຕຸມ຺ປິ ໂຈເທຕ຺ວາ ຈີວຣໍ ທາເປນ຺ເຕສຸ ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕິ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ອນາຓຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໖໕. ເກນຈິ ອນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ອຕ຺ຕໂນ ມຸເຂເນວ ພ຺ຍາວຏຠາວໍ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ ມຸຂເວວຏິໂກ, ອວິຈາເຣຕຸກາມຕາຍາຕິ ອິມິນາ ວິຊ຺ຊມານມ຺ປິ ທາຕຸໍ ອນິຈ຺ຉນ຺ຕາ ອຣິຍາປິ ວຎ຺ຈນາຘິປ຺ປາຍໍ ວິນາ ໂວຫາຣໂຕ ນຕ຺ຖີຕິ ວທນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໓໗-໕໓໙) ປນ ‘‘ອວິຈາເຣຕຸກາມຕາຍາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ‘ນຕ຺ຖມ຺ຫາກໍ ກປ຺ປິຍກາຣໂກ’ຕິ ອິທໍ ຕາທິສໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ກປ຺ປິຍກາຣໂກ ນຕ຺ຖີຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຠສຊ຺ຊກ຺ຂນ຺ຘເກ ເມຓ຺ຑກເສຏ຺ຐິວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ (ມຫາວ. ໒໙໙) ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິວຈນເມວ ເມຓ຺ຑກສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ເມຓ຺ຑເກນ ນາມ ເສຏ຺ຐິນາ ‘‘ສນ຺ຕິ ຫິ ຠນ຺ເຕ ມຄ຺ຄາ ກນ຺ຕາຣາ ອປ຺ໂປທກາ ອປ຺ປຠກ຺ຂາ ນ ສຸກຣາ ອປາເຖຍ຺ເຍນ ຄນ຺ຕຸໍ, ສາຘຸ ຠນ຺ເຕ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ປາເຖຍ຺ຍໍ ອນຸຊານາຕູ’’ຕິ ຍາຈິເຕນ ຠຄວຕາ ‘‘ອນຸຊານາມິ ຠິກ຺ຂເວ ປາເຖຍ຺ຍໍ ປຣິເຍສິຕຸໍ. ຕຓ຺ຑຸໂລ ຕຓ຺ຑຸລຕ຺ຖິເກນ, ມຸຄ຺ໂຄ ມຸຄ຺ຄຕ຺ຖິເກນ, ມາໂສ ມາສຕ຺ຖິເກນ, ໂລຓໍ ໂລຓຕ຺ຖິເກນ, ຄຸໂຬ ຄຸຬຕ຺ຖິເກນ, ເຕລໍ ເຕລຕ຺ຖິເກນ, ສປ຺ປິ ສປ຺ປິຕ຺ຖິເກນາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມນຸສ຺ສາ ສທ຺ຘາ ປສນ຺ນາ, ເຕ ກປ຺ປິຍກາຣການໍ ຫຕ຺ເຖ ຫິຣຎ຺ຎໍ ອຸປນິກ຺ຂິປນ຺ຕິ ‘ອິມິນາ ຍໍ ອຍ຺ຍສ຺ສ ກປ຺ປິຍໍ, ຕໍ ເທຖາ’ຕິ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍໍ ຕໂຕ ກປ຺ປິຍໍ, ຕໍ ສາທິຕຸໍ, ນ ຕ຺ເວວາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນ ຊາຕຣູປຣຊຕໍ ສາທິຕພ຺ພໍ ປຣິເຍສິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວທາມີ’’ຕິ. ‘‘ກປ຺ປິຍກາຣການໍ ຫຕ຺ເຖ ຫິຣຎ຺ຎໍ ນິກ຺ຂິປນ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ອາໂຣຈນໍ ອຕ຺ຖິເຍວ, ອຎ຺ຎຖາ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐກປ຺ປິຍກາຣກປກ຺ຂໍ ຠຊຕີຕິ ນ ໂຈເທຕພ຺ໂພ ສິຍາ, ອິທໍ ປນ ທູເຕນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກປ຺ປິຍກາຣເກ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ຠິກ຺ຂຸນາ ນິທ຺ທິຏ຺ເຐ ວາ ອນິທ຺ທິຏ຺ເຐ ວາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ເອຕ຺ຖ ໂຈທນາຍ ປຣິມາຓໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິອາທິ. ຍທິ ມູລໍ ສນ຺ຘາຍ ໂຈເທຕິ, ຕໍ ສາທິຕເມວ ສິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ມູລໍ ອສາທິຍນ຺ເຕນາ’’ຕິ.

ອຎ຺ຎາຕກອປ຺ປວາຣິເຕສຸ ວິຍ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິທໍ ອຕ຺ຕນາ ໂຈທນາຏ຺ຐານຎ຺ຈ ນ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປິຓ຺ຑປາຕາທີນໍ ອຕ຺ຖາຍາຕິ ອິມິນາ ຈີວຣຕ຺ຖາເຍວ ນ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ອິມິນາ ວຕ຺ຖຸສາມິນາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກປ຺ປິຍກາຣເກສຸປິ ປິຓ຺ຑປາຕາທີນມ຺ປິ ອຕ຺ຖາຍ ທິນ຺ເນ ຈ ຐານໂຈທນາທິສພ຺ພໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໖໖. ອຸປນິກ຺ຂິຕ຺ຕສາທິຍເນ ປນາຕິອາທີສຸ ‘‘ອິທໍ ອຍ຺ຍສ຺ສ ໂຫຕູ’’ຕິ ເອວໍ ສມ຺ມຸຂາ ວາ ‘‘ອມຸກສ຺ມິໍ ນາມ ຐາເນ ມມ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໍ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ໂຫຕູ’’ຕິ ເອວໍ ປຣມ຺ມຸຂາ ວາ ຐິຕສ຺ສ ເກວລໍ ວາຈາຍ ວາ ຫຕ຺ຖມຸທ຺ທາຍ ວາ ‘‘ຕຸຍ຺ຫ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕສ຺ສ ກາຍວາຈາຫິ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຈິຕ຺ເຕນ ສາທິຍນໍ ອຸປນິກ຺ຂິຕ຺ຕສາທິຍນໍ ນາມ. ສາທິຍຕີຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕິ ‘‘ຄຓ຺ຫິຕຸກາໂມ ໂຫຕີ’’ຕິ.

ອິທໍ ຄຸຕ຺ຕຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອາຈິກ຺ຂິຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍປຣິໂຠຄໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ອາຈິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ‘‘ອິຘ ນິກ຺ຂິປາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາເປຍ຺ຍ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂເຓນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອິຘ ນິກ຺ຂິປາຫີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ອິທໍ ຄຸຕ຺ຕຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ອາຈິກ຺ຂນ຺ໂຕ ຐານສ຺ສ ຄຸຕ຺ຕຠາວເມວ ທສ຺ເສຕິ, ນ ວຕ຺ຖຸໍ ປຣາມສຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຈິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ‘‘ອິຘ ນິກ຺ຂິປາຫີ’’ຕິ ປນ ວທນ຺ໂຕ ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ ວຕ຺ຖຸໍ ນິກ຺ຂິປາຫີຕິ ວຕ຺ຖຸໍ ປຣາມສຕິ ນາມ, ຕສ຺ມາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ປຣໂຕ ອິທໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ກປ຺ປິຍຎ຺ຈ ອກປ຺ປິຍຎ຺ຈ ນິສ຺ສາຍ ຐິຕໍ ໂຫຕີຕິ ຍສ຺ມາ ຕໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈຍປຣິໂຠໂຄ ກປ຺ປຕິ, ຕສ຺ມາ ກປ຺ປິຍໍ ນິສ຺ສາຍ ຐິຕໍ, ຍສ຺ມາ ປນ ທຸພ຺ພິຈາຣຓາຍ ຕໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈຍປຣິໂຠໂຄ ນ ກປ຺ປຕິ, ຕສ຺ມາ ອກປ຺ປິຍໍ ນິສ຺ສາຍ ຐິຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ອິທໍ ຘນໍ ຍສ຺ມາ ‘‘ນຍິທໍ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ກປ຺ປິຍໍ ນິສ຺ສາຍ ຐິຕໍ, ຍສ຺ມາ ປນ ສພ຺ພໂສ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິຕໍ, ຕສ຺ມາ ອກປ຺ປິຍໍ ນິສ຺ສາຍ ຐິຕໍ. ອຖ ວາ ຕໍ ຘນໍ ຍສ຺ມາ ປຈ຺ຉາ ສຸຏ຺ຐຸວິຈາຣຓາຍ ສຕິຍາ ກປ຺ປິຍໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ທຸພ຺ພິຈາຣຓາຍ ສຕິຍາ ອກປ຺ປິຍໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ ກປ຺ປິຍຎ຺ຈ ອກປ຺ປິຍຎ຺ຈ ນິສ຺ສາຍ ຐິຕໍ ໂຫຕີຕິ. ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ ປນ ‘‘ເອໂກ ສຕໍ ວາ ສຫສ຺ສໍ ວາຕິອາທິ ຣູປິເຍ ເຫຏ຺ຐິມໂກຏິຍາ ປວຕ຺ຕນາກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ນ ປນ ເອວໍ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພເມວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘ອິຘ ນິກ຺ຂິປາຫີ’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາປນໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘ອິຘ ນິກ຺ຂິປາຫີ’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ກປ຺ປິຍຎ຺ຈ…ເປ… ໂຫຕີຕິ ຍສ຺ມາ ອສາທິຕຕ຺ຕາ ຕໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈຍາ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ກປ຺ປິຍໍ ນິສ຺ສາຍ ຐິຕໍ, ຍສ຺ມາ ປນ ທຸພ຺ພິຈາຣຓາຍ ສຕິ ຕໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ນ ກປ຺ປຕິ, ຕສ຺ມາ ອກປ຺ປິຍໍ ນິສ຺ສາຍ ຐິຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ.

໖໗. ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ຍສ຺ມາ ຣູປິຍໍ ນາມ ອກປ຺ປິຍໍ, ຕສ຺ມາ ສງ຺ຆສ຺ສ ວາ ຄຓສ຺ສ ວາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ຕໍ ປຏິຄ຺ຄຫິຕມຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ, ນ ເຕນ ກິຎ຺ຈິ ກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑໍ ເຈຕາປິຕໍ, ຕສ຺ມາ ອຸປາເຍນ ປຣິໂຠຄທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໕໘໔) ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ເຕນ ກິຎ຺ຈິ ກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑໍ ເຈຕາປິຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ເຈຕາປິຕຎ຺ເຈ, ນຕ຺ຖິ ປຣິໂຠຄູປາໂຍ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອນິສ຺ສຏ຺ຐຣູປິເຍນ ເຈຕາປິຕຕ຺ຕາ. ອີທິສຎ຺ຫິ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ນິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ກຕ຺ວາວ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ເທສາເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຍສ຺ມາ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍວຕ຺ຖຸໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາປິ ເຈຕາປິຕໍ ກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑໍ ສງ຺ເຆ ນິສ຺ສຏ຺ຐໍ ກປ຺ປິຍກາຣເກຫິ ນິສ຺ສຏ຺ຐຣູປິເຍນ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອານີຕກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑສທິສໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວິນາວ ອຸປາຍໍ ຠາເຊຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ປຕ຺ຕຈຕຸກ຺ກາທິກຖາຍ ນ ສເມຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ຣູປິເຍນ ປຣິວຕ຺ຕິຕປຕ຺ຕສ຺ສ ອປຣິໂຠໂຄວ ທສ຺ສິໂຕ, ນ ນິສ຺ສຊ຺ຊນວິຈາໂຣຕິ. ກປ຺ປິຍໍ ອາຈິກ຺ຂິຕພ຺ພນ຺ຕິ ປພ຺ພຊິຕານໍ ສປ຺ປິ ວາ ເຕລໍ ວາ ວຏ຺ຏຕິ ອຸປາສກາຕິ ເອວໍ ອາຈິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ.

ອາຣາມິການໍ ວາ ປຕ຺ຕຠາຄນ຺ຕິ ອິທໍ ຄິຫີນໍ ຫຕ຺ຖຄໂຕປິ ໂສເຍວ ຠາໂຄຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ສເຈ ປນ ເຕນ ອຎ຺ຎໍ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອາຣາມິກາ ເທນ຺ຕິ, ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ມຊ຺ຌິມຄຓ຺ຐິປເທ ຈູຬຄຓ຺ຐິປເທ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຕ ຫຣິຕ຺ວາຕິ ອຎ຺ເຎສໍ ປຕ຺ຕຠາຄໂຕ ຫຣິຕ຺ວາ. ກສິຓປຣິກມ຺ມນ຺ຕິ ອາໂລກກສິຓປຣິກມ຺ມໍ. ມຎ຺ຈປີຐາທີນິ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຕໂຕ ຄຫິຕມຎ຺ຈປີຐາທີນິ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ເຈ ຄຫິຕໍ, ວຏ຺ຏຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ຉາຍາປີຕິ ໂຠຊນສາລາທີນໍ ຉາຍາປິ. ປຣິຈ຺ເຉທາຕິກ຺ກນ຺ຕາຕິ ເຄຫປຣິຈ຺ເຉທໍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາ, ຉາຍາຍ ຄຕຄຕຏ຺ຐານໍ ເຄຫໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ມຄ຺ເຄນປີຕິ ເອຕ຺ຖ ສເຈ ອຎ຺ໂຎ ມຄ຺ໂຄ ນຕ຺ຖິ, ມຄ຺ຄໍ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຄນ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ກີຕາຍາຕິ ເຕນ ວຕ຺ຖຸນາ ກີຕາຍ. ອຸປນິກ຺ເຂປໍ ຐເປຕ຺ວາ ສງ຺ໂຆ ປຈ຺ຈເຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕີຕິ ສເຈ ອຸປາສໂກ ‘‘ອຕິພຫຸ ເອຕໍ ຫິຣຎ຺ຎໍ, ອິທໍ ຠນ຺ເຕ ອຊ຺ເຊວ ນ ວິນາເສຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ສຍໍ ອຸປນິກ຺ເຂປໍ ຐເປຕິ, ອຎ຺ເຎນ ວາ ຐປາເປຕິ, ເອວໍ ອຸປນິກ຺ເຂປໍ ຐເປຕ຺ວາ ຕໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈຍໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ສງ຺ໂຆ ປຈ຺ຈເຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ, ເຕນ ວຕ຺ຖຸນາ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ‘‘ອກປ຺ປິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໕໘໓-໕໘໔) ປນ ‘‘ອຸປນິກ຺ເຂປໍ ຐເປຕ຺ວາຕິ ກປ຺ປິຍກາຣເກຫິ ວຑ຺ຒິຍາ ປໂຍຊນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ເຕນ ວຕ຺ຖຸນາ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສເຈ ໂສ ຉຑ຺ເຑຕີຕິ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຂິປຕິ, ອຖາປິ ນ ຉຑ຺ເຑຕິ, ສຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ນ ວາເຣຕພ຺ໂພ. ໂນ ເຈ ຉຑ຺ເຑຕີຕິ ອຖ ເນວ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ນ ຉຑ຺ເຑຕິ, ‘‘ກິໍ ມຍ຺ຫໍ ອິມິນາ ພ຺ຍາປາເຣນາ’’ຕິ ເຍນກາມໍ ປກ຺ກມຕິ, ຕໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕລກ຺ຂໂຓ ຣູປິຍຉຑ຺ຑໂກ ສມນ຺ນິຕພ຺ໂພ. ໂຍ ນ ຉນ຺ທາຄຕິນ຺ຕິອາທີສຸ ໂລຠວເສນ ຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ວາ ອຸກ຺ກໍເສນ຺ໂຕ ຉນ຺ທາຄຕິໍ ນາມ ຄຈ຺ຉຕິ. ໂທສວເສນ ‘‘ເນວາຍໍ ມາຕິກໍ ຊານາຕິ, ນ ວິນຍ’’ນ຺ຕິ ປຣໍ ອປສາເທນ຺ໂຕ ໂທສາຄຕິໍ ນາມ ຄຈ຺ຉຕິ. ໂມຫວເສນ ປມຸຏ຺ໂຐ ປມຸຏ຺ຐສ຺ສຕິຠາວໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ໂມຫາຄຕິໍ ນາມ ຄຈ຺ຉຕິ. ຣູປິຍປຏິຄ຺ຄາຫກສ຺ສ ຠເຍນ ຉຑ຺ເຑຕຸໍ ອວິສຫນ຺ໂຕ ຠຍາຄຕິໍ ນາມ ຄຈ຺ຉຕິ. ເອວໍ ອກໂຣນ຺ໂຕ ນ ຉນ຺ທາຄຕິໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ນ ໂທສາຄຕິໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ນ ໂມຫາຄຕິໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ນ ຠຍາຄຕິໍ ຄຈ຺ຉຕິ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໖໘. ປຕິໂຕກາສໍ ອສມນ຺ນາຣຫນ຺ເຕນ ຉຑ຺ເຑຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິທໍ ນິຣເປກ຺ຂຠາວທສ຺ສນປຣນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ປຕິຕຏ຺ຐາເນ ຎາເຕປິ ຕສ຺ສ ຄູຖໍ ຉຑ຺ເຑນ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ນິຣເປກ຺ຂຠາໂວເຍເວຕ຺ຖ ປມາຓນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອສນ຺ຕສມ຺ຠາວນາຍາຕິ ອຕ຺ຕນິ ອວິຊ຺ຊມານອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມາໂຣຈນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຖຍ຺ຍປຣິໂຠໂຄ ນາມ ອນຣຫສ຺ສ ປຣິໂຠໂຄ. ຠຄວຕາ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ສາສເນ ສີລວໂຕ ປຈ຺ຈຍາ ອນຸຎ຺ຎາຕາ, ນ ທຸສ຺ສີລສ຺ສ. ທາຍການມ຺ປິ ສີລວໂຕ ເອວ ປຣິຈ຺ຈາໂຄ, ນ ທຸສ຺ສີລສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ກາຣານໍ ມຫປ຺ຜລຠາວສ຺ສ ປຈ຺ຈາສີສນໂຕ. ອິຕິ ສຕ຺ຖາຣາ ອນນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ທາຍເກຫິ ຈ ອປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕຕ຺ຕາ ທຸສ຺ສີລສ຺ສ ປຣິໂຠໂຄ ເຖຍ຺ຍປຣິໂຠໂຄ. ອິຓວເສນ ປຣິໂຠໂຄ ອິຓປຣິໂຠໂຄ, ປຏິຄ຺ຄາຫກໂຕ ທກ຺ຂິຓາວິສຸທ຺ຘິຍາ ອຠາວໂຕ ອິຓໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຠໂຄ ວິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມາຕິ ‘‘ສີລວໂຕ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ກາຣຓຠາເວນ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ຈີວຣໍ ປຣິໂຠເຄ ປຣິໂຠເຄຕິ ກາຍໂຕ ໂມເຈຕ຺ວາ ປຣິໂຠເຄ ປຣິໂຠເຄ. ປຸເຣຠຕ຺ຕ…ເປ… ປຈ຺ຉິມຍາເມສຸ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຖາ ອສກ຺ໂກນ຺ເຕນ ຍຖາວຸຕ຺ຕກາລວິເສສວເສນ ເອກສ຺ມິໍ ທິວເສ ຈຕຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ສກິໍເຍວ ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພໍ.

ສຈສ຺ສ ອປ຺ປຈ຺ຈເວກ຺ຂໂຕວ ອຣຸໂຓ ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉຕິ, ອິຓປຣິໂຠຄຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຫິຍ຺ໂຍ ຍໍ ມຍາ ຈີວຣໍ ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຍາວເທວ ສີຕສ຺ສ ປຏິຆາຕາຍ…ເປ… ຫິຣິໂກປິນປຏິຈ຺ຉາທນຕ຺ຖໍ. ຫິຍ຺ໂຍ ໂຍ ມຍາ ປິຓ຺ຑປາໂຕ ປຣິຠຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ເນວ ທວາຍາຕິອາທິນາ ສເຈ ອຕີຕປຣິໂຠຄປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ ນ ກເຣຍ຺ຍ, ອິຓປຣິໂຠຄຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ວີມໍສິຕພ຺ພໍ. ເສນາສນມ຺ປິ ປຣິໂຠເຄ ປຣິໂຠເຄຕິ ປເວເສ ປເວເສ. ເອວໍ ປນ ອສກ຺ໂກນ຺ເຕນ ປຸເຣຠຕ຺ຕາທີສຸ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸນ຺ຕິ ອິຘ ວິສຸໍ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຕິປຈ຺ຈຍຕາຕິ ສຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ. ປຏິຄ຺ຄຫຓສ຺ສ ປຣິໂຠຄສ຺ສ ຈ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓສຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາວ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສຕິໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິ ຍທິປິ ທ຺ວີສຸປິ ຐາເນສຸ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ຍຸຕ຺ຕາ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ. ອປເຣ ປນາຫຸ ‘‘ສຕິປຈ຺ຈຍຕາຕິ ສຕິ ເຠສຊ຺ຊປຣິໂຠຄສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາເວ, ປຈ຺ຈເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິ ປຈ຺ຈເຍ ສຕິປີ’’ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ປຈ຺ຈຍສນ຺ນິສ຺ສິຕສີລໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍ ວິສຸຊ຺ຌຕິ, ນ ປຈ຺ຈຍສພ຺ຠາວມຕ຺ເຕນ.

ນນຸ ຈ ‘‘ປຣິໂຠເຄ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສີລໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ປຈ຺ຈຍສນ຺ນິສ຺ສິຕສີລສ຺ສ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສີລສ຺ສ ຈ ໂກ ວິເສໂສຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ປຸຣິເມສຸ ຕາວ ຕີສຸ ປຈ຺ຈເຍສຸ ວິເສໂສ ປາກໂຏເຍວ, ຄິລານປຈ຺ຈເຍ ປນ ຍຖາ ວຕິໍ ກຕ຺ວາ ຣຸກ຺ຂມູເລ ໂຄປິເຕ ຕສ຺ສ ຜລານິປິ ຣກ຺ຂິຕາເນວ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວເມວ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍ ປຈ຺ຈຍສນ຺ນິສ຺ສິຕສີເລ ຣກ຺ຂິເຕ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘໍ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສີລມ຺ປິ ນິປ຺ຜນ຺ນໍ ນາມ ໂຫຕິ. ຄິລານປຈ຺ຈຍໍ ອປ຺ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ສີລໍ ຠິຊ຺ຊມານໍ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສີລເມວ ຠິຊ຺ຊຕິ, ປຈ຺ຈຍສນ຺ນິສ຺ສິຕສີລໍ ປນ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕປຸຣິມຍາມາທີສຸ ຍາວ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນາ ອປ຺ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ເສວ ຠິຊ຺ຊຕິ. ປຸເຣຠຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອປ຺ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາປິ ຄິລານປຈ຺ຈຍໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ, ອິທເມເຕສໍ ນານາກຣຓນ຺ຕິ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໘໕) ອາຄຕໍ.

ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໕໘໕) ປນ ‘‘ເຖຍ຺ຍປຣິໂຠໂຄຕິ ປຈ຺ຈຍສ຺ສາມິນາ ຠຄວຕາ ອນນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຓປຣິໂຠໂຄຕິ ຠຄວຕາ ອນຸຎ຺ຎາຕມ຺ປິ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ອກຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊນໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ຈ ປຈ຺ຈຍສນ຺ນິສ຺ສິຕສີລໍ ວິປຊ຺ຊຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປຣິໂຠເຄ ປຣິໂຠເຄຕິ ກາຍໂຕ ໂມເຈຕ຺ວາ ໂມເຈຕ຺ວາ ປຣິໂຠເຄ. ປຈ຺ຉິມຍາເມສຸ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ອິຓປຣິໂຠຄຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘ຫິຍ຺ໂຍ ຍໍ ມຍາ ຈີວຣໍ ປຣິຠຸຕ຺ຕ’ນ຺ຕິອາທິນາປິ ອຕີຕປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ປຣິໂຠເຄ ປຣິໂຠເຄຕິ ອຸທກປຕນຏ຺ຐານໂຕ ອນ຺ໂຕປເວສເນສຸ ນິສີທນສຍເນສຸ ຈ. ສຕິປຈ຺ຈຍຕາ ວຏ຺ຏຕີຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓສຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕໍ ລທ຺ຘຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ຈ ປຣິໂຠເຄ ຈ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາສຕິ ອວສ຺ສໍ ລທ຺ຘພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘ສຕິໍ ກຕ຺ວາ’ຕິອາທິ. ເກຈິ ປນ ‘ສຕິປຈ຺ຈຍຕາ ປຈ຺ຈເຍ ສຕິ ເຠສຊ຺ຊປຣິໂຠຄສ຺ສ ກາຣເຓ ສຕີ’ຕິ ເອວມ຺ປິ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ, ເຕສມ຺ປິ ປຈ຺ຈເຍ ສຕີຕິ ປຈ຺ຈຍສພ຺ຠາວສລ຺ລກ຺ຂເຓ ສຕີຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ ປຈ຺ຈຍສພ຺ຠາວມຕ຺ເຕນ ສີລສ຺ສ ອສຸຊ຺ຌນໂຕ. ປຣິໂຠເຄ ອກໂຣນ຺ຕສ຺ເສວ ອາປຕ຺ຕີຕິ ອິມິນາ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສີລສ຺ສ ເຠໂທ ທສ຺ສິໂຕ, ນ ປຈ຺ຈຍສນ຺ນິສ຺ສິຕສີລສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕີຕປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍ ວິສຸຊ຺ຌນໂຕ. ເອຕສ຺ມິໍ ປນ ເສສປຈ຺ຈເຍສຸ ຈ ອິຓປຣິໂຠຄາທິວຈເນນ ປຈ຺ຈຍສນ຺ນິສ຺ສິຕສີລສ຺ເສວ ເຠໂທຕິ ເອວມິເມສໍ ນານາກຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອາຄຕໍ.

ເອເຕສຸ ທ຺ວີສຸ ປກຣເຓສຸ ‘‘ອິຓປຣິໂຠຄຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຫິຍ຺ໂຍ ຍໍ ມຍາ ຈີວຣໍ ປຣິຠຸຕ຺ຕນ຺ຕິ…ເປ… ວທນ຺ຕີຕິ ອາຄຕໍ. ອິມໍ ປນ ນຍໍ ນິສ຺ສາຍ ອິທານິ ເອກຈ຺ເຈ ປຓ຺ຑິຕາ ‘‘ອຊ຺ຊປາໂຕ ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ ສາຍໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ເຕນ ອຊ຺ຊ ຍໍ ມຍາ ຈີວຣໍ ປຣິຠຸຕ຺ຕນ຺ຕິອາທິນາ ອຕີຕວເສນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ກາຕພ຺ພາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເກຈິ ‘‘ຫິຍ຺ໂຍ ປຣິຠຸຕ຺ຕເມວ ອຕີຕວເສນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ກາຕພ຺ພາ, ນ ອຊ຺ຊ ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປນ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວເສນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາເຍວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ມູລວຈເນ ເອວໍ ວິຈາຣຓາ ກາຕພ຺ພາ. ກຖໍ? ອິທໍ ຫິຍ຺ໂຍຕ຺ຍາທິວຈນໍ ສຸຕ຺ຕໍ ວາ ສຸຕ຺ຕານຸໂລມໍ ວາ ອາຈຣິຍວາໂທ ວາ ອຕ຺ຕໂນມຕິ ວາຕິ. ຕຕ຺ຖ ນ ຕາວ ສຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ‘‘ສຸຕ຺ຕໍ ນາມ ສກເລ ວິນຍປິຏເກ ປາຬີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິມສ຺ສ ຈ ວຈນສ຺ສ ນ ປາຬິຠູຕຕ຺ຕາ. ນ ຈ ສຸຕ຺ຕານຸໂລມໍ ‘‘ສຸຕ຺ຕານຸໂລມໍ ນາມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາປເທສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໔໕) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິມສ຺ສ ຈ ມຫາປເທສຠາວາຠາວໂຕ. ນ ຈ ອາຈຣິຍວາໂທ ‘‘ອາຈຣິຍວາໂທ ນາມ ຘມ຺ມສງ຺ຄາຫເກຫິ ປຎ຺ຈຫິ ອຣຫນ຺ຕສເຕຫິ ຐປິຕາ ປາຬິວິນິມຸຕ຺ຕາ ໂອກ຺ກນ຺ຕວິນິຈ຺ຉຍປ຺ປວຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐກຖາຕນ຺ຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອິມສ຺ສ ຈ ອຏ຺ຐກຖາປາຐຠາວາຠາວໂຕ. ນ ຈ ອຕ຺ຕໂນມຕິ ‘‘ອຕ຺ຕໂນມຕິ ນາມ ສຸຕ຺ຕສຸຕ຺ຕານຸໂລມອາຈຣິຍວາເທ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ອນຸມາເນນ ອຕ຺ຕໂນ ພຸທ຺ຘິຍາ ນຍຄ຺ຄາເຫນ ອຸປຏ຺ຐິຕາກາຣກຖນໍ, ອປິຈ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາຠິຘມ຺ມວິນຍຏ຺ຐກຖາສຸ ອາຄໂຕ ສພ຺ໂພປິ ເຖຣວາໂທ ອຕ຺ຕໂນມຕິ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິມສ຺ສ ຈ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ອາຄຕຕ຺ເຖຣວາທຠາວາຠາວໂຕ.

ອິຕິ –

‘‘ຈຕຸພ຺ພິຘຎ຺ຫິ ວິນຍໍ, ມຫາເຖຣາ ມຫິທ຺ຘິກາ;

ນີຫຣິຕ຺ວາ ປກາເສສຸໍ, ຘມ຺ມສງ຺ຄາຫກາ ປຸຣາ’’ຕິ. (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໔໕) –

ວຸຕ຺ເຕສຸ ຈຕຸພ຺ພິຘວິນເຍສຸ ອນນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ອິທໍ ວຈນໍ ວິຈາເຣຕພ຺ພໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ສາຣຕ຺ຖທີປນິຍໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໘໕) ຏີກາຈຣິເຍນ ‘‘ຕໍ ວີມໍສິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ນຍຄ຺ຄາເຫນ ອຸປຏ຺ຐິຕາກາຣກຖນ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ລກ຺ຂເຓນ ເຕສໍ ເຕສໍ ອາຈຣິຍານໍ ອຸປຏ຺ຐິຕາກາຣວເສນ ກຖນໍ ອຕ຺ຕໂນມຕິ ສິຍາ, ເອວມ຺ປິ ວິຈາເຣຕພ຺ພເມວ. ‘‘ອຕ຺ຕໂນມຕິ ອາຈຣິຍວາເທ ໂອຕາເຣຕພ຺ພາ. ສເຈ ຕຕ຺ຖ ໂອຕຣຕິ ເຈວ ສເມຕິ ຈ, ຄເຫຕພ຺ພາ. ສເຈ ເນວ ໂອຕຣຕິ ນ ສເມຕິ, ນ ຄເຫຕພ຺ພາ. ອຍຎ຺ຫິ ອຕ຺ຕໂນມຕິ ນາມ ສພ຺ພທຸພ຺ພລາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໔໕) ວຈນໂຕ ອິມສ຺ສ ຈ ວຈນສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາວຈເນ ອໂນຕຣຓໂຕ ອປ຺ປວິສນໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ສຈສ຺ສ ອປ຺ປຈ຺ຈເວກ຺ຂໂຕວ ອຣຸໂຓ ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉຕິ, ອິຓປຣິໂຠຄຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ກິໍ ອິທໍ ວຈນໍ ປາຬິວຈນໍ ວາ ອຏ຺ຐກຖາວຈນໍ ວາ ຏີກາວຈນໍ ວາ ຄນ຺ຖນ຺ຕຣວຈນໍ ວາຕິ. ຕຕ຺ຖ ນ ຕາວ ປາຬິວຈນໍ, ນ ອຏ຺ຐກຖາວຈນໍ, ນ ຄນ຺ຖນ຺ຕຣວຈນໍ, ອຖ ໂຂ ຏີກາວຈນນ຺ຕິ. ໂຫຕຸ ຏີກາວຈນໍ, ສກວຈນໍ ວາ ປຣວຈນໍ ວາ ອຘິປ຺ເປຕວຈນໍ ວາ ອນຘິປ຺ເປຕວຈນໍ ວາຕິ. ຕຕ຺ຖ ນ ສກວຈນໍ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ປຣວຈນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ວທນ຺ຕີ’’ຕິ. ນ ຏີກາຈຣິເຍນ ອຘິປ຺ເປຕວຈນໍ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ອນຘິປ຺ເປຕວຈນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕໍ ວີມໍສິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ເຕຫິ ປນ ອາຈຣິເຍຫິ ອຕີຕປຣິໂຠຄປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຕິ ອິທໍ ອຕີຕປອໂຠຄວເສນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ອຕີຕປຣິໂຠຄປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຕິ ປຣິກປ຺ເປຕ຺ວາ ອຕີຕວາຈເກນ ສທ຺ເທນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ກຕໍ ຠເວຍ຺ຍ. ອຕີເຕ ປຣິໂຠໂຄ ອຕີຕປຣິໂຠໂຄ, ອຕີຕປຣິໂຠຄສ຺ສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ອຕີຕປຣິໂຠຄປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຕິ ເອວໍ ປນ ກເຕ ອຕີຕປຣິໂຠຄສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສມີປຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວາຈເກນ ສທ຺ເທນ ກຖນໍ ໂຫຕິ ຍຖາ ຕໍ ນຄຣໂຕ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນໍ ປຸຣິສໍ ‘‘ກຸໂຕ ອາຄຈ຺ຉສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ນຄຣໂຕ ອາຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວາຈກສທ຺ເທນ ກຖນໍ.

ວິນຍສຸຕ຺ຕນ຺ຕວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໓; ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໘) ຈ ‘‘ປຏິສງ຺ຂາ ໂຍນິໂສ ຈີວຣໍ ປຏິເສວຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕມານວຈເນເນວ ປາໂຐ ໂຫຕິ, ນ ອຕີຕວຈເນນ, ອຕີຕປຣິໂຠໂຄຕິ ຈ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ທິວເສ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕາທິກາລໍ ອຸປາທາຍ ປຸເຣຠຕ຺ຕາທີສຸ ປຣິໂຠໂຄ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ນ ຫິຍ຺ໂຍ ປຣິໂຠໂຄ. ກຖໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ອຏ຺ຐກຖາປມາເຓນ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໘໕) ‘‘ປິຓ຺ຑປາໂຕ ອາໂລເປ ອາໂລເປ, ຕຖາ ອສກ຺ໂກນ຺ເຕນ ປຸເຣຠຕ຺ຕປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕປຸຣິມຍາມປຈ຺ຉິມຍາເມສຸ. ສຈສ຺ສ ອປ຺ປຈ຺ຈເວກ຺ຂໂຕວ ອຣຸໂຓ ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉຕິ, ອິຓປຣິໂຠຄຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ. ເອເຕນ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ອາໂລເປ ອາໂລເປ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ໂຕ ໂຠຊນກິຣິຍາຍ ອປຣິນິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ມຸຂ຺ຍໂຕ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ໂຫຕິ, ປຸເຣຠຕ຺ຕາທີສຸ ຈຕູສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ໂຕ ໂຠຊນກິຣິຍາຍ ປຣິນິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ອຕີຕປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສາ ປນ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສມີປຕ຺ຕາ ວຕ຺ຕມານວຈເນນ ວິຘີຍຕິ. ຍທິ ຫິ ຫິຍ຺ໂຍ ປຣິຠຸຕ຺ຕານິ ອຕີຕປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພານິ ສິຍຸໍ, ອຕີຕທຸຕິຍທິວສຕຕິຍທິວສາທິມາສສໍວຈ຺ຉຣາທິປຣິຠຸຕ຺ຕານິປິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພານິ ສິຍຸໍ, ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຏ຺ຐກຖາວຈນໍ ນິຣຕ຺ຖກໍ ສິຍາ, ຕສ຺ມາ ອຏ຺ຐກຖາວຈນເມວ ປມາຓໍ ກາຕພ຺ພໍ. ຍຖາຫ –

‘‘ພຸທ຺ເຘນ ຘມ຺ໂມ ວິນໂຍ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ;

ໂຍ ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ເຕຫິ ຕເຖວ ຎາໂຕ;

ໂສ ເຍຫິ ເຕສໍ ມຕິມຈ຺ຈຊນ຺ຕາ;

ຍສ຺ມາ ປຸເຣ ອຏ຺ຐກຖາ ອກໍສຸ.

‘‘ຕສ຺ມາ ຫິ ຍໍ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ຕໍ;

ຕໍ ວຊ຺ຊຍິຕ຺ວານ ປມາທເລຂໍ;

ສພ຺ພມ຺ປິ ສິກ຺ຂາສຸ ສຄາຣວານໍ;

ຍສ຺ມາ ປມາຓໍ ອິຘ ປຓ຺ຑິຕານ’’ນ຺ຕິ. (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ);

ຍສ຺ມາ ຈ ສພ຺ພາສວສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໓) ຠຄວຕາ ເທສິຕກາເລ ຠິກ຺ຂຸກຕ຺ຕຸກຕ຺ຕາ ນາມໂຍຄຕ຺ຕາ ວຕ຺ຕມານປຐມປຸຣິສວເສນ ‘‘ປຏິສງ຺ຂາ ໂຍນິໂສ ຈີວຣໍ ປຏິເສວຕີ’’ຕິ ເທສິຕາ, ຕທນຸກຣເຓນ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓກາເລ ອຕ຺ຕກຕ຺ຕຸກຕ຺ຕາ ອມ຺ຫໂຍຄຕ຺ຕາ ວຕ຺ຕມານອຸຕ຺ຕມປຸຣິສວເສນ ‘‘ປຏິສງ຺ຂາ ໂຍນິໂສ ຈີວຣໍ ປຏິເສວາມີ’’ຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພາ ໂຫຕິ, ‘‘ສີຕສ຺ສ ປຏິຆາຕາຍາ’’ຕິອາທີນິ ຕທຕ຺ຖສມ຺ປທານປທານິ ຈ ‘‘ປຏິເສວຕິ, ປຏິເສວາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕປຏິເສວນກິຣິຍາຍເມວ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕານິ ຈ ກິຣິຍາປທານິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວເສນ ວາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສມີປອຕີຕວເສນ ວາ ວຕ຺ຕມານວິຠຕ຺ຕິຍຸຕ຺ຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນປຣິຠຸຕ຺ຕານໍ ວາ ອຕີຕປຣິຠຸຕ຺ຕານໍ ວາ ປຈ຺ຈຍານໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓກາເລ ‘‘ປຏິເສວາມີ’’ຕິ ວຈນໍ ຠຄວໂຕ ວຈນສ຺ສ ອນຸຄຕຕ຺ຕາ ອຸປປນ຺ນເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອນຸວຈເນປິ ເອວໍ ວິຈາຣຓາ ກາຕພ຺ພາ – ‘‘ອຊ຺ຊ ປາໂຕ ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ ສາຍໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ເຕນ ອຊ຺ຊ ຍໍ ມຍາ ຈີວຣໍ ປຣິຠຸຕ຺ຕນ຺ຕິອາທິນາ ອຕີຕວເສນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ກາຕພ຺ພາ’’ຕິ ເຍ ວທນ຺ຕິ, ເຕ ເອວໍ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພາ – ກິໍ ຠວນ຺ໂຕ ຠຄວຕາ ອຕີຕປຣິຠຸຕ຺ເຕສຸ ອຕີຕວເສນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ເທສິຕາຕິ? ນ ເທສິຕາ. ກຖໍ ເທສິຕາຕິ? ‘‘ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕີ’’ຕິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວເສເນວ ເທສິຕາຕິ. ກິໍ ໂຠນ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ກາເລ ອຕີຕປຣິຠຸຕ຺ເຕສຸ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ນຕ຺ຖີຕິ? ອຕ຺ຖິ. ອຖ ກສ຺ມາ ຠຄວຕາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວເສເນວ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ເທສິຕາຕິ? ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສມີປວເສນ ວາ ສາມຎ຺ຎວເສນ ວາ ເທສິຕາຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຠຄວໂຕ ອນຸກຣເຓນ ອິທານິປິ ອຕີຕປຣິຠຸຕ຺ຕານໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວເສນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ກາຕພ຺ພາຕິ. ເຍ ປນ ເອວໍ ວທນ຺ຕິ ‘‘ຫິຍ຺ໂຍ ປຣິຠຸຕ຺ຕານເມວ ອຕີຕປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ກາຕພ຺ພາ, ນ ອຊ຺ຊ ປຣິຠຸຕ຺ຕານໍ, ເຕສໍ ປນ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາເຍວາ’’ຕິ, ເຕ ເອວໍ ວຕ຺ຕພ຺ພາ – ກິໍ ໂຠນ຺ໂຕ ຍຖາ ຕຸມ຺ເຫ ວທນ຺ຕິ, ເອວໍ ປາຬິຍໍ ອຕ຺ຖີຕິ? ນຕ຺ຖິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອຕ຺ຖີຕິ? ນຕ຺ຖິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ສາຏ຺ຐກເຖສຸ ເຕປິຏເກສຸ ພຸທ຺ຘວຈເນສຸ ອສໍວິຊ຺ຊມານໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ວຈນໍ ກຖໍ ປຈ຺ເຈຕພ຺ພນ຺ຕິ? ອາຈຣິຍປຣມ຺ປຣາວເສນ. ໂຫຕຸ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອາຈຣິຍລທ຺ຘິວເສນ ກຖນໍ, ກາໂລ ນາມ ຕິວິໂຘ ອຕີໂຕ ອນາຄໂຕ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຣິນິຏ຺ຐິຕກິຣິຍາ ອຕີໂຕ ນາມ, ອຠິມຸຂກິຣິຍາ ອນາຄໂຕ ນາມ, ອາຣທ຺ຘອນິຏ຺ຐິຕກິຣິຍາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມ. ເຕນາຫຸ ໂປຣາຓາ –

‘‘ອາຣທ຺ຘານິຏ຺ຐິໂຕ ຠາໂວ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ ສຸນິຏ຺ຐິໂຕ;

ອຕີຕານາຄຕຸປ຺ປາທ-ມປ຺ປຕ຺ຕາຠິມຸຂາ ກິຣິຍາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ອຊ຺ຊ ວາ ໂຫຕຸ ຫິຍ຺ໂຍ ວາ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ວາ, ປຣິຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈໂຍ ສຸປຣິນິຏ຺ຐິຕຠຸຎ຺ຊນກິຣິຍຕ຺ຕາ ອຕີໂຕ ນາມ. ຕຕ຺ຖ ຫິຍ຺ໂຍ ວາ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ວາ ປຣິຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈໂຍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕອຣຸຓຸຄ຺ຄມນຕ຺ຕາ ນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຣໂຫ, ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິໂຕປິ ອປ຺ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິໂຕເຍວ ໂຫຕິ, ອິຓປຣິໂຠຄຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ສຈສ຺ສ ອປ຺ປຈ຺ຈເວກ຺ຂໂຕວ ອຣຸໂຓ ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉຕິ, ອິຓປຣິໂຠຄຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ. ອຊ຺ເຊວ ປນ ຈີວຣຎ຺ຈ ເສນາສນຎ຺ຈ ປຣິໂຠເຄ ປຣິໂຠເຄ, ປິຓ຺ຑປາຕໍ ອາໂລເປ ອາໂລເປ, ເຠສຊ຺ຊໍ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ປຣິໂຠເຄ ຈ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂໂຕ ອປຣິນິຏ຺ຐິຕຠຸຎ຺ຊນກິຣິຍຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນປຣິຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ນາມ ໂຫຕິ. ປຸເຣ ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ ຕໂຕ ປຈ຺ຉາ ຈຕູສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂໂຕ ສຸປຣິນິຏ຺ຐິຕຠຸຎ຺ຊນກິຣິຍຕ຺ຕາ ອຕີຕປຣິຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ນາມ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຕກໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍ ເຂຕ຺ຕໍ, ນ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ປຈ຺ຉາ ວາ. ຍຖາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ສີລວໂຕ ອປ຺ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕປຣິໂຠໂຄ ອິຓປຣິໂຠໂຄ ນາມ. ຕສ຺ມາ ຈີວຣໍ ປຣິໂຠເຄ ປຣິໂຠເຄ…ເປ… ເຠສຊ຺ຊສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫເຓປິ ປຣິໂຠເຄປິ ສຕິປຈ຺ຈຍຕາ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ຫິຍ຺ໂຍ ປຣິຠຸຕ຺ຕສ຺ສ ອິຓປຣິໂຠຄຕ຺ຕາ ຕໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ອຊ຺ຊ ປຣິຠຸຕ຺ເຕສຸ ອຕີຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ຠຄວໂຕ ວຈນສ຺ສ ອນຸກຣເຓນ ວຕ຺ຕມານວິຠຕ຺ຕິຍຸຕ຺ເຕນ ‘‘ປຏິເສວາມີ’’ຕິ ກິຣິຍາປເທນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ສູປປນ຺ນາ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອີທິສປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓເມວ ສນ຺ຘາຍ ວິມຕິວິໂນທນິຍາທີສຸ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໕໘໕) ‘‘ປຈ຺ຈຍສນ຺ນິສ຺ສິຕສີລສ຺ສ ອຕີຕປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍ ວິສຸຊ຺ຌນໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອວໍ ປຈ຺ຈຍສນ຺ນິສ຺ສິຕສີລສ຺ສ ສຸທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ເຕເນວ ປສງ຺ເຄນ ສພ຺ພາປິ ສຸທ຺ຘິໂຍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈຕຸພ຺ພິຘາ ຫິ ສຸທ຺ຘີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສຸຊ຺ຌຕິ ເອຕາຍາຕິ ສຸທ຺ຘິ, ຍຖາຘມ຺ມໍ ເທສນາວ ສຸທ຺ຘິ ເທສນາສຸທ຺ຘິ. ວຸຏ຺ຐານສ຺ສປິ ເຈຕ຺ຖ ເທສນາຍ ເອວ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຉິນ຺ນມູລາປຕ຺ຕີນໍ ປນ ອຠິກ຺ຂຸຕາປຏິຎ຺ຎາເຍວ ເທສນາ. ອຘິຏ຺ຐານວິສິຏ຺ໂຐ ສໍວໂຣວ ສຸທ຺ຘິ ສໍວຣສຸທ຺ຘິ. ຘມ຺ເມນ ສເມນ ປຈ຺ຈຍານໍ ປຣິເຍຏ຺ຐິ ເອວ ສຸທ຺ຘິ ປຣິເຍຏ຺ຐິສຸທ຺ຘິ. ຈຕູສຸ ປຈ຺ຈເຍສຸ ວຸຕ຺ຕວິຘິນາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາວ ສຸທ຺ຘິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓສຸທ຺ຘິ. ເອສ ຕາວ ສຸທ຺ຘີສຸ ສມາສນໂຍ. ສຸທ຺ຘິມນ຺ເຕສຸ ສີເລສຸ ປນ ເທສນາ ສຸທ຺ຘິ ເອຕສ຺ສາຕິ ເທສນາສຸທ຺ຘິ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ນ ປຸເນວໍ ກຣິສ຺ສາມີຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວນ຺ຕິ ສໍວຣເຠທໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ປຫາຍາຕິ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ, ອກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ ປນ ‘‘ສຸຊ຺ຌຕິ ເທສນາທີຫິ, ໂສຘີຍຕີຕິ ວາ ສຸທ຺ຘິ, ຈຕຸພ຺ພິຘສີລໍ. ເຕນາຫ ‘ເທສນາຍ ສຸຊ຺ຌນໂຕ’ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖ ເທສນາຄ຺ຄຫເຓນ ວຸຏ຺ຐານມ຺ປິ ຉິນ຺ນມູລານໍ ອຠິກ຺ຂຸຕາປຏິຎ຺ຎາປິ ສງ຺ຄຫິຕາ. ຉິນ຺ນມູລາປຕ຺ຕີນມ຺ປິ ຫິ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິວຸຏ຺ຐາເນນ ເຫຏ຺ຐາປຣິຣກ຺ຂິຕໍ ຠິກ຺ຂຸສີລໍ ວິສຸທ຺ຘໍ ນາມ ໂຫຕິ. ເຕນ ເຕສໍ ມຄ຺ຄປຏິລາໂຠປິ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຕ຺ຖ ເທສີຍຕິ ອຸຈ຺ຈາຣີຍຕີຕິ ເທສນາ, ທິສີ ອຸຈ຺ຈາຣເຓຕິ ຘາຕຸ, ເທສີຍຕິ ຎາປີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ວາ ເທສນາ, ທິສ ເປກ຺ຂເນຕິ ຘາຕຸ. ອຸຠຍຖາປິ ວິຣຕິປຘານກຸສລຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐິໂຕ ເທສນາວຈີເຠທສທ຺ໂທ. ສໍວຣຓໍ ສໍວໂຣ, ສໍ-ປຸພ຺ພ ວຣ ສໍວຣເຓຕິ ຘາຕຸ, ສຕິປຘາໂນ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ປຣິເຍສນາ ປຣິເຍຏ຺ຐິ, ປຣິ-ປຸພ຺ພ ອິສ ປຣິເຍສເນຕິ ຘາຕຸ, ວີຣິຍປຘາໂນ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ປຏິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ ອິກ຺ຂນາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ, ປຏິ-ປຸພ຺ພ ອວ-ປຸພ຺ພ ອິກ຺ຂ ທສ຺ສນງ຺ເກສູຕິ ຘາຕຸ, ປຎ຺ຎາປຘາໂນ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ເຕສຸ ເທສນາຍ ວຈີເຠທສທ຺ທຠາວໂຕ ວຈີເຠທໍ ກາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕສ຺ສ ຈ ທຸຕິຍກໍ ອລຠນ຺ຕສ຺ສ ຈ ນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເສສາ ປນ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທມຕ຺ຕຠາວໂຕ ວຈີເຠທໍ ກາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕສ຺ສປິ ທຸຕິຍກໍ ອລຠນ຺ຕສ຺ສປິ ສມ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ເອວ, ຕສ຺ມາ ຄິລານາທິກາເລສຸ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາປາຐໍ ປຐິຕຸມສກ຺ໂກນ຺ເຕນປິ ອຕ຺ຖໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ຈິຕ຺ເຕເນວ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ກາຕພ຺ພາຕິ.

ທາຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ທາຍໍ, ຕໍ ອາທິຍນ຺ຕີຕິ ທາຍາທາ, ອນນຸຎ຺ຎາເຕສຸ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ປຣິໂຠຄາຠາວໂຕ ອນຸຎ຺ຎາເຕສຸເຍວ ຈ ປຣິໂຠຄສພ຺ຠາວຠາວໂຕ ຠິກ຺ຂູຫິ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພປຈ຺ຈຍາ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕກາ. ຘມ຺ມທາຍາທສຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສາຘກນ຺ຕິ ‘‘ຘມ຺ມທາຍາທາ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠວຖ, ມາ ອາມິສທາຍາທາ, ອຕ຺ຖິ ເມ ຕຸມ຺ເຫສຸ ອນຸກມ຺ປາ, ກິນ຺ຕິ ເມ ສາວກາ ຘມ຺ມທາຍາທາ ຠເວຍ຺ຍຸໍ, ໂນ ອາມິສທາຍາທາ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມທາຍາທສຸຕ຺ຕຎ຺ຈ (ມ. ນິ. ໑.໒໙) ເອຕ຺ຖ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ສາຘກໍ. ອວີຕຣາຄານໍ ຕຓ຺ຫາວສີກຕາຍ ປຈ຺ຈຍປຣິໂຠເຄ ສາມິຠາໂວ ນຕ຺ຖິ, ຕທຠາເວນ ວີຕຣາຄານໍ ຕຕ຺ຖ ສາມິຠາໂວ ຍຖາຣຸຈິ ປຣິໂຠຄສພ຺ຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ປຏິກູລມ຺ປິ ອປ຺ປຏິກູລາກາເຣນ ອປ຺ປຏິກູລມ຺ປິ ປຏິກູລາກາເຣນ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂຓາກາເຣນ ປຈ຺ຈເຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ, ທາຍການຎ຺ຈ ມໂນຣຖໍ ປຣິປູເຣນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕ ຫິ ຕຓ຺ຫາຍ ທາສພ຺ຍໍ ອຕີຕຕ຺ຕາ ສາມິໂນ ຫຸຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ. ໂຍ ປນາຍໍ ສີລວໂຕ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕປຣິໂຠໂຄ, ໂສ ອິຓປຣິໂຠຄສ຺ສ ປຈ຺ຈນີກຕ຺ຕາ ອານຓ຺ຍປຣິໂຠໂຄ ນາມ ໂຫຕິ. ຍຖາ ປນ ອິຓາຍິໂກ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິຍາ ອິຈ຺ຉິຕໍ ເທສໍ ຄນ຺ຕຸໍ ນ ລຠຕິ, ເອວໍ ອິຓປຣິໂຠຄຍຸຕ຺ໂຕ ໂລກໂຕ ນິສ຺ສຣິຕຸໍ ນ ລຠຕີຕິ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂຕ຺ຕາ ສີລວໂຕ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕປຣິໂຠໂຄ ອານຓ຺ຍປຣິໂຠໂຄຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ຈຕຸປຣິໂຠຄວິນິມຸຕ຺ໂຕ ວິສຸໍເຍວາຍໍ ປຣິໂຠໂຄຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ, ໂສ ອິຘ ວິສຸໍ ນ ວຸຕ຺ໂຕ, ທາຍຊ຺ຊປຣິໂຠເຄເຍວ ວາ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ. ສີລວາປິ ຫິ ອິມາຍ ສິກ຺ຂາຍ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ເສກ຺ໂຂຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ສພ຺ເພສນ຺ຕິ ອຣິຍານໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນານຎ຺ຈ. ກຖໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ອິເມ ປຣິໂຠຄາ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ? ອຸປຈາຣວເສນ. ໂຍ ຫິ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສປິ ສລ຺ເລຂປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ຐິຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍເຄຘໍ ປຫາຍ ຕຕ຺ຖ ອນຸປລິຕ຺ເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ ປຣິໂຠໂຄ, ໂສ ສາມິປຣິໂຠໂຄ ວິຍ ໂຫຕິ. ສີລວໂຕ ປນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕປຣິໂຠໂຄ ທາຍຊ຺ຊປຣິໂຠໂຄ ວິຍ ໂຫຕິ ທາຍການໍ ມໂນຣຖສ຺ສາວິຣາຘນໂຕ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທາຍຊ຺ຊປຣິໂຠເຄເຍວ ວາ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ. ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ປຣິໂຠເຄ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ ຕສ຺ສ ເສກ຺ຂສງ຺ຄຫໂຕ. ເສກ຺ຂສຸຕ຺ຕ ຎ຺ເຫຕສ຺ສ (ອ. ນິ. ໓.໘໖) ອຕ຺ຖສ຺ສ ສາຘກໍ.

ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໕໘໕) ປນ ‘‘ທາຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ທາຍໍ, ຕໍ ອາທິຍນ຺ຕີຕິ ທາຍາທາ. ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ເສກ຺ຂານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊນາປິ ສງ຺ຄຫິຕາ ເຕສໍ ອານຓ຺ຍປຣິໂຠຄສ຺ສ ທາຍຊ຺ຊປຣິໂຠເຄ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຘມ຺ມທາຍາທສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ຘມ຺ມທາຍາທາ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠວຖ, ມາ ອາມິສທາຍາທາ’’ຕິອາທິນາ ປວຕ຺ຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ (ມ. ນິ. ໑.໒໙). ຕຕ຺ຖ ‘‘ມາ ເມ ອາມິສທາຍາທາຕິ ເອວໍ ເມ-ສທ຺ທໍ ອາເນຕ຺ວາ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕຕ຺ຖສາຘກໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເມ ມມ ອາມິສທາຍາທາ ຈຕຸປຈ຺ຈຍຠຸຎ຺ຊກາຕິ ຠຄວໂຕ ສມ຺ພນ຺ຘຠູຕສ຺ສ ສມ຺ພນ຺ຘີຠູຕາ ປຈ຺ຈຍາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ທາຍເກຫິ ທິນ຺ນາປິ ປຈ຺ຈຍາ ຠຄວຕາ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈຍາເຍວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ຘມ຺ມທາຍາທສຸຕ຺ຕໍ ສາຘກໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ລຊ຺ຊິນາ ສທ຺ຘິໍ ປຣິໂຠໂຄ ນາມ ລຊ຺ຊິສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຠໂຄ. ອລຊ຺ຊິນາ ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຫິ ອລຊ຺ຊີ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ອິມິນາ ທິຏ຺ຐທິຏ຺ເຐສຸເຍວ ອາສງ຺ກາ ນ ກາຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ຠາຣຠູຕາ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກາທໂຍ. ເຕປິ ນິວາເຣຕພ຺ພາຕິ ໂຍ ປສ຺ສຕິ, ເຕນ ນິວາເຣຕພ຺ພາຕິ ປາໂຐ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ໂຍປິ ອຕ຺ຕໂນ ຠາຣຠູເຕນ ອລຊ຺ຊິນາ ສທ຺ຘິໍ ປຣິໂຠຄໍ ກໂຣຕິ, ໂສປິ ນິວາເຣຕພ຺ໂພ’’ຕິ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ, ຕຖາປິ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸຠຍຖາປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກາທໂຍປິ ອລຊ຺ຊິຠາວໂຕ ນິວາເຣຕພ຺ພາ. ອລຊ຺ຊີຫິ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກາທີຫິ ເອກສມ຺ໂຠຄໍ ກໂຣນ຺ຕາ ອຎ຺ເຎປິ ນິວາເຣຕພ຺ພາວ. ສເຈ ນ ໂອຣມຕິ, ອຍມ຺ປິ ອລຊ຺ຊີເຍວ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວໍ ນິວາຣິໂຕ ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ອລຊ຺ຊິນາ ສທ຺ຘິໍ ປຣິໂຠຄໂຕ ໂອຣມຕິ ວິຣມຕິ, ອິຈ຺ເຈຕໍ ກຸສລໍ. ໂນ ເຈ ໂອຣມຕິ, ອຍມ຺ປິ ອລຊ຺ຊີເຍວ ໂຫຕິ, ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ປຣິໂຠຄໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ໂສປິ ອລຊ຺ຊີເຍວ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວໍ ເອໂກ ອລຊ຺ຊີ ອລຊ຺ຊິສຕມ຺ປິ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ອຘມ຺ມິໂຍຕິ ອເນສນາທີຫິ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ. ຘມ຺ມິໂຍຕິ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍາທີຫິ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ. ສງ຺ຆສ຺ເສວ ເທຕີຕິ ຠຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອຕ຺ຕນາ ລທ຺ຘສລາກໍເຍວ ເທຕິ.

ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ ປນ ‘‘ລຊ຺ຊິນາ ສທ຺ຘິໍ ປຣິໂຠໂຄຕິ ຘມ຺ມາມິສວເສນ ມິສ຺ສີຠາໂວ. ອລຊ຺ຊິນາ ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຫິ ອລຊ຺ຊີ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ອິມິນາ ທິຏ຺ຐທິຏ຺ເຐສຸ ອາສງ຺ກາ ນາມ ນ ກາຕພ຺ພາ, ທິຏ຺ຐສຸຕາທິກາຣເຓ ສຕິ ເອວ ກາຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ຠາຣຠູຕາ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກາທໂຍ. ສເຈ ນ ໂອຣມຕີຕິ ອຄຕິຄມນວເສນ ຘມ຺ມາມິສປຣິໂຠຄໂຕ ນ ໂອຣມຕິ. ອາປຕ຺ຕິ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ອິທໍ ອລຊ຺ຊີນໍ ຘມ຺ເມນຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈຍໍ ຘມ຺ມກມ຺ມຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕສມ຺ປິ ຫິ ກຸລທູສນາທິສມຸປ຺ປນ຺ນໍ ປຈ຺ຈຍໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕານໍ ວຄ຺ຄກມ຺ມາທີນິ ກໂຣນ຺ຕານຎ຺ຈ ອາປຕ຺ຕິ ເອວ. ‘ຘມ຺ມິຍາຘມ຺ມິຍປຣິໂຠໂຄ ປຈ຺ຈຍວເສເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຫຏ຺ຐາ ລຊ຺ຊິປຣິໂຠຄາລຊ຺ຊິປຣິໂຠຄາ ປຈ຺ຈຍວເສນ ເອກກມ຺ມາທິວເສນ ຈ ວຸຕ຺ຕາ ເອວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕເນວ ທຸຏ຺ຐໂທສສິກ຺ຂາປທຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໘໕-໓໘໖) ໂຈທກຈຸທິຕກຠາເວ ຐິຕາ ທ຺ເວ ອລຊ຺ຊິໂນ ຘມ຺ມປຣິໂຠຄມ຺ປິ ສນ຺ຘາຍ ‘ເອກສມ຺ໂຠຄປຣິໂຠຄາ ຫຸຕ຺ວາ ຊີວຖາ’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ເຕສໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ຘມ຺ມາມິສາປຣິໂຠເຄ ວິໂຣຘາຠາວາ. ລຊ຺ຊີນເມວ ຫິ ອລຊ຺ຊິນາ ສຫ ຕທຸຠຍປຣິໂຠໂຄ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສເຈ ປນ ລຊ຺ຊີ ອລຊ຺ຊິໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ…ເປ… ອນ຺ຕຣຘາເປຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ເກວລໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫິຕຸກາມຕາຍ ເອວໍ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຘມ຺ມສ຺ສ ປນ ສາສນສ຺ສ ໂສຕູນຎ຺ຈ ອນຸຄ຺ຄຫຕ຺ຖາຍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຸຣິມນເຍນ ‘‘ໂສ ອາປຕ຺ຕິຍາ ກາເຣຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິມສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິເຍວາຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຸທ຺ເທສຄ຺ຄຫຓາທິນາ ຘມ຺ມສ຺ສ ປຣິໂຠໂຄ ຘມ຺ມປຣິໂຠໂຄ. ຘມ຺ມານຸຄ຺ຄເຫນ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອຠາເວປິ ເຖໂຣ ຕສ຺ສ ອລຊ຺ຊິຠາວໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ປາໂປ ກິຣາຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕສ຺ສ ປນ ສນ຺ຕິເກຕິ ມຫາຣກ຺ຂິຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ.

ວິມຕິວິໂນທນິຍໍ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໕໘໕) ປນ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວິນິຈ຺ຉິຕໍ. ກຖໍ? ຘມ຺ມປຣິໂຠໂຄຕິ ‘‘ເອກກມ຺ມໍ ເອກຸທ຺ເທໂສ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕສໍວາໂສ ເຈວ ນິສ຺ສຍຄ຺ຄຫຓາທິໂກ ສພ຺ໂພ ນິຣາມິສປຣິໂຠໂຄ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ນ ໂສ ອາປຕ຺ຕິຍາ ກາເຣຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ລຊ຺ຊິໂນ ອລຊ຺ຊິປຄ຺ຄເຫ ອາປຕ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິຕໂຣປີຕິ ລຊ຺ຊີປິ. ຕສ຺ສາປິ ອຕ຺ຕານໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ອລຊ຺ຊິໂນ, ອິມິນາ ຈ ລຊ຺ຊິໂນ ວຓ຺ຓຠຓນາທິລາຠໍ ປຏິຈ຺ຈ ອາມິສຄຣຸກຕາຍ ວາ ເຄຫສ຺ສິຕເປເມນ ວາ ຕໍ ອລຊ຺ຊິໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ລຊ຺ຊີ ສາສນໍ ອນ຺ຕຣຘາເປຕິ ນາມາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອວໍ ຄຫຏ຺ຐາທີສຸ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠິໂຕ ອລຊ຺ຊີ ພລໍ ລຠິຕ຺ວາ ເປສເລ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ນ ຈິຣສ຺ເສວ ສາສນໍ ອຸທ຺ຘມ຺ມໍ ອຸພ຺ພິນຍໍ ກໂຣຕີຕິ.

ຘມ຺ມປຣິໂຠໂຄປິ ຕຕ຺ຖ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອິມິນາ ອາມິສປຣິໂຠຄໂຕ ຘມ຺ມປຣິໂຠໂຄວ ຄຣຸໂກ, ຕສ຺ມາ ອຕິວິຍ ອລຊ຺ຊີວິເວເກນ ກາຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ຘມ຺ມານຸຄ຺ຄເຫນ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອລຊ຺ຊຸສ຺ສນ຺ນຕາຍສາສເນ ໂອສກ຺ກນ຺ເຕ, ລຊ຺ຊີສຸ ຈ ອປ຺ປໂຫນ຺ເຕສຸ ອລຊ຺ຊິໍ ປກຕຕ຺ຕໍ ຄຓປູຣກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປທາທິກຣເຓນ ເຈວ ເກຈິ ອລຊ຺ຊິໂນ ຘມ຺ມາມິສປຣິໂຠເຄນ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ເສສາລຊ຺ຊິຄຓສ຺ສ ນິຄ຺ຄເຫນ ຈ ສາສນໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫິຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ ເອວ.

ເກຈິ ປນ ‘‘ໂກຏິຍໍ ຐິໂຕ ຄນ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຄນ຺ຖປຣິຍາປຸຓນເມວ ຘມ຺ມປຣິໂຠໂຄ, ນ ເອກກມ຺ມາທິ, ຕສ຺ມາ ອລຊ຺ຊີຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຸໂປສຖາທິກໍ ກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ, ເອກກມ຺ມາທີສຸ ພຫູສຸ ຘມ຺ມປຣິໂຠເຄສຸ ອລຊ຺ຊິນາປິ ສທ຺ຘິໍ ກຕ຺ຕພ຺ພາວຕ຺ຖາຍຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມປຣິໂຠຄໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ອິຘ ນິທສ຺ສນວເສນ ຄນ຺ຖສ຺ເສວ ສມຸທ຺ຘຏຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ເອກກມ຺ມາທິໂກ ວິຘິ ຘມ຺ມປຣິໂຠໂຄ ນ ໂຫຕີຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ອນາມິສຕ຺ຕາ ຘມ຺ມາມິເສສຸ ອປຣິຍາປນ຺ນສ຺ສ ຈ ກສ຺ສຈິ ອຠາວາ. ເຕເນວ ອຏ຺ຐສາລິນິຍໍ ຘມ຺ມປຏິສນ຺ຖາຣກຖາຍໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑໓໕໑) ‘‘ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກເຖຕພ຺ພໍ, ຘມ຺ໂມ ວາເຈຕພ຺ໂພ…ເປ… ອພ຺ຠານວຸຏ຺ຐານມານຕ຺ຕປຣິວາສາ ທາຕພ຺ພາ, ປພ຺ພຊ຺ຊາຣໂຫ ປພ຺ພາເຊຕພ຺ໂພ, ອຸປສມ຺ປທາຣໂຫ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ…ເປ… ອຍໍ ຘມ຺ມປຏິສນ຺ຖາໂຣ ນາມາ’’ຕິ ເອວໍ ສງ຺ຆກມ຺ມາທິປິ ຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາເສ ທສ຺ສິຕໍ. ເຕສຸ ປນ ຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາເສສຸ ຍໍ ຄຓປູຣກາທິວເສນ ອລຊ຺ຊິໂນ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ອຸໂປສຖາທິ ວາ ເຕສໍ ສນ຺ຕິກາ ຘມ຺ມຸຄ຺ຄຫຓນິສ຺ສຍຄ຺ຄຫຓາທິ ວາ ກຣີຍຕິ, ຕໍ ຘມ຺ໂມ ເຈວ ປຣິໂຠໂຄ ຈາຕິ ຘມ຺ມປຣິໂຠໂຄຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອຕໍ ຕຖາຣູປປຈ຺ຈຍໍ ວິນາ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອລຊ຺ຊິປຣິໂຠໂຄ ຈ ໂຫຕິ ທຸກ຺ກຏຎ຺ຈ. ຍໍ ປນ ອລຊ຺ຊິສຕໍ ອນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຕຊ຺ຊນີຍາທິນິຄ຺ຄຫກມ຺ມໍ ວາ ປຣິວາສາທິອຸປກາຣກມ຺ມໍ ວາ ອຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉາທານາທິ ວາ ກຣີຍຕິ, ຕໍ ຘມ຺ໂມ ເອວ, ໂນ ປຣິໂຠໂຄ, ເອຕໍ ອນຸຣູປານໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ອາມິສທາເນ ວິຍ ອາປຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ. ນິສ຺ສຍທານມ຺ປິ ເຕຣສສມ຺ມຸຕິທານາທິ ຈ ວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິສາທິຍນາທິປຣິໂຠຄສ຺ສປິ ເຫຕຸຕ຺ຕາ ນ ວຏ຺ຏຕິ.

ໂຍ ປນ ມຫາອລຊ຺ຊີ ອຸທ຺ຘມ຺ມໍ ອຸພ຺ພິນຍໍ ສຕ຺ຖຸສາສນໍ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ສ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກາທີນໍ ອຸປສມ຺ປທາທິ ອຸປກາຣກມ຺ມມ຺ປິ ອຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉາທານາທິ ຈ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ເອວ ໂຫຕິ, ນິຄ຺ຄຫກມ຺ມເມວ ກາຕພ຺ພໍ. ເຕເນວ ອລຊ຺ຊິປຄ຺ຄໂຫປິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ຘມ຺ມາມິສປຣິໂຠຄວິວຊ຺ຊເນນປິ ຫິ ທຸມ຺ມງ຺ກູນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ນິຄ຺ຄໂຫວ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ໂສ ຈ ເປສລານໍ ຜາສຸວິຫາຣສທ຺ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິວິນຍານຸຄ຺ຄຫາທິອຕ຺ຖາຍ ເອຕທຕ຺ຖຕ຺ຕາ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ, ຕສ຺ມາ ຍໍ ຍໍ ທຸມ຺ມງ຺ກູນໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠາຍ, ເປສລານໍ ອຜາສຸວິຫາຣາຍ, ສທ຺ຘມ຺ມປຣິຫານາທິອຕ຺ຖາຍ ໂຫຕິ, ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ປຣິໂຠໂຄ ວາ ໂຫຕຸ ອປຣິໂຠໂຄ ວາ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ເອວໍ ກໂຣນ຺ຕາ ສາສນໍ ອນ຺ຕຣຘາເປນ຺ຕິ, ອາປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຘມ຺ມາມິສປຣິໂຠເຄສຸ ເຈຕ຺ຖ ອລຊ຺ຊີຫິ ເອກກມ຺ມາທິຘມ຺ມປຣິໂຠໂຄ ເອວ ເປສລານໍ ອຜາສຸວິຫາຣາຍ ສທ຺ຘມ຺ມປຣິຫານາທິອຕ຺ຖາຍ ໂຫຕິ, ນ ຕຖາ ອາມິສປຣິໂຠໂຄ. ນ ຫິ ອລຊ຺ຊີນໍ ປຈ຺ຈຍປຣິໂຠຄມຕ຺ເຕນ ເປສລານໍ ອຜາສຸວິຫາຣາທິ ໂຫຕິ, ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມປຣິໂຠເຄນ ປນ ໂຫຕິ. ຕປ຺ປຣິວຊ຺ຊເນນ ຈ ຜາສຸວິຫາຣາທໂຍ. ຕຖາ ຫິ ກຕສິກ຺ຂາປທວີຕິກ຺ກມາ ອລຊ຺ຊິປຸຄ຺ຄລາ ອຸໂປສຖາທີສຸ ປວິຏ຺ຐາ ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ກາຍທ຺ວາເຣ ເຈວ ວຈີທ຺ວາເຣ ຈ ວີຕິກ຺ກມໍ ກໂຣຖາ’’ຕິອາທິນາ ຠິກ຺ຂູຫິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ໂຫນ຺ຕິ. ຍຖາ ວິນຍຎ຺ຈ ອຕິຏ຺ຐນ຺ຕາ ສງ຺ຆໂຕ ພຫິກຣຓາທິວເສນ ສຸຏ຺ຐຸ ນິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພາ, ຕຖາ ອກຕ຺ວາ ເຕຫິ ສຫ ສໍວສນ຺ຕາປິ ອລຊ຺ຊິໂນວ ໂຫນ຺ຕິ ‘‘ເອໂກປິ ອລຊ຺ຊີ ອລຊ຺ຊິສຕມ຺ປິ ກໂຣຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໘໕). ຍທິ ຫິ ເຕ ເອວໍ ອນິຄ຺ຄຫິຕາ ສິຍຸໍ, ສງ຺ເຆ ກລຫາທິໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຸໂປສຖາທິສາມຄ຺ຄິກມ຺ມປຏິພາຫນາທິນາ ເປສລານໍ ອຜາສຸໍ ກຕ຺ວາ ກເມນ ເຕ ເທວທຕ຺ຕວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກາທໂຍ ວິຍ ປຣິສໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວິປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໍ ຘມ຺ມໂຕ ວິນຍໂຕ ທີເປນ຺ຕາ ສງ຺ຆເຠທາທິມ຺ປິ ກຕ຺ວາ ນ ຈິຣສ຺ເສວ ສາສນໍ ອນ຺ຕຣຘາເປຍ຺ຍຸໍ. ເຕສຸ ປນ ສງ຺ຆໂຕ ພຫິກຣຓາທິວເສນ ນິຄ຺ຄຫິເຕສຸ ສພ຺ໂພປິ ອຍໍ ອຸປທ຺ທໂວ ນ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ທຸສ຺ສີລປຸຄ຺ຄເລ ນິສ຺ສາຍ ອຸໂປສໂຖ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ປວາຣຓາ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ສງ຺ຆກມ຺ມານິ ນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ສາມຄ຺ຄີ ນ ໂຫຕິ…ເປ… ທຸສ຺ສີເລສຸ ປນ ນິຄ຺ຄຫິເຕສຸ ສພ຺ໂພປິ ອຍໍ ອຸປທ຺ທໂວ ນ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ເປສລາ ຠິກ຺ຂູ ຜາສຸ ວິຫຣນ຺ຕີ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ເອກກມ຺ມາທິຘມ຺ມປຣິໂຠໂຄວ ອາມິສປຣິໂຠຄໂຕປິ ອຕິວິຍ ອລຊ຺ຊີວິເວເກນ ກາຕພ຺ໂພ, ອາປຕ຺ຕິກໂຣ ຈ ສທ຺ຘມ຺ມປຣິຫານິເຫຕຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອປິຈ ‘‘ອຸໂປສໂຖ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ປວາຣຓາ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ສງ຺ຆກມ຺ມານິ ນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ ເອວໍ ອລຊ຺ຊີຫິ ສທ຺ຘິໍ ສງ຺ຆກມ຺ມາກຣຓສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປກາສິຕຕ຺ຕາປິ ເຈຕໍ ສິຊ຺ຌຕິ. ຕຖາ ປຣິວຕ຺ຕລິງ຺ຄສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ປຏິປຕ຺ຕິກຖາຍໍ ‘‘ອາຣາຘິກາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ ສງ຺ຄາຫິກາ ລຊ຺ຊິນິໂຍ, ຕາ ໂກເປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ນ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ຄຈ຺ຉຕິ ເຈ, ຄາມນ຺ຕຣນທີປາຣຣຕ຺ຕິວິປ຺ປວາສຄຓມ຺ຫາ ໂອຫີຍນາປຕ຺ຕີຫິ ນ ມຸຈ຺ຈຕິ…ເປ… ອລຊ຺ຊິນິໂຍ ໂຫນ຺ຕິ, ສງ຺ຄຫໍ ປນ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕາປິ ປຣິຈ຺ຈຊິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຄນ຺ຕຸໍ ລຠຕີ’’ຕິ ເອວໍ ອລຊ຺ຊິນີສຸ ທຸຕິຍິກາຄຫຓາທີສຸ ສໍວາສາປຕ຺ຕິປຣິຫາຣາຍ ນທີປາຣາຄມນາທິຄຣຸກາປຕ຺ຕິຏ຺ຐານານໍ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ຕໂຕປິ ອລຊ຺ຊິສໍວາສາປຕ຺ຕິ ເອວ ສທ຺ຘມ຺ມປຣິຫານິຍາ ເຫຕຸຠູໂຕ ຄຣຸກຕຣາຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ນ ຫິ ລຫຸກາປຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ວາ ອນາປຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ວາ ປຣິຫຣິຕຸໍ ຄຣຸກາປຕ຺ຕິຏ຺ຐານວີຕິກ຺ກມໍ ອາຈຣິຍາ ອນຸຊານນ຺ຕິ. ຕຖາ ອສໍວາສປທສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ສພ຺ເພຫິປິ ລຊ຺ຊິປຸຄ຺ຄເລຫິ ສມໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພຠາວໂຕ ສມສິກ຺ຂາຕາ ນາມ. ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ສພ຺ເພປິ ລຊ຺ຊິໂນ ເອເຕສຸ ກມ຺ມາທີສຸ ສຫ ວສນ຺ຕິ, ນ ເອໂກປິ ຕໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ສນ຺ທິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ ຕານິ ສພ຺ພານິປິ ຄເຫຕ຺ວາ ເອໂສ ສໍວາໂສ ນາມາ’’ຕິ ເອວໍ ລຊ຺ຊີເຫວ ເອກກມ຺ມາທິສໍວາໂສ ວຏ຺ຏຕີຕິ ປກາສິໂຕ.

ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ອສໍວາສິເກສຸ ອລຊ຺ຊີ ນ ຄຫິໂຕຕິ? ນາຍໍ ວິໂຣໂຘ, ເຍ ຄຓປູຣເກ ກຕ຺ວາ ກຕໍ ກມ຺ມໍ ກຸປ຺ປຕິ, ເຕສໍ ປາຣາຊິກາທິອປກຕຕ຺ຕານຎ຺ເຎວ ອສໍວາສິກຕ຺ເຕນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ອລຊ຺ຊິໂນ ປນ ປກຕຕ຺ຕຠູຕາປິ ສນ຺ຕິ, ເຕ ເຈ ຄຓປູຣກາ ຫຸຕ຺ວາ ກມ຺ມໍ ສາເຘນ຺ຕິ, ເກວລໍ ກຕ຺ວາ ອຄຕິຄມເນນ ກໂຣນ຺ຕານໍ ອາປຕ຺ຕິກຣາ ໂຫນ຺ຕິ ສຠາຄາປຕ຺ຕິອາປນ຺ນາ ວິຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ. ຍສ຺ມາ ອລຊ຺ຊິຕຎ຺ຈ ລຊ຺ຊິຕຎ຺ຈ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓປຏິພທ຺ຘໍ, ນ ສພ຺ພກາລິກໍ. ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ຫິ ວີຕິກ຺ກມຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ອລຊ຺ຊິໂນ ‘‘ນ ປຸນ ອີທິສໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິຕ຺ເຕນ ລຊ຺ຊິໂນ ໂຫນ຺ຕິ.

ເຕສຸ ຈ ເຍ ເປສເລຫິ ໂອວທິຍມານາປິ ນ ໂອຣມນ຺ຕິ, ປຸນປ຺ປຸນໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເຕ ເອວ ອສໍວສິຕພ຺ພາ, ນ ອິຕເຣ ລຊ຺ຊິຘມ຺ເມ ໂອກ຺ກນ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາປິ ອລຊ຺ຊິໂນ ອສໍວາສິເກສຸ ອຄເຓຕ຺ວາ ຕປ຺ປຣິວຊ຺ຊນຕ຺ຖໍ ໂສເຘຕ຺ວາວ ອຸໂປສຖາທິກຣຓໍ ອນຎ຺ຎາຕໍ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ປາຣິສຸທ຺ຘິໍ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ອາໂຣເຈຖ, ປາຕິໂມກ຺ຂໍ ອຸທ຺ທິສິສ຺ສາມີ’’ຕິອາທິນາ (ມຫາວ. ໑໓໔) ອປຣິສຸທ຺ຘາຍ ປຣິສາຍ ອຸໂປສຖກຣຓສ຺ສ ອຍຸຕ຺ຕຕາ ປກາສິຕາ, ‘‘ຍສ຺ສ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕິ, ໂສ ອາວິກເຣຍ຺ຍ…ເປ… ຜາສຸ ໂຫຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໓໔) ເອວໍ ອລຊ຺ຊິມ຺ປິ ລຊ຺ຊິຘມ຺ເມ ປຕິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ອຸໂປສຖກຣຓປ຺ປກາໂຣ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ, ‘‘ກຈ຺ຈິຕ຺ຖ ປຣິສຸທ຺ຘາ…ເປ… ປຣິສຸທ຺ເຘຕ຺ຖາຍສ຺ມນ຺ໂຕ’’ຕິ (ປາຣາ. ໒໓໓) ຈ ປາຣິສຸທ຺ຘິອຸໂປສເຖ ‘‘ປຣິສຸທ຺ໂຘ ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ປຣິສຸທ຺ໂຘຕິ ມໍ ຘາເຣຖາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໖໘) ຈ ເອວໍ ອຸໂປສຖໍ ກໂຣນ຺ຕານໍ ປຣິສຸທ຺ຘຕາ ຈ ປກາສິຕາ, ວຈນມຕ຺ເຕນ ອໂນຣມນ຺ຕານຎ຺ຈ ອຸໂປສຖປວາຣຓຏ຺ຐປນວິຘິ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ, ສພ຺ພຖາ ລຊ຺ຊິຘມ຺ມໍ ອໂນກ຺ກມນ຺ເຕຫິ ສໍວາສສ຺ສ ອຍຸຕ຺ຕຕາຍ ນິສ຺ສຍທານຄ຺ຄຫຓປຏິກ຺ເຂໂປ, ຕຊ຺ຊນີຍາທິນິຄ຺ຄຫກມ຺ມກຣຓອຸກ຺ເຂປນີຍກມ຺ມກຣເຓນ ສານຸວຕ຺ຕກປຣິສສ຺ສ ອລຊ຺ຊິສ຺ສ ອສໍວາສິກຕ຺ຕປາປນວິຘິ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕນເຍຫິ, ອຏ຺ຐກຖາວຈເນຫິ ຈ ປກຕຕ຺ເຕຫິປິ ອປກຕຕ຺ເຕຫິປິ ສພ຺ເພຫິ ອລຊ຺ຊີຫິ ເອກກມ຺ມາທິສໍວາໂສ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ກໂຣນ຺ຕານໍ ອາປຕ຺ຕິ ເອວ ທຸມ຺ມງ຺ກູນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ນິຄ຺ຄຫຕ຺ຖາເຍວ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ນິຏ຺ຐເມຕ຺ຖ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ເຕເນວ ທຸຕິຍສງ຺ຄີຕິຍໍ ປກຕຕ຺ຕາປິ ອລຊ຺ຊິໂນ ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກາ ຍສຕ຺ເຖຣາທີຫິ ມຫນ຺ເຕນ ວາຍາເມນ ສງ຺ຆໂຕ ວິໂຍຊິຕາ. ນ ຫິ ເຕສຸ ປາຣາຊິກາທິອສໍວາສິກາປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ, ເຕຫິ ທີປິຕານໍ ທສນ຺ນໍ ວຕ຺ຖູນໍ ລຫຸກາປຕ຺ຕິວິສຍຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກຕິ ມຫາຣກ຺ຂິຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ.

ອິຕິ ວິນຍສງ຺ຄຫສໍວຓ຺ຓນາຠູເຕ ວິນຍາລງ຺ກາເຣ

ຣູປິຍາທິປຏິຄ຺ຄຫຓວິນິຈ຺ຉຍກຖາລງ຺ກາໂຣ ນາມ

ທ຺ວາທສໂມ ປຣິຈ຺ເຉໂທ.