໑. ອມ຺ພປາລິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໖໗. ເອກາຍນ຺ວາຍນ຺ຕິ ສນ຺ຘິວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ໂອ-ກາຣສ຺ສ ວ-ກາຣໍ ອ-ກາຣສ຺ສ ທີຆໍ ກຕ຺ວາ. ອຍໍ ກິຣ ສໍຍຸຕ຺ຕາຠິລາໂປ, ຕຕ຺ຖ ອຍນ-ສທ຺ໂທ ມຄ຺ຄປຣິຍາໂຍ. ນ ເກວລໍ ອຍເມວ, ອຖ ໂຂ ອຎ຺ເຎປິ ມຄ຺ຄປຣິຍາຍາຕິ ປທຸທ຺ຘາຣໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ມຄ຺ຄສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ຍທິ ມຄ຺ຄປຣິຍາໂຍ ອາຍນ-ສທ຺ໂທ, ກສ຺ມາ ປຸນ ມຄ຺ໂຄຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ເອກມຄ຺ໂຄຕິ ເອໂກວ ມຄ຺ໂຄ. ນ ຫິ ນິພ຺ພານຄາມິມຄ຺ໂຄ ອຎ຺ໂຎ ອຕ຺ຖີຕິ. ນນຸ ສຕິປຏ຺ຐານໍ ອິຘ ມຄ຺ໂຄຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ຕທຎ຺ເຎປິ ພຫູ ມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ອຕ຺ຖີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ອຕ຺ຖິ, ເຕ ປນ ສຕິປຏ຺ຐານຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕາ ຕທວິນາຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ຎາຓວີຣິຍາທໂຍ ນິທ຺ເທເສ ຄຫິຕາ, ອຸທ຺ເທເສ ສຕິຍາ ເອວ ຄຫຓໍ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ສຕິຍາ ມຄ຺ຄຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ. ນ ທ຺ເວຘາປຖຠູໂຕຕິ ອິມິນາ ອິມສ຺ສ ທ຺ວຍຠາວາຠາວໍ ວິຍ ອນິພ຺ພານຄາມິຠາວາຠາວຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ. ນິພ຺ພານຄມນຏ຺ເຐນາຕິ ນິພ຺ພານໍ ຄຈ຺ຉຕິ ເອເຕນາຕິ ນິພ຺ພານຄມນໍ, ໂສ ເອວ ອວິປຣີຕຠາວນາຍ ອຕ຺ໂຖ, ເຕນ ນິພ຺ພານຄມນຏ຺ເຐນ, ນິພ຺ພານາຘິຄມູປາຍຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຄ຺ຄນີຍຏ຺ເຐນາຕິ ຄເວສິຕພ຺ພຕາຍ.

ຣາຄາທີຫີຕິ ‘‘ຣາໂຄ ມລໍ, ໂທໂສ ມລໍ, ໂມໂຫ ມລ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໙໒໔) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕຫິ ຣາຄາທີຫິ ມເລຫິ. ສາ ປນາຍໍ ສໍກິລິຏ຺ຐຈິຕ຺ຕານໍ ວິສຸທ຺ຘິ ສິຊ຺ຌມານາ ຍສ຺ມາ ໂສກາທີນໍ ອນຸປ຺ປາທາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສກປຣິເທວານໍ ສມຕິກ຺ກມາຍາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ໂສຈນໍ ຎາຕິພ຺ຍສນາທິນິມິຕ຺ຕໍ ເຈຕໂສ ສນ຺ຕາໂປ ອນ຺ໂຕນິຊ຺ຌານໍ ໂສໂກ. ຎາຕິພ຺ຍສນາທິນິມິຕ຺ຕເມວ ໂສກາຘິກຕາຊນິໂຕ ‘‘ກຫໍ ເອກປຸຕ຺ຕກາ’’ຕິອາທິນາ ປຣິເທວນວເສນ ວາຈາວິປ຺ປລາໂປ ປຣິເທວນໍ ປຣິເທໂວ. ຕສ຺ສ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໍ ອິຘ ສມຕິກ຺ກໂມຕິ ອາຫ ‘‘ປຫານາຍາ’’ຕິ. ທຸກ຺ຂໂທມນສ຺ສານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເຈຕສິກທຸກ຺ຂຕາຍ ໂທມນສ຺ສສ຺ສປິ ທຸກ຺ຂສທ຺ເທເນວ ຄຫເຓ ສິທ຺ເຘ ສທ຺ເທນ ອນິວຕ຺ຕນໂຕ ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາຍ ວິເສສວຈນໍ ເສຏ຺ຐນ຺ຕິ ‘‘ໂທມນສ຺ສານ’’ນ຺ເຕວ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຈຕສິກໂທມນສ຺ສສ຺ສາຕິ ຠູຕກຖນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຎາຍຕິ ເອເຕນ ຍາຖາວໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌີຍຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈນ຺ຕິ ຎາໂຍ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ. ນນຸ ອຍມ຺ປິ ມຄ຺ໂຄ, ກິໍ ມຄ຺ໂຄ ເອວ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອຘິຄມາຍ ໂຫຕີຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ – ‘‘ອຍໍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຕຓ຺ຫາວ ກມ຺ມກິເລສວິປາການໍ ວິນນຏ຺ເຐນ ສໍສິພ຺ພນຏ຺ເຐນ ວານໍ. ເຕນ ຕຓ຺ຫາວາເນນ ວິຣຫິຕຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ອຠາວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາຕິ ອຕ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ຂຕ຺ຖາຍ.

ວຓ຺ຓຠາສນນ຺ຕິ ປສໍສາວຈນໍ. ວິສຸທ຺ຘິນ຺ຕິ ວິສຸຊ຺ຌນໍ ກິເລສປ຺ປຫານໍ. ອຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວາຈຸຄ຺ຄຕກຣຓໍ ອຸຄ຺ຄໂຫ. ປຣິຈຍກຣຓໍ ປຣິປຸຈ຺ຉາມູລກຕ຺ຕາ ຕຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ນ ຕໂຕ ເຫຏ຺ຐາຕິ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕກາຍາທີນໍ ເວທນາທິສຠາວຕ຺ຕາຠາວາ ກາຍເວທນາຈິຕ຺ຕວິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ເຕຠູມກຘມ຺ມສ຺ສ ວິສຸໍ ວິປລ຺ລາສວຕ຺ຖນ຺ຕຣຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຈ ເຫຏ຺ຐາ ຄຫເຓສຸ ວິປລ຺ລາສວຕ຺ຖູນໍ ອນິຏ຺ຐານໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຈມສ຺ສ ປນ ວິປລ຺ລາສວຕ຺ຖຸໂນ ອຠາເວນ ‘‘ນ ອຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ອາຣມ຺ມຓວິຠາເຄນ ເຫຕ຺ຖ ສຕິປຏ຺ຐານວິຠາໂຄຕິ. ຕໂຍ ສຕິປຏ຺ຐານາຕິ ສຕິປຏ຺ຐານສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣທສ຺ສນໍ, ນ ອິຘ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຕິປຏ຺ຐານສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖທສ຺ສນໍ. ອາທີສຸ ຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ຜສ຺ສສມຸທຍາ ເວທນານໍ ສມຸທໂຍ, ນາມຣູປສມຸທຍາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມຸທໂຍ, ມນສິກາຣສມຸທຍາ ຘມ຺ມານໍ ສມຸທໂຍ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໔໐໘) ສຕິປຏ຺ຐານາຕິ ວຸຕ຺ຕານໍ ສຕິໂຄຈຣານໍ ປກາສເກ ສຸຕ຺ຕປເທເສ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອວໍ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ຄປາຬິຍມ຺ປິ ອວເສສປາຬິປເທສທສ຺ສນຕ຺ໂຖ ອາທິ-ສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສຕິຍາ ປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສຕິຍາ ປຕິຏ຺ຐາຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ.

ອຣິໂຍຕິ ອາຣກຕ຺ຕາທິນາ ອຣິຍໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘມາຫ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ສຬາຍຕນວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໓.໓໑໑). ຕຕ຺ຖ ຫິ –

‘‘ຕໂຍ ສຕິປຏ຺ຐານາ ຍທຣິໂຍ…ເປ… ມຣຫຕີຕິ ອິຕິ ໂຂ ປເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ກິຎ຺ເຈຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຖາ ສາວການໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ອນຸກມ຺ປໂກ ຫິເຕສີ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ – ‘ອິທໍ ໂວ ຫິຕາຍ ອິທໍ ໂວ ສຸຂາຍາ’ຕິ. ຕສ຺ສ ສາວກາ ນ ສຸສ຺ສູສນ຺ຕິ, ນ ໂສຕໍ ໂອທຫນ຺ຕິ, ນ ອຎ຺ຎາ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐເປນ຺ຕິ, ໂວກ຺ກມ຺ມ ຈ ສຕ຺ຖຸສາສນາ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄໂຕ ນ ເຈວ ອນຕ຺ຕມໂນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ອນຕ຺ຕມນຕໍ ປຏິສໍເວເທຕິ, ອນວສ຺ສຸໂຕ ຈ ວິຫຣຕິ ສໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ. ອິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຐມໍ ສຕິປຏ຺ຐານໍ. ຍທຣິໂຍ ເສວຕິ…ເປ... ມຣຫຕິ. ປຸນ ຈປຣໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຖາ …ເປ… ອິທໍ ໂວ ສຸຂາຍາຕິ. ຕສ຺ສ ເອກຈ຺ເຈ ສາວກາ ນ ສຸສ຺ສູສນ຺ຕິ…ເປ… ເອກຈ຺ເຈ ສາວກາ ສຸສ຺ສູສນ຺ຕິ…ເປ… ນ ຈ ໂວກ຺ກມ຺ມ ສຕ຺ຖຸສາສນາ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄໂຕ ນ ເຈວ ອນຕ຺ຕມໂນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ອນຕ຺ຕມນຕໍ ປຏິສໍເວເທຕິ, ນ ເຈວ ອຕ຺ຕມໂນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ອຕ຺ຕມນຕໍ ປຏິສໍເວເທຕິ. ອນຕ຺ຕມນຕຎ຺ຈ ອຕ຺ຕມນຕຎ຺ຈ ຕທຸຠຍໍ ອຠິນິວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອຸເປກ຺ຂໂກ ວິຫຣຕິ ສໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ. ອິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ທຸຕິຍໍ ສຕິປຏ຺ຐານໍ…ເປ… ມຣຫຕິ. ປຸນ ຈປຣໍ, ຠິກ຺ຂເວ,…ເປ… ສຸຂາຍາຕິ, ຕສ຺ສ ສາວກາ ສຸສ຺ສູສນ຺ຕິ…ເປ… ວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄໂຕ ອຕ຺ຕມໂນ ເຈວ ໂຫຕິ, ອຕ຺ຕມນຕຎ຺ຈ ປຏິສໍເວເທຕິ, ອນວສ຺ສຸໂຕ ຈ ວິຫຣຕິ ສໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ. ອິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຕິຍໍ ສຕິປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ –

ເອວໍ ປຏິຆານຸນເຍຫິ ອນວສ຺ສຸຕຕາ ນິຈ຺ຈໍ ອຸປຏ຺ຐິຕສ຺ສຕິຕາຍ ຕທຸຠຍວີຕິວຕ຺ຕຕາ ‘‘ສຕິປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ພຸທ຺ຘານໍເຍວ ຫິ ນິຈ຺ຈໍ ອຸປຏ຺ຐິຕສ຺ສຕິຕາ ໂຫຕິ ອາເວຓິກຘມ຺ມຠາວໂຕ, ນ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາທີນໍ. ປ-ສທ຺ໂທ ອາຣມ຺ຠໍ ໂຊເຕຕິ, ອາຣມ຺ໂຠ ຈ ປວຕ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ປວຕ຺ຕຍິຕພ຺ພໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ສຕິຍາ ກຣຓຠູຕາຍ ປຏ຺ຐານໍ ປຏ຺ຐເປຕພ຺ພໍ ສຕິປຏ຺ຐານໍ. ອນ-ສທ຺ໂທ ຫິ ພຫຸລວຈເນນ ກມ຺ມຕ຺ໂຖປິ ໂຫຕີຕິ.

ຕຖາສ຺ສ ກຕ຺ຕຸອຕ຺ໂຖປິ ລພ຺ຠຕີຕິ ‘‘ປຕິຏ຺ຐາຕີຕິ ປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸປ-ສທ຺ໂທ ຠຸສຕ຺ຖວິສິຏ຺ຐໍ ປກ຺ຂນ຺ທນໍ ທີເປຕີຕິ ‘‘ໂອກ຺ກນ຺ທິຕ຺ວາ ປກ຺ຂນ຺ທິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸນ ຠາວຕ຺ຖໍ ສຕິສທ຺ທໍ ປຏ຺ຐານສທ຺ທຎ຺ຈ ວຓ຺ເຓນ຺ໂຕ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕນ ປຸຣິມວິກປ຺ເປ ສຕິ-ສທ຺ໂທ ປຏ຺ຐານ-ສທ຺ໂທ ຈ ກຕ຺ຕຸອຕ຺ໂຖຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ສຣຓຏ຺ເຐນາຕິ ຈິຣກຕສ຺ສ ຈິຣຠາສິຕສ຺ສ ຈ ອນຸສ຺ສຣຓຏ຺ເຐນ. ອິທນ຺ຕິ ຍໍ ‘‘ສຕິເຍວ ສຕິປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທໍ ອິຘ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ຕປເທເສ ອຘິປ຺ເປຕໍ.

ຍທິ ເອວນ຺ຕິ ຍທິ ສຕິ ເອວ ສຕິປຏ຺ຐານໍ, ສຕິ ນາມ ເອໂກ ຘມ຺ໂມ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ກສ຺ມາ ສຕິປຏ຺ຐານາຕິ ພຫຸວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສຕີນໍ ພຫຸຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ຍທິ ພຫຸກາ ຕາ ສຕິໂຍ, ອຖ ກສ຺ມາ ມຄ຺ໂຄຕິ ເອກວຈນນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ມຄ຺ຄນຏ຺ເຐນາຕິ ນິຍ຺ຍານຏ຺ເຐນ. ນິຍ຺ຍານິໂກ ຫິ ມຄ຺ຄຘມ຺ໂມ, ເຕເນວ ນິຍ຺ຍານິກຠາເວນ ເອກຕ຺ຕຸປຄໂຕ ເອກນ຺ຕໂຕ ນິພ຺ພານໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຕ຺ຖິເກຫິ ຈ ຕທຕ຺ຖໍ ມຄ຺ຄີຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຈຕສ຺ໂສປິ ເຈຕາຕິ ກາຍານຸປສ຺ສນາທິວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘາປິ ຈ ເອຕາ ສຕິໂຍ. ອປຣຠາເຄຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ. ກິຈ຺ຈໍ ສາຘຍມານາຕິ ປຸພ຺ພຠາເຄ ກາຍາທີສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ສຸຠສຎ຺ຎາທິວິຘມນວເສນ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ສກິໍເຍວ ຕຕ຺ຖ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສປິ ວິປລ຺ລາສສ຺ສ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຫານກິຈ຺ຈໍ ສາຘຍມານາ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ນິພ຺ພານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕເມວສ຺ສ ຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘນຕໍ ອຸປາທາຍ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ, ຕຖາປິ ອຕ຺ຖໂຕ ເຠທາຠາວໂຕ ມຄ຺ໂຄຕິ ເອກວຈເນນ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ຕສ຺ມາ ຈຕສ຺ໂສປິ ເອໂກ ມຄ຺ໂຄຕິ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ.

ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາ ອິຕຣາສໍ ປຸຈ຺ຉານໍ ອິຘ ອສມ຺ຠວໂຕ ນິທ຺ເທສາທິວເສນ ເທເສຕຸກາມຕາຍ ຈ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ‘‘ອຍຎ຺ເຈວ ກາໂຍ ພຫິທ຺ຘາ ຈ ນາມຣູປ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໗໑, ໒໘໗, ໒໙໗; ປາຣາ. ໑໑) ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ, ‘‘ສຸຂຎ຺ຈ ກາເຍນ ປຏິສໍເວເທຕີ’’ຕິອາທີສຸ ເວທນາທໂຍ ຕໂຍ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘາ, ‘‘ຍາ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາຍສ຺ສ ປສ຺ສທ຺ຘິ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘີ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໔໐) ເວທນາທໂຍ ຕໂຍ ເຈຕສິກາ ຂນ຺ຘາ ‘‘ກາໂຍ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຕໂຕ ວິເສສນຕ຺ຖໍ ‘‘ກາເຍຕິ ຣູປກາເຍ’’ຕິ ອາຫ. ກາຍານຸປສ຺ສີຕິ ເອຕ຺ຖ ຕສ຺ສີລຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກາຍໍ ອນຸປສ຺ສນສີໂລ’’ຕິ ອາຫ. ອນິຈ຺ຈໂຕ ອນຸປສ຺ສຕີຕິ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານິກກາຍໍ ‘‘ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ອນຸປສ຺ສຕິ, ເອວໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ເອວ ຈສ຺ສ ອນິຈ຺ຈາກາຣມ຺ປິ ອນຸປສ຺ສຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຖາຠູຕສ຺ສ ຈສ຺ສ ນິຈ຺ຈຄາຫສ຺ສ ວິເສໂສປິ ນ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂນ ນິຈ຺ຈໂຕ’’ຕິ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎໍ ປຊຫຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໘) ວຸຕ຺ໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອນິຈ຺ຈໂຕ ເອວ ອນຸປສ຺ສຕີຕິ ເອວກາໂຣ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ເຕນ ນິວຕ຺ຕິຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂນ ນິຈ຺ຈໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ເຈຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂານຸປສ຺ສນາທິນິວຕ຺ຕນມາສງ຺ກິຕພ຺ພໍ ປຏິໂຍຄິນິວຕ຺ຕນປຣຕ຺ຕາ ເອວ-ກາຣສ຺ສ, ອຸປຣິ ເທສນາອາຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ ຈ ຕາສໍ. ທຸກ຺ຂໂຕ ອນຸປສ຺ສຕີຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ອນິຈ຺ຈສ຺ສ ທຸກ຺ຂຕ຺ຕາ ຕເມວ ກາຍໍ ທຸກ຺ຂໂຕ ອນຸປສ຺ສຕິ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອນຕ຺ຕໂຕ ອນຸປສ຺ສຕີຕິ.

ຍສ຺ມາ ປນ ຍໍ ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຕ຺ຕາ, ນ ຕໍ ອຠິນນ຺ທິຕພ຺ພໍ, ຍຎ຺ຈ ນ ອຠິນນ຺ທິຕພ຺ພໍ, ນ ຕຕ຺ຖ ຣຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນິຈ຺ຈໂຕ ອນຸປສ຺ສຕິ, ໂນ ນິຈ຺ຈໂຕ, ທຸກ຺ຂໂຕ ອນຸປສ຺ສຕິ, ໂນ ສຸຂໂຕ, ອນຕ຺ຕໂຕ ອນຸປສ຺ສຕິ, ໂນ ອຕ຺ຕໂຕ, ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ, ໂນ ນນ຺ທຕິ, ວິຣຊ຺ຊຕິ, ໂນ ຣຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ໂສ ເອວໍ ອຣຊ຺ຊນ຺ໂຕ ຣາຄໍ ນິໂຣເຘຕິ, ໂນ ສມຸເທຕິ, ສມຸທຍໍ ນ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ປຏິປນ຺ໂນ ຈ ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊຕິ, ໂນ ອາທິຍຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ອນິຈ຺ຈາທິອນຸປສ຺ສນາ ຕທງ຺ຄວເສນ ສທ຺ຘິໍ ກາຍຕນ຺ນິສ຺ສຍຂນ຺ຘາຠິສງ຺ຂາເຣຫິ ກິເລສານໍ ປຣິຈ຺ຈຊນໂຕ ສງ຺ຂຕໂທສທສ຺ສເນນ ຕພ຺ພິປຣີເຕ ນິພ຺ພາເນ ຕນ຺ນິນ຺ນຕາຍ ປກ຺ຂນ຺ທນໂຕ ‘‘ປຣິຈ຺ຈາຄປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ເຈວ ປກ຺ຂນ຺ທນປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ຈາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ມາ ຕາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ກິເລເສ ຈ ປຣິຈ຺ຈຊຕິ, ນິພ຺ພາເນ ຈ ປກ຺ຂນ຺ທຕິ, ຕຖາຠູໂຕ ຈ ປຣິຈ຺ຈຊນວເສນ ກິເລເສ ນ ອາທິຍຕິ, ນາປິ ອໂທສທສ຺ສິຕາວເສນ ສງ຺ຂຕາຣມ຺ມຓໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊຕິ, ໂນ ອາທິຍຕີ’’ຕິ. ອິທານິ ນິສ຺ສິຕາຫິ ອນຸປສ຺ສນາຫິ ເຍສໍ ຘມ຺ມານໍ ປຫານໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອນິຈ຺ຈໂຕ ອນຸປສ຺ສນ຺ໂຕ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎໍ ປຊຫຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎນ຺ຕິ ສງ຺ຂາຣາ ນິຈ຺ຈາຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕໍ ວິປຣີຕສຎ຺ຎໍ. ທິຏ຺ຐິຈິຕ຺ຕວິປລ຺ລາສປຫານມຸເຂເນວ ສຎ຺ຎາວິປລ຺ລາສປ຺ປຫານນ຺ຕິ ສຎ຺ຎາຄຫຓໍ, ສຎ຺ຎາສີເສນ ວາ ເຕສມ຺ປິ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນນ຺ທິນ຺ຕິ ສປ຺ປີຕິກຕຓ຺ຫໍ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ວິຫຣຕີຕິ ອິມິນາ ກາຍານຸປສ຺ສນາສມງ຺ຄິໂນ ອິຣິຍາປຖວິຫາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ອິຣິຍຕີ’’ຕິ, ອິຣິຍາປຖໍ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ອຠິພ຺ຍາປນໂຕ ‘‘ຕີສຸ ຠເວສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊນວເສນ ປນ ກິເລສາ ປຣິຕ຺ຕຠູມກາ ເອວາຕິ. ຍທິປິ ກິເລສານໍ ປຫານໍ ອາຕາປນນ຺ຕິ ຕໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນມ຺ປິ ອຕ຺ເຖວ, ອາຕປ຺ປ-ສທ຺ໂທວິຍ ປນ ອາຕາປ-ສທ຺ໂທປິ ວີຣິເຍ ເອວ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວີຣິຍສ຺ເສຕໍ ນາມ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ປຏິປກ຺ຂປ຺ປຫາເນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອພ຺ຠຸສ຺ສຫນວເສນ ປວຕ຺ຕມານສ຺ສ ວີຣິຍສ຺ສ ສາຕິສຍໍ ຕທາຕາປນນ຺ຕິ ວີຣິຍເມວ ຕຖາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ອຎ຺ເຎ ຘມ຺ມາ.

ອາຕາປີຕິ ຈາຍມີກາໂຣ ປສໍສາຍ, ອຕິສຍສ຺ສ ວາ ທີປໂກຕິ ອາຕາປີຄຫເຓນ ສມ຺ມປ຺ປຘານສມງ຺ຄິຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ສມ຺ມາ ສມນ຺ຕໂຕ ສາມຎ຺ຈ ປຊານນ຺ໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ, ອສມ຺ມິສ຺ສໂຕ ວວຕ຺ຖາເນ ອຎ຺ຎຘມ຺ມານຸປສ຺ສິຕາຠາເວນ ສມ຺ມາ ອວິປຣີຕໍ, ສພ຺ພາກາຣປຊານເນນ ສມນ຺ຕໂຕ, ອຸປຣູປຣິ ວິເສສາວຫຠາເວນ ປວຕ຺ຕິຍາ ສາມໍ ປຊານນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທິ ປຎ຺ຎາຍ ອນຸປສ຺ສຕິ, ກຖໍ ສຕິປຏ຺ຐານຕາຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຕສ຺ມາ ສຕິຍາ ລທ຺ຘຸປກາຣາຍ ເອວ ປຎ຺ຎາຍ ເອຕ຺ຖ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ກາເຍ ກມ຺ມຏ຺ຐານິໂກ ຠິກ຺ຂຸ ອນຸປສ຺ສໂກ, ຕສ຺ມາ ‘‘ກາຍານຸປສ຺ສີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອນ຺ໂຕສງ຺ເຂໂປ ອນ຺ໂຕລີນຕາ, ໂກສຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປາຍປຣິຄ຺ຄໂຫຕິ ເອຕ຺ຖ ສີລວິໂສຘນາທິ ຄຓນາທິ ອຸຄ຺ຄຫໂກສລ຺ລາທິ ຈ ອຸປາໂຍ, ຕພ຺ພິປຣິຍາຍໂຕ ອນຸປາໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ມາ ຈ ອຸປຏ຺ຐິຕສ຺ສຕີ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ອຸປາຍໍ ນ ປຣິຈ຺ຈຊຕິ, ອນຸປາຍຎ຺ຈ ນ ອຸປາທິຍຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕິ…ເປ… ອສມຕ຺ໂຖ ໂຫຕີ’’ຕິ. ເຕນາຕິ ອຸປາຍານຸປາຍານໍ ປຣິຄ຺ຄຫປຣິວຊ຺ຊເນສຸ ອປຣິຈ຺ຈາຄາປຣິຄ຺ຄເຫສຸ ຈ ອສມຕ຺ຖຠາເວນ. ອສ຺ສ ໂຍຄິໂນ.

ຍສ຺ມາ ສຕິເຍເວຕ຺ຖ ສຕິປຏ຺ຐານໍ ວຸຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາສ຺ສ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ວີຣິຍາທໂຍ ອງ຺ຄນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສມ຺ປໂຍຄງ຺ຄຎ຺ຈສ຺ສ ທສ຺ເສຕ຺ວາ’’ຕິ. ອງ຺ຄ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ກາຣຓປຣິຍາໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສຕິຄ຺ຄຫເຓເນເວຕ຺ຖ ສມ຺ມາສມາຘິສ຺ສປິ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ຕສ຺ສາ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ເຘ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຍສ຺ມາ ວາ ສຕິສີເສນາຍໍ ເທສນາ. ນ ຫິ ເກວລາຍ ສຕິຍາ ກິເລສປ຺ປຫານໍ ສມ຺ຠວຕິ, ນິພ຺ພານາຘິຄໂມ ວາ, ນາປິ ເກວລາ ສຕິ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາສ຺ສ ຌານເທສນາຍໍ ສວິຕກ຺ກາທິວຈນສ຺ສ ວິຍ ສມ຺ປໂຍຄງ຺ຄທສ຺ສນຕາຕິ ອງ຺ຄ-ສທ຺ທສ຺ສ ອວຍວປຣິຍາຍຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ປຫານງ຺ຄນ຺ຕິ ‘‘ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ປຫາຕພ຺ພງ຺ຄໍ ທສ຺ເສຕຸໍ. ຍສ຺ມາ ເອຕ຺ຖ ປຸພ຺ພຠາຄມຄ຺ໂຄ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ໂຄ, ຕສ຺ມາ ປຸພ຺ພຠາຄິຍເມວ ວິນຍໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕທງ຺ຄວິນເຍນ ວາ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວິນເຍນ ວາ’’ຕິ ອາຫ. ອສ຺ສາຕິ ໂຍຄິໂນ. ເຕສໍ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ເວທນາທິຘມ຺ມານໍ. ເຕສຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣນເຍເນຕໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຍໍ ປນາຕິ ວິຠງ຺ເຄ, ວິຠງ຺ຄປກຣເຓຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ໂລເກ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ປເທ, ຕາ ຈ ໂລກິຍາ ເອວ ອນຸປສ຺ສນາ ນາມ ສມ຺ມສນນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ.

ທຸກ຺ຂໂຕຕິ ວິປຣິຓາມສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕາຫິ ທຸກ຺ຂສຠາວໂຕ, ທຸກ຺ຂາຕິ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ໂຍ ສຸຂໍ ທຸກ຺ຂໂຕ ອທ຺ທາຕິ ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ສຸຂໍ ເວທນໍ ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂຕາຍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸນາ ອທ຺ທກ຺ຂິ. ທຸກ຺ຂມທ຺ທກ຺ຂິ ສລ຺ລໂຕຕິ ທຸກ຺ຂເວທນໍ ປີຬາຊນນໂຕ ອນ຺ໂຕຕຸທນໂຕ ທຸນ຺ນີຫຣຓໂຕ ຈ ສລ຺ລນ຺ຕິ ອທ຺ທກ຺ຂິ ປສ຺ສິ. ອທຸກ຺ຂມສຸຂນ຺ຕິ ອຸເປກ຺ຂາເວທນໍ. ສນ຺ຕນ຺ຕິ ສຸຂທຸກ຺ຂານໍ ວິຍ ອໂນຬາຣິກຕາຍ ປຈ຺ຈຍວເສນ ວູປສນ຺ຕສຠາວຕ຺ຕາ ຈ ສນ຺ຕໍ. ອນິຈ຺ຈໂຕຕິ ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວໂຕ ອຸທຍພ຺ພຍວນ຺ຕໂຕ ຕາວກາລິກໂຕ ນິຈ຺ຈປຏິກ຺ເຂປໂຕ ຈ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ໂຍ ອທ຺ທກ຺ຂິ. ສ ເວ ສມ຺ມທ຺ທໂສ ຠິກ຺ຂູຕິ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ເອກໍເສນ, ປຣິພ຺ຍຕ຺ຕໍ ວາ ເວທນາຍ ສມ຺ມາ ປສ຺ສນໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ທຸກ຺ຂາຕິປີຕິ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕາຍ ທຸກ຺ຂາ ອິຕິປິ. ສພ຺ພໍ ຕໍ ເວທຍິຕໍ ທຸກ຺ຂສ຺ມິໍ ອນ຺ໂຕຄຘໍ ປຣິຍາປນ຺ນນ຺ຕິ ວທາມິ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ. ສຸຂທຸກ຺ຂໂຕປິ ຈາຕິ ສຸຂາທີນໍ ຐິຕິວິປຣິຓາມຎາຓສຸຂຕາຍ ຈ ວິປຣິຓາມຏ຺ຐິຕິອຎ຺ຎາຓທຸກ຺ຂຕາຍ ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕິສ຺ໂສປິ ສຸຂໂຕ ຕິສ຺ໂສປິ ຈ ທຸກ຺ຂໂຕ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຕ຺ຕ ອນຸປສ຺ສນາ ເຫຏ຺ຐາ ປກາສິຕາ ເອວ.

ອາຣມ຺ມຓາ…ເປ… ເຠທານນ຺ຕິ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓນານຕ຺ຕສ຺ສ ນີລາທິຕພ຺ເຠທສ຺ສ, ຉນ຺ທາທິອຘິປຕິນານຕ຺ຕສ຺ສ ຫີນາທິຕພ຺ເຠທສ຺ສ, ຎາຓຌານາທິສຫຊາຕນານຕ຺ຕສ຺ສ ສສງ຺ຂາຣິກາສງ຺ຂາຣິກ-ສວິຕກ຺ກ-ສວິຈາຣາທິຕພ຺ເຠທສ຺ສ, ກາມາວຈຣາທິຠູມິນານຕ຺ຕສ຺ສ, ອຸກ຺ກຏ຺ຐມຊ຺ຌິມາທິຕພ຺ເຠທສ຺ສ, ກຸສລາທິກມ຺ມນານຕ຺ຕສ຺ສ, ເທວຄຕິສໍວຕ຺ຕນິຍຕາທິຕພ຺ເຠທສ຺ສ, ກຓ຺ຫສຸກ຺ກວິປາກນານຕ຺ຕສ຺ສ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍຕາທິຕພ຺ເຠທສ຺ສ, ປຣິຕ຺ຕຠູມກາທິກິຣິຍານານຕ຺ຕສ຺ສ, ຕິເຫຕຸກາທິຕພ຺ເຠທສ຺ສ ວເສນ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສວຕ຺ຖຸກາວຕ຺ຖຸກາທິນານຕ຺ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລຕ຺ຕຍສາຘາຣຓາທິຕພ຺ເຠທສ຺ສ ຈ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສຣາຄາທີນນ຺ຕິ ມຫາສຕິປຏ຺ຐານສຸຕ຺ເຕ (ທີ. ນິ. ໒.໓໘໑; ມ. ນິ. ໑.໑໑໔) ອາຄຕານໍ ສຣາຄວີຕຣາຄາທິເຠທານໍ. ສລກ຺ຂຓ-ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓານນ຺ຕິ ຜຸສນາທິຕໍຕໍສລກ຺ຂຓານຎ຺ເຈວ ອນິຈ຺ຈຕາທິສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓານຎ຺ຈ ວເສນາຕິ ໂຍຊນາ.

ສຸຎ຺ຎຕຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ອນຕ຺ຕຕາສງ຺ຂາຕສຸຎ຺ຎຕສຠາວສ຺ສ. ‘‘ສລກ຺ຂຓ-ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓານ’’ນ຺ຕິ ຫິ ອິມິນາ ໂຍ ອິໂຕ ພາຫິຣເກຫິ ສາມິນິວາສີກາຣກເວທກອຘິຏ຺ຐາຍກຠາເວນ ປຣິກປ຺ປິໂຕ ອຕ຺ຕາ, ຕສ຺ສ ສງ຺ຂາເຣສຸ ນິຈ຺ຈຕາ ສຸຂຕາ ວິຍ ກຕ຺ຖຈິປິ ອຠາໂວ ວິຠາວິໂຕ. ນຕ຺ຖິ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຕາຕິ ອນຕ຺ຕາ, ຍສ຺ມາ ປນ ສງ຺ຂາເຣສຸ ເອກຘມ຺ໂມປິ ອຕ຺ຕາ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ນ ອຕ຺ຕາຕິປິ ອນຕ຺ຕາຕິ ອຍໍ ເຕສໍ ສຸຎ຺ຎຕຘມ຺ໂມ. ຕສ຺ສ ສຸຎ຺ຎຕຘມ຺ມສ຺ສ, ຍໍ ວິຠາເວຕຸໍ ອຠິຘມ຺ເມ (ຘ. ສ. ໑໒໑) ‘‘ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ສມເຍ ຘມ຺ມາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ ສຸຎ຺ຎຕວາຣເທສນາ ວຸຕ຺ຕາ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ອມ຺ພປາລິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.