໔. ໂຠຊນວຄ຺ໂຄ

໑. ອາວສຖປິຓ຺ຑສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໒໐໓-໔. ປູຄສ຺ສາຕິ ປູເຄນ. ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈາຍນ຺ໂຕຕິ ນິສ຺ສຣເຓເນຕ຺ຖ ຠວິຕພ຺ພໍ, ຕໍ ມຍໍ ນ ຊານາມາຕິ ສນ຺ນິຏ຺ຐານສ຺ສ ກຣຓວເສນ ‘‘ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈາຍນ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິ ນຍຄ຺ຄາເຫນ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ອາວຸໂສ ສຸປິນນ຺ເຕນາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໗໘) ອາຫ, ຕຖາ ເຖໂຣປິ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ຄິລານສ຺ສາ’’ຕິ ກສ຺ມາ ນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕີຕິ? ອນຕ຺ຕາຘິກາຣຕ຺ຕາ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ, ‘‘ນາຍໍ ອຕ຺ຕໂນ ໂອກາໂສ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ອປຣິປຸຓ຺ຓຕ຺ຕາ. ປຐມປາຣາຊິກສິກ຺ຂາປເທ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕເຍວ ຫິ ໂສ ເຖໂຣ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ສຸປິນນ຺ເຕນາ’’ຕິ ອາຫ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສຸປິນນ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕປທານຸສາເຣນາຕິ. ຍສ຺ມາ ໂອທິສ຺ສ ອຍາວທຕ຺ເຖວ ທາຍການໍ ປີຬາ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອໂນທິສ຺ສ ຍາວທຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒໐໘. ‘‘ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ເອກທິວສ’ນ຺ຕິ ເອກໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ເອເສວ ນໂຍຕິ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ ທສ຺ເສຕຸໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຫີຕິອາທິມາຫາ’’ຕິ ຈ ‘‘ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ປກຕິຄມເນວ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ລຠຕີ’’ຕິ ຈ ‘‘ອຄິລານສ຺ສ ຄິລານສຎ຺ຎິໂນ ກາເຍນ ສມຸຏ຺ຐາຕີ’’ຕິ ຈ ລິຂິຕໍ.

ອາວສຖປິຓ຺ຑສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ຄຓໂຠຊນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໒໐໙-໒໑໘. ຄຸຬ຺ຫປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນຕິ ອປາກໂຏວ. ເອໂກ ປຸຕ຺ເຕນາຕິ ເອກສ຺ເສກໍ ຠຕ຺ຕໍ ‘‘ອຫໍ ອຎ຺ເຎນ ນິມນ຺ຕິໂຕ’’ຕິ ນ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ສເຈ ເອກໂຕ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ , ຄຓໂຠຊນໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໒໑໗-໒໑໘) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຸປາສກາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຠິກ຺ຂູ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ນິມນ຺ເຕຕ຺ວາ ຫຕ຺ຖປາເສ ຐິຕານໍ ເຈ ເທນ຺ຕິ, ຄຓໂຠຊນໍ ໂຫຕິ ເອວາຕິ ເອເກ, ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ວິຍ. ‘‘ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຕ ປສວເນ ຄຓສ຺ສ ເອກໂຕ ຄຫເຓ ອິມິນາ ສິກ຺ຂາປເທນ ອາປຕ຺ຕິ, ວິສຸໍ ຄຫເຓ ປຓີຕໂຠຊນສູໂປທນວິຎ຺ຎຕ຺ຕີຫີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຕ ປສວນໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ. ສູໂປທນາທິວເສນ ຕຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິ ເອວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ? ປຣິວາເຣ (ປຣິ. ໑໖໘) ເອວ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອາກາຣານໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ອນຸຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ ທຸວຸຕ຺ຕໍ. ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍເຍວ ປາກຏນ຺ຕິ ‘‘ປທຠາຊເນ ນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເອກໂຕ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີຕິ ຄຫິຕຠຕ຺ຕາປິ ອຎ຺ເຎ ຍາວ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ຕາວ ເຈ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ເອກໂຕ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິເຍວ ນາມ. ‘‘ຄຈ຺ຉຕິ ເຈ, ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ‘‘ປຏິຄ຺ຄຫຓເມວ ເຫຕ຺ຖ ປມາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ກສ຺ມາ ປາຬິຍໍ ‘‘ຄຓໂຠຊນໍ ນາມ ຍຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາໂຣ…ເປ… ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ, ເອຕໍ ຄຓໂຠຊນໍ ນາມາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໒໑໘) ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈຕິ – ຍຕ຺ຖາຕິ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ຈຕ຺ຕາໂຣຕິ ຄຓສ຺ສ ເຫຏ຺ຐິມປຣິຈ຺ເຉທນິທສ຺ສນໍ. ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ໂຠຊນານນ຺ຕິ ອາປຕ຺ຕິປ຺ປໂຫນກໂຠຊນນິທສ຺ສນໍ. ອຎ຺ຎຕເຣນ ໂຠຊເນນ ນິມນ຺ຕິຕາຕິ ອກປ຺ປິຍນິມນ຺ຕນນິທສ຺ສນໍ. ນິມນ຺ຕນວເສເນວ ປນ ຄຓໂຠຊນສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ນິມນ຺ຕິຕາ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຎ຺ຎຕຣໍ ໂຠຊນໍ ວິຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ປນ ນ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍເຍວ ປາກຏຕ຺ຕາ. ຍໍ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕີຕິ ປຏິຄ຺ຄາຫກນິຍມວຈນໍ. ນ ຫິ ອປ຺ປຏິຄ຺ຄຫິຕກໍ ຠິກ຺ຂູ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ‘‘ຄຓສ຺ສ ຍໂຕ ປຏິຄ຺ຄຫິຕາຫາຣໂຠຊນເຫຕຸ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ. ອາຄນ຺ຕຸກປຏ຺ຏໍ ໂມຆສຸຕ຺ເຕນ ສິພ຺ພິຕ຺ວາ ຐເປນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ອນຸວາເຕ ຍຖາ ເອກຕລໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ຫຕ຺ເຖຫິ ຆຏ຺ເຏຕິ. ວເລຕີຕິ ອາວຏ຺ເຏຕິ. ປຣິວຕ຺ຕນນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕານໍ ສຸຂຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ຕປຣິວຕ຺ຕນໍ ກໂຣຕິ, ປຏ຺ຏໍ ສິພ຺ພນ຺ຕານໍ ສຸຂສິພ຺ພນຕ຺ຖໍ ປຏ຺ຏປຣິວຕ຺ຕນຎ຺ຈ. ນວຈີວຣກາຣໂກ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ອິຕໂຣຕິ. ‘‘ພິມ຺ພິສາຣໍ ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ສມ຺ຠາເຣ ກຍິຣມາເນເຍວ ກາລາ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາ, ປຈ຺ຉາ ຄຓໂຠຊນສິກ຺ຂາປເທ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ອຏ຺ຐກຖາຍ ວິຣຸຊ຺ຌນໂຕ.

໒໒໐. ‘‘ທ຺ເວ ຕໂຍ ເອກໂຕຕິ ເຍປິ ອກປ຺ປິຍນິມນ຺ຕນໍ ສາທິຍິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິວຈເນນ ອກປ຺ປິຍນິມນ຺ຕນປຈ຺ຈຍາ ເອວ ອນາປຕ຺ຕິ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຕ ອາປຕ຺ຕິເຍວາຕິ ທີເປຕິ. ອນິມນ຺ຕິໂຕ ຈຕຸຕ຺ໂຖ ຍສ຺ສ ຕເທຕໍ ອນິມນ຺ຕິຕຈຕຸຕ຺ຖໍ. ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ປເວເສຕ຺ວາຕິ ນິສີທາເປຕ຺ວາ. ຈີວຣທານສມຍລທ຺ຘກຈຕຸກ຺ກໍ ຈີວຣກາຣສມຍລທ຺ຘກຈຕຸກ຺ກນ຺ຕິ ເອວມາທີນິ. ຕານິ ຈາຕິ ເຍຫິ ໂຠຊເນຫິ ວິສງ຺ເກໂຕ ນຕ຺ຖິ, ຕານິ. ມຫາເຖເຣຕິ ອຸປສມ຺ປນ຺ເນ. ອຏ຺ຐຕ຺ວາຕິ ຐິເຕນ ນິມິຕ຺ຕໍ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ຣຖິກາທີສຸ ຠິກ຺ຂຸສມີເປ ຄນ຺ຕ຺ວາ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ສິກ຺ຂາປເທ ກຕ຺ຖຈິ ໂປຕ຺ຖເກ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈີວຣທານສມເຍ ຄຓໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ. ເອວຎ຺ຈິທໍ ຠຄວຕາ ຠິກ຺ຂູນ’’ນ຺ຕິ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ. ກຕ຺ຖຈິ ‘‘ຠຸຎ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິມໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ ປາໂຐ, ອຍໍ ໂສຠໂນ.

ຄຓໂຠຊນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ປຣມ຺ປຣໂຠຊນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໒໒໑. ອຘິຏ຺ຐິຕາຕິ ນິຈ຺ຈປ຺ປວຕ຺ຕາ. ພທຣຈຸຓ຺ຓສກ຺ກຣາທີຫິ ໂຍຊິຕໍ ພທຣສາຬວໍ. ກິຣກມ຺ມກາເຣນາຕິ ກິຣສ຺ສ ກມ຺ມກາເຣນ.

໒໒໖. ‘‘ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາຫຸ ໂປຣາຓຕ຺ເຖຣາ ‘‘ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ເຄຫໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຣຖິກາຍ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສນ຺ຕິເກ ວິກປ຺ເປສິ, ວິກປ຺ເປນ຺ເຕນ ປນ ‘ມຍ຺ຫໍ ຠຕ຺ຕປຈ຺ຈາສໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ທມ຺ມີ’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອິຕເຣນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘ຕສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊ ວາ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ວາ ກໂຣຫີ’’’ຕິ. ປຎ຺ຈສຸສຫຘມ຺ມິເກສູຕິ ສມ຺ມຸຂາ ຐິຕສ຺ສ ສຫຘມ຺ມິກສ຺ສ ຍສ຺ສ ວິກປ຺ເປຕຸກາໂມ, ຕໍ ສຫຘມ຺ມິກໍ ອທິສ຺ວາ ຄຫຏ຺ຐສ຺ສ ວາ ສນ຺ຕິເກ, ສຍເມວ ວາ ‘‘ປຎ຺ຈສຸ ສຫຘມ຺ມິເກສຸ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອເກ, ເອວໍ ສຕິ ເຖໂຣ ຕສ຺ມິໍເຍວ ນິສິນ຺ໂນວ ຕຖາ ວາຈໍ ນິຈ຺ຉາເຣຕ຺ວາ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ຕກ຺ໂກ ທິສ຺ສຕິ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍາທີສຸ ປນ ປຣມ຺ມຸຂາ ວິກປ຺ປນາວ ວຸຕ຺ຕາ, ສາ ‘‘ເຕນ ຫານນ຺ທ, ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ອິມິນາ ສເມຕິ, ຕຖາປິ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ປຣມ຺ປຣໂຠຊນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ‘‘ຕສ຺ມາ ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ປຎ຺ຈສຸ ສຫຘມ຺ມິເກສຸ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ‘ມຍ຺ຫໍ ຠຕ຺ຕປຈ຺ຈາສໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ທມ຺ມີ’ຕິ ວາ ‘ວິກປ຺ເປມີ’ຕິ ວາ ເອວໍ ສມ຺ມຸຂາ ວາ ‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ທມ຺ມີ’ຕິ ວາ ‘ວິກປ຺ເປມີ’ຕິ ວາ ເອວໍ ປຣມ຺ມຸຂາ ວາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ສຫຘມ຺ມິກສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ເອວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ນ ສຍເມວາຕິ ທິສ຺ສຕິ. ຍສ຺ມາ ອຍໍ ປຈ຺ຉິມນໂຍ ໂປຣາຓຄຓ຺ຐິປເທນປິ ສເມຕິ, ຕສ຺ມາ ອິຘ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖານຸສາເຣນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ເຕ ມນຸສ຺ສາ…ເປ… ໂຠຊນມທໍສູ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອກປ຺ປິຍນິມນ຺ຕນໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຕຖາປິ ເຖຣສ຺ສ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣເຓນ ຠຕ຺ເຕນ ໂສ ນິມນ຺ຕິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຎ຺ຎຖາ ປຣໂຕ ‘‘ທ຺ເວ ຕໂຍ ນິມນ຺ຕເນ ເອກໂຕ ຠຸຎ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຈເນນ, ອນາປຕ຺ຕິວາເຣນ ຈ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ.

໒໒໙. ເອຕ຺ຖາຍໍ ວິຈາຣຓາ – ‘‘ອຎ຺ໂຎ ມນຸສ຺ໂສ ປຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ນ ທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ອປຣຠາເຄ ອກປ຺ປິຍນິມນ຺ຕເນນ ນຕ຺ຖິ ປໂຍຊນໍ, ປຸພ຺ພຠາເຄເຍວ ອກປ຺ປິຍນິມນ຺ຕເນນ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ສ຺ເວປິ ຠນ຺ເຕ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາຖາຕິ ເອຕ຺ຖ ກຕຣໍ ອກປ຺ປິຍນິມນ຺ຕນໍ, ຕສ຺ມາ ອຘິປ຺ປາໂຍ ເຈຕ຺ຖ ປມາຓນ຺ຕິ. ນ, ‘‘ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ລທ຺ຘຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊຕິ, ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສ຺ເວປິ ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາ ວຈນມຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອກປ຺ປິຍນິມນ຺ຕນກ຺ກເມນ ອຕ຺ໂຖ ຄຫິໂຕ, ຕຖາ ‘‘ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອນ຺ຕຣາ ອກປ຺ປິຍນິມນ຺ຕເນນ ລທ຺ຘຠຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ປິຓ຺ຑາຍ ຫິ ຈຣນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຖ, ຠນ຺ເຕ, ຠຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ທິນ຺ນມ຺ປິ ອກປ຺ປິຍນິມນ຺ຕເນນ ລທ຺ຘໍ ນາມ ໂຫຕິ. ໂວຫາເຣນ ປນ ‘‘ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ລທ຺ຘຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍສມ຺ປທມິທໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎຖາ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຄຓໂຠຊເນ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປຎ຺ຈຫິ ໂຠຊເນຫິ ນິມນ຺ຕິຕສ຺ສ…ເປ… ປຣສ຺ສ ປຣສ຺ສ ໂຠຊເນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕວຈນວິໂຣໂຘ. ອິທຎ຺ຫິ ວຈນໍ ເຍນ ປຐມໍ ນິມນ຺ຕິໂຕ, ຕໂຕ ປຐມນິມນ຺ຕິຕໍ ອາທາຍ ຄໂຕ ປຣສ຺ສ ປຣສ຺ສ ນິມນ຺ຕນກທາຍກສ຺ສ ໂຠຊເນຕິ ອຕ຺ຖປຣິທີປນໂຕ ນິມນ຺ຕນໂຕ ລທ຺ຘຠຕ຺ຕສ຺ສ ໂຠຊເນເຍວ ອາປຕ຺ຕີຕິ ທີເປຕິ. ‘‘ທ຺ເວ ຕໂຍ ນິມນ຺ຕເນ ເອກໂຕ’’ຕິ ວຈເນນປິ ສເມຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ເຍນ ນິມນ຺ຕິໂຕ, ຕສ຺ສ ໂຠຊນໂຕ ປຣສ຺ສ ໂຠຊເນ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ປາຬິຍໍ ວາ ‘‘ນິມນ຺ຕເນນ ເອກໂຕຠຸຎ຺ຊຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ທຸຕິຍນິມນ຺ຕນສ຺ສ ປຐມໂຠຊເນ ອາປຕ຺ຕິປ຺ປສງ຺ຄນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ‘‘ເຍນ ເຍນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິມນ຺ຕນປຏິປາຏິຍາ ຠຸຎ຺ຊຕີຕິ ປາຬີຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ນິຈ຺ຈຠຕ຺ເຕ’’ຕິອາທິປາຬິວິໂຣຘໂຕ.

ຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ລທ຺ຘຠຕ຺ຕໍ ກສ຺ມາ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ນ ລຠຕີຕິ ເຈ? ‘ປຣມ຺ປຣໂຠຊນໍ ນາມ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ໂຠຊນານໍ ອຎ຺ຎຕເຣນ ໂຠຊເນນ ນິມນ຺ຕິໂຕ, ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ໂຠຊນານໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊຕິ, ເອຕໍ ປຣມ຺ປຣໂຠຊນໍ ນາມາ’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ຍທິ ເອວໍ ນິຈ຺ຈຠຕ຺ຕາທິກມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ນິຈ຺ຈຠຕ຺ຕາທິ ໂອທິສ຺ສກນ຺ຕິ ເຈ? ຕໍ ນ, ຕທຎ຺ຎສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ຘເນນ ນິປ຺ຜນ຺ນສ຺ສ, ສງ຺ຆໂຕ ລທ຺ຘສ຺ສ ວາ ປາໂຕ ປຈນກຍາຄຸ ເຈ ຆນາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສາປິ, ເອກກຸຏິກໍ ຄາມໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫຣໂຕ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍວເສນ ລຠິຕພ຺ພນິຈ຺ຈຠຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ອກປ຺ປິຍຠາວປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍວເສນ ລທ຺ຘໍ ນ ກປ຺ປຕິ ນິມນ຺ຕນການໍ ອປ຺ປສາທາວຫນໂຕຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ປຎ຺ຈ ໂຠຊນານິ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຈນວິໂຣຘໂຕ. ຂາທນີຍມ຺ປິ ຫິ ປຣສ຺ສ ຂາທິຕ຺ວາ ຠຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນິມນ຺ຕນໂຠຊນໍ ອຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ອປ຺ປສາທໍ ກໂຣຕິ ເອວ, ຕສ຺ມາ ອປ຺ປສາທາວຫໍ ອປ຺ປມາຓໍ, ຕສ຺ມາ ນິຈ຺ຈຠຕ຺ຕາທິ ໂອທິສ຺ສກໍ ນ ສມ຺ຠວຕິ. ອປິຈ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສທ຺ຘິໍ ອິຘ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ ຍໍ ຍໍ ຂມຕິ, ຕໍ ຕໍ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ສພ຺ໂພປິ ເກສຎ຺ຈິ ອາຈຣິຍານໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ. ອາຈຣິຍສ຺ສ ປນ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ອນ຺ເຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ‘‘ຂີຣໍ ວາ ຣສໍ ວາ ປິວໂຕ ອມິສ຺ສມ຺ປີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄຓ຺ຐິປເທ ‘‘ເຫຏ຺ຐາ ໂອທເນນາມິສ຺ເສຕ຺ວາ ອຸປຣິ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

ມຫາອຸປາສໂກຕິ ເຄຫສາມິໂກ. ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຈເນນ ກຸຣຸນ຺ທິຍໍ ‘‘ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຈນໍ ວິຣຸທ຺ຘໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ອຘິປ຺ປາໂຍ ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ວິຈາຣິໂຕ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ຈາຣິຕ຺ຕໂຕຕິ ‘ສນ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອນາປຸຈ຺ຉາ’ຕິ ປຣໂຕ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຈີກມ຺ມໍ ອວິກປ຺ປນໍ. ເອຕ຺ຖ ‘‘ມຫາອຸປາສໂກ ຠິກ຺ຂູ ນິມນ຺ເຕຕິ…ເປ… ປຈ຺ຉາ ລທ຺ຘໍ ຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ. ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ລທ຺ຘຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊຕິ, ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຈນໂຕ, ‘‘ກາລສ຺ເສວ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊິມ຺ຫາ’’ຕິ ປາຬິໂຕ, ຂນ຺ຘເກ ‘‘ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ນິມນ຺ຕເນ ອຎ຺ຎສ຺ສ ໂຠຊ຺ຊຍາຄຸ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພາ, ໂຍ ປຣິຠຸຎ຺ເຊຍ຺ຍ, ຍຖາຘມ຺ໂມ ກາເຣຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໘໓) ວຈນໂຕ ຈ ນິມນ຺ເຕຕ຺ວາ ວາ ປເວເທຕຸ ອນິມນ຺ເຕຕ຺ວາ ວາ, ປຐມຄຫິຕນິມນ຺ຕນສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປຐມນິມນ຺ຕນໂຠຊນໂຕ ອຎ຺ຎໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຣສນ຺ຕກໍ ໂຠຊນໍ ປຣມ຺ປຣໂຠຊນາປຕ຺ຕິໍ ກໂຣຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ, ສງ຺ຆຄຓໂຕ ລທ຺ຘໍ ວາ ອຄຫຏ຺ຐສນ຺ຕກໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນິມນ຺ຕນໂຕ ປຐມໍ ນິພທ຺ຘຕ຺ຕາ ປນ ນິຈ຺ຈຠຕ຺ຕາທິ ປຣສນ຺ຕກມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ. ຂນ຺ຘເກ ‘‘ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ…ເປ… ຍຖາຘມ຺ໂມ ກາເຣຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໘໓) ວຈນໍ ປຣສນ຺ຕກໂຠຊນວຸຕ຺ຕນິຍມນໍ. ຕໂຕ ຫຕ຺ຖໂກວ ໂນ ຕກ຺ໂກຕິ ອາຈຣິໂຍ.

ປຣມ຺ປຣໂຠຊນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ກາຓມາຕາສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໓໑-໓. ປຏິຍາໂລກນ຺ຕິ ປຈ຺ຉິມໍ ເທສໍ. ປູວຄຓນາຍາຕິ ອຕິຣິຕ຺ຕປູວຄຓນາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສເຈ ‘‘ອປາເຖຍ຺ຍາທິອຕ຺ຖາຍ ສຊ຺ຊິຕ’’ນ຺ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ອຈິຕ຺ຕກຕ຺ຕາ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ເອວ. ອຖ ອຸຄ຺ຄຫິຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ນ ມຸຈ຺ຈຕິເຍວ. ອສໍວິຠາເຄ ປນ ອນາປຕ຺ຕິ ອກປ຺ປິຍຕ຺ຕາ. ອຈິຕ຺ຕກຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຊານນາຠາເວເນວ, ນ ວຕ຺ຖຸຊານນາຠາເວນາຕິ ເອເກ. ນ, ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ປາເຖຍ຺ຍາທິອຕ຺ຖາຍ ສຊ຺ຊິຕຠາວຊານນ’’ນ຺ຕິ ອງ຺ເຄສຸ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ໂປຣາຓຄຓ຺ຐິປເທ ປເນວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອເກນ ວາ ອເນເກຫິ ວາ ທ຺ວຕ຺ຕິປຕ຺ຕປູເຣສຸ ຄຫິເຕສຸ ເຕສໍ ອນາໂຣຈເນນ ວາ ສຍໍ ວາ ຊານິຕ຺ວາ ໂຍ ອຎ຺ຎໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ. ເອກໂຕ ຕີສຸ, ຈຕູສຸ ວາ ປວິຏ຺ເຐສຸ ເອເກນ ເຈ ທ຺ເວປຕ຺ຕປູຣາ ຄຫິຕາ, ທຸຕິເຍ ທ຺ເວ ຄຓ຺ຫນ຺ເຕ ປຐໂມ ເຈ ນ ນິວາເຣຕິ, ປຐມສ຺ສ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ນິວາເຣຕິ ເຈ, ອນາປຕ຺ຕິ, ທຸຕິຍສ຺ເສວ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ. ສເຈ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ນ ວທຕິ, ໂປຣາຓຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາວເສນ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ກາຓມາຕາສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ທຸກ຺ກຏໍ. ‘‘ອຕິເຣກປຏິຄ຺ຄຫຓ’’ນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຈມໍ ອງ຺ຄໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອປ຺ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ນ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ກຕ຺ຕພ຺ພາກຣຓໂຕ ປນ ທຸກ຺ກຏໍ. ອຎ຺ຎຖາ ກິຣິຍາກິຣິຍໍ ອິທໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ອນິວາຣຓໍ, ອນາໂຣຈນໍ ວາ ຉຏ຺ຐງ຺ຄໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ເອກນິກາຍິການໍ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອາສນ຺ນວິຫາຣຠິກ຺ຂູ, ອາສນ຺ນອາສນສາລາຄຕາ ວາ ສເຈ ວິສຠາເຄຫິ ອານີຕໍ ນ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ‘ອາຣາມິກາທີນໍເຍວ ວາ ທາເປນ຺ຕີ’ຕິ ຊານາຕິ, ຍຕ຺ຖ ປຣິໂຠຄໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕຕ຺ຖ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ທ຺ວຕ຺ຕິປຕ຺ຕປູຣາ’ຕິ ວຈນໂຕ ປຈ຺ຉິອາທີສຸ ອຘິກມ຺ປິ ຄຓ຺ຫໂຕ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ເກຈິ ວິນຍຘຣມານິໂນ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍເຍວ ນິສີທຕຸ, ອາຈຣິຍາ ປນ ‘‘ປຈ຺ຉິອາທີສຸປິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຕ຺ຕສ຺ສ ປມາຓວເສນ ທ຺ວຕ຺ຕິປຕ຺ຕປູຣາ ຄເຫຕພ຺ພາ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທກຖາ ເຫສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ກາຓມາຕາສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ປຐມປວາຣຓສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໒໓໖. ຍາວທຕ຺ຖປວາຣຓາຍ ປວາຣິຕາ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ປວາຣິຕາ’’ອິຈ຺ເຈວ ອຘິປ຺ເປຕາ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາວ, ອຖ ໂຂ ປຈ຺ຉິມາວ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາ.

໒໓໗. ‘‘ອລເມຕໍ ສພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຕິຣິຕ຺ຕໍ ນາມ ໂຫຕິ. ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ອິທມ຺ປິ ເຕ ອຘິກໍ, ອິໂຕ ອຎ຺ຎໍ ນ ລຈ຺ຉຕີຕິ ກິຣ ອຕ຺ໂຖ.

໒໓໘-໙. ‘‘ອສນໍ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ ເອເຕເນວ ‘‘ຠຸຕ຺ຕາວີ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ວິສຸໍ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ ນຕ຺ຖິ. ຍທິ ອຕ຺ຖິ, ອງ຺ຄານໍ ຉກ຺ກຕ຺ຕທສ຺ສນນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕນ຺ຕິອາທິ ປວາຣຓງ຺ຄານໍ ປຎ຺ຈກຕ຺ຕທສ຺ສນໍ. ວຣໂກຕິ ໂຍ ໂກຈິ ວຣໂກ. ‘‘ປວາຣຓໍ ປນ ຊເນຕິເຍວາຕິ ວິສຸໍ ສິຕ຺ຖໍ ໂວທກໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ປວາຣຓໍ ນ ຊເນຕິ. ຍາຄຸໍ ວາ ປິວນ຺ໂຕ ປຐມໍ ອຸທກໍ ປິວຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ອວສິຏ຺ຐໍ ເຫຏ຺ຐາສິຕ຺ຖໍ ປວາຣຓໍ ນ ຊເນຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ອຸປຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ‘‘ຊເນຕິເຍວາ’’ຕິ ວທຕິ, ຕໍ ນ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ ອາຈຣິຍາ. ຠຊ຺ຊິຕປິຏ຺ຐນ຺ຕິ ຕຓ຺ຑຸລຈຸຓ຺ຓເມວ. ຠຊ຺ຊິຕສຕ຺ຕຸໂຍ ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ກຕໂມທໂກ ສຕ຺ຕຸໂມທໂກ.

‘‘ຍາຄຸສິຕ຺ຖມຕ຺ຕາເນວ ທ຺ເວ…ເປ… ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ນ ປວາເຣຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຣຈງ຺ກມຈ຺ຉາທໂຍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປກ຺ກຍາຄຸໍ ປິວນ຺ໂຕ ສເຈ ອຎ຺ຎໍ ຕາທິສໍເຍວ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ປວາຣຓາ ນ ໂຫຕີຕິ ກິຣ ຘມ຺ມສິຣິຕ຺ເຖໂຣ. ສເຈ ອຎ຺ຎໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ນ ປວາເຣຕິ. ກສ຺ມາ? ອສນສງ຺ຂາຕສ຺ສ ວິປ຺ປກຕໂຠຊນສ຺ສາຠາວໂຕ. ໂຠຊນສາລາຍໍ ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ເຈ, ອຕ຺ຕໂນ ອປາປຸຓນໂກຏ຺ຐາສໍ ອຠິຫຏໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ນ ປວາເຣຕິ. ກາມໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ປຕ຺ເຕ ປນ ອາຣາມິໂກ ອາກິຣຕິ, ຕໂຕ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ອິທຎ຺ຫິ ພຸທ຺ຘປ຺ປຏິກຸຏ຺ຐອເນສນາຍ ອຸປ຺ປນ຺ເນເຍວ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ຍຖາ ຫິ ສງ຺ຆໂຕ ອຸທ຺ຘຏປິຓ຺ຑໍ ທຸສ຺ສີໂລ ເທຕິ, ຕໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ນ ປວາເຣຕິ, ເອວໍສມ຺ປທມິທໍ. ‘‘ວິສຠາໂຄ ລຊ຺ຊີ ເຈ ເທຕິ, ຕໍ ເຕນ ສມ຺ໂຠຄໍ ອກຕ຺ຕຸກາມຕາຍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ປວາເຣຕີຕິ ອປເຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິເວສນາຍາຕິ ຠຕ຺ຕຄ຺ເຄ. ‘‘ມໍເສນ ຣສໍ, ມໍສຎ຺ຈ ຣສຎ຺ຈ ມໍສຣສນ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊນໂຕ ‘ມໍສຣສ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປຏິກ຺ເຂປໂຕ ໂຫຕິ, ມໍສສ຺ສ ຣສໍ ມໍສຣສນ຺ຕິ ວິຄ຺ຄໂຫ ນາຘິປ຺ເປໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມໍສກຣມ຺ພໂກ ນາມ…ເປ… ວຏ຺ຏຕີຕິ ສຸທ຺ຘຍາຄຸ ເອວ ໂຫຕິ. ອປ຺ປວາຣຓມິສ຺ສກກຣມ຺ພໂກເຍວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ປວາເຣຕິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ປຣໂຕ ‘‘ອິທຎ຺ຈ ກຣມ຺ພເກນ ນ ສມາເນຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕໍ ອຠິຫຣິຕ຺ວາ ກຎ຺ຊິຍໍ ຄຓ຺ຫຖາ’ຕິ ວທນ຺ຕໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ປວາຣຓາ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ຈ ‘‘ມິສ຺ສກຍາຄຸໍ ຄຓ຺ຫຖາ’ຕິ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘ສມ຺ມິສ຺ສິຕໍ ວິສຸໍ ກຕ຺ວາ ເທຕີ’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍສ຺ມາ ຍາຄຸມິສ຺ສກນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປທທ຺ວເຍ ປວາຣຓາຣຫສ຺ສ ນາມຄ຺ຄຫຓໍ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຣ ເຈ ຍາຄຸ ພຫຸຕຣາ ວາ ໂຫຕິ ສມສມາ ວາ, ນ ປວາເຣຕິ. ກສ຺ມາ? ຕຕ຺ຖ ອຠິຫາຣກປຏິກ຺ເຂປການໍ ຍາຄຸສຎ຺ຎຕ຺ຕາ. ຍາຄຸ ເຈ ມນ຺ທາ, ຠຕ຺ຕໍ ພຫຸຕຣໍ, ປວາເຣຕິ. ກສ຺ມາ? ເຕສໍ ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ຕຕ຺ຖ ຠິນ຺ນສຎ຺ຎຕ຺ຕາຕິ ຕກ຺ໂກ ອາຈຣິຍສ຺ສ. ຠຕ຺ຕມິສ຺ສເກ ປວາຣຓາຣຫສ຺ສ ນາມສ຺ສ ສພ຺ຠາວໂຕ ສພ຺ພທາ ປວາເຣຕິ ເອວ. ມິສ຺ສເກ ປນ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ກາຣຓໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ວິສຸໍ ກຕ຺ວາ ເທຕີຕິ ຍຖາ ຠຕ຺ຕສິຏ຺ຐໍ ນ ປຕຕິ, ຕຖາ ຄາຬ຺ຫໍ ຫຕ຺ເຖນ ປີເຬຕ຺ວາ ປຣິສ຺ສາເວຕ຺ວາ ເທຕິ.

ອກປ຺ປິຍກຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ກປ຺ປິຍໍ ອກາຣາປິເຕຫິ ກທລິປ຺ຜລາທີຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຕິຣິຕ຺ຕໍ ກປ຺ປິຍໍ ກາຣາເປຕ຺ວາປິ ຕໍ ກທລິປ຺ຜລາທິໍ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສໍ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອມິສ຺ສກຣສຕ຺ຕາ ປຸນ ຕານິ ກປ຺ປິຍໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຠາຊເນ ຐເປຕ຺ວາ ອຕິຣິຕ຺ຕໍ ກາເຣຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ກສ຺ມາ? ປຸພ຺ເພ ເຕສຸ ວິນຍກມ຺ມສ຺ສ ອນາຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ຠຸຕ຺ຕາວິນາ ຈ ປວາຣິເຕນ ອາສນາ ວຸຏ຺ຐິເຕນ ກຕ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ຠຸຕ຺ຕາວິນາ ອປ຺ປວາຣິເຕນ ອາສນາ ວຸຏ຺ຐິເຕນ ກຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ສິທ຺ຘໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປາໂຕວ ອທ຺ຘານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕສຸ ທ຺ວີສຸ ເອໂກ ປວາຣິໂຕ ອວຸຏ຺ຐິໂຕ ຕຕ຺ຖ ນິສີທຕິ, ໂສ ອິຕເຣນ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ລທ຺ຘໍ ຠິກ຺ຂໍ ອຕ຺ຕນາ ອຠຸຕ຺ວາປິ ‘ອລເມຕໍ ສພ຺ພ’ນ຺ຕິ ກາຕຸໍ ລຠຕິ ເອວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸກ຺ກປກ຺ເຂ ‘‘ຠຸຕ຺ຕາວິນາ ກຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິມິນາວ ສິທ຺ຘໍ, ຕສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ອຕ຺ຕໂນ ສຕ຺ຕງ຺ຄານິ ນ ປູເຣນ຺ຕິ, ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ປຏິຠາເຄນ ສຕ຺ຕ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຠຸຕ຺ຕາວິນາ ອປ຺ປວາຣິເຕນ ອາສນາ ວຸຏ຺ຐິເຕນ, ອວຸຏ຺ຐິເຕນ ວາ ກຕໍ ໂຫຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ປວາຣິເຕນ ອາສນາ ອວຸຏ຺ຐິເຕເນວາ’’ຕິ ອິມໍ ປນ ອຕ຺ຖວິກປ຺ປໍ ທີເປຕຸໍ ‘‘ສຕ຺ຕງ຺ຄານິ ວຸຕ຺ຕານີ’’ຕິປິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ໂສ ປຸນ ກາຕຸໍ ນ ລຠຕິ ປຐມໍ ກຕສ຺ສ ປຸນ ເຕເນວ ກຕ຺ຕພ຺ພປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ຍຎ຺ຈ ອກຕໍ, ຕໍ ກຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ໂສວ ປຐໂມ ປຸນ ກຕ຺ຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຠາຊເນ ປຸພ຺ເພ ອກຕໍ ກາຕຸໍ ລຠຕິ. ທຸຕິໂຍ ປຐມຠາຊເນປິ ກາຕຸໍ ລຠຕິ. ‘‘ເຍນ ອກຕໍ, ເຕນ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມເມວຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເຍນ ຍໍ ປຐມໍ ກປ຺ປິຍໍ ກຕໍ, ຕເມວ ໂສ ປຸນ ກາຕຸໍ ນ ລຠຕິ, ອຎ຺ເຎນ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕນ຺ຕິ ຕໍ ປຐມໍ ກຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເປເສຕ຺ວາ ກາເຣຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ເຈ ຄໂຕ, ຕຕ຺ຣຏ຺ເຐນ ເອເກນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິຄ຺ຄາເຫຕ຺ວາ ອປເຣນ ກາເຣຕພ຺ພນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ເອໂກວ ເອວເມວ ກາຕຸໍ ນ ລຠຕີຕິ. ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຄິລານໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສາ’ຕິອາທິວຈນໂຕ ວິຫາຣາທີສຸ ຄິລານສ຺ສ ປາປຸຓນໂກຏ຺ຐາສມ຺ປິ ຄິລານາຕິຣິຕ຺ຕໍ ນາມ, ຕສ຺ມາ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອາຫາຣຕ຺ຖາຍາຕິ ວິກາເລ ເອວາຕິ ເອເກ.

໒໔໑. ກາຍກມ຺ມໍ ອຊ຺ໂຌຫຣຓໂຕ. ວຈີກມ຺ມໍ ວາຈາຍ ‘‘ອຕິຣິຕ຺ຕໍ ກໂຣຖ ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ອກາຣາປເນນາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ປຐມປວາຣຓສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ທຸຕິຍປວາຣຓສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໒໔໓. ສາຘາຣຓເມວາຕິ ສພ຺ພປວາຣຓານໍ ສາຘາຣຓໍ ‘‘ຍາວຕ຺ຕກໍ ອິຈ຺ຉສີ’’ຕິ ອິທໍ.

ທຸຕິຍປວາຣຓສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ວິກາລໂຠຊນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໒໔໗-໙. ນຏານໍ ນາຏການິ ນຏນາຏການິ, ສີຕາຫຣຓາທີນິ. ມູລຎ຺ຈ ຕໍ ຂາທນີຍຎ຺ຈາຕິ ມູລຂາທນີຍໍ. ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ປິຏ຺ຐນ຺ຕິ ຈຸຓ຺ຓໍ. ຂາຣກມູລນ຺ຕິ ຍູປສມູລໍ. ຈຈ຺ຈຸມູລໍ ເນຬິຍມູລໍ. ຕມ຺ພກໍ ວຈໍ. ຕຓ຺ຑຸເລຍ຺ຍກໍ ຈູຬກຸຫຸ. ວຕ຺ຖຸເລຍ຺ຍກໍ ມຫາກຸຫຸ. ວຊກລິ ນິໂກຏ຺ຐໍ. ຊຊ຺ຌຣີ ຫິຣໂຕ.

ໂກຏ຺ຐໍ ຊຣຏ຺ຐໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຄຓ຺ຐິ ມຸຫຸກຸລມຸທຸ ວິຈຍຕ຺ຖ ວຊມຸຊຸ ວທຸຬວິ.

ວຊ຺ຊເຍຕິເມ ກິໍສຸກໍ, ຫລິທ຺ທິ. ກເສຣຸໂກ, ກຏິພລວນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ນາມໍ. ອມ຺ພາຏກໍ ອມູລກໍ ປິຒລ ກກ຺ກຸລ. ມສາລຸ ກິນຬ. ອາລຸວ ກຬິ ຕຑ຺ຒິອຬິ ອລສ ກຏິສ຺ສລ ນເມທຕິ ເມຣ. ສິຄ຺ຄຸ ສີຣິ ໂກຬ ກາລກໍ ເນກຬວິ. ຂີຣວລ຺ລິກນ຺ໂທ ຕຸມູໂຣຣິໂຍ ໂຫຕິ. ສງ຺ຂໂຕ ໂຘວນເມວ. ອຍໍ ‘‘ປຣິສງ຺ຂາໂຣ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ຂີຣກາໂກລີ ກິຣິກເວຬິ. ຊີວິກໍ ຊີວິຫິ. ອຸສຠກ ອຸມ຺ມສຸວິຍິ.

ຫິນ຺ຕາລໍ ກິຕິລິ. ກຸນ຺ຕາລ ໂຕໂຫ ຕິລິສຕາ ປທິກຬິໂຣ ປຏເສວລກຬິ. ກຣມນ຺ທກໍ ກຣມ຺ພ ທຓ຺ໂຑກິຣ ອຸທກໂຊຕິ ກຓ຺ຑໂກ. ‘‘ສິງ຺ຆຕໂກຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ຜຄ຺ຄວ ຫກິຬິ. ນຕ຺ຕມາລນ຺ຕິ ກຣຎ຺ຊິ.

ເສລ຺ລຸ ໂລໂຫລິຍໍ. ກາສມທ຺ທກ ກຸທຸວວລິ ອນສິກິນ. ອຸມ຺ມາທິຍ ເມເລລິທິຍ. ຈີນມຸຄ຺ໂຄ ເວນມຸຕ຺ຕິ ຫຸຣມຸຄ຺ຄ. ຣາຊມາໂສ ມາຫວິລິຕິ. ອຄ຺ຄິມນ຺ໂຕ ມຸຎ຺ຈິ. ສຸນິປຓ຺ຓໂກ ຕິປິລວນິນາຬິກາ ຕິລກ. ຠູມິຍໍ ຊາຕໂລຓີຕິ ເອຕ຺ຖ ໂລຓີນາມສ຺ສ ສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ‘‘ຠູມິຍ’’ນ຺ຕິ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ພ຺ຣຫ຺ມີປຕ຺ຕໍ ເທເມເຕເຍ ປຓສາ. ‘‘ທີປວາສິໂນ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ ສິຖິລໍ ກຕ຺ວາ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ‘‘ຂາທນີຍຕ຺ຖໍ ຜຣຕີຕິ ລກ຺ຂເຓນ ອສມານຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປເທລິວິນິເຕກິ. ສຸລສິປຓ຺ຓນ຺ຕິ ຕສາປລິກໍ.

ອຄນ຺ຘິກປຸປ຺ຜໍ ກຣິສ຺ສເຍຕິ ເຈກວາທິທປຸປ຺ຜໍ ເຈເລປຕິມລໍ. ຊີວນ຺ຕີປຸປ຺ຜໍ ຊີວິຕນ຺ທິຄມລ. ພກຸລ ມຸຖຸວລ. ກຸຍ຺ຍກ ປຸນປຸນ຺ນາມປຸນ຺ນຣາ, ຊາຕິສຸມນ. ນວມາລິກາ ເຈເຫມລ.

ຕິນ຺ຕິຓິກ ກຈິນີ ວິເລຍິ. ມາຕຸລຸງ຺ຄ ລວໂນ. ປຸສ຺ສຜລ ສຸປຸລິ. ຕິມ຺ພຣູສກ ຕິຄິພ຺ເພເຣຫິຕິ ສຸສຕຸຘຸຕ. ຕິປຸສວາຕິງ຺ຄຓ ຘຸຕຕິເກຓ ປຏິຍິ. ໂຈຈ ວຣິຍິເຍລິ. ໂມຈ ອຕິເຣລິ. ໂຄຏ຺ຐຜລໍ ປູວຜລນ຺ຕິ ເອເກ. ໂກຏ຺ຐເສ ກິຣ ອຈ຺ຉິວ.

ອສມຸສ຺ສິ ພິມ຺ພ ອິຕິ ເກຈິ. ກາສ຺ມຣີຕິ ເສປຓ຺ຓິ. ອຕິເຕເມຕິ ກຣິຍເມຕິສ຺ສ. ຊາຕິຜລໍ ກຕໍເມຕິ. ກຏຸກຜລໍ ຕິຣິຣກ.

ຕຣຸຓຜລໍ ກິຣິອຸປຸລຸ. ໂປກ຺ຂຣຏ຺ຐິ ກິຎ຺ຈກ຺ຂຏ຺ຐິ. ສິທ຺ຘຕ຺ຖກໍ ສາສປໍ ເສຕວຓ຺ຓໍ. ຣາຊິກໍ ຣຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ຫິງ຺ຄຸໍ ຫິງ຺ຄຸຊຕຸນ຺ຕິ ສພ຺ພາປິ ຫິງ຺ຄຸວິກຕິໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຫິງ຺ຄຸຊຕຸ ນາມ ປຕ຺ຕສາຂາ ປຈິຕ຺ວາ ກາຕພ຺ພາ. ສາຂາ ປຈິຕ຺ວາ ກຕາ ສິປາຏິກາ. ອຎ຺ເຎຫິ ມິສ຺ເສຕ຺ວາ ກຕາຕິ ເກຈິ. ຕກໍ ກຏ຺ຐຊນ຺ຕິ ອຄ຺ຄິເກຬິນິ. ນິກິຕິສ຺ສາກາເລສໂຍ. ຕິເມຣ, ຕກປຕ຺ຕິ ປສາຂາປຕ຺ເຕ ປຈິຕ຺ວາ ກາຕພ຺ພາ. ‘‘ຕກປຓ຺ຓິ ສາວຕິ ເອວ ກາຕພ຺ພາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

ວິກາລໂຠຊນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ສນ຺ນິຘິກາຣກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໒໕໓. ອປຣຊ຺ຊຸ ສນ຺ນິຘິ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຊ຺ຊ ປຏິຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ນ ເກວລໍ ປຏິຄ຺ຄຫິຕເມວ, ອຖ ໂຂ ອຸຄ຺ຄຫິຕກມ຺ປິ, ເຕເນວ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາຕິ ເອວໍ ສນ຺ນິຘິກຕໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຍາວກາລິກໍ ວາ ຍາມກາລິກໍ ວາ ອຊ຺ໂຌຫຣິຕຸກາມຕາຍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ຕາວ ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ຕໍ ປຐມເມວ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ, ‘‘ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ຕາວາ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ເວທິຕພ຺ພເມຕໍ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ກາເລ ຄຫິຕໍ ອຊ຺ຊ ປຏິຄ຺ຄຫິຕ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ຍຖາ ປຎ຺ຈ ເຠສຊ຺ຊານິ ອຸຄ຺ຄຫິຕການິ ອນຘິປ຺ເປຕານິ. ສຕ຺ຕາຫາຕິກ຺ກເມ ອນາປຕ຺ຕິ ອນຊ຺ໂຌຫຣຓີຍຕ຺ຕາ, ຕຖາ ອິຘາປິ ອຸຄ຺ຄຫິຕກໍ ນາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ? ເອຕ຺ຖ ວຸຈ຺ຈຕິ – ເຠສຊ຺ຊສິກ຺ຂາປເທ (ປາຣາ. ໖໑໘ ອາທໂຍ) ອຸຄ຺ຄຫິຕກໍ ນາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ກາລາຕິກ຺ກມນມຕ຺ເຕນ ຕຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ເອຕ຺ຖ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ກາລາຕິກ຺ກມນມຕ຺ເຕນ ອາປຕ຺ຕິປ຺ປສງ຺ຄາຠາວໂຕ. ອຊ຺ໂຌຫຣເຓເນວ ຫິ ເອຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ຕສ຺ມາ ອນຸຄຓ຺ຐິປທມເຕນ ອຊ຺ຊ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປຸນທິວເສ ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ທ຺ເວ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ອາປຊ຺ຊຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິຈາຣຓາ – ອຕ຺ຕນາ ຠຸຎ຺ຊິຕຸກາໂມ ອຊ຺ຊ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປຸນທິວເສ ຠຸຎ຺ຊຕິ, ທ຺ເວ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ສາມເຓຣາທີນໍເຍວ ອຕ຺ຖາຍ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຄຫິຕໍ ປຸນທິວເສ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ອາປຕ຺ຕິຍາ ນ ກາເຣຕພ຺ໂພຕິ. ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖາຍມຘິປ຺ປາໂຍ – ສເຈ ເພລຏ຺ຐສີໂສ ວິຍ ທຸຕິຍຕຕິຍາທິທິວສຕ຺ຖາຍ ອຊ຺ຊ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສາມເຓຣາທີນໍ ໂຄປນຕ຺ຖາຍ ເທຕິ, ຕສ຺ສ ປຸນທິວເສ ອຊ຺ໂຌຫຣຓຕ຺ຖໍ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາຕິ ສມ຺ຠວຕິ. ສຍເມວ ສເຈ ຕໍ ໂຄເປຕ຺ວາ ຐເປຕິ, ປຸນທິວເສ ປຕິຕໍ ກຈວຣໍ ທິສ຺ວາ ວິມຕິວເສນ ວາ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫໂຕ ປຏິຄ຺ຄຫຓໂຕວ ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາຕິ ສມ຺ຠວຕິ. ໂນ ເຈ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕໍ ທຸກ຺ກຏໍ ນຕ຺ຖິ. ‘‘ອິທຎ຺ຫິ ‘ເອກໍ ປາທໍ ອຕິກ຺ກາເມຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສາ’ຕິອາທິ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຍ ປນ ເອກປ຺ປຫາເຣເນວ ທ຺ເວປິ ປາເທ ອຕິກ຺ກາເມຕິ, ຕສ຺ສ ຕໍ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ ນຕ຺ຖິ, ເອວໍສມ຺ປທມິທນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຖ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຠາວໍ ອວິຊຫນ຺ຕເມວ ສນ຺ນິຘິໍ ຊເນຕີຕິ ຘມ຺ມສິຣິຕ຺ເຖໂຣ, ຕໍ ‘‘ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ປາຬິຍາ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ກປາເລນ ປີໂຕ ປນ ສ຺ເນໂຫ ອພ຺ໂພຫາຣິໂກ. ກິຎ຺ຈາປິ ອຸຓ຺ເຫ ໂອຕາເປນ຺ຕສ຺ສ ປຄ຺ຆຣຕິ, ຕຖາປິ ‘‘ເຠສຊ຺ຊສິກ຺ຂາປເທ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕຣຖາ ກປາເລນ ປີຕາ ສປ຺ປິອາທໂຍປິ ສຕ຺ຕາຫາຕິກ຺ກເມ ອາປຕ຺ຕິໍ ຊເນຍ຺ຍຸນ຺ຕິ. ສຍໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອິຘາປິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕວິຘິເຍວ. ທຸທ຺ໂຘຕປຕ຺ຕກຖາປິ ເອເຕນ ສເມຕິ ວິຍ. ອາຫາຣຕ຺ຖາຍາຕິ ກາເລປິ ລພ຺ຠຕິ. ປກຕິອາມິເສຕິ ກປ຺ປິຍາມິເສ. ສາມິເສນ ມຸເຂນ ອຊ຺ໂຌຫຣໂຕ ທ຺ເວຕິ ‘‘ຫິຍ຺ໂຍ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຍາມກາລິກໍ ອຊ຺ຊ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ສາມິເສນ ມຸເຂນ ອຊ຺ໂຌຫຣໂຕ ທ຺ເວ ປາຈິຕ຺ຕິຍານີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ອຊ຺ຊ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ຍາວກາລິກມ຺ປິ ຫິ ຍາມາຕິກ຺ກນ຺ຕປານເກນ ສໍສຏ຺ຐໍ ສນ຺ນິຘິໍ ກໂຣຕິ. ອກປ຺ປິຍມໍເສສຸ ມນຸສ຺ສມໍເສ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ເສສມໍເສ ທຸກ຺ກຏຎ຺ຈ ວຑ຺ຒຕິ.

໒໕໕. ສຕ຺ຕາຫກາລິກໍ ຍາວຊີວິກໍ ອາຫາຣຕ຺ຖາຍາຕິ ກາເລປິ ທຸກ຺ກຏເມວ ສນ຺ນິຘິໍ ອນາປຊ຺ຊນໂຕຕິ ເກຈິ. ຕທຫຸ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ຕທຫຸ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເຈ? ນ, ປາຬິຍມ຺ປິ ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ວິເສສສ຺ສ ນຕ຺ຖິຕາຍ. ເຠສຊ຺ຊສິກ຺ຂາປເທ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ຍຖາສຸຂໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ອາຫາເຣ ສປ຺ປິອາທິ ສງ຺ຄຫໍ ຍາຕິ, ເຕນ ຕຄ຺ຄຕິກວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ເຠສຊ຺ຊວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຸປຕິສ຺ໂສ.

ສນ຺ນິຘິກາຣກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ປຓີຕໂຠຊນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໒໕໙. ອກປ຺ປິຍສປ຺ປິນາຕິ ເຍສໍ ມໍສໍ ນ ກປ຺ປຕິ, ເຕສໍ ສປ຺ປິນາ. ‘‘ວສາເຕລຎ຺ຫິ ຐເປຕ຺ວາ ອກປ຺ປິຍສປ຺ປິ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ວິສງ຺ເກຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ສູໂປທນວິຎ຺ຎຕ຺ຕິປິ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາຍິການີຕິ ກາເຍນ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພານິ.

໒໖໑. ມຫານາມສິກ຺ຂາປເທນ ກາເຣຕພ຺ໂພຕິ ສງ຺ຆວເສນ ປວາຣິເຕ ເຠສຊ຺ຊຕ຺ຖາຍ ສປ຺ປິອາທິປຎ຺ຈກໍ ວິຎ຺ຎາເປຕິ ເຈ, ຕຕ຺ຖ ‘‘ນ ເຠສຊ຺ເຊນ ກຣຓີເຍນ ເຠສຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເຕນ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປາຬິມຸຕ຺ຕເກສຸ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນີນມ຺ປິ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ.

ປຓີຕໂຠຊນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ທນ຺ຕໂປນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໒໖໔-໕. ມຸຂທ຺ວາຣນ຺ຕິ ກຓ຺ຐນາຬິ. ອຸຈ຺ຈາຣຓມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຸກ຺ຂິປິຕພ຺ພມຕ຺ຕກໍ. ກສຏໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາຕິ ສມຸທາຈາຣວເສນ, ອຉຑ຺ຑິເຕປິ ‘‘ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຫຕ຺ຖປາສາຕິກ຺ກມນ຺ຕິ ທາຍກສ຺ສ. ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ເທຕີຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ. ກຎ຺ຊິກນ຺ຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ທ຺ຣວໍ. ປຕ຺ໂຕ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ຠູມິຍໍ ຐປິເຕ ອຠິຫາຣາຠາວໂຕ. ‘‘ຍຖາ ປຐມຕຣໍ ປຕິຕເຖເວ ໂທໂສ ນຕ຺ຖິ, ຕຖາ ອາກິຣິຕ຺ວາ ອປເນນ຺ຕານໍ ປຕິຕເຖເວປິ ອຠິຫຏຕ຺ຕາ ເນວຕ຺ຖິ ໂທໂສ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ຈຣຸເກນາຕິ ຂຸທ຺ທກປິຓ຺ເຑນ. ຊາຄຣນ຺ຕສ຺ສປີຕິ ‘‘ອປິ-ສທ຺ເທນ ສຸຕ຺ຕສ຺ສປີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ເກຈີຕິ ອຠຍຄິຣິວາສິໂນ. ເຕຫິ ກາຍສໍສຄ຺ເຄ ກາຍປຏິພທ຺ເຘນາປິ ຕປ຺ປຏິພທ຺ເຘນາປິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍາປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາຍປຏິພທ຺ຘປຏິພທ຺ເຘນາຕິ ວຈນມຕ຺ຕເມເວຕໍ. ‘‘ສຕ຺ຖເກນາຕິ ປຏິຄ຺ຄຫິຕເກນາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ, ຕໍ ທຸລ຺ລິຂິຕໍ ສຕິປິ ມເລ ປຸນ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພກິຈ຺ຈາຠາວໂຕ. ເກສຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖາຍາຕິ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນານໍ ອຕ຺ຖາຍ. ‘‘ສາມເຓຣສ຺ສ ຫຕ຺ຖໍ ຜຸຏ຺ຐມຕ຺ຕເມວ ຕໍ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ.

ປຏິຄ຺ຄຫຓຸປຄຠາຣໍ ນາມ ມຊ຺ຌິມປຸຣິເສນ ອຸກ຺ຂິປິຕພ຺ພກໍ. ມູລປຏິຄ຺ຄຫຓເມວ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ມຈ຺ຉິກວາຣຓຕ຺ຖນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘ອຠຸຎ຺ຊນຕ຺ຖາຍາປິ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຄຫິເຕ ວຏ຺ຏຕີ’’’ຕິ ເຍ ວທນ຺ຕິ, ເຕ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ‘‘ສີສມກ຺ຂນເຕລໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘ອິທໍ ສີສມກ຺ຂນ’ນ຺ຕິ ອນາໂຠເຄເນວ ສຕ຺ຕາຫໍ ອຕິກ຺ກາເມນ຺ຕສ຺ສ ກິໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິ, ສຸຕ຺ຕາຘິປ຺ປາໂຍ ປນ ເອວໍ ຄເຫຕພ຺ໂພ ‘‘ມຈ຺ຉິກວາຣຓຕ຺ຖໍ ພີຊນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ລຄ຺ຄຣຊາທິມ຺ຫິ ປຕ຺ເຕ ປຕິເຕ ສຸຂໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ສກ຺ກາ’ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ປຸພ຺ເພ ປຏິຄ຺ຄຫິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິວຕ຺ຕນກຖາຍໍ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ຕຓ຺ຑຸເລສຸ ຂີເຓສຸ ເອເຕຫິ ອມ຺ຫາກໍ ຫຕ຺ຖຄເຕຫິ ສາມເຓຣສນ຺ຕເກຫິປິ ສກ຺ກາ ປຕິຏ຺ຐເປຕຸ’ນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂູນໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ເຈ ສມ຺ຠວຕິ, ‘ປຣິວຕ຺ຕນໍ ສາຕ຺ຖກ’ນ຺ຕິ ອຸປຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ເອວໍ ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕານໍ ນິຣຕ຺ຖກນ຺ຕິ ອາປນ຺ນເມວ, ຕຖາ ‘‘ປຓ຺ຑິໂຕ ເອສ ສາມເຓໂຣ ປຕ຺ຕປຣິວຕ຺ຕນໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ສຕິ, ມຍເມວ ຈ ອິມສ຺ສ ວິສ຺ສາເສນ ວາ ຍາຈິຕ຺ວາ ວາ ຠຸຎ຺ຊິສ຺ສາມາ’’ຕິ ຈິຕ຺ເຕ ສຕິ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ ກເຕປິ ປຣິວຕ຺ຕເນຕິ ຈ ອາປນ຺ນໍ, ກິໍ ພຫຸນາ. ນິຣເປກ຺ເຂເຫວ ຄຓ຺ຫິຕພ຺ພໍ, ນ ສາເປກ຺ເຂຫີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຈຣິໂຍ. ອຍເມວຕ຺ໂຖ ‘‘ສເຈ ປນ ສກ຺ໂກຕິ ວິຕກ຺ກໍ ໂສເຘຕຸໍ, ຕໂຕ ລທ຺ຘໍ ຂາທິຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຈເນນ ສິທ຺ໂຘວ. ອາຘາຣເກ ປຕ຺ໂຕ ຐປິໂຕ ໂຫຕິ ຍຖາປຏິຄ຺ຄຫິຕຠາເວ ນິຣາລໂຍ. ສມຸທ຺ໂທທເກນ ອປ຺ປຏິຄ຺ຄຫິຕເກນ. ເມຓ຺ຑກສ຺ສ ຂີຣໍ ຂີຣຕ຺ຕາວ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ປນ ຂີຣໍ ມຸເຂເນວ ປິວນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສຣີຣນິສ຺ສິຕມຫາຠູຕານິ ຫິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕານີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ, ຕທຸຠຍມ຺ປິ ‘‘ກປ຺ປິຍມໍສຂີຣໍ ວາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ.

ອປິຈ ‘‘ອປ຺ປຏິຄ຺ຄຫິຕຠາຊເນ ອຎ຺ຎຠິກ຺ຂຸສນ຺ຕເກ ອຕ຺ຕໂນ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ປກ຺ຂິປຕິ, ‘ຕໍ ໂຖກ’ນ຺ຕິ ວາ ອຎ຺ເຎນ ວາ ກາຣເຓນ ວທຕິ, ຕໍ ສພ຺ເພສໍ ນ ກປ຺ປຕິ. ກສ຺ມາ? ວິນຍທຸກ຺ກຏຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຕນາ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ ວິນຍວິຘິໍ ອກຕ຺ວາ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອວໍ ຕາທິສໍ ກິມຕ຺ຖໍ ນ ຠຸຎ຺ຊຕີຕິ? ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘ອຸຄ຺ຄຫິຕໂກ ໂຫຕີ’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ຠູມິຍໍ ວາ ຠາຊເນ ວາ ຜລໍ ວາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອາມິສໍ ວາ ຍາວຊີວິກມ຺ປິ ອປ຺ປຏິຄ຺ຄຫິຕກໍ ອຊານນ຺ໂຕ ອາມສຕິ, ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອຸຄ຺ຄຫິຕກໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອິມສ຺ສ ມເຕນ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ສເຈ ປຕ຺ເຕ ອປ຺ປຏິຄ຺ຄຫິເຕ ປິຓ຺ຑໍ ຐເປຕິ, ຕໍ ອກປ຺ປິຍໍ ອຸຄ຺ຄຫິຕກນ຺ຕິ ສິທ຺ຘໍ. ອຍເມວຕ຺ໂຖ ‘‘ສເຈ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ວາ ຍາຄຸປຈນກຠາຊເນ…ເປ… ນິຣາມິສໍ ກຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຈເນນ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ ກເຖຕພ຺ໂພ. ‘‘ກປ຺ປິຍມໍສຂີຣໍ ວາ’’ຕິ ປສງ຺ຄວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຘິ ເຈ ປຏິລທ຺ຘໍ, ຕຎ຺ຈ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ເກຈິ.

ທນ຺ຕໂປນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສມຕ຺ໂຕ ວຓ຺ຓນາກ຺ກເມນ ໂຠຊນວຄ຺ໂຄ ຈຕຸຕ຺ໂຖ.