໓. ທສພລວຄ຺ໂຄ

໑. ທສພລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໑. ປຐມໍ ທຸຕິຍສ຺ເສວ ສງ຺ເຂໂປ ປຐມສຸຕ຺ເຕ ສງ຺ເຂປວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິຕ຺ຖາຣວເສນ ທຸຕິຍສຸຕ຺ຕສ຺ສ ເທສິຕຕ຺ຕາ, ຕຎ຺ຈ ປນ ຠຄວາ ປຐມສຸຕ຺ຕໍ ສງ຺ເຂປໂຕ ເທເສສິ, ທຸຕິຍໍ ຕໂຕ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ. ປຐມໍ ວາ ສໍຂິຕ຺ຕຣຸຈີນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຊ຺ຌາສເຍນ ສງ຺ເຂປໂຕ ເທເສສິ, ທຸຕິຍໍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິຍາ ຕໂຕ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ. ສີຫສມານວຸຕ຺ຕິກາ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ, ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິຍາ ກເຖນ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ຖາມໍ ທສ຺ເສນ຺ຕາວ ກເຖນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ທຸຕິຍສຸຕ຺ຕວເສນ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ ກຣິສ຺ສາມ, ຕສ຺ມິໍ ສໍວຓ຺ຓິເຕ ປຐມໍ ສໍວຓ຺ຓິຕເມວ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ທສພລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ທຸຕິຍທສພລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໒. ຕຕ຺ຖາຕິ ທຸຕິຍສຸຕ຺ເຕ. ທສຫິ ພເລຫີຕິ ທສຫິ ອນຎ຺ຎສາຘາຣເຓຫິ ຎາຓພເລຫິ, ຕານິ ຕຖາຄຕສ຺ເສວ ພລານີຕິ ຕຖາຄຕພລານີຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ກາມຎ຺ຈ ຕານິ ເອກຈ຺ຈານໍ ສາວການມ຺ປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຍາທິສານິ ປນ ພຸທ຺ຘານໍ ຐານາຏ຺ຐານຎາຓາທີນິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ຕາທິສານິ ຕທຎ຺ເຎສໍ ກທາຈິປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ. ຫຕ຺ຖິກຸລານຸສາເຣນາຕິ ວກ຺ຂມານຫຕ຺ຖິກຸລານຸສາເຣນ. ກາຬາວກນ຺ຕິ ກຸລສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ ນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ປກຕິຫຕ຺ຖິກຸລນ຺ຕິ ຄິຣິຈຣນທິຈຣວນຈຣາທິປ຺ປເຠທາ ໂຄຈຣິຍກາຬາວກນາມາ ສພ຺ພາປິ ພເລນ ປາກຕິກາ ຫຕ຺ຖິຊາຕິ. ທສນ຺ນໍ ປຸຣິສານນ຺ຕິ ຖາມມຊ຺ຌິມານໍ ທສນ຺ນໍ ປຸຣິສານໍ. ເອກສ຺ສ ຕຖາຄຕສ຺ສ ກາຍພລນ຺ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອກສ຺ສາຕິ ຈ ຕຖາ ເຫຏ຺ຐາກຖາຍໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ເທສນາໂສເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນາຣາຍນສງ຺ຆາຕພລນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ນາຣາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ຣສ຺ມິໂຍ, ຕາ ພຫູ ນານາວິຘາ ອິໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ນາຣາຍນໍ, ວຊິຣໍ, ຕສ຺ມາ ນາຣາຍນສງ຺ຆາຕພລນ຺ຕິ ວຊິຣສງ຺ຆາຕພລນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາຄຕສ຺ສ ກາຍພລນ຺ຕິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ປາກຕິກກາຍພລໍ. ສງ຺ຄຫໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ ອຕ຺ຕໂນ ພລາຠາວໂຕ, ຕໂຕ ເອວສ຺ສ ພາຫິຣກຕາ ລາມກຕາ ຈ. ຕທຸຠຍໍ ປນສ຺ສ ກາຣເຓນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອຕຎ຺ຫິ ນິສ຺ສາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ກາຍພລໂຕ ອຎ຺ຎໍ ຕໂຕ ວິສຸໍເຍວ. ທສສຸ ຐາເນສຸ ທສສຸ ຎາຕພ຺ພຏ຺ຐາເນສຸ. ຍາຖາວປຏິເວຘໂຕ ສຍຎ຺ຈ ອກມ຺ປຍໍ, ປຸຄ຺ຄລຎ຺ຈ ຕໍສມງ຺ຄິໍ ເນຍ຺ເຍສຸ ອຘິພລໍ ກໂຣຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອກມ຺ປນຏ຺ເຐນ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນຏ຺ເຐນ ຈາ’’ຕິ.

ຐານຎ຺ຈ ຐານໂຕຕິ ກາຣຓຎ຺ຈ ກາຣຓໂຕ. ກາຣຓຎ຺ຫິ ຍສ຺ມາ ຜລໍ ຕິຏ຺ຐຕິ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈວ ປວຕ຺ຕຕິ ຈ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິປຣິຍາເຍນ ອຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອກາຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕທຸຠຍໍ ຠຄວາ ເຍນ ຎາເຓນ ເຍ ເຍ ຘມ຺ມາ ເຍສໍ ເຍສໍ ຘມ຺ມານໍ ເຫຕູ ປຈ຺ຈຍາ ອຸປ຺ປາທາຍ, ຕໍ ຕໍ ຐານໍ, ເຍ ເຍ ຘມ຺ມາ ເຍສໍ ເຍສໍ ຘມ຺ມານໍ ນ ເຫຕູ ນ ປຈ຺ຈຍາ ອຸປ຺ປາທາຍ, ຕໍ ຕໍ ອຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປຊານາຕິ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຐານຎ຺ຈ…ເປ… ຊານນໍ ເອກ’’ນ຺ຕິ. ກມ຺ມສມາທານານນ຺ຕິ ກມ຺ມໍ ສມາທິຍິຕ຺ວາ ກຕານໍ ກຸສລາກຸສລກມ຺ມານໍ, ກມ຺ມຎ຺ເຎວ ວາ ກມ຺ມສມາທານໍ. ຐານໂສ ເຫຕຸໂສຕິ ປຈ຺ຈຍໂຕ ຈ ເຫຕຸໂຕ ຈ. ຕຕ຺ຖ ຄຕິອຸປຘິກາລປໂຍຄາ ວິປາກສ຺ສ ຐານໍ, ກມ຺ມໍ ເຫຕຸ. ສພ຺ພຕ຺ຖຄາມິນີປຏິປທາຊານນນ຺ຕິ ສພ຺ພຄຕິຄາມິນິຍາ ອຄຕິຄາມິນິຍາ ຈ ປຏິປທາຍ ມຄ຺ຄສ຺ສ ຊານນໍ, ພຫູສຸປິ ມນຸສ຺ເສສຸ ເອກເມວ ປາຓໍ ຫນນ຺ເຕສຸ ‘‘ອິມສ຺ສ ເຈຕນາ ນິຣຍຄາມິນີ ຠວິສ຺ສຕິ, ອິມສ຺ສ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຄາມິນີ’’ຕິ ອິມິນາ ນເຍນ ເອກວຕ຺ຖຸສ຺ມິມ຺ປິ ກຸສລາກຸສລເຈຕນາສງ຺ຂາຕານໍ ປຏິປຕ຺ຕີນໍ ອວິປຣີຕໂຕ ສຠາວຊານນໍ. ອເນກຘາຕຸນານາຘາຕຸໂລກຊານນນ຺ຕິ ຈກ຺ຂຸຘາຕຸອາທີຫິ ກາມຘາຕຸອາທີຫິ ວາ ພຫຸຘາຕຸໂນ, ຕາສໍເຍວ ຘາຕູນໍ ວິປຣີຕຕາຍ ນານປ຺ປກາຣຘາຕຸໂນ ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕຸໂລກສ຺ສ ຊານນໍ. ປຣສຕ຺ຕານນ຺ຕິ ປເຣສໍ ສຕ຺ຕານໍ. ນານາຘິມຸຕ຺ຕິກຕາຊານນນ຺ຕິ ຫີນາທີຫິ ອຘິມຸຕ຺ຕີຫິ ນານາຘິມຸຕ຺ຕິກຠາວສ຺ສ ຊານນໍ. ເຕສໍເຍວາຕິ ປຣສຕ຺ຕານໍເຍວ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕຊານນນ຺ຕິ ສທ຺ຘາທີນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ປຣຠາວສ຺ສ ອປຣຠາວສ຺ສ ວຸທ຺ຘິຍາ ເຈວ ຫານິຍາ ຈ ຊານນໍ. ຌານວິໂມກ຺ຂສມາຘິສມາປຕ຺ຕີນນ຺ຕິ ປຐມາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຌານານໍ, ‘‘ຣູປີ ຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທີນໍ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ວິໂມກ຺ຂານໍ, ສວິຕກ຺ກສວິຈາຣາທີນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ສມາຘີນໍ, ປຐມຊ຺ຌານສມາປຕ຺ຕິອາທີນຎ຺ຈ ນວນ຺ນໍ ອນຸປຸພ຺ພສມາປຕ຺ຕີນໍ. ສໍກິເລສໂວທານວຸຏ຺ຐານຊານນນ຺ຕິ ຫານຠາຄິຍສ຺ສ, ວິເສສຠາຄິຍສ຺ສ ‘‘ໂວທານມ຺ປິ ວຸຏ຺ຐານໍ, ຕມ຺ຫາ ຕມ຺ຫາ ສມາຘິມ຺ຫາ ວຸຏ຺ຐານມ຺ປິ ວຸຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໘໒໘) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕປຄຸຓຊ຺ຌານສ຺ສ ເຈວ ຠວງ຺ຄຜລສມາປຕ຺ຕີນຎ຺ຈ ຊານນໍ. ເຫຏ຺ຐິມໍ ເຫຏ຺ຐິມຎ຺ຫິ ປຄຸຓຊ຺ຌານໍ ອຸປຣິມສ຺ສ ອຸປຣິມສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ໂວທານມ຺ປິ ‘‘ວຸຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຠວງ຺ເຄນ ປນ ສພ຺ພຌາເນຫິ ວຸຏ຺ຐານໍ ໂຫຕິ. ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐານເມວ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຕມ຺ຫາ ຕມ຺ຫາ ສມາຘິມ຺ຫາ ວຸຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸພ຺ເພນິວາສຊານນນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພນິວາສານຸສ຺ສຕິຎາເຓນ ນິວຸຏ຺ຐກ຺ຂນ຺ຘານໍ ຊານນໍ. ຈຸຕູປປາຕຊານນນ຺ຕິ ສຕ຺ຕານໍ ຈຸຕິຍາ ອຸປປຕ຺ຕິຍາ ຈ ຍາຖາວໂຕ ຊານນໍ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອາສວກ຺ຂຍຊານນໍ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓໍ, ມຄ຺ຄຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຕ຺ຖ ປເນຕານິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອາຄຕານິ ສໍວຓ຺ຓິຕານິ, ຕານິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຠິຘມ຺ເມ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ພ຺ຍາໂມຫຠຍວເສນ ສຣຓປຣິເຍສນໍ ສາຣຊ຺ຊນໍ ສາຣໂທ, ພ຺ຍາໂມຫຠຍໍ. ວິຄໂຕ ສາຣໂທ ເອຕສ຺ສາຕິ ວິສາຣໂທ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ເວສາຣຊ຺ຊໍ. ຕໍ ປນ ຎາຓສມ຺ປທໍ ປຫານສມ຺ປທໍ ເທສນາວິເສສສມ຺ປທໍ ເຂມໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕໍ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຎາຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕູສຸ ຐາເນສູ’’ຕິອາທິ. ຈຕູສູຕິ ປຣປຣິກປ຺ປິເຕສຸ ວຕ຺ຖູສຸ. ປຣປຣິກປ຺ປິເຕສຸ ວາ ວຕ຺ຖຸມຕ຺ເຕສຸ ໂຈທນາກາຣເຓສຸ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ເຕ ປຏິຊານໂຕຕິ ‘‘ອຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ເອວໍ ປຏິຊານນ຺ເຕນ ຕຍາ. ອິເມ ຘມ຺ມາຕິ ‘‘ອິທໍ ປຎ຺ຈມໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ, ອຍໍ ຉຏ຺ໂຐ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ໂຘ, ອິທໍ ເຕຣສມໍ ອາຍຕນ’’ນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ ອິເມ ຘມ຺ມາ. ອນຠິສມ຺ພຸທ຺ຘາ ອປ຺ປຏິວິທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ອນຠິສມ຺ພຸທ຺ຘຘມ຺ມສງ຺ຂາເຕ ໂຈທນາວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ. ໂກຈີຕິ ສມຓາທີຫິ ອຎ຺ໂຎ ວາ ໂຍ ໂກຈິ. ສຫ ຘມ຺ເມນາຕິ ສຫ ເຫຕຸນາ. ‘‘ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ເຫຕຸປຣິຍາໂຍ ອິຘ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ. ເຫຕູຕິ ຈ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິສາຘນເຫຕຸ ເວທິຕພ຺ໂພ, ນ ກາຣໂກ ສມ຺ປາປໂກ ວາ. ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ກາຣຓໍ, ຕໍ ປເນຕ຺ຖ ໂຈທນາວຕ຺ຖຸເມວ. ນ ສມນຸປສ຺ສາມິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຠາວໂຕ. ເຂມປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ອເຂມປ຺ປຕ຺ຕຣູປາຍ ໂຈທນາຍ ອນຸປທ຺ທວໍ ປຕ຺ໂຕ ນິຈ຺ຈລຠາວປ຺ປຕ຺ໂຕ. ເວສາຣຊ຺ຊປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ວິສາຣທຠາວປ຺ປຕ຺ໂຕ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ອິເມ ອາສວາຕິ ກາມາສວາທີສຸ ອິເມ ນາມ ອາສວາ ນ ປຣິກ຺ຂີຓາຕິ ອາສວກ຺ຂຍວຈເນເນຕ຺ຖ ສພ຺ພກິເລສປ຺ປຫານໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ໂສ ກິເລໂສ ອຕ຺ຖິ, ໂຍ ສພ຺ພໂສ ອາສເວສຸ ຂີເຓສຸ ນປ຺ປຫີເຍຍ຺ຍ. ອນ຺ຕຣາຍິກາຕິ ອນ຺ຕຣາຍກຣາ, ສຄ຺ຄວິໂມກ຺ຂາຘິຄມສ຺ສ ອນ຺ຕຣາຍກຣາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ໂມ ຫິ ໂຍ ສໍກິເລສໂຕ ນິຍ຺ຍາຕິ, ໂສ ‘‘ນິຍ຺ຍານິໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຘມ຺ເມ ນິຍ຺ຍນ຺ເຕ ຕໍສມງ຺ຄີປຸຄ຺ຄໂລ ນິຍ຺ຍານິໂກຕິ ໂວຫຣິໂຕ ໂຫຕີຕິ ຕສ຺ສ ປຏິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ‘‘ໂສ ນ ນິຍ຺ຍາຕີ’’ຕິ ອາຫ. ກຖໍ ປນ ເທສນາຘມ຺ໂມ ນິຍ຺ຍາຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ? ນິຍ຺ຍານຕ຺ຖສມາຘານໂຕ, ໂສ ອເຠໂທປຈາເຣນ ‘‘ນິຍ຺ຍາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຖ ວາ ‘‘ຘມ຺ໂມ ເທສິໂຕ’’ຕິ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ນ ໂກຈິ ວິໂຣໂຘ.

ອຸສຠສ຺ສ ອິທນ຺ຕິ ອາສຠໍ, ອສນ຺ຕສນຏ຺ເຐນ ອາສຠໍ ວິຍາຕິ ອາສຠໍ, ເສຏ຺ຐຏ຺ຐານໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ. ອາສຠຏ຺ຐານຏ຺ຐາຍິຕາຍ ອາສຠາ ນາມ ປຸພ຺ພພຸທ຺ຘາ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕປຏິຊານນວເສນ ອຠິມຸຂໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຈຕສ຺ໂສ ວາ ປຣິສາ ອຸປສງ຺ກມນ຺ຕີຕິ ອາສຠາ. ຈຕສ຺ໂສປິ ຫິ ປຣິສາ ພຸທ຺ຘາຠິມຸຂາ ເອວໍ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ນ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ປຣມ຺ມຸຂາ. ອິທມ຺ປີຕິ ‘‘ອຸສໂຠ’’ຕິ ອິທມ຺ປິ ປທໍ. ຕສ຺ສາຕິ ນິສຠສ຺ສ. ເຍສໍ ພລຸປ຺ປາທາວຏ຺ຐານານໍ ວເສນ ອຸສຠສ຺ສ ອາສຠຓ຺ຐານໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ, ຕໂຕ ສາຕິສຍານໍ ເອວ ເຕສໍ ວເສນ ອາສຠຓ຺ຐານໍ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ໂລເກ ອຸປມໍ ນາມ ພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ນິທສ຺ສນຠາເວນ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ນິຫີນເມວ. ຕິຏ຺ຐມາໂນ ຈາຕິ ອຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕປິ ຕິຏ຺ຐມາໂນ ເອວ ປຏິຊານາຕິ ນາມ. ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ອນຸຊານາຕິ.

ອຏ຺ຐ ໂຂ ອິມາຕິ ອິທໍ ເວສາຣຊ຺ຊຎາຓສ຺ສ ພລທສ຺ສນໍ. ຍຖາ ຫິ ພ຺ຍຕ຺ຕໍ ປຣິສໍ ອຊ຺ໂຌຄາເຫຕ຺ວາ ວິຎ຺ຎູນໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣາຘນສມຕ຺ຖາຍ ກຖາຍ ຘມ຺ມກຖິກສ຺ສ ເຉກຠາໂວ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ເອວໍ ອິມາ ອຏ຺ຐ ປຣິສາ ປຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ເວສາຣຊ຺ຊຎາຓສ຺ສ ພລໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຣິສາສູ’’ຕິ. ຂຕ຺ຕິຍປຣິສາຕິ ຂຕ຺ຕິຍານໍ ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ສມູໂຫ. ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ມາຣປຣິສາຕິ ມາຣກາຍິການໍ ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ສມູໂຫ. ມາຣສທິສານໍ ມາຣານໍ ປຣິສາຕິ ມາຣປຣິສາ. ສພ຺ພາ ເຈຕາ ປຣິສາ ອຸຄ຺ຄຏ຺ຐານທສ຺ສນວເສນ ຄຫິຕາ. ມນຸສ຺ສາ ຫິ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຣາຊາ ນິສິນ຺ໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປກຕິວຈນມ຺ປິ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ກຈ຺ເຉຫິ ເສທາ ມຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເອວໍ ອຸຄ຺ຄາ ຂຕ຺ຕິຍປຣິສາ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຕີສຸ ເວເທສຸ ກຸສລາ ໂຫນ຺ຕິ, ຄຫປຕໂຍ ນານາໂວຫາເຣສຸ ຈ ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕາຍ ຈ ກຸສລາ, ສມຓາ ສກວາທປຣວາເທສຸ ກຸສລາ, ເຕສໍ ມຊ຺ເຌ ຘມ຺ມກຖາກຖນໍ ນາມ ອຕິວິຍ ຠາຣິຍໍ. ເທວານໍ ອຸຄ຺ຄຠາເວ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ອມນຸສ຺ໂສຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ເຕ ມນຸສ຺ສານໍ ສກລສຣີຣໍ ກມ຺ປຕິ, ເຕສໍ ຣູປໍ ທິສ຺ວາປິ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາປິ ສຕ຺ຕາ ວິສຎ຺ຎິຕາປິ ໂຫນ຺ຕິ. ເອວໍ ອມນຸສ຺ສປຣິສາ ອຸຄ຺ຄາ. ອິຕິ ເຈຕາ ປຣິສາ ອຸຄ຺ຄຏ຺ຐານທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕາ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຍາມາທິປຣິສາ ນ ຄຫິຕາຕິ? ຠຸສໍ ກາມາຠິຄິທ຺ຘຕາຍ ໂຍນິໂສມນສິກາຣວິຣຫໂຕ. ຍາມາທໂຍ ຫິ ອຸຬາຣຸຬາເຣ ກາເມ ປຏິເສວນ຺ຕາ ຕຕ຺ຖາຠິຄິທ຺ຘຕາຍ ຘມ຺ມສ຺ສວນາຍ ສຠາເວນ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ, ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ປນ ພຸທ຺ຘານຎ຺ຈ ອານຸຠາເວນ ອາກຑ຺ຒິຍມານາ ກທາຈິ ເນສໍ ປຍິຣຸປາສນາທີນິ ກໂຣນ຺ຕິ ຕາທິເສ ມຫາສມເຍ. ເຕເນວ ຫິ ວິມານວຕ຺ຖຸເທສນາປິ ຕໍນິມິຕ຺ຕາ ພຫຸລາ ນາໂຫສິ. ເສຏ຺ຐນາທນ຺ຕິ ເກນຈິ ອປ຺ປຏິຫຕຠາເວນ ອຸຕ຺ຕມນາທໍ. ອຠີຕນາທນ຺ຕິ ເວສາຣຊ຺ຊໂຍຄໂຕ ກຸໂຕຈິ ນິພ຺ຠຍນາທໍ. ສີຫນາທສຸຕ຺ເຕນາຕິ ຂນ຺ຘິຍວຄ຺ເຄ ອາຄເຕນ ສີຫນາທສຸຕ຺ເຕນ. ສຫນໂຕຕິ ຂມນໂຕ. ຫນນໂຕຕິ ວິຘມນໂຕ ວິທ຺ຘໍສນໂຕ. ຍຖາ ວາຕິອາທິ ‘‘ສີຫນາທສທິສໍ ວາ ນາທໍ ນທຕີ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິຎ຺ຎາປນໍ.

ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຈກ຺ກ’’ນ຺ຕິ ເອຕໍ ປທໍ. ປຎ຺ຎາປຠາວິຕນ຺ຕິ ຈິຣກາລປຣິຠາວິຕາຍ ປາຣມິຕາປຎ຺ຎາຍ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ຈ ອຸປ຺ປາທິຕໍ. ກຣຸຓາປຠາວິຕນ຺ຕິ ‘‘ກິຈ຺ຉໍ ວຕາຍໍ ໂລໂກ ອາປນ຺ໂນ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ມຫາກຣຸຓາຍ ອຸປ຺ປາທິຕໍ. ຍຖາ ອຠິນິກ຺ຂມນໂຕ ປຠຸຕິ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ອຣິຍມຄ຺ຄາຘິຄມນວິໂຣຘິນີ ປຏິປຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ, ເອວໍ ຕຸສິຕຠວນໂຕ ນິຍຕຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ ຈ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ທຸຕິຍຕຕິຍນຍາ ຈ ຄຫິຕາ. ຜລກ຺ຂເຓຕິ ອຄ຺ຄຜລກ຺ຂເຓ. ປຏິເວຘນິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຎາຓໍ ວຊິຣູປມຕາເຍວ ສາຕິສໂຍ ປຏິເວໂຘຕິ ‘‘ຜລກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ປຏິລທ຺ຘສ຺ສປິ ເທສນາຎາຓສ຺ສ ກິຈ຺ຈນິປ຺ຜຕ຺ຕິ ປຣສ຺ສ ພຸຊ຺ຌນມຕ຺ເຕນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອຎ຺ຎາສິໂກຓ຺ຑຎ຺ຎສ຺ສ ໂສຕາປຕ຺ຕິ…ເປ… ຜລກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕນໍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຕ ປຣໍ ປນ ຍາວ ປຣິນິພ຺ພານາ ເທສນາຎາຓປ຺ປວຕ຺ຕິ, ຕສ຺ເສວ ປວຕ຺ຕິຕສ຺ສ ຘມ຺ມຈກ຺ກສ຺ສ ຐານນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ຕິຕຈກ຺ກສ຺ສ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ຈກ຺ກຣຕນສ຺ສ ຐານໍ ວິຍ. ອຸຠຍມ຺ປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ໂລກິຍເທສນາຎາຓສ຺ສ ອິຕເຣນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕາວເສນ ສມານຕໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ. ອຸຣສິ ຊາຕຕາຍ ອຸຣໂສ ສມ຺ຠູຕນ຺ຕິ ໂອຣສໍ ຎາຓໍ.

ອິຕິ ຣູປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອນວເສສໂຕ ຣູປສ຺ສ ສຣູປນິທສ຺ສນຕ຺ໂຖຕິ ຕສ຺ສ ‘‘ອິທໍ ຣູປ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ສາຘາຣຓໂຕ ຈ ສຣູປນິທສ຺ສນມາຫ. ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປນ຺ຕິ ເອເຕນ ອນວເສສໂຕ ‘‘ອິໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ຣູປໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຠາວໍ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣຸປ຺ປນສຠາວຎ຺ເຈວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຣຸປ຺ປນໍ ສີຕາທິວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣາທິເຠທໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ລກ຺ຂຓ…ເປ… ວເສນາຕິ ກກ຺ຂຬຕ຺ຕາທິລກ຺ຂຓວເສນ ສນ຺ຘາຣຓາທິຣສວເສນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທິປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານວເສນ ຠູຕຕ຺ຕຍາທິປທຏ຺ຐານວເສນ ຈ. ເອວໍ ປຣິຄ຺ຄຫິຕສ຺ສາຕິ ເອວໍ ສາຘາຣຓໂຕ ຈ ລກ຺ຂຓາທິໂຕ ຈ ປຣິຄ຺ຄຫິຕສ຺ສ. ອວິຊ຺ຊາສມຸທຍາຕິ ອວິຊ຺ຊາຍ ອຸປ຺ປາທາ, ອຕ຺ຖິຠາວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິໂຣຘວິໂຣຘີ ຫິ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ນິໂຣເຘ ອສຕິ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ປຸຣິມຠເວ ສິທ຺ຘາຍ ອວິຊ຺ຊາຍ ສຕິ ອິມສ຺ມິໍ ຠເວ ຣູປສ຺ສ ສມຸທໂຍ ຣູປສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຓ຺ຫາສມຸທຍາ ກມ຺ມສມຸທຍາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອວິຊ຺ຊາທີຫິ ຈ ຕີຫິ ອຕີຕກາລິກຕ຺ຕາ ເຕສໍ ສຫກາຣີກາຣຓຠູຕໍ ອຸປາທານມ຺ປິ ຄຫິຕເມວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປວຕ຺ຕິປຈ຺ຈເຍສຸ ກພຬີກາຣອາຫາຣສ຺ສ ພລວຕາຍ, ໂສ ເອວ ຄຫິໂຕ, ‘‘ອາຫາຣສມຸທຍາ’’ຕິ ປນ ຄຫິເຕນ ປວຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍຕາມຕ຺ເຕນ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕານິປິ ຄຫິຕາເນວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທ຺ວາທສສມຸຏ຺ຐານິກໍ ຣູປສ຺ສ ປຈ຺ຈຍໂຕ ທສ຺ສນມ຺ປິ ຠວິຕພ຺ພເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນິພ຺ພຕ຺ຕິລກ຺ຂຓນ຺ຕິອາທິນາ ກາລວເສນ ອຸທຍທສ຺ສນມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຠູຕວເສນ ມຄ຺ເຄ ອຸທຍໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ຐິໂຕ ອິຘ ສນ຺ຕຕິວເສນ ອນຸກ຺ກເມນ ຂຓວເສນ ປສ຺ສຕິ. ອວິຊ຺ຊານິໂຣຘາ ຣູປນິໂຣໂຘຕິ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຎາເຓນ ອວິຊ຺ຊາຍ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣຘໂຕ ອນາຄຕສ຺ສ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣໂຘ ໂຫຕິ ປຈ຺ຈຍາຠາເວ ອຠາວໂຕ. ປຈ຺ຈຍນິໂຣເຘນາຕິ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ນິໂຣຘຠາເວນ. ຕຓ຺ຫານິໂຣຘາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອາຫາຣນິໂຣຘາຕິ ປວຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍສ຺ສ ກພຬີກາຣາຫາຣສ຺ສ ອຠາວາ. ຣູປນິໂຣຘາຕິ ຕໍສມຸຏ຺ຐານຣູປສ຺ສ ອຠາໂວ ໂຫຕິ. ເສສໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວິປຣິຓາມລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ຠວກາລວເສນ ເຫຕຸທ຺ວຍທສ຺ສນໍ. ຕສ຺ມາ ຕໍ ປທຏ຺ຐານວເສນ ປເຄວ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ຐິໂຕ ອິຘ ສນ຺ຕຕິວເສນ ທິສ຺ວາ ອນຸກ຺ກເມນ ຂຓວເສນ ປສ຺ສຕິ.

ອິຕິ ເວທນາຕິອາທີສຸປິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສຸຂາທິເຠທນ຺ຕິ ສຸຂທຸກ຺ຂອທຸກ຺ຂມສຸຂາທິວິຠາຄໍ. ຣູປສຎ຺ຎາທິເຠທນ຺ຕິ ຣູປສຎ຺ຎາ, ສທ຺ທ… ຄນ຺ຘ… ຣສ… ໂຜຏ຺ຐພ຺ພ … ຘມ຺ມສຎ຺ຎາທິວິຠາຄໍ. ຜສ຺ສາທິເຠທນ຺ຕິ ຜສ຺ສເຈຕນາມນສິກາຣາທິວິຠາຄໍ. ລກ຺ຂຓ…ເປ… ວເສນາຕິ ອິຏ຺ຐານຸຠວນລກ຺ຂຓາທິລກ຺ຂຓວເສນ ອິຏ຺ຐາກາຣສມ຺ໂຠຄຣສາທິຣສວເສນ ກາຍິກອສ຺ສາທາທິປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານວເສນ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓາທິປທຏ຺ຐານວເສນ. ‘‘ຜຸຏ຺ໂຐ ເວເທຕິ, ຜຸຏ຺ໂຐ ສຎ຺ຊານາຕິ, ຜຸຏ຺ໂຐ ເຈເຕຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໙໓) ວຈນໂຕ ຕີສຸ ເວທນາທີສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ຜສ຺ສສມຸທຍາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ວິຎ຺ຎາຓປ຺ປຈ຺ຈຍາ ນາມຣູປ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ເຘ ນາມຣູປສມຸທຍາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເຕສໍເຍວ ວເສນາຕິ ‘‘ອວິຊ຺ຊານິໂຣໂຘ ເວທນານິໂຣໂຘ’’ຕິອາທິນາ ເຕສໍເຍວ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘານໍ ສມຸທຍຕ຺ຖງ຺ຄມວເສນ ຕິຕ຺ຖິຍານໍ ອວິສໂຍປິ ສປ຺ປເທໂສ ສີຫນາໂທ ທສ຺ສິໂຕ. ອິທານິ ນິປ຺ປເທໂສ ອນຸໂລມປຏິໂລມວເສນ ສງ຺ເຂປໂຕ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປຈ຺ຈຍາກາຣວິສໂຍ ອນຎ຺ຎສາຘາຣໂຓ ທສ຺ສີຍຕີຕິ ອາຫ, ‘‘ອຍມ຺ປິ ອປໂຣ ສີຫນາໂທ’’ຕິ. ຕສ຺ສາຕິ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕີ’’ຕິອາທິນາ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທປາຬິຍາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ສ ນິໂຣຘາ ອິທໍ ນິຣຸຌ຺ຕີ’’ຕິ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ຠາເວ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ຠາວສ຺ສ, ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ນິໂຣເຘ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ນິໂຣຘສ຺ສ ກຖເນນ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ປຈ຺ຈຍລກ຺ຂເຓ ນິຍໂມ ທສ຺ສິໂຕ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ເອວ, ນາສຕິ, ອິມສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາ ເອວ, ນານຸປ຺ປາທາ, ນິໂຣຘາ ເອວ, ນານິໂຣຘາ’’ຕິ. ເຕເນທໍ ລກ຺ຂຓໍ ອນ຺ໂຕຄຘນິຍມໍ ອິຘ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນິໂຣໂຘຕິ ຈ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ວິຣາຄາ ວິຄເມນ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປາໂທ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊາຍ ຕ຺ເວວ ອເສສວິຣາຄນິໂຣຘາ’’ຕິອາທິ. ນິໂຣຘວິໂຣຘີ ຈ ອຸປ຺ປາໂທ, ເຍນ ໂສ ອຸປ຺ປາທນິໂຣຘວິຠາເຄນ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອິມສ຺ສ ນິໂຣຘາ ອິທໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. ເຕເນຕໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອສຕິ ນິໂຣເຘ ອຸປ຺ປາໂທ ນາມ, ໂສ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິຠາໂວຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິທເມວ ຫິ ລກ຺ຂຓໍ. ປຣິຍາຍນ຺ຕເຣນ ‘‘ອິມສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາ ອິທໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ປເຣນ ປຸຣິມໍ ວິເສສິຕໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ນ ວຕ຺ຕມານໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ມຄ຺ເຄນ ອນິຣຸຊ຺ຌນສຠາວຎ຺ຈາຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຍສ຺ມາ ຈ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ອສຕິ ອິທໍ ນ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ສ ນິໂຣຘາ ອິທໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ທ຺ວິຘາປິ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐສ຺ສ ລກ຺ຂຓສ຺ສ ນິທ຺ເທສໍ ວທນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ ‘‘ອວິຊ຺ຊາຍ ຕ຺ເວວ ອເສສວິຣາຄນິໂຣຘາ ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘ’’ຕິອາທິນາ ນິໂຣໂຘວ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ນຕ຺ຖິຠາໂວປິ ນິໂຣໂຘ ເອວາຕິ ນຕ຺ຖິຠາວວິຣຸທ຺ໂຘ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ອນິໂຣໂຘຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນ ອນິໂຣຘສງ຺ຂາເຕນ ອຕ຺ຖິຠາເວນ ອຸປ຺ປາທໍ ວິເສເສຕິ. ຕໂຕ ອິຘ ນ ເກວລໍ ອຕ຺ຖິຠາວມຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາໂທຕິ ອຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ອຖ ໂຂ ອນິໂຣຘສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ຈາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຠາວິໂຕ ໂຫຕິ. ເອວເມຕໍ ລກ຺ຂຓທ຺ວຍວຈນໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາເວນ ສາຕ຺ຖກນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ໂກ ປນາຍໍ ອນິໂຣໂຘ ນາມ, ໂຍ ‘‘ອຕ຺ຖິຠາໂວ, ອຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ໂຕຕິ? ອປ຺ປຫີນຠາໂວ ຈ ອນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຜລຠາເວນ ຜລຸປ຺ປາທນາຣຫຕາ ຈາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ. ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ປຣມຕ຺ຖທີປນິຍໍ ອຸທານຏ຺ຐກຖາຍໍ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑). ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘວິຠຊນາທິວເສນາຕິ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘານໍ ທ຺ວາທສປທິກສ຺ສ ປຈ຺ຈຍາກາຣສ຺ສ ວິຠຊນວເສນ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຫິ ທສພລສຸຕ຺ເຕ ຘມ຺ມສ຺ສ ເທສິຕາກາໂຣ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘປຈ຺ຈຍາກາຣມຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘປຈ຺ຈຍາກາຣຘມ຺ໂມ’’ຕິ. ອາຈຣິຍມຸຏ຺ຐິຍາ ອກຣເຓນ ວິຠູໂຕ, ໂສ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ສທ຺ທໂຕ ຈ ປິຫິໂຕ ເຫຏ຺ຐາມຸຂຊາໂຕ ວາ ນ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອນິກຸຊ຺ຊິໂຕ’’ຕິ. ວິວໂຏຕິ ວິຠາວິໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ວິວຣິຕ຺ວາ ຐປິໂຕ’’ຕິ. ປກາສິໂຕຕິ ຎາໂຓຠາເສນ ໂອຠາສິໂຕ ອາທີປິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ທີປິໂຕ ໂຊຕິໂຕ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຉິນ຺ນຠິນ຺ນຏ຺ຐາເນ. ສິພ຺ພິຕຄຓ຺ຐິຕນ຺ຕິ ວາກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສິພ຺ພິຕໍ, ສິພ຺ພິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຏ຺ຐາເນ ວາເກນ ຄຓ຺ຐິຕຎ຺ຈ. ຉິນ຺ນປິໂລຕິກາຠາເວນ ວິຄຕປິໂລຕິໂກ ຘມ຺ໂມ, ຕສ຺ສ ຉິນ຺ນປິໂລຕິກສ຺ສ ປຏິໂລມຕາ ຉິນ຺ນຠິນ຺ນຕາຠາເວນາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນ ເຫຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ນິວາສນປາຣຸປນໍ ປຣິຄ຺ຄຫຓໍ. ສຍໍ ປຏິຠານໍ ກປ຺ເປຕ຺ວາ. ວຑ຺ເຒນ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ສມຍໍ. ສມຓກຈວຣນ຺ຕິ ສມຓເວສຘາຣຓວເສນ ສມຓປຏິຣູປຕາຍ ສມຓານໍ ກຈວຣຠູຕໍ. ອຕ຺ຕໂນ ຣູປປວຕ຺ຕິຍາ ກຣຓ຺ຑໍ ກຸຈ຺ຉິຕໍ ຘຸຕ຺ຕໍ ວາຕິ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ກາຣຓ຺ຑໂວ, ທຸສ຺ສີໂລ. ຕໍ ກາຣຓ຺ຑວໍ. ນິທ຺ຘມຖາຕິ ນີຫຣຖ. ກສມ຺ພຸນ຺ຕິ ສມຓກສຏໍ. ອປກສ຺ສຖາຕິ ອປກຑ຺ຒຖ ນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປລາເປຕິ ປລາປສທິເສ. ຕຖາ ຫິ ຕຓ຺ຑຸລສາຣຣຫິໂຕ ຘຎ຺ຎປຏິຣູປໂກ ຖຸສມຕ຺ຕໂກ ປລາໂປຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ສີລາທິສາຣຣຫິໂຕ ສມຓປຏິຣູປໂກ ປລາໂປ ວິຍາຕິ ປລາໂປ, ທຸສ຺ສີໂລ. ເຕ ປລາເປ. ວາເຫຖາຕິ ອປເນຖ. ປຕິສ຺ສຕາຕິ ພາຬ຺ຫສຕິຕາຍ ປຕິສ຺ສຕາ ໂຫຖາຕິ.

ສທ຺ຘາຍ ປພ຺ພຊິເຕນາຕິ ຣາຊູປທ຺ທວາທີຫິ ອນຸປທ຺ທຸເຕນ ‘‘ເອວຎ຺ຫິ ຕໍ ໂອຕິຓ຺ຓໍ ຊາຕິອາທິສໍສາຣຠຍໍ ວິຊິນິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຏ຺ຏນິສ຺ສຣຓຕ຺ຖໍ ອາຄຕາຍ ສທ຺ຘາຍ ວເສນ ປພ຺ພຊິເຕນ. ອາຈາຣກຸລປຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຈາເຣນ ອຠິຊາໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຍໂຕ ກຸໂຕຈີ’’ຕິອາທິ. ຊາຕິກຸລປຸຕ຺ໂຕຕິ ຊາຕິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠິຊາໂຕ. ວິຎ຺ຎຸປ຺ປສຕ຺ຖານິ ອງ຺ຄານິ ສມ຺ມາປຘານິຍງ຺ຄຠາເວນ, ກາເຍ ຈ ຊີວິເຕ ຈ ນິຣເປກ຺ຂຠາເວນ ວີຣິຍໍ ອາຣຠນ຺ຕສ຺ສ ຕຖາປວຕ຺ຕວີຣິຍວເສນ ‘‘ຕໂຈ ເອກໍ ອງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ນວສຸ ຐາເນສຸ ສມາຘາຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ກາລວເສນ ປຎ຺ຈສຸ, ອິຣິຍາປຖວເສນ ຈຕູສູ’’ຕິ ເອວໍ ນວສຸ ຐາເນສຸ ວີຣິຍໍ ສມາຘາຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພໍ.

ໂສ ທຸກ຺ຂໍ ວິຫຣຕີຕິ ກຸສີຕປຸຄ຺ຄໂລ ນິຍ຺ຍານິກສາສເນ ວີຣິຍາຣມ຺ຠສ຺ສ ອກຣເຓນ ສາມຎ຺ຎຕ຺ຖສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ທຸກ຺ຂໍ ວິຫຣຕິ. ສກໍ ວາ ອຕ຺ຖໍ ສທຕ຺ຖໍ ກ-ກາຣສ຺ສ ທ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ກຸສີຕສ຺ສ ອຕ຺ຖປຣິຫາຍນໍ ມູລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຉ ທ຺ວາຣານີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິສຊ຺ຊາວເສນ ປີຐມທ຺ທນໂຕ ປີຐມທ຺ທໂນ, ນິຣສ຺ສນວຈນໍ ຕສ຺ສ, ກສ຺ສຈິປຕ຺ຖສ຺ສ ອຘາຣຓໂຕ ເກວລໍ ປີຐຠາຣຠູໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປນ ‘‘ມຂມທ຺ທໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຕ຺ຖ ທານມິຈ຺ຉາຍ ປເຣສໍ ມຂໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ລຓ຺ຑປູຣໂກຕິ ກຸຈ຺ຉິປູຣໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ວຈ຺ຈກຸຏິປູຣໂກ.

‘‘ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍ’’ຕິອາທີສຸ ‘‘ກຸສີໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ, ອາສີສາຍ ວເສນ ໂຖມິໂຕ. ອາຣທ຺ຘວີຣິເຍຕິ ປຄ຺ຄຫິຕວີຣິເຍ. ປຫິຕຕ຺ເຕຕິ ນິພ຺ພານໍ ປຕິເປສິຕຈິຕ຺ເຕ. ເອເຕນ ສາວການໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິໍ ສຕ຺ຖຸວນ຺ທນານິສໍສຎ຺ຈ ທສ຺ເສສິ.

ຫີເນນາຕິ ວຏ຺ຏນິສ຺ສິເຕນ ຘມ຺ເມນ. ເຕນາຫ ‘‘ຫີນາຍ ສທ຺ຘາຍາ’’ຕິອາທິ. ອຄ຺ເຄນາຕິ ເສຏ຺ເຐນ ວິວຏ຺ຏນິສ຺ສິເຕນ ຘມ຺ເມນ, ອີສກມ຺ປິ ກຕກາລຸສິຍວິຄຕຏ຺ເຐນ ມຓ຺ຑຏ຺ເຐນ ຈ ປສນ຺ນມ຺ປິ ສຸຣາທິ ນ ປາຕພ຺ພໍ. ສາສນນ຺ຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິປຏິປຕ຺ຕິປຏິເວຘລກ຺ຂຓໍ ສາສນໍ. ປສນ຺ນໍ ວິຄຕໂທສມລຕ຺ຕາ ປສາທນິຍຕ຺ຕາ ຈ. ປາຕພ຺ພຎ຺ຈ ປຕ຺ເຕນ ວິຍ ສຸເຂນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ທຸຈ຺ຈຣິຕສພ຺ພກິເລສກສາວມລປງ຺ກໂທສຣຫິຕຕ຺ຕາ ຈ.

ມຓ຺ຑຠູຕາ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມເທສນາປິ ເທສນາມຓ຺ໂຑ. ຕສ຺ສ ເອກສ຺ເສວ ປນ ເທສນາມຓ຺ຑສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄາຫກາ ສຸປ຺ປຏິປນ຺ນາ ໂທສຣຫິຕາ ຈຕສ຺ໂສ ປຣິສາ ປຏິຄ຺ຄຫມຓ຺ໂຑ. ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຕຄ຺ຄຕິກຕ຺ຕາ ສກໂລປິ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມຣາສິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍມຓ຺ໂຑ. ເຕນາຫ ‘‘ກຕໂມ ເທສນາມຓ຺ໂຑ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎາຕາໂຣຕິ ສຈ຺ຈານໍ ອຠິສເມຕາວິໂນ. ຕຖາ ຫິ ອາທິໂຕ ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ ອາຈິກ຺ຂຓາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸພ຺ພຠາເຄ ‘‘ອຕ຺ຖິ ອຍໍ ໂລໂກ’’ຕິອາທິນາ ອິຘໂລກປຣໂລກຄຕສມ຺ໂມສວິຄເມນ ປວຕ຺ໂຕ ອຘິໂມກ຺ໂຂວ ອຘິໂມກ຺ຂມຓ຺ໂຑ. ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ວິຊຫິຕ຺ວາ. ຈຕຸຠູມກສ຺ສ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຘິໂມກ຺ຂມຓ຺ເຑນ ມຓ຺ຑຠູຕໍ ອຘິໂມກ຺ຂໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ປຄ຺ຄຫມຓ຺ໂຑ ວີຣິຍິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ໂກສຊ຺ຊກສຏ’’ນ຺ຕິອາທິໍ ປາຬິເສສໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ສາສເນ, ‘‘ມຓ຺ຑສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ວາ ວຈເນ. ກາຣຓວຈນໍ, ເຕນ ‘‘ສຕ຺ຖາ ສມ຺ມຸຂີຠູໂຕ’’ຕິ ສມ຺ມຸຂຠາວນາໂຍໂຄ ນິຣາສງ຺ກຜລາວໂຫຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອສມ຺ມຸຂາ’’ຕິອາທິ. ປມາຓນ຺ຕິ ອນຸຣູປໍ ເຠສຊ຺ຊສ຺ສ ປມາຓໍ. ອຸຄ຺ຄມນນ຺ຕິ ເຠສຊ຺ຊສ຺ສ ວມນໍ ວິເຣຈນໍ, ຕສ຺ສ ວາ ວເສນ ໂທສຘາຕູນໍ ວມນໍ ວິເຣຈນໍ. ເອວເມວາຕິ ຍຖາ ເຠສຊ຺ຊມຓ຺ຑໍ ເວຊ຺ຊສມ຺ມຸຂາ ນິຣາສງ຺ກາ ປິວນ຺ຕິ, ເອວເມວ ‘‘ສຕ຺ຖາ ສມ຺ມຸຂີຠູໂຕ’’ຕິ ນິຣາສງ຺ກາ ວີຣິຍໍ ກຕ຺ວາ, ມຓ຺ຑເປຍ຺ຍ ສາສນໍ ປິວຖາຕິ ໂຍຊນາ. ອຠິຎ຺ຎາສມາປຕ຺ຕິປຏິລາເຠນ ສານິສໍສາ. ມຄ຺ຄຜລາຘິຄມເນນ ສວຑ຺ຒິ. ປຣຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ທິຏ຺ຐານຸຄຕິອາປຕ຺ຕິຍາ, ຕຖາ ສມ຺ມາປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕານໍ ປເຣສໍ ອຕ຺ຖນ຺ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ທຸຕິຍທສພລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ອຸປນິສສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໓. ຊານໂຕ ປສ຺ສໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ທສ຺ສນໍ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸນາວ ທສ຺ສນໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ນ ມໍສຈກ຺ຂຸນາຕິ ອາຫ ‘‘ທ຺ເວປິ ປທານິ ເອກຕ຺ຖານີ’’ຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ເອກຕ຺ຖຕ຺ເຕປິ ຎາຓລກ຺ຂຓຎາຓປ຺ປຠາວວິສຍສ຺ສ຺ສ ຕຖາທສ຺ສນຠາວາວິໂຣຘນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຊານນລກ຺ຂຓຎ຺ຫິ ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຎາຓປ຺ປຠາວນ຺ຕິ ຎາຓານຸຠາເວນ ຎາຓກິຈ຺ຈວິສໂຍຠາສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຎາເຓນ ວິວຏ຺ເຏ ຘມ຺ເມ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ. ຊານໂຕ ປສ຺ສໂຕຕິ ຈ ຊານນທສ຺ສນມຸເຂນ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາ ເທສນາ ປວຕ຺ຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ຎາຓລກ຺ຂຓໍ ອຸປາທາຍາ’’ຕິອາທິ. ຊານໂຕຕິ ວາ ປຸພ຺ພຠາຄຎາເຓນ ຊານໂຕ, ອປຣຠາເຄນ ຎາເຓນ ປສ຺ສໂຕ. ຊານໂຕຕິ ວາ ວຕ຺ວາ ນ ຊານນໍ ອນຸສ຺ສວາກາຣປຣິວິຕກ຺ກມຕ຺ຕວເສນ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ, ອຖ ໂຂ ຣູປານິ ວິຍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາເຓນ ຣູປາທີນິ ເຕສຎ຺ຈ ສມຸທຍາທິເກ ປຈ຺ຈກ຺ເຂ ກຕ຺ວາ ທສ຺ສນນ຺ຕິ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອວໍ ວາ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ.

ອາສວານໍ ຂຍນ຺ຕິ ອາສວານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕປ຺ປຫານໍ. ໂສ ປນ ເຕສໍ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣໂຘ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອຠາໂວ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ອສມຸປ຺ປາໂທ ຂີຓາກາໂຣ ນຕ຺ຖິຠາໂວ’’ຕິ. ອາສວກ຺ຂຍສທ຺ທສ຺ສ ຂີຓາກາຣາທີສຸ ອາຄຕຏ຺ຐານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອາສວານໍ ຂຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸຊຸມຄ຺ຄານຸສາຣິໂນຕິ ກິເລສວງ຺ກກາຍວງ຺ກາທີນໍ ປຫາເນນ ອຸຊຸຠູເຕ ສວິປສ຺ສນາເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ຄຘມ຺ເມ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສ. ຍເທວ ຫິສ຺ສ ປຣິກ຺ຂີຓໍ. ຂຍສ຺ມິໍ ປຐມໍ ຎາຓໍ ‘‘ຕໂຕ ອຎ຺ຎາ ອນນ຺ຕຣາ’’ຕິ ຂຍສງ຺ຂາເຕ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄ ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນເມວ ຎາຓໍ ປຐມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ປນ ອຎ຺ຎາ ອຣຫຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຍທິປິ ຄາຖາຍ ‘‘ຂຍສ຺ມິໍ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ, ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປນ ‘‘ອາສເວ ຂີເຓ ມຄ຺ໂຄ ຂໂຍ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມຄ຺ໂຄ ອາສວກ຺ຂໂຍຕິ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ສມໂຓຕິ ສມິຕປາໂປ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ໂສ ປນ ຂີຓາສໂວ ໂຫຕີຕິ. ‘‘ອາສວານໍ ຂຍາ’’ຕິ ອິຘ ຜລໍ, ປຣິຍາເຍນ ປນ ອາສວກ຺ຂໂຍ ມຄ຺ໂຄ, ເຕນ ປຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ຜລໍ. ເອເຕເນວ ນິພ຺ພານສ຺ສປິ ອາສວກ຺ຂຍຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຊານໂຕ ເອວ ປສ຺ສໂຕ ເອວາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ນິຍໂມ ອິຈ຺ຉິໂຕ, ນ ອຎ຺ຎຖາ ວິເສສາຠາວໂຕ ອນິຏ຺ຐາປນ຺ໂນວາຕິ ຕສ຺ສ ນິຍມສ຺ສ ຜລໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂນ ອຊານໂຕ ໂນ ອປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂຍ ປນ ນ ຊານາຕິ, ນ ປສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ໂນ ວທາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອິມິນາ ຂນ຺ຘານໍ ປຣິຎ຺ຎາ ອາສວກ຺ຂຍສ຺ສ ເອກນ຺ຕິກກາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອເຕນາຕິ ‘‘ໂນ ອຊານໂຕ, ໂນ ອປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ເອເຕນ ວຈເນນ. ເຕ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາຕິ ເກ ປນ ເຕຕິ? ‘‘ພາເລ ຈ ປຓ຺ຑິເຕ ຈ ສນ຺ຘາວິຕ຺ວາ ສໍສຣິຕ຺ວາ ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໘; ມ. ນິ. ໒.໒໒໘) ອເຫຕູ ອປ຺ປຈ຺ຈຍາ ສຕ຺ຕາ ວິສຸຊ຺ຌນ຺ຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໘; ມ. ນິ. ໒.໑໐໑, ໒໒໗) ເອວມາທິວາທາ. ເຕສຸ ເກຈິ ອຠິຊາຕິສງ຺ກນ຺ຕິມຕ຺ເຕນ ສໍສາຣສຸທ຺ຘິໍ ປຏິຊານນ຺ຕິ, ອຎ຺ເຎ ອິສ຺ສຣປຊາປຕິກາຣຓາທິວເສນ. ຕຍິທໍ ສພ຺ພໍ ສໍສາຣາທີຫີຕິ ເອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປຸຣິເມນ ປທທ຺ວເຍນາຕິ ‘‘ຊານໂຕ ປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ປທທ຺ວເຍນ. ອຸປາໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອາສວກ຺ຂຍາ’’ຕິ ອຘິກາຣໂຕ. ອິມິນາຕິ ‘‘ໂນ ອຊານໂຕ, ໂນ ອປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ປທທ຺ວເຍນ. ອນຸປາໂຍ ໂຫຕິ ເອສ ອາສວານໍ ຂຍສ຺ສ, ຍທິທໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ ອປຣິຎ຺ຎາຕິ ‘‘ຊານໂຕ ປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ອິມິນາວ ອນິຍມວຈເນນ ອນຸປາຍປຏິເສໂຘປິ ອຕ຺ຖໂຕ ໂພຘິໂຕ ໂຫຕີຕິ. ຕເມວ ຫິ ອຕ຺ຖໂຕ ໂພຘິຕຠາວໍ ວິຠາເວຕຸໍ ເອວໍ ສໍວຓ຺ຓນາ ກຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ທພ຺ພຊາຕິໂກຕິ ທພ຺ພຣູໂປ. ໂສ ຫິ ‘‘ທ຺ຣພ຺ໂຍ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ທ຺ຣພ຺ຍໍ ວິນສ຺ສຕິ ນາທ຺ຣພ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ. ທພ຺ພຊາຕິໂກ ວາ ສາຣສຠາໂວ, ສາຣຸປ຺ປສີລາຈາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາຫ ‘‘ນ ໂຂ ທພ຺ພ ທພ຺ພາ ເອວໍ ນິພ຺ເພເຐນ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໘໔). ວຕ຺ຕສີເສ ຐຕ຺ວາຕິ ວຕ຺ຕໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ຘຸຣໍ ກຕ຺ວາ. ໂຍ ຫິ ປຣິສຸທ຺ຘາຊີໂວ ກາຕຸໍ ອຊານນ຺ຕານໍ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ວສ຺ສວາຕາທິປຏິພາຫນຕ຺ຖໍ ຉຕ຺ຕາທີນິ ກໂຣຕິ, ໂສ ວຕ຺ຕສີເສ ຐຕ຺ວາ ກໂຣຕິ ນາມ. ປທຏ຺ຐານໍ ນ ໂຫຕີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ນາຖກຣຓຘມ຺ມຠາເວນ ມຄ຺ຄຜລາຘິຄມສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍຠາວໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ຍານິ ຕານິ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ອຸຈ຺ຈາວຈານິ ກິຈ຺ຈກຣຓີຍານິ, ຕຕ຺ຖ ທກ຺ໂຂ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໕). ເອວໍ ຊານໂຕຕິ ເອວໍ ເວຊ຺ຊກມ຺ມາທີນໍ ຊານນເຫຕຸ ມິຈ຺ຉາຊີວປຈ຺ຈຍາ ກາມາສວາທໂຍ ອາສວາ ວຑ຺ຒນ຺ຕິເຍວ, ນ ປຫີຍນ຺ຕິ. ‘‘ເອວໍ ໂຂ…ເປ… ອາສວານໍ ຂໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິມາຍ ປາຬິຍາ ອຣຫຕ຺ຕສ຺ເສວ ຄຫຓໍ ຍຸຕ຺ຕໍ ຜລຄ຺ຄຫເຓນ ເຫຕຸໂນ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ອາສວານໍ ຂຍນ຺ເຕ ຊາຕຕ຺ຕາ’’ຕິ.

ອາຄມນໍ ອາຄໂມ, ຕໍ ອາວຫຕີຕິ ອາຄມນີຍາ, ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາ. ຂຍສ຺ມິນ຺ຕິ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂເຓ ຠຸມ຺ມໍ, ຂເຍຕິ ປນ ວິສເຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອາສວກ຺ຂຍສງ຺ຂາເຕ’’ຕິ. ອຸປນິສີທຕິ ຜລໍ ເອຕ຺ຖາຕິ ກາຣຓໍ ອຸປນິສາ. ອຣຫຕ຺ຕຜລວິມຸຕ຺ຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທສໂຕ. ສາຕິ ວິມຸຕ຺ຕິ. ອສ຺ສາຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓສ຺ສ. ມນສ຺ມິໍ ວິວຏ຺ຏນິສ຺ສິເຕ ປນ ອນນ຺ຕຣູປນິສ຺ສຍາປິ ປຈ຺ຈຍາ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ‘‘ລພ຺ຠມານວເສນ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວິຣຊ຺ຊຕິ ອເສສສງ຺ຂາຣໂຕ ເອເຕນາຕິ ວິຣາໂຄ, ມຄ຺ໂຄ. ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ ເອຕາຍາຕິ ນິພ຺ພິທາ, ພລວວິປສ຺ສນາ. ເຕນາຫ ‘‘ເອເຕນາ’’ຕິອາທິ. ປຏິສງ຺ຂານຸປສ຺ສນາປິ ມຸຈ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາປກ຺ຂິກາ ເອວາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ຎາຓານໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຍາວ ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິ, ຕາວ ຕຣຸຓວິປສ຺ສນາ’’ຕິ ຫິ ວຈນໂຕ ອຸປກ຺ກິເລສວິມຸຕ຺ຕອຸທຍພ຺ພຍຎາຓໂຕ ປຣໍ ພລວວິປສ຺ສນາ. ຣູປາຣູປຘມ຺ມານໍ ວິເສສຠູໂຕ ສາມຎ຺ຎຠູໂຕ ຈ ໂຍ ໂຍ ສຠາໂວ ຍຖາສຠາໂວ, ຕສ຺ສ ຊານນໍ ຍຖາສຠາວຊານນໍ. ຕເທວ ທສ຺ສນໍ. ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓຕ຺ເຖນ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາ ຈ ຄຫິຕາ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຣຸຓວິປສ຺ສນ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສງ຺ຂາຣປຣິຈ຺ເຉເທຎາຓນ຺ຕິ ນາມຣູປປຣິຄ຺ຄຫຎາຓໍ ວທຕິ. ກງ຺ຂາວິຕຣຓໍ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄໂຫ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນຍວິປສ຺ສນາທິກໍ ອນຸປສ຺ສນາຎາຓໍ ສມ຺ມສນໍ. ມຄ຺ຄາມຄ຺ເຄຎາຓນ຺ຕິ ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ຐິຕໍ ຎາຓໍ. ໂສ ຫິ ປາທກຊ຺ຌານສມາຘິ ຕຣຸຓວິປສ຺ສນາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ‘‘ສມາຫິໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໕.; ໔.໙໙; ໕.໑໐໗໑) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປຸພ຺ພຠາຄສຸຂນ຺ຕິ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານສຫິຕສຸຂໍ. ທຣຖ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘີຕິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທິກິເລສທຣຖສ຺ສ ປຏິປສ຺ສມ຺ຠນໍ. ‘‘ສຸຂໍປາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສອຸປນິສໍ ວທາມີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຘິປ຺ເປຕສຸຂໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປ຺ປນາປຸພ຺ພຠາຄສ຺ສ ສຸຂສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ປສ຺ສທ຺ຘກາໂຍ ສຸຂໍ ເວເທຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໔໖໖;໓.໓໕໙; ອ.ນິ. ໑.໓.໙໖) ວຸຕ຺ຕອປ຺ປນາສຸຂສ຺ສ ປສ຺ສທ຺ຘິຍາ ປຈ຺ຈຍຕ຺ເຕ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ສຸຂນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ພລວປີຕີຕິ ຜຣຓລກ຺ຂຓປ຺ປຕ຺ຕາ ປີຕິ. ຕາທິສາ ຫິ ວິຕກ຺ກວິຈາຣສຸຂສມາຘີຫິ ລທ຺ຘປ຺ປຈ຺ຈຍາ ນີວຣຓໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນ຺ຕີ ຕໍນິມິຕ຺ຕໍ ທຣຖໍ ປຣິຬາຫໍ ປຏິປສ຺ສມ຺ເຠຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສາ ຫິ ທຣຖປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ທຸພ຺ພລປີຕີຕິ ຕຣຸຓປີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສາ ຫິ ພລວປີຕິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ສທ຺ຘາຕິ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓານໍ ກມ຺ມຜລສ຺ສ ຈ ສທ຺ທຫນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ອຘິໂມກ຺ໂຂ, ສາ ປນ ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ເອກວາຣເມວ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ອປຣາປຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນສທ຺ຘາ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ສທ຺ທຫນ຺ໂຕ ສທ຺ເຘຍ຺ຍວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປມຸທິໂຕ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ສາ ຫິ ທຸພ຺ພລປີຕິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂາທິເຠທສ຺ສ ສພ຺ພສ຺ສປິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ຈ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ. ຊຣາມຣຓທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ເກຈິ, ໂສກາທໂຍ ຈາຕິ ອປເຣ. ຕທຸຠຍສ຺ສປິ ສງ຺ຄຓ຺ຫນໂຕ ປຐໂມ ເອວຕ຺ໂຖ ຍຸຕ຺ໂຕ. ຍສ຺ມາ ທຸກ຺ຂປ຺ປຕ຺ໂຕ ກມ຺ມສ຺ສ ຜລານິ ສທ຺ທຫຕິ, ຣຕນຕ຺ຕເຍ ຈ ປສາທໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຎ຺ຫິ ອປຣາປຣສທ຺ຘາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ‘‘ອາຈຣິຍານໍ ສນ຺ຕິເກ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ຕຍໂຕ ‘‘ເອກນ຺ຕໂຕ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ອິມສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ສມຕິກ຺ກມາຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ສທ຺ຘາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ຕຖາຄເຕ ສທ຺ຘໍ ປຏິລຠຕີ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໙໑). ສວິກາຣາຕິ ອຸປ຺ປາທວິກາເຣນ ສວິກາຣາ ຂນ຺ຘຊາຕິ ຊາຍນຏ຺ເຐນ. ຊາຕິຍາ ປນ ອສຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ນຕ຺ຖິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ສມ຺ຠໂວຕິ ອາຫ ‘‘ສາ ຫິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ. ກມ຺ມຠໂວຕິ ກມ຺ມຠວາທິໂກ ຕິວິໂຘປິ ກມ຺ມຠໂວ. ໂສ ຫິ ອຸປປຕ຺ຕິຠວສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ. ເອວມາທິໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ເອເຕນຸປາເຍນາ’’ຕິ. ເສສປທານີຕິ ອຸປາທານາທິປທານິ. ອນຸໂລມຎາຓໍ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາປກ຺ຂິກຕ຺ຕາ ນິພ຺ພານຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕໍ, ໂຄຕ຺ຣຠຸຎາຓໍ ປຐມມຄ຺ຄສ຺ສ ອາວຊ຺ຊນໍ. ໂສ ຫິ ເຕນ ວິປສ຺ສນາຍ ກິຎ຺ຈິ ກິຎ຺ຈິ ວິເສສຏ຺ຐານໍ ກຍິຣຕີຕິ ຕໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ນິພ຺ພິທູປນິໂສ ວິຣາໂຄຕິ ‘‘ວິຣາໂຄ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເກນ ອຸທເກນ ວິທາຣຍິຕ຺ວາ ຄຕປເທໂສຕິ ກຕ຺ວາ ກນ຺ທໂຣ. ນິຕມ຺ໂພຕິປິ ອຸທກສ຺ສ. ຍຖາ ນິນ຺ນໍ ອຸທກໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕຖາ ນິວຕ຺ຕນຠາເວນ ນທີກຸຎ຺ໂຉຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຫມນ຺ຕຄິມ຺ຫອຸຕຸວເສນ ອຏ຺ຐ ມາເສ ປວຕ຺ໂຕ ປຖວີວິວໂຣຕິ ກຕ຺ວາ ປທໂຣ. ຂຸທ຺ທິກາ ອຸທກວາຫິນິໂຍ ສາຂາ ວິຍາຕິ ສາຂາ, ຂຸທ຺ທກາ ໂສພ຺ຠາ ກຸສຸພ຺ຠາ ໂອ-ກາຣສ຺ສ ອຸ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ເອວເມວ ໂຂຕິອາທິ ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິນາ ອຸປນີຕາຍ ອຸປມາຍ ອຸປເມຍ຺ເຍນ ສໍສນ຺ທນນ຺ຕິ, ຕໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊາ ປພ຺ພໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອວິຊ຺ຊາ ຈ ສນ຺ຕານວເສນ ຈິຣໍຕນກາລປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ ປຈຸຣຊເນຫິ ທຸປ຺ປຊຫນໂຕ ‘‘ປພ຺ພໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ໂລກຕ຺ຕຍາຠິພ຺ຍາປນໂຕ ອຠິສນ຺ທນໂຕ ຈ ອຠິສງ຺ຂາຣາ ເມຆສທິສາ. ອຠິສງ຺ຂາຣາ ເມໂຆຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຖາ ເສສປທທ຺ວເຍປິ. ວິຎ຺ຎາຓາທິວຏ຺ຏໍ ອນຸປວຕ຺ຕິໂຕ ປຣມ຺ປຣປຈ຺ຈຍໂຕ ຈ ກນ຺ທຣາທິສທິສາ. ວິມຸຕ຺ຕິ ເອກຣສຕ຺ຕາ, ຫານິວຸທ຺ຘິອຠາວໂຕ ຈ ສາຄຣສທິສາຕິ ອຸປມາສໍສນ຺ທນໍ.

ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ປຸຣິມສິທ຺ຘາຍ ອວິຊ຺ຊາຍ ສຕິ ອຠິສງ຺ຂາຣາ, ນາສຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ອຸປຣິປພ຺ພເຕ ປວຕ຺ຕາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊາ…ເປ… ວສ຺ສນໍ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອສ຺ສຸຕວາ ຫີຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສມຕ຺ຖນໍ. ຕຓ຺ຫາຍ ອຠິລາສໍ ກຕ຺ວາຕິ ເອເຕນ ສພ຺ພສ຺ສປິ ອຠິສງ຺ຂາຣວຸຏ຺ຐິເຕມນຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ. ຕຓ຺ຫາ ຫິ ‘‘ສ຺ເນໂຫ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອນ຺ຕິມຠວິກສ຺ສ ອນ຺ຕຠວນິພ຺ພຕ຺ຕໂກ ອຠິສງ຺ຂາໂຣ ນິພ຺ພານໍ ນ ປຕ຺ໂຕ, ຕທນ຺ຕສ຺ສ ຠາຄສ຺ສ ນິພ຺ພານໍ ອາຫຈ຺ຈ ຐິໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ‘‘ມຫາສມຸທ຺ທໍ ອາຫຈ຺ຈ ຐິຕກາໂລ ວິຍາ’’ຕິ ອຸປມານິທສ຺ສນໍ ກຕໍ. ວິຎ຺ຎາຓາທິວຏ຺ຏໍ ປູເຣຕ຺ວາປິ ອິມິນາປິ ຫິ ອນ຺ຕິມຠວິກສ຺ເສວ ວິຎ຺ຎາຓປ຺ປວຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ. ສາ ຫິ ປູຣິຕາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ຕໂຕ ປຣໍ ວິຎ຺ຎາຓາທິວຏ຺ຏສ຺ເສວ ອຠາວໂຕ. ຊາຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຊາຕິປຈ຺ຈຍວຏ຺ຏທຸກ຺ຂເວທນາຍ ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປນ ຍທິປິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ນ ອາຄຕໍ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເຣສຸ ປນ ອາຄຕເມວາຕິ ຕໂຕ ອາຫຣິຕ຺ວາ ຕໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ພຸທ຺ຘວຈນໍ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຍິທໍ ສາວກໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ວເສນາຍໍ ເທສນາຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕເຣສໍ ປນ ວເສນ ວຸຈ຺ຈມານໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຣຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ປໂຍຊນໍ ນຕ຺ຖີຕິ ‘‘ຍາ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ປາຬິຍາ ວເສນ ຄຫິຕເມວາຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕອຕ຺ຖສ຺ສ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ສນໍ. ນິພ຺ພຕ຺ຕີຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານາ ຂນ຺ຘາ ຄຫິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ສວິກາຣາ’’ຕິ. ອນິຈ຺ຈຕາລກ຺ຂຓາທິທີປນໂຕ ລກ຺ຂຓາຫຏໍ. ກມ຺ມາກມ຺ມນ຺ຕິ ວິນິຈ຺ຉຍໍ. ນິຊ຺ຊຏນ຺ຕິ ນິຄ຺ຄຸມ຺ພໍ, ສຸທ຺ຘນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຖວີກສິຓາທີສຸ ກມ຺ມໍ ອາຣຠຕີຕິອາທິ ປາຬິຍໍ ສມຖປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ວິປສ຺ສນາ ທສ຺ສິຕາຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຫິ ປາໂມຊ຺ຊາທິທສ຺ສນໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ. ເທວສ຺ສາຕິ ເມຆສ຺ສ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ຂີຓາສວສ຺ສ…ເປ… ຐິຕກາໂລ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ປຸພ຺ເພ ເທວຏ຺ຐານິໂຍ ອຠິສງ຺ຂາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ອຠິສງ຺ຂາໂຣ ຂີຓາສໂວຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ, ກາຣຓູປຈາເຣນ ຜລສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອຠິສງ຺ຂາຣມູລໂກ ຫິ ຂນ຺ຘສນ຺ຕາໂນ ຂນ຺ຘສນ຺ຕາເນ ຈ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນສໍໂຍເຄ ຂີຓາສວສມຎ຺ຎາຕິ.

ອຸປນິສສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໔. ໂສຕິ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣ. ຍທິ ນ ຕາວ ປວິຏ຺ໂຐ, ກສ຺ມາ ‘‘ປາວິສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປວິສິສ຺ສາມີ’’ຕິອາທິ. ເຕນ ອວສ຺ສມ຺ຠາວິນິ ຠູເຕ ວິຍ ອຸປຈາໂຣ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ຍຖາ ກິ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ອຕິປ຺ປໂຄເຍວ ນິກ຺ຂນ຺ຕທິວໂສຕິ ປກຕິຍາ ຠິກ຺ຂາຈຣຓເວລາຍ ອຕິວິຍ ປາໂຕ ເອວ ວິຫາຣໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕທິວສຠາໂຄ. ເອຕທໂຫສີຕິ ເອຕໍ ‘‘ອຕິປ຺ປໂຄ ໂຂ’’ຕິອາທິກໍ ຈິນ຺ຕນໍ ອໂຫສິ. ທກ຺ຂິຓທ຺ວາຣສ຺ສາຕິ ຣາຊຄຫນຄເຣ ທກ຺ຂິຓທ຺ວາຣສ຺ສ ເວຬຸວນສ຺ສ ຈ ອນ຺ຕຣາ ອໂຫສິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເຕນຸປສງ຺ກມິສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ຕນາ ອໂຫສີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກິໍ ວາທີຕິ ຈຕູສຸ ວາເທສຸ ກຕຣໍ ວາທໍ ວທສິ. ກິມກ຺ຂາຍີຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ກິໍ ວທຕີຕິ ປນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວາເທ ສາມຎ຺ຎໂຕ ຄເຫຕ຺ວາ ນປຸໍສກລິງ຺ເຄນ ວທຕິ ຍຖາ ກິໍ ເຕ ຊາຕລິງ຺ຄໍ. ສພ຺ພນາມຎ຺ເຫຕໍ, ຍທິທໍ ນປຸໍສກລິງ຺ຄໍ. ວທຕິ ເອເຕນາຕິ ວາໂທ, ທສ຺ສນໍ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ກິໍ ເອຕ຺ຖ…ເປ… ທສ຺ສນນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ. ‘‘ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ກາຣຓໍ, ຕສ຺ສ ອນຸກາຣຓ’’ນ຺ຕິ. ວາທສ຺ສ ວຈນສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິ ວາທປ຺ປວຕ຺ຕິ.

ອິທໍ ວຈນນ຺ຕິ ‘‘ເອກມິທາຫ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໍ. ສາຕິ ‘‘ເອເກ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ກມ຺ມວາທາ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕກຖາ. ອຈ຺ຉຣໍ ອງ຺ຄຸລິໂຜຏນໍ ອຣຫຕີຕິ ອຈ຺ຉຣິຍໍ. ອພ຺ຠຸຕນ຺ຕິ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ປທສິທ຺ຘິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ສພ຺ພວາທານນ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ຈຕຸພ຺ພິຘວາທານໍ. ປຐໂມ ເຫຕ຺ຖ ສສ຺ສຕວາໂທ, ທຸຕິໂຍ ອຸຈ຺ເຉທວາໂທ, ຕຕິໂຍ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາໂທ, ຈຕຸຕ຺ໂຖ ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນວາໂທ, ເຕສໍ ສພ຺ເພສໍ ປຏິກ຺ເຂປໂຕ ປຏິກ຺ເຂປກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກິຕ຺ຕນໍ ວາ ປຈຸຣຊນຎາຓສ຺ສ ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ຐຕາຍ ຄມ຺ຠີຣຎ຺ເຈວ, ຕຖາ ອວຠາສນໂຕ ເຈຕສິ ອຸປຏ຺ຐານໂຕ ຄມ຺ຠີຣາວຠາສຎ຺ຈ ກໂຣນ຺ໂຕ. ຕເທວ ປທນ຺ຕິ ຜສ຺ສປທໍເຍວ ອາທິຠູຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ.

ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ຠູມິຊສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໕. ປຸຣິມສຸຕ຺ເຕຕິ ອນນ຺ຕເຣ ປຸຣິເມ ສຸຕ຺ເຕ. ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ປທຕ຺ເຖ ຕໂຕ ວິສິຏ຺ຐໍ ອນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອິຕຣໍ ອຕ຺ຖໂຕ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ’’ຕິອາທິມາຫ. ນ ເກວລໍ ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຖ ໂຂ ຜສ຺ສສ຺ສ ສຫກາຣີກາຣຓຠູຕອຎ຺ຎປຈ຺ຈຍາ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ. ກາເຍນາຕິ ໂຈປນກາເຍນ, ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາ ຫິ ກາມໍ ປຏ຺ຐາເນ ອາຄເຕສຸ ຈຕຸວີສຕິຍາ ປຈ຺ຈເຍສຸ ເກນຈິ ປຈ຺ຈເຍນ ເຈຕນາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ກາເຍ ສຕິ ເອວ ກາຍກມ຺ມໍ ນາມ ໂຫຕິ, ນາສຕິ, ຕສ຺ມາ ສາ ຕສ຺ສາ ສາມຄ຺ຄິຍຠາເວນ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກາເຍນປິ ກຣິຍມານໍ ກຣີຍຕີ’’ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ກາເຍ ວາ, ຫານນ຺ທ, ສຕິ ກາຍສຎ຺ເຈຕນາເຫຕຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສຸຂໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ. ວາຈາຍປີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ມນສາຕິ ປາຕຸຠູເຕນ ມນສາ, ນ ມນມຕ຺ເຕນາຕິ. ອຕ຺ຕນາ ປເຣຫິ ອນຸສ຺ສາຫິເຕນ. ປເຣນາຕິ ປເຣນ ອນຸສ຺ສາເຫນ. ສມ຺ປຊາເນນາຕິ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕວເສນ ປຊານນ຺ເຕນ. ອສມ຺ປຊາເນນາຕິ ຕຖາ ນ ສມ຺ປຊານນ຺ເຕນ. ຕສ຺ສາຕິ ສຸຂທຸກ຺ຂສ຺ສ. ກາຍສຎ຺ເຈຕນາເຫຕູຕິ ກາຍກມ຺ມນິມິຕ຺ຕໍ, ກາຍິກສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ອຸປຈິຕຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອສ ນໂຍ ເສສສຎ຺ເຈຕນາສຸປິ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕເຈຕນາ ປວຕ຺ຕິຍໍ ວິປາກໍ ເທຕິເຍວາຕິ ‘‘ວີສຕິ ເຈຕນາ ລພ຺ຠນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ວຈີທ຺ວາເຣຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ກາມາວຈຣກຸສລາກຸສລວເສນ ວີສຕິ ເຈຕນາ ລພ຺ຠນ຺ຕີ’’ຕິ ອິທໍ ຕຖາ-ສທ຺ເທນ ອຸປສໍຫຣຕິ. ຣູປາຣູປເຈຕນາຫີຕິ ຣູປາວຈຣາຣູປາວຈຣກຸສລເຈຕນາຫິ. ຕປ຺ປຈ຺ຈຍໍ ຍຖາຣຫນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕາປິ ເຈຕນາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕາ ເອກູນວີສຕິ ເຈຕນາ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ ກຸສລານມ຺ປິ ປເຄວ ອິຕຣາຘິຏ຺ຐຫິຕາວິຊ຺ຊສ຺ເສວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ, ອຎ຺ຎຖາ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ຍຖາວຸຕ຺ຕເຈຕນາເຠທນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ກາຍເຈຕນາທິວິຠາຄໍ. ປເຣຫິ ອນຸສ຺ສາຫິໂຕ ສຣເສເນວ ປວຕ຺ຕມາໂນ. ປເຣຫິ ກາຣິຍມາໂນຕິ ປເຣຫິ ອຸສ຺ສາຫິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ກຍິຣມາໂນ. ຊານນ຺ໂຕປີຕິ ອນຸສ຺ສວາທິວເສນ ຊານນ຺ໂຕປິ. ກມ຺ມເມວ ຊານນ຺ໂຕຕິ ຕທາ ອຕ຺ຕນາ ກຣິຍມານກມ຺ມເມວ ຊານນ຺ໂຕ.

ຈຕູສູຕິ ‘‘ສາມໍ ວາ ປເຣ ວາ ສມ຺ປຊາໂນ ວາ ອສມ຺ປຊາໂນ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຈຕູສຸ ຐາເນສຸ. ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ເອກູນວີສຕິເຈຕນາຘມ຺ເມ ອສງ຺ຂາຣິກສສງ຺ຂາຣິກຠາເວນ ສມ຺ປຊານກຕາສມ຺ປຊານກຕຠາເວນ ຈຕຸຄຸເຓ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຉສຕ຺ຕຕິ ທ຺ເວສຕາ ເຈຕນາຘມ຺ມາ’’ຕິ. ເຍສໍ ສຫຊາຕໂກຏິ ລພ຺ຠຕິ, ເຕສມ຺ປິ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິ ລພ຺ຠເຕວາຕິ ‘‘ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ອນຸປຕິຕາ’’ຕິອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕາ ສພ຺ເພປິ ຘມ຺ມາ. ໂສ ກາໂຍ ນ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປສາທກາໂຍປິ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ກາເຍ ສຕີ’’ຕິອາທິ. ໂສ ກາໂຍ ນ ໂຫຕີຕິ ໂສ ກາໂຍ ປຈ຺ຈຍນິໂຣເຘນ ນ ໂຫຕິ. ວາຈາຕິ ສທ຺ທວາຈາ. ມໂນຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວິຎ຺ຎາຓໍ. ອິທານິ ກມ຺ມວເສເນວ ໂຍເຊຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເສວ ນໂຍ ‘‘ວາຈາປິ ທ຺ວາຣຠູຕາ ມໂນປິ ທ຺ວາຣຠູໂຕ’’ຕິ. ຂີຓາສວສ຺ສ ກຖໍ ກາໂຍ ນ ໂຫຕິ, ນ ຕສ຺ສ ກາຍກມ຺ມາຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອວິປາກຕ຺ຕາຕິ ອວິປາກຘມ຺ມຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາໂຍ ນ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອກມ຺ມກຣຓຠາວໂຕ.

ຕນ຺ຕິ ກມ຺ມໍ. ເຂຕ຺ຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອວິຣຸຫນຏ຺ຐານຕ຺ຕາ. ວິຣຸຫນຏ຺ຐານາທໂຍ ພ຺ຍຕິເຣກວເສນ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ໂຫຕີ’’ຕິ. ກາຣຓຏ຺ເຐນາຕິ ອາຘາຣຠູຕກາຣຓຠາເວນ. ສຎ຺ເຈຕນາມູລກນ຺ຕິ ສຎ຺ເຈຕນານິມິຕ຺ຕໍ. ວິຣຸຫນາທີນໍ ອຕ຺ຖານນ຺ຕິ ‘‘ວິຣຸຫນຏ຺ເຐນາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຖານໍ. ອິມິນາ ວິຣຸຫນາທິຠາເວນ ເວທນາ ‘‘ສຸຂທຸກ຺ຂເວທນາ’’ຕິ ກຖິຕາ, ນຍິຘ ເຊຏ຺ຐລກ຺ຂຓໍ ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ນິປ຺ປໂຍຊກສ຺ສ ສຸຂສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຈ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ອຸເປກ຺ຂາເວທນາເປຕ຺ຖ ສຸຂສຓ຺ຫສຠາວວິປາກຠູຕາ ເວທນາວ.

ຠູມິຊສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ອຸປວາຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໖. ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂເມວ ກຖິຕໍ ອິຕຣທຸກ຺ຂສ຺ສປິ ວິປາກສ຺ສ ສງ຺ຄຓ຺ຫນໂຕ.

ອຸປວາຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ປຈ຺ຈຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໗. ປຏິປາຏິຍາຕິ ປຏິປາຏິຍາ ຐປເນນ. ຈຕຸສຈ຺ຈໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຣິໂຍສານ…ເປ… ອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈວເສນາຕິ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາວວເສນ. ຊຣາມຣຓາປເທເສນ ຫິ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕ ຈສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ປຈ຺ຈຍາ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຈ຺ຈຍໍ ຊານາຕີ’’ຕິ. ວິເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນ ເຫຕ຺ຖ ເທສນາ ປວຕ຺ຕາ. ສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ອາຄໂຕຕິ ອຸປຄໂຕ, ອຘິຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປສ຺ສຕີຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາເຓນ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ປສ຺ສຕິ, ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ເອວໍ ອສມ຺ໂມຫປຏິເວຘວເສນ ປສ຺ສຕິ. ມຄ຺ຄຎາເຓເນວ, ນ ຜລຎາເຓນ. ຘມ຺ມໂສຕໍ ສມາປນ຺ໂນຕິ ອຣິຍຘມ຺ມໂສຕໍ ສມ຺ມເທວ ອາປນ຺ໂນ ປຕ຺ໂຕ. ອນເຍ ນອິຣິຍນໂຕ, ອເຍ ຈ ອິຣິຍນໂຕ, ສເທວເກນ ຈ ໂລເກນ ‘‘ສຣຓ’’ນ຺ຕິ ອກຣຓີຍໂຕ ອຣິຍປກ຺ຂໍ ຠຊນ຺ໂຕ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠູມິໍ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕ. ນິພ຺ເພຘິກປຎ຺ຎາຍາຕິ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ ນິພ຺ພິຊ຺ຌນກປຎ຺ຎາຍ. ອາຫຈ຺ຈ ຕິຏ຺ຐຕິ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ, ຜລກ຺ຂເຓ ປນ ອາຫຈ຺ຈ ຐິໂຕ ນາມ.

ປຈ຺ຈຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ຠິກ຺ຂຸສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໘. ອຸຕ຺ຕານເມວ ສພ຺ພໂສວ ສຕ຺ຕເມ ອາຄຕນຍຕ຺ຕາ, ວິເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນ ຫິ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ສຕ຺ຖາຣາ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ອາສເນ ເທສິຕໍ, ປຣິສາຍ ວິວຏ຺ເຏນ ສາຕ຺ຖິກາຕິ ສຕ຺ຖຸ ເທສນາ ອາຄຕາຕິ ອຍໍ ປຏິຄ຺ຄາຫກາຘີນາ ໂຫຕີຕິ ຘມ຺ມຄາຣເວນ ສງ຺ຄຫໍ ອາໂຣເປນ຺ຕິເຍວ.

ຠິກ຺ຂຸສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໙. ອກ຺ຂຣຠາຓການນ຺ຕິ ອກ຺ຂຣຣຸຈີນໍ. ອຸປສຄ຺ເຄນ ປທວຑ຺ຒນມ຺ປິ ຣຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕ ຫີ’’ຕິອາທິ.

ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ທຸຕິຍສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໐. ທ຺ວີສຸ ສຸຕ຺ເຕສູຕິ ນວມທສມສຸຕ຺ເຕສຸ.

ທຸຕິຍສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ທສພລວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.