ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ

ສໍຍຸຕ຺ຕນິກາເຍ

ນິທານວຄ຺ຄຏີກາ

໑. ນິທານສໍຍຸຕ຺ຕໍ

໑. ພຸທ຺ຘວຄ຺ໂຄ

໑. ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑. ທຸຕິຍສຸຕ຺ຕາທີນິປິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວເສເນວ ເທສິຕານີຕິ ອາຫ ‘‘ປຐມໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣາຕິ ປທໍ ເຍ ເທສກາລາ ອິຘ ວິຫຣຓກິຣິຍາຍ ວິເສສນຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕສໍ ປຣິທີປນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍໍ ສມຍໍ…ເປ… ທີເປຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຕໍ-ສທ຺ໂທ ຫິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຏິນິທ຺ເທໂສ, ຕສ຺ມາ ອິຘ ເທສສ຺ສ ກາລສ຺ສ ວາ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ຠວິຕຸໍ ອຣຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎສ຺ສ. ອຍໍ ຕາວ ຕຕ຺ຣສທ຺ທສ຺ສ ປຏິນິທ຺ເທສຠາເວ ອຕ຺ຖວິຠາວນາ. ຍສ຺ມາ ປນ ອີທິເສສຸ ຐາເນສຸ ຕຕ຺ຣສທ຺ໂທ ຘມ຺ມເທສນາວິສິຏ຺ຐໍ ເທສໍ ກາລຎ຺ຈ ວິຠາເວຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠາສິຕພ຺ພຍຸຕ຺ເຕ ວາ ເທສກາເລ’’ຕິ. ເຕນ ຕຕ຺ຣາຕິ ຍຕ຺ຖ ຠຄວາ ຘມ຺ມເທສນຕ຺ຖໍ ຠິກ຺ຂູ ອາລປິ ອຠາສິ, ຕາທິເສ ເທເສ, ກາເລ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ຫີຕິອາທິນາ ຕເມວຕ຺ຖໍ ສມຕ຺ເຖຕິ.

ນນຸ ຈ ຍຕ຺ຖ ຐິໂຕ ຠຄວາ ‘‘ອກາໂລ ໂຂ ຕາວາ’’ຕິອາທິນາ ພາຫິຍສ຺ສ ຘມ຺ມເທສນໍ ປຏິກ຺ຂິປິ, ຕຕ຺ເຖວ ອນ຺ຕຣວີຖິຍໍ ຐິໂຕວ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ເທເສສີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ. ອເທເສຕພ຺ພກາເລ ອເທສນາຍ ຫິ ອິທໍ ອຸທາຫຣຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອກາໂລ ໂຂ ຕາວາ’’ຕິ. ຍໍ ປນ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນ຺ຕຣຆຣໍ ປວິຏ຺ຐມ຺ຫາ’’ຕິ, ຕມ຺ປິ ຕສ຺ສ ອກາລຠາວສ຺ເສວ ປຣິຍາເຍນ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ຫິ ຕທາ ອທ຺ຘານປຣິສ຺ສເມນ ຣູປກາເຍ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ອໂຫສິ, ພລວປີຕິເວເຄນ ນາມກາເຍ. ຕທຸຠຍສ຺ສ ວູປສມໍ ອາຄເມນ຺ໂຕ ປປຎ຺ຈປຣິຫາຣຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ‘‘ອກາໂລ ໂຂ’’ຕິ ປຣິຍາເຍນ ປຏິກ຺ຂິປິ. ອເທເສຕພ຺ພເທເສ ອເທສນາຍ ປນ ອຸທາຫຣຓໍ ‘‘ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ມຄ຺ຄາ ໂອກ຺ກມ຺ມ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ນິສີທິ, ວິຫາຣໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ວິຫາຣປຈ຺ຉາຍາຍໍ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທີ’’ຕິ ເອວມາທິກໍ ອິຘ ອາທິສທ຺ເທນ ສງ຺ຄຫິຕໍ. ‘‘ສ ໂຂ ໂສ ຠິກ຺ຂເວ ພາໂລ ອິຘ ປາປານິ ກມ຺ມານິ ກຣິຕ຺ວາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໔໘) ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ໂຂ-ສທ຺ໂທ, ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ໂຂ ອຄາຣໂວ ວິຫຣຕິ ອປ຺ປຕິສ຺ໂສ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໒໑) ອວຘາຣເຓ, ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ສຕ຺ຖຸ ປວິວິຕ຺ຕສ຺ສ ວິຫຣໂຕ ສາວກາ ວິເວກໍ ນານຸສິກ຺ຂນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໑) ອາທິກາລຕ຺ເຖ, ວາກ຺ຍາຣມ຺ເຠຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ປທປູຣເຓນ ວຈນາລງ຺ກາຣມຕ຺ຕໍ ກຕໍ ໂຫຕິ, ອາທິກາລຕ຺ເຖນ ວາກ຺ຍສ຺ສ ອຸປຎ຺ຎາສມຕ຺ຕໍ, ອວຘາຣຓຕ຺ເຖນ ປນ ນິຍມທສ຺ສນໍ. ‘‘ຕສ຺ມາ ອາມນ຺ເຕສິ ເອວາ’’ຕິ ອາມນ຺ຕເນ ນິຍໂມ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕີຕິ.

‘‘ຠຄວາຕິ ໂລກຄຣຸທີປນ’’ນ຺ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ປຸພ຺ເພ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ປທໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ຍທິປິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປນ ຍຖາວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ວິຫຣຓກິຣິຍາຍ ກຕ຺ຕຸວິເສສທສ຺ສນປຣໍ, ນ ອາມນ຺ຕນກິຣິຍາຍ, ອິຘ ປນ ອາມນ຺ຕນກິຣິຍາຍ, ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໍ ປຸນ ຠຄວາຕິ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຠຄວາຕິ ໂລກຄຣຸທີປນ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ກຖາສວນຍຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລວຈນນ຺ຕິ ວກ຺ຂມານາຍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທເທສນາຍ ສວນໂຍຄ຺ຍປຸຄ຺ຄລວຈນໍ. ຈຕູສຸປິ ປຣິສາສຸ ຠິກ຺ຂູ ເອວ ເອທິສານໍ ເທສນານໍ ວິເສເສນ ຠາຊນຠູຕາຕິ ສາຕິສເຍນ ສາສນສມ຺ປຏິຄ຺ຄາຫກຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອິຘ ຠິກ຺ຂຸຄຫຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສທ຺ທຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂໂກຕິ ຠິກ຺ຂູຕິ ຠິກ຺ຂນສີລຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂນຘມ຺ມຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄໂຕຕິ ພຸທ຺ຘາທີຫິປິ ອຊ຺ຌຸປຄຕໍ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຸຎ຺ຉາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄຕຕ຺ຕາ ອນຸຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸ. ໂຍ ຫິ ໂກຈິ ອປ຺ປໍ ວາ ມຫນ຺ຕໍ ວາ ໂຠຄກ຺ຂນ຺ຘໍ ປຫາຍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ, ໂສ ກສິໂຄຣກ຺ຂາທີຫິ ຊີວິກກປ຺ປນໍ ຫິຕ຺ວາ ລິງ຺ຄສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນເນວ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸ. ປຣປຏິພທ຺ຘຊີວິກຕ຺ຕາ ວາ ວິຫາຣມຊ຺ເຌ ກາຊຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊມາໂນປິ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄໂຕຕິ ຠິກ຺ຂຸ ປິຓ຺ຑິຍາໂລປໂຠຊນໍ ນິສ຺ສາຍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ອຸສ຺ສາຫຊາຕຕ຺ຕາ ວາ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄໂຕຕິ ຠິກ຺ຂູຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອາທິນາ ນເຍນາຕິ ‘‘ຠິນ຺ນປຏຘໂຣຕິ ຠິກ຺ຂຸ, ຠິນ຺ທຕິ ປາປເກ ອກຸສເລ ຘມ຺ເມຕິ ຠິກ຺ຂຸ, ຠິນ຺ນຕ຺ຕາ ປາປການໍ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິນາ ວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໕໐໙) ອາຄຕນເຍນ. ຎາປເນຕິ ອວໂພຘເນ, ປຏິເວທເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠິກ຺ຂນສີລຕາ, ນ ກສິວາຓິຊ຺ຊາທີຫິ ຊີວນສີລຕາ. ຠິກ຺ຂນຘມ຺ມຕາ ‘‘ອຸທ຺ທິສ຺ສ ອຣິຍາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີ’’ຕິ (ຊາ. ໑.໗.໕໙) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕຠິກ຺ຂນສຠາວຕາ, ນ ຍາຈນາໂກຫຎ຺ຎສຠາວຕາ. ຠິກ຺ຂເນ ສາຘຸກາຣິຕາ ‘‘ອຸຕ຺ຕິຏ຺ເຐ ນປ຺ປມຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໑໖໘) ວຈນໍ ອນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປມຊ຺ຊຕາ. ອຖ ວາ ສີລໍ ນາມ ປກຕິສຠາໂວ. ອິຘ ປນ ຕຖາຘິຏ຺ຐານໍ. ຘມ຺ໂມຕິ ວຕໍ. ອປເຣ ປນ ‘‘ສີລໍ ນາມ ວຕວເສນ ສມາທານໍ. ຘມ຺ໂມ ນາມ ປເວຓິ-ອາຄຕໍ ຈາຣິຕ຺ຕໍ. ສາຘຸກາຣິຕາ ສກ຺ກຈ຺ຈກາຣິຕາ ອາທຣກິຣິຍາ’’ຕິ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ.

ຫີນາຘິກຊນເສວິຕວຸຕ຺ຕິນ຺ຕິ ເຍ ຠິກ຺ຂຸຠາເວ ຐິຕາປິ ຊາຕິມທາທິວເສນ ອຸທ຺ຘຕາ ອຸນ຺ນຬາ, ເຍ ຈ ຄິຫິຠາເວ ປເຣສຸ ອຕ຺ຖິກຠາວມ຺ປິ ອນຸປຄຕຕາຍ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ປຣມກາປຎ຺ຎໍ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອຸຠເຍສມ຺ປິ ຍຖາກ຺ກມໍ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ ວຈເນນ ຫີນຊເນຫິ ທລິທ຺ເທຫິ ປຣມກາປຎ຺ຎຕໍ ປຕ຺ເຕຫິ ປຣກຸເລສຸ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍາຍ ຊີວິກໍ ກປ຺ເປນ຺ເຕຫິ ເສວິຕໍ ວຸຕ຺ຕິໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ອຸທ຺ຘຕຠາວນິຄ຺ຄຫໍ ກໂຣຕິ, ອຘິກຊເນຫິ ອຸຬາຣໂຠຄຂຕ຺ຕິຍກຸລາທິໂຕ ປພ຺ພຊິເຕຫິ ພຸທ຺ຘາທີຫິ ອາຊີວໂສຘນຕ຺ຖໍ ເສວິຕໍ ວຸຕ຺ຕິໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ທີນຠາວນິຄ຺ຄຫໍ ກໂຣຕີຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຍສ຺ມາ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ ວຈນໍ ອາມນ຺ຕນຠາວໂຕ ອຠິມຸຂີກຣຓໍ, ປກຣຓໂຕ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ຈ ສຸສ຺ສູສາຊນນໍ, ສກ຺ກຈ຺ຈສວນມນສິກາຣນິໂຍຊນຎ຺ຈ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວຕິ ອິມິນາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ສາຘຸກໍ ມນສິກາເຣປີຕິ ສາຘຸກໍ ສວເນ ສາຘຸກໍ ມນສິກາເຣ ຈ. ກຖໍ ປວຕ຺ຕິຕາ ສວນາທໂຍ ສາຘຸກໍ ປວຕ຺ຕິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ? ‘‘ອທ຺ຘາ ອິມາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສກລສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິ ຫຕ຺ຖຄຕາ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອາທຣຄາຣວໂຍເຄນ ກຖາທີສຸ ອປຣິຠວາທິນາ ຈ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ປຎ຺ຈຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ສຸຓນ຺ໂຕ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ຠພ຺ໂພ ນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມິຕຸໍ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ມຕ຺ຕໍ. ກຕເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ? ນ ກຖໍ ປຣິໂຠຕິ, ນ ກຖິກໍ ປຣິໂຠຕິ, ນ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິໂຠຕິ, ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຕິ ເອກຄ຺ຄຈິຕ຺ໂຕ, ໂຍນິໂສ ຈ ມນສິ ກໂຣຕິ. ອິເມຫິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ສຸຓນ຺ໂຕ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ຠພ຺ໂພ ນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມິຕຸໍ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ມຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໑໕໑). ເຕນາຫ ‘‘ສາຘຸກໍ ມນສິກາຣາຍຕ຺ຕາ ຫິ ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕີ’’ຕິ. ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິ ນາມ ສີລາທິນິປ຺ຜຕ຺ຕິ. ປຐມໍ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ອຘິຄມວເສນ. ສຕ຺ຖຸຈຣິຍານຸວິຘາຍກຕ຺ຕາ ສີລາທິຄຸຓານຸຏ຺ຐາເນນ. ຕິຓ຺ຓໍ ຍານານໍ ວເສນ ອນຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂຕ ສກລສາສນປຏິຄ຺ຄາຫກຕ຺ຕາ.

ສນ຺ຕິກຕ຺ຕາຕິ ສມີປຠາວໂຕ. ສນ຺ຕິກາວຈຣຕ຺ຕາຕິ ສພ຺ພກາລໍ ສໍວຸຕ຺ຕິຠາວໂຕ. ຍຖານຸສິຏ຺ຐນ຺ຕິ ອນຸສາສນິຍານຸຣູປໍ, ອນຸສາສນິໍ ອນວເສສໂຕ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູຕິ ເຍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຘມ຺ເມ ເທສນາປສຸຕາ, ເຕ. ປຸພ຺ເພ ‘‘ສພ຺ພປຣິສສາຘາຣຓາ ຫິ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາ’’ຕິອາທິນາ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອວ ອາມນ຺ຕນກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ຘມ຺ມເທສນາຍ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ກິມຕ຺ຖໍ ປນ ຠຄວາຕິ ໂຈທນໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎໍ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕາຕິ ອຎ຺ຎວິຫິຕາ. ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາຕິ ອສມາຫິຕຈິຕ຺ຕາ. ຘມ຺ມໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕາຕິ ຫິຍ຺ໂຍ ຕໂຕ ປຣທິວເສສຸ ວາ ສຸຕຘມ຺ມໍ ປຕິ ມນສາ ອເວກ຺ຂນ຺ຕາ. ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ຘມ຺ເມ ເທສິຍມາເນ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເທສນໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕຸໍ ສກ຺ໂກຕີຕິ ອິມເມວຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕ ອນາມນ຺ເຕຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຠິກ຺ຂໂວຕິ ຈ ສນ຺ຘິວເສນ ອິ-ກາຣໂລໂປ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ ອິຕີ’’ຕິ, ອຍຎ຺ຫິ ອິຕິສທ຺ໂທ ເຫຕຸປຣິສມາປນາທິປທຕ຺ຖວິປຣິຍາຍປກາຣາວຘາຣຓນິທສ຺ສນາທິອເນກຕ຺ຖປເຠໂທ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ຣຸປ຺ປຕີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕສ຺ມາ ‘ຣູປ’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໙) ເຫຕຸມ຺ຫິ ທິສ຺ສຕິ, ‘‘ຕສ຺ມາຕິຫ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມທາຍາທາ ຠວຖ, ມາ ອາມິສທາຍາທາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໙) ປຣິສມາປເນ, ‘‘ອິຕິ ວາ ເອວຣູປາ ວິສູກທສ຺ສນາ ປຏິວິຣໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໑໓) ອາທິອຕ຺ເຖ ‘‘ມາຄຓ຺ຑິໂຍຕິ ຕສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ສງ຺ຂາ ສມຎ຺ຎາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ໂວຫາໂຣ ນາມໍ ນາມກມ຺ມໍ ນາມເຘຍ຺ຍໍ ນິຣຸຕ຺ຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ອຠິລາໂປ’’ຕິອາທີສຸ (ມຫານິ. ໗໓, ໗໕) ປທຕ຺ຖວິປຣິຍາເຍ, ‘‘ອິຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ສປ຺ປຏິຠໂຍ ພາໂລ, ອປ຺ປຏິຠໂຍ ປຓ຺ຑິໂຕ. ສອຸປທ຺ທໂວ ພາໂລ, ອນຸປທ຺ທໂວ ປຓ຺ຑິໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໔) ປກາເຣ, ‘‘ອຕ຺ຖິ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ອິຕິ ປຸຏ຺ເຐນ ສຕາ, ອານນ຺ທ, ອຕ຺ຖີຕິສ຺ສ ວຈນີຍໍ. ກິໍ ປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ອິຕິ ເຈ ວເທຍ຺ຍ, ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ອິຈ຺ຈສ຺ສ ວຈນີຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໙໖) ອວຘາຣເຓ, ‘‘ສພ຺ພມຕ຺ຖີຕິ ໂຂ, ກຈ຺ຈານ, ອຍເມໂກ ອນ຺ໂຕ, ສພ຺ພໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອຍໍ ທຸຕິໂຍ ອນ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕; ໓.໙໐) ນິທສ຺ສເນ. ອິຘາປິ ນິທສ຺ສເນ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຠິກ຺ຂໂວຕິ ອາມນ຺ຕນາກາໂຣ ຕເມສ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ນິທສ຺ເສຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວຕິ ອາມນ຺ເຕສີ’’ຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ຠທ຺ທນ຺ເຕຕິອາທີສຸປິ ຍຖາຣຫໍ ອິຕິສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ປຸພ຺ເພ ‘‘ຠຄວາ ອາມນ຺ເຕສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸນ຺ຕິ ອິຘ ຠຄວໂຕຕິ ສາມິວຈນໍ ອາມນ຺ຕນເມວ ສມ຺ພນ຺ຘີອນ຺ຕຣໍ ອເປກ຺ຂຕີຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ຠຄວໂຕ ອາມນ຺ຕນໍ ປຏິອສ຺ໂສສຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຄວໂຕຕິ ອິທໍ ປນ ປຏິສ຺ສວສມ຺ພນ຺ເຘນ ສມ຺ປທານວຈນໍ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຍໍ ກາລເທສເທສກປຣິສາປເທສປຏິມຓ຺ຑິຕໍ ນິທານໍ ຠາສິຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອຕ຺ຖາຫ – ກິມຕ຺ຖໍ ປນ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄເຫ ກຣິຍມາເນ ນິທານວຈນໍ, ນນຸ ຠຄວຕາ ຠາສິຕວຈນສ຺ເສວ ສງ຺ຄໂຫ ກາຕພ຺ໂພຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ເທສນາຍ ຐິຕິອສມ຺ໂມສສທ຺ເຘຍ຺ຍຠາວສມ຺ປາທນຕ຺ຖໍ. ກາລເທສເທສກນິມິຕ຺ຕປຣິສາປເທເສຫິ ອຸປນິພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຐປິຕາ ຫິ ເທສນາ ຈິຣຏ຺ຐິຕິກາ ໂຫຕິ ອສມ຺ໂມສຘມ຺ມາ ສທ຺ເຘຍ຺ຍາ ຈ, ເທສກາລກຕ຺ຕຸໂສຕຸນິມິຕ຺ເຕຫິ ອຸປນິພນ຺ໂຘ ວິຍ ໂວຫາຣວິນິຈ຺ຉໂຍ. ເຕເນວ ຈາຍສ຺ມຕາ ມຫາກສ຺ສເປນ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສຸຕ຺ຕໍ, ອາວຸໂສ ອານນ຺ທ, ກຕ຺ຖ ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ເທສາທິປຸຈ຺ຉາສຸ ກຕາສຸ ຕາສໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິເກນ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ເທນ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິທານໍ ຠາສິຕໍ.

ອປິຈ ສຕ຺ຖຸ ສມ຺ປຕ຺ຕິປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນໍ. ຕຖາຄຕສ຺ສ ຫິ ຠຄວໂຕ ປຸພ຺ພຣຈນານຸມານາຄມຕກ຺ກາຠາວໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຠາວສິທ຺ຘິ. ນ ຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ປຸພ຺ພຣຈນາທີຫິ ອຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຖິ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓຈາຣຕາຍ ເອກປ຺ປມາຓຕ຺ຕາ ຈ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ເມສຸ. ຕຖາ ອາຈຣິຍມຸຏ຺ຐິຘມ຺ມມຈ຺ຉຣິຍສຕ຺ຖຸສາວການຸໂຣຘາຠາວໂຕ ຂີຓາສວຕ຺ຕສິທ຺ຘິ. ນ ຫິ ສພ຺ພໂສ ຂີຓາສວສ຺ສ ເຕ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ສຸວິສຸທ຺ຘາ ຈສ຺ສ ປຣານຸຄ຺ຄຫປ຺ປວຕ຺ຕິ, ເອວໍ ເທສກສໍກິເລສຠູຕານໍ ທິຏ຺ຐິສີລສມ຺ປທາທູສການໍ ອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕາຠາວສໍສູຈເກຫິ ຎາຓສມ຺ປທາປຫານສມ຺ປທາຠິພ຺ຍຎ຺ຊນເກຫິ ຈ ສໍພຸທ຺ຘວິສຸທ຺ຘຠາເວຫິ ປຸຣິມເວສາຣຊ຺ຊທ຺ວຍສິທ຺ຘິ, ຕໂຕ ເອວ ຈ ອນ຺ຕຣາຍິກນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ໂມຫາຠາວສິທ຺ຘິໂຕ ປຈ຺ຉິມເວສາຣຊ຺ຊທ຺ວຍສິທ຺ຘີຕິ ຠຄວໂຕ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊສມນ຺ນາຄໂມ ອຕ຺ຕຫິຕປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ ຈ ນິທານວຈເນນ ປກາສິຕາ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຕ຺ຕປຣິສາຍ ອຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ຐານຸປ຺ປຕ຺ຕິກປຏິຠາເນນ ຘມ຺ມເທສນາທີປນໂຕ, ອິຘ ປນ ມູລທ຺ວຍວເສນ ອນ຺ຕທ຺ວຍຣຫິຕສ຺ສ ຕິສນ຺ຘິກາລພນ຺ຘສ຺ສ ຈຕຸພ຺ພິຘນຍສງ຺ເຂປຄມ຺ຠີຣຠາວຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ໂພຘິຍາ ນິທສ຺ສນໂຕ ຈາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຕ຺ຖຸ ສມ຺ປຕ຺ຕິປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນ’’ນ຺ຕິ.

ຕຖາ ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນໍ. ຎາຓກຣຸຓາປຣິຄ຺ຄຫິຕສພ຺ພກິຣິຍສ຺ສ ຫິ ຠຄວໂຕ ນຕ຺ຖິ ນິຣຕ຺ຖິກາ ປວຕ຺ຕິ, ອຕ຺ຕຫິຕຕ຺ຖາ ວາ, ຕສ຺ມາ ປເຣສໍ ເອວ ອຕ຺ຖາຍ ປວຕ຺ຕສພ຺ພກິຣິຍສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສກລມ຺ປິ ກາຍວຈີມໂນກມ຺ມໍ ຍຖາປວຕ຺ຕໍ ວຸຈ຺ຈມານໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ເຖຫິ ຍຖາຣຫໍ ສຕ຺ຕານໍ ອນຸສາສນຏ຺ເຐນ ສາສນໍ, ນ ກພ຺ພຣຈນາ. ຕຍິທໍ ສຕ຺ຖຸຈຣິຕໍ ກາລເທສເທສກປຣິສາປເທເສຫິ ສທ຺ຘິໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ນິທານວຈເນຫິ ຍຖາຣຫໍ ປກາສີຍຕິ, ອິຘ ປນ ທ຺ວາທສປທິກປຈ຺ຈຍາກາຣວິຠາວເນນ ເຕນ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນ’’ນ຺ຕິ.

ອປິຈ ສຕ຺ຖຸ ປມາຓຠາວປ຺ປກາສເນນ ສາສນສ຺ສ ປມາຓຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນໍ, ຕຎ຺ຈສ຺ສ ປມາຓຠາວທສ຺ສນໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ຈ ອິມິນາ ປເທນ ວິຠາວິຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ຈ ອິມິນາ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຣາຄໂທສໂມຫາທິ-ສພ຺ພສໍກິເລສມລທຸຈ຺ຈຣິຕາທິໂທສປ຺ປຫານທີປເນນ ວຈເນນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓສຸປຣິສຸທ຺ຘຎາຓກຣຸຓາທິຄຸຓວິເສສໂຍຄປຣິທີປເນນ ຕໂຕ ເອວ ສພ຺ພສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມຠາວທີປເນນ ອຍມຕ຺ໂຖ ສພ຺ພຖາ ປກາສິໂຕ ໂຫຕີຕິ. ອິທເມຕ຺ຖ ນິທານວຈເນ ປໂຍຊນນິທສ຺ສນໍ.

ນິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ເທສິຕສ຺ສ. ເທສນາປິ ຫິ ເທເສຕພ຺ພສ຺ສ ສີລາທິອຕ຺ຖສ຺ສ ວິເນຍ຺ຍສນ຺ຕາເນສຸ ນິກ຺ຂິປນໂຕ ‘‘ນິກ຺ເຂໂປ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ‘‘ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປໍ ຕາວ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈມານາ ປາກຏາ ໂຫຕີ’’ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍ ສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຖາຍໍ ເທສນາ ເອວໍສມຸຏ຺ຐານາ’’ຕິ ເທສນາຍ ສມຸຏ຺ຐາເນ ທສ຺ສິເຕ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ມເທວ ນິທານປຣິຊານເນນ ວຓ຺ຓນາຍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ‘‘ກສ຺ມາ ຠຄວຕາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວເສເນວ ເທສນາ ອາຣທ຺ຘາ’’ຕິ ເກນຈິ ໂຈທນາຍ ກຕາຍ ‘‘ປຣຊ຺ຌາສໂຍຍໍ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂໂປ’’ຕິ ປຣິຫາໂຣ ສຸກຖິໂຕ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ອເນກສຕອເນກສຫສ຺ສເຠທານິປິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕານິ ສໍກິເລສຠາຄິຍາທິປຘານນເຍນ ໂສຬສວິຘຕໍ ນາຕິວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອວໍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທິສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘຠາວນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ຫິ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍສ຺ສ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ປຣຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉາຫິ ສທ຺ຘິໍ ສໍສຄ຺ຄເຠໂທ ສມ຺ຠວຕິ ‘‘ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ຈ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ຈ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ຈ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ຈ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ຈ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ຈ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ຈ, ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ຈ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ຈ, ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ຈ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ຈ, ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ຈ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ຈ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ຈາ’’ຕິ ອຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິສມ຺ຠວໂຕ, ເອວໍ ຍທິປິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຊ຺ຌາສເຍນປິ ສໍສຄ຺ຄເຠໂທ ສມ຺ຠວຕິ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທີຫິ ປນ ປຸຣໂຕ ຐິເຕຫິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສໍສຄ຺ໂຄ ນຕ຺ຖີຕິ. ນຍິຘ ນິຣວເສໂສ ວິຕ຺ຖາຣນໂຍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ຫິ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ວາ ສມ຺ຠວນ຺ຕານໍ ເສສນິກ຺ເຂປານໍ ມູລນິກ຺ເຂປວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣວ ທສ຺ສິຕາ, ຕຖາທສ຺ສນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອຍໍ ສໍສຄ຺ຄເຠໂທ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ນິກ຺ຂິປີຍຕີຕິ ນິກ຺ເຂໂປ, ສຸຕ຺ຕໍ ເອວ ນິກ຺ເຂໂປ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂໂປ. ອຖ ວາ ນິກ຺ຂິປນໍ ນິກ຺ເຂໂປ, ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິກ຺ເຂໂປ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂໂປ, ສຸຕ຺ຕເທສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສໂຍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ, ໂສ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖິ ກາຣຓຠູໂຕຕິ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ. ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສໂຍ ເອຕສ຺ສາຕິ ວາ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ. ປຣຊ຺ຌາສເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຸຈ຺ຉາຍ ວເສນ ປວຕ຺ຕຘມ຺ໂມ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ, ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ. ສຸຕ຺ຕເທສນາຍ ວຕ຺ຖຸຠູຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ອຕ຺ຖຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍວ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ສາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ. ອຖ ວາ ນິກ຺ຂິປີຍຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ເອເຕນາຕິ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂໂປ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທິ ເອວ. ເອຕສ຺ມິໍ ປນ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສໂຍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ. ປເຣສໍ ອຊ຺ຌາສໂຍ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ. ປຸຈ຺ຉີຍຕີຕິ ປຸຈ຺ຉາ, ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຎາຕພ຺ໂພ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ສ ປຸຈ຺ຉາວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄາຫການໍ ວຈນໍ ປຸຈ຺ຉາວສິກໍ, ຕເທວ ນິກ຺ເຂປສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ ປຸລ຺ລິງ຺ຄວເສນ ‘‘ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເອວ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອປິເຈຕ຺ຖ ປເຣສໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກາທິກາຣຓນິຣເປກ຺ຂຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍສ຺ສ ວິສຸໍ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປຠາໂວ ຍຸຕ຺ໂຕ ເກວລໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສເຍເນວ ຘມ຺ມຕນ຺ຕິຐປນຕ຺ຖໍ ປວຕ຺ຕິຕເທສນຕ຺ຕາ. ປຣຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉາວສິການໍ ປນ ປເຣສໍ ອຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉານໍ ເທສນາປວຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ປວຕ຺ຕິຕານໍ ກຖໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ອນວໂຣໂຘ, ປຸຈ຺ຉາວສິກອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິການໍ ວາ ປຣຊ຺ຌາສຍານຸໂຣເຘນ ປວຕ຺ຕິຕານໍ ກຖໍ ປຣຊ຺ຌາສເຍ ອນວໂຣໂຘຕິ? ນ ໂຈເທຕພ຺ພເມຕໍ. ປເຣສຎ຺ຫິ ອຠິນີຫາຣປຣິປຸຈ຺ຉາທິວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ສຸຕ຺ຕເທສນາກາຣຓຸປ຺ປາທສ຺ສ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ປຣຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉາວສິການໍ ວິສຸໍ ຄຫຓໍ. ຕຖາ ຫິ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລຘມ຺ມທາຍາທສຸຕ຺ຕາທີນໍ ວຓ຺ຓາວຓ຺ຓອາມິສຸປ຺ປາທາທິເທສນານິມິຕ຺ຕໍ ‘‘ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປເຣສໍ ປຸຈ຺ຉໍ ວິນາ ອຊ຺ຌາສຍໍ ເອວ ນິມິຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ເທສິໂຕ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ, ປຸຈ຺ຉາວເສນ ເອວ ເທສິໂຕ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກຕິ ປາກໂຏວາຍມຕ຺ໂຖຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສເຍເນວ ກເຖຕິ ຘມ຺ມຕນ຺ຕິຐປນຕ຺ຖນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ທສພລສຸຕ຺ຕນ຺ຕຫາຣໂກຕິ ທສພລວຄ຺ເຄ ອນຸປຸພ຺ເພນ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕານໍ ສຸຕ຺ຕານໍ ອາວລິ, ຕຖາ ຈນ຺ໂທປມຫາຣກາທໂຍ.

ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍາ ຘມ຺ມາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍາທໂຍ. ອຊ຺ຌາສຍນ຺ຕິ ອຘິມຸຕ຺ຕິໍ. ຂນ຺ຕິນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິໍ. ມນນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ. ອຠິນີຫາຣນ຺ຕິ ປຓິຘານໍ. ພຸຊ຺ຌນຠາວນ຺ຕິ ພຸຊ຺ຌນສຠາວໍ, ປຏິວິຊ຺ຌນາກາຣໍ ວາ.

ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູຕິ ອຸຄ຺ຆຏນໍ ນາມ ຎາຓຸຄ຺ຆຏນໍ, ຎາເຓນ ອຸຄ຺ຆຏິຕມຕ຺ເຕ ເອວ ຘມ຺ມໍ ຊານາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິປຎ຺ຈິຕໍ ວິຕ຺ຖາຣິຕເມວ ອຕ຺ຖໍ ຊານາຕີຕິ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎູ. ອຸທ຺ເທສາທີຫິ ເນຕພ຺ໂພຕິ ເນຍ຺ໂຍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນປທໍ ປຣມໍ ອສ຺ສາຕິ ປທປຣໂມ. ສຫ ອຸທາຫຏເວລາຍາຕິ ອຸທາຫາຣຘມ຺ມສ຺ສ ອຸທ຺ເທເສ ອຸທາຫຏມຕ຺ເຕ ເອວ. ຘມ຺ມາຠິສມໂຍຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມສ຺ສ ຎາເຓນ ສທ຺ຘິໍ ອຠິສມາໂຍໂຄ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຍໍ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ມາຕິກາຍ ຐປິຍມານາຍ ເທສນານຸສາເຣນ ຎາຓໍ ເປເສຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ປຸຄ຺ຄໂລ ‘‘ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຍໍ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ມາຕິກໍ ຐເປຕ຺ວາ ວິຕ຺ຖາເຣນ ອຕ຺ເຖ ວິຠຊິຍມາເນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ປຸຄ຺ຄໂລ ‘‘ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຸທ຺ເທສໂຕຕິ ອຸທ຺ເທສເຫຕຸ, ອຸທ຺ທິສນ຺ຕສ຺ສ ອຸທ຺ທິສາເປນ຺ຕສ຺ສ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ‘‘ອຸທ຺ທິສໂຕ’’ຕິປິ ປາໂຐ, ອຍເມວຕ຺ໂຖ. ປຣິປຸຈ຺ຉໂຕຕິ ປຣິປຸຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ. ອນຸປຸພ຺ເພນ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ໂຫຕີຕິ ອນຸກ຺ກເມນ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ. ນ ຕາຍ ຊາຕິຍາ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ໂຫຕີຕິ ເຕນ ອຕ຺ຕຠາເວນ ມຄ຺ຄໍ ວາ ຜລໍ ວາ ອນ຺ຕມໂສ ຌານໍ ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວາ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ພ຺ຍຎ຺ຊນປທເມວ ປຣມໍ ກຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ ‘‘ປທປຣໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ເອກຈຣາຕິ ວິເວກາຠິຣຕິຍາ ເອກວິຫາຣິໂນ. ທ຺ວິຈຣາຕິ ທ຺ເວ ເອກຊ຺ຌາສຍາ ຫຸຕ຺ວາ ຎາຓຈຣິຍາທິວເສນ ວິຈຣນ຺ຕາ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸ. ສຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕາປກາສເນນ ສຸຎ຺ຎຕໍ. ຕໂຕ ເອວ ສຓ຺ຫໍ ສຸຂຸມໍ. ‘‘ປເຣສໍ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ ຠຄວາ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອາຣຠີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕ ປນ ‘‘ປເຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລາ ອປຣິກມ຺ມິກາ ສຸປຣິໂສຘິຕປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາ ຈາຕິ ທຸວິຘາ, ຕທຸຠເຍສຸ ສຕ຺ຖຸ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ອຸປມາມຸເຂນ ປກາເສນ຺ໂຕ ຍຖາ ຫີຕິອາທິມາຫ. ຣູປໍ ນ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ ລິຂນວເສນ ນ ອຸປ຺ປາເທຕິ. ອກຕາຠິນິເວສນ຺ຕິ ວິປສ຺ສນາຠາວນາຍ ອກຕານຸໂຍຄໍ. ສີລ…ເປ… ສມ຺ປທາຍາຕິ ອສມາທິນ຺ນສີລໍ ສີລສມ຺ປທາຍ, ສຸປຣິສຸທ຺ຘສີລໍ ສມາຘິສມ຺ປທາຍ, ອນຸຊຸກຕທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມໍ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປທາຍ ໂຍເຊນ຺ໂຕຕິ ໂຍຊນາ.

ຍນ຺ຕິ ຍໍ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທໍ ສນ຺ຘາຍ. ສີລນ຺ຕິ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລໍ. ທິຏ຺ຐິ ຈາຕິ ກມ຺ມສ຺ສກຕາທິຏ຺ຐິ ເຈວ ກມ຺ມປຖສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ຈ. ຕິວິເຘນາຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ພຫິທ຺ຘາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາຕິ ເອວໍ ວິສຍຠາວໂຕ ຕິປ຺ປກາເຣນ. ຍຖາວຸຕ຺ຕທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິຍາ ວິເສສປຈ຺ຈຍໍ ສີລໍເຍວ ຠາວນາຍ ອຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສີລໍ ນິສ຺ສາຍ ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ.

ສຸຘນ຺ຕສຸວຓ຺ຓໍ ອປຄຕສພ຺ພກາຬກໍ. ຈຕຸຣສ຺ສາທິໂຘໂຕ ສຸປຣິມຊ຺ຊິຕມຓິກ຺ຂນ຺ໂຘ. ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມານໍ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍາທິຠາໂວ ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ. ໂສ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊາ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍາກາຣ’’ນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ ຫີ’’ຕິອາທິ.

ກາມໍ ໂວ-ສທ຺ໂທ ປທປຣຏ຺ຐິໂຕ ປຏິໂຍຄີອຕ຺ຖວິເສສວາຈໂກ, ນາມປຣຠູໂຕ ປນ ຕໍ ຕໍ ກຕ຺ຕຸກມ຺ມກຣຓາທິສາຘນວິສິຏ຺ຐເມວ ປໂພເຘຕິ, ຫິ-ນິປາຕປຣຠູໂຕ ປນ ວຈນາລງ຺ກາຣມຕ຺ຕເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ໂວຕິ…ເປ… ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ຕໍເທສນນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ເທສນໍ. ສາ ຫິ ອິຘ ຕ-ສທ຺ເທນ ປຈ຺ຈາມສີຍຕິ. ‘‘ສຸຓາຖາ’’ຕິ ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາວຈນໂຕ ນ ເກວລໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ.

ເອກຕ຺ຖເມຕໍ ປທໍ ກ-ສທ຺ເທນ ປທວຑ຺ຒນມຕ຺ຕສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ສາຘຸສທ຺ທສ຺ສ ກໂຕ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາໂຣ ສາຘຸກສທ຺ທສ຺ສປິ ກໂຕ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສາຘຸ ຠນ຺ເຕຕິ ຍາຈາມຫໍ ຠນ຺ເຕຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ອາຍາຈເນ’’ຕິ. ປຸນ ສາຘຸ ຠນ຺ເຕຕິ ເອວໍ ຠນ຺ເຕຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນ’’ຕິ. ສາຘຸ ສາຘູຕິ ອໂຫ ອໂຫຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມ຺ປຫໍສເນ’’ຕິ. ສາຘຸ ຘມ຺ມຣຸຈີຕິ ປຸຎ຺ຎກາໂມ ສຸນ຺ທໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຎາຓວາຕິ ປຎ຺ຎວາ. ອທ຺ທຸພ຺ໂຠຕິ ອທູສໂກ. ທຬ຺ຫີກມ຺ເມຕິ ຖິຣີກຣເຓ ສກ຺ກຈ຺ຈກິຣິຍາຍໍ. ອາຓຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ອາຓາປເນ. ‘‘ສຸຓາຖ ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຖາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ເຕ ສາຘຸກສທ຺ເທນ ສວນມນສິກາຣານໍ ສກ຺ກຈ຺ຈກິຣິຍາ ວິຍ ຕທາຓາປນມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອາຍາຈນຕ຺ຖຕາ ວິຍ ຈສ຺ສ ອາຓາປນຕ຺ຖຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອິທາເນຕ຺ຖ ເອວໍ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ໂສຕິນ຺ທ຺ຣິຍວິກ຺ເຂປນິວາຣຓໍ ສວເນ ນິໂຍຊນວເສນ ກິຣິຍນ຺ຕຣປຏິເສຘນຠາວໂຕ, ໂສຕໍ ໂອທຫຖາຕິ ຫິ ອຕ຺ໂຖ. ມນິນ຺ທ຺ຣິຍວິກ຺ເຂປນິວາຣຓໍ ອຎ຺ຎຈິນ຺ຕາປຏິເສຘນໂຕ. ປຸຣິມນ຺ຕິ ‘‘ສຸຓາຖາ’’ຕິ ປທໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ສຸຓາຖ, ມນສິ ກໂຣຖາ’’ຕິ ປທທ຺ວເຍ, ເອຕສ຺ມິໍ ວາ ອຘິກາເຣ. ພ຺ຍຎ຺ຊນວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາຫນິວາຣຓໍ ໂສຕທ຺ວາເຣ ວິກ຺ເຂປປຏິພາຫກຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ຍາຖາວໂຕ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ ສທ຺ທໂຕ ວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາໂຫ ໂຫຕິ. ອຕ຺ຖວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາຫນິວາຣຓໍ ມນິນ຺ທ຺ຣິຍວິກ຺ເຂປປຏິພາຫກຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ຘມ຺ມໍ ອຸປຘາເຣນ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາໂຫ ໂຫຕິ. ຘມ຺ມສ຺ສວເນ ນິໂຍເຊຕິ ‘‘ສຸຓາຖາ’’ຕິ ວິທຫນໂຕ. ຘາຣຓູປປຣິກ຺ຂາສູຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸປປຣິກ຺ຂຄ຺ຄຫເຓເນວ ຕຸລນຕີຣຓາທິເກ ທິຏ຺ຐິຍາ ຈ ສຸປ຺ປຏິເວຘໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສພ຺ຍຎ຺ຊໂນຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາຘິປ຺ເປຕມຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຎ຺ຊຍຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິ. ສຫ ພ຺ຍຎ຺ຊເນຫີຕິ ສພ຺ຍຎ຺ຊໂນ, ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຣຓີຍໂຕ ອຸປຄນ຺ຕພ຺ພໂຕ ອຕ຺ໂຖ, ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລາທິໂກ. ສຫ ອຕ຺ເຖນາຕິ ສາຕ຺ໂຖ, ອຕ຺ຖສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ມຄມ຺ຠີໂຣຕິອາທີສຸ ຘມ຺ໂມ ນາມ ຕນ຺ຕິ. ເທສນາ ນາມ ຕສ຺ສາ ມນສາ ວວຕ຺ຖປິຕາຍ ຕນ຺ຕິຍາ ເທສນາ ກຖນໍ. ອຕ຺ໂຖ ນາມ ຕນ຺ຕິຍາ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິເວໂຘ ນາມ ຕນ຺ຕິຍາ ຕນ຺ຕິອຕ຺ຖສ຺ສ ຈ ຍຖາຠູຕາວໂພໂຘ. ຍສ຺ມາ ເຈເຕ ຘມ຺ມເທສນາອຕ຺ຖປຏິເວຘາ ສສາທີຫິ ວິຍ ມຫາສມຸທ຺ໂທ ມນ຺ທພຸທ຺ຘີຫິ ທຸກ຺ໂຂຄາຬ຺ຫາ ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ຐາ ຈ, ຕສ຺ມາ ຄມ຺ຠີຣາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍສ຺ມາ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ…ເປ… ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຖາ’’ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ປຏິເວຘສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ຘມ຺ມຕ຺ຖານໍ ເທສນາຎາຓສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ເທສນາຍ ທຸກ຺ໂຂຄາຫຕາ, ປຏິເວຘສ຺ສ ປນ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ຕພ຺ພິສຍຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ທຸກ຺ໂຂຄາຫຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເທສນໍ ນາມ ອຸທ຺ທິສນໍ ສງ຺ເຂປທສ຺ສນສທິສໍ. ຕຖາ ຫິ ວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ເຕ ‘‘ເທເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ຠາສິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ນິທ຺ທິສນໍ ຠາສນນ຺ຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິຕ຺ຖາຣໂຕປິ ນໍ ຠາສິສ຺ສາມີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ປຣິພ຺ຍຕ຺ຕໍ ກຖນໍ ວາ ຠາສນໍ.

ສາຬິກາຍິວ ນິຄ຺ໂຆໂສຕິ ສາຬິກາຍ ອາລາໂປ ວິຍ ມຘຸໂຣ ກຓ຺ຓສຸໂຂ ເປມນີໂຍ. ປຏິຠານໍ ສທ຺ໂທ. ອຸທີຣຍີຕິ ອຸຈ຺ຈາຣີຍຕິ, ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ອຸສ຺ສາຫຊາຕາຕິ ເອວໍ ‘‘ສຸຓາຖ ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຖ, ຠາສິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ນ ກິຣ ສຕ຺ຖາ ສງ຺ເຂເປເນວ ເທເສສ຺ສຕິ, ວິຕ຺ຖາເຣນປິ ຠາສິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສຎ຺ຊາຕຸສ຺ສາຫາ ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ຐາ ຫຸຕ຺ວາ.

ກຕໂມຕິ ຕສ຺ສ ປທສ຺ສ ສາມຎ຺ຎໂຕ ປຸຈ຺ຉາຠາໂວ ຎາຍຕິ, ນ ວິເສສໂຕຕິ ຕສ຺ສ ປຸຈ຺ຉາວິເສສຠາວໍ ກເຖນ຺ໂຕ ‘‘ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕເນວ ປສງ຺ເຄນ ມຫານິທ຺ເທເສ ອາຄຕາ ສພ຺ພາປິ ປຸຈ຺ຉາ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣນເຍນ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ປຎ຺ຈວິຘາ ຫິ ປຸຈ຺ຉາ’’ຕິອາທິນາ. ຕຕ຺ຖ ອທິຏ຺ຐໍ ໂຊເຕຕິ ເອຕາຍາຕິ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາ. ທິຏ຺ຐໍ ສໍສນ຺ທີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາ. ສໍສນ຺ທນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສາກຈ຺ຉາວເສນ ວິນິຈ຺ຉຍກຣຓໍ. ວິມຕິໍ ຉິນ຺ທຕິ ເອຕາຍາຕິ ວິມຕິຈ຺ເຉທນາ. ອນຸມຕິຍາ ປຸຈ຺ຉນໍ ອນຸມຕິປຸຈ຺ຉາ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິປຸຈ຺ຉາຍ ຫິ ‘‘ກາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອນຸມຕີ’’ຕິ ອນຸມຕິ ປຸຈ຺ຉິຕາ ໂຫຕິ. ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາຍ.

ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ຎາຕຸໍ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ໂຍ ໂກຈິ ສຠາໂວ. ອຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ເຍນ ເກນຈິ ຎາເຓນ ອຎ຺ຎາຕຠາວມາຫ. ອທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ທສ຺ສນຠູເຕນ ຎາເຓນ ຈກ຺ຂຸນາ ວິຍ ນ ທິຏ຺ຐຕໍ. ອຕຸລິຕນ຺ຕິ ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ອິທ’’ນ຺ຕິ ຕຸລນຠູເຕນ ຎາເຓນ ນ ຕຸລິຕຕໍ. ອຕີຣິຕນ຺ຕິ ຕີຣຓຠູເຕນ ຎາເຓນ ອກຕຎາຓກິຣິຍາສມາປນຕໍ. ອວິຠູຕນ຺ຕິ ຎາຓສ຺ສ ອປາກຏຠາວໍ. ອວິຠາວິຕນ຺ຕິ ຎາເຓນ ອປາກຏີກຕຠາວໍ.

ປຎ຺ຈສຸ ປຸຈ຺ຉາສຸ ຍາ ພຸທ຺ຘານໍ ສພ຺ພໂຕ ນ ສນ຺ຕິ, ຕາ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິຘາຘິປ຺ເປຕປຸຈ຺ຉໍ ນິຄເມຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ. ຍທິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ, ອຖ ກສ຺ມາ ຠຄວຕາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທເທສນາຍ ສງ຺ຂາຣາທໂຍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນາ ກຖິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິ. ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນມ຺ປິ ກເຖຕິ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນທສ຺ສເນນ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຍຠາວສ຺ສ ກຖິຕຠາວໂຕ. ອາຫາຣວຄ຺ຄສ຺ສາຕິອາທິ ‘‘ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສມ຺ຠວນ຺ຕີ’’ຕິ ປາຬິຍໍ ປຣໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ກິຣິຍາປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ໂຍເຊຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ສງ຺ຂາຣາ ກິໍ ກຕາຕິ ວາ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ວາ ນ ຎາເຍຍ຺ຍ. ປວຕ຺ຕິຍາ ອນຸໂລມໂຕ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ’’ຕິອາທິກາ ອນຸໂລມປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຖາ.

‘‘ອວິຊ຺ຊາຍ ຕ຺ເວວາ’’ຕິອາທິກາ ປນ ຕສ຺ສ ວິໂລມໂຕ ປຏິໂລມກຖາ. ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ສງ຺ຂາເຣ ວິຣຊ຺ຊຕິ ເອເຕນາຕິ ວິຣາໂຄ, ມຄ຺ໂຄ. ອເສສນິໂຣຘາຕິ ອເສເສຕ຺ວາ ນິໂຣຘາ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນາ. ເອວໍ ນິໂຣຘານນ຺ຕິ ເອວໍ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣເຘນ ນິຣຸທ຺ຘານໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ນິໂຣຘາ. ອິຕິ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ນິໂຣຘວຈເນນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ວທຕິ. ສກລສ຺ສາຕິ ອນວເສສສ຺ສ. ສຕ຺ຕວິຣຫິຕສ຺ສາຕິ ປຣປຣິກປ຺ປິຕຊີວຣຫິຕສ຺ສ. ວິນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣຘທສ຺ສນວເສນ ວິປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ.

ອຕ຺ຕມນາຕິ ປີຕິໂສມນສ຺ເສນ ຄຫິຕຈິຕ຺ຕາ. ຕຖາຠູຕາ ຈ ຫຏ຺ຐຈິຕ຺ຕາ ນາມ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕຸຏ຺ຐຈິຕ຺ຕາ’’ຕິ. ‘‘ຕສ຺ສ ວຈນໍ ອຠິນນ຺ທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິນນ຺ທນສທ຺ໂທ ອນຸໂມທນຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນຕ຺ໂຖ. ອິຘ ປນ ອຸຠຍຕ຺ໂຖປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອນຸໂມທິໍສຸ ເຈວ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິໍສຸ ຈາ’’ຕິ.

ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒. ທຸຕິເຍປີຕິ ທຸຕິຍສຸຕ຺ເຕປິ. ປິ-ສທ຺ເທນ ຕທຎ຺ເຎສຸ ສຸຕ຺ເຕສຸປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ວຸຕ຺ຕາ ເອວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາປິ ຕເທກເທສໍ ອິຘ ວິນິໂຍຄກ຺ຂມໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕນ຺ຕິ ມູລໍ. ວິຕ຺ຖາຣເທສນນ຺ຕິ ‘‘ວິຠຊິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທສ຺ສນວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ວິຠງ຺ຄເທສນໍ. ອຸທ຺ເທສເທສນາ ປຐມສຸຕ຺ເຕ ອນຸໂລມເທສນາສທິສາວ. ປຸນ ວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ‘‘ອິຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິນາ ປວຕ຺ຕິໍ ນິວຕ຺ຕິຎ຺ຈ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ. ປຐມໍ ອຸທ຺ເທສວເສນ ວິຠຊນວເສນ ວິວຏ຺ຏໍ ທສ຺ສິຕໍ, ຕໂຕ ເອວ ພ຺ຍຕິເຣກນເຍນ ວິວຏ຺ຏມ຺ປິ ທສ຺ສິຕເມວ ໂຫຕີຕິ ປຸນຄ຺ຄຫຓໍ.

ເຕສໍ ເຕສໍ ສຕ຺ຕານນ຺ຕິ ອິທໍ ກິຎ຺ຈິ ປກາຣໂຕ ອນາມສິຕ຺ວາ ສພ຺ເພປິ ສຕ຺ເຕ ສາມຎ຺ຎໂຕ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ຄຫຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສງ຺ເຂປໂຕ…ເປ… ນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ຄຕິຊາຕິວເສນາຕິ ປຎ຺ຈຄຕິວເສນ, ຕຕ຺ຖາປິ ເອເກກາຍ ຄຕິຍາ ຂຕ຺ຕິຍາທິຠຸມ຺ມເທວາທິຫຕ຺ຖິອາທິຊາຕິວເສນ ຈ. ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ມໂນ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ກິຈ຺ຈວິເສສໍ, ‘‘ມານສ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ ສມາເນ ອຕ຺ເຖ ສທ຺ທວິເສສໍ, ‘‘ປຓ຺ຑຣ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ ຄຸຓວິເສສໍ, ‘‘ເຈຕສິກໍ ຫທຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ ນິສ຺ສຍວິເສສໍ, ‘‘ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຐິຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອວຕ຺ຖາຠາວວິເສສໍ, ‘‘ອລຸພ຺ຠນາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ກິຣິຍາຠາວວິເສສໍ, ‘‘ອລຸພ຺ຠິຕຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຠາວຕາວິເສສນ຺ຕິ ເອວມາທິກໍ ອນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຘມ຺ມມຕ຺ຕໍ ວາ ທີປນາ ສຠາວນິທ຺ເທໂສ. ຊິຓ຺ຓສ຺ສ ຊີຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕນາກາໂຣ ຊີຣຓຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອາກາຣນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ.

ກາລາຕິກ຺ກເມ ກິຈ຺ຈນິທ຺ເທສາຕິ ກລລກາລໂຕ ປຠຸຕິ ປຸຣິມຣູປານໍ ຊຣາປຕ຺ຕກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານິ ປຈ຺ຉິມຣູປານິ ປຣິປກ຺ກຣູປານຸຣູປານິ ປຣິຓຕປຣິຓຕານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອນຸກ຺ກເມນ ສຸປຣິຓຕຣູປານໍ ປຣິປາກກາເລ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານິ ຂຓ຺ຑິຈ຺ຈາທິສຠາວານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ‘‘ຂຓ຺ຑິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທໂຍ ກາລາຕິກ຺ກເມ ຊຣາຍ ກິຈ຺ຈນິທ຺ເທສາ. ປກຕິນິທ຺ເທສາຕິ ຜລວິປຈ຺ຈນປກຕິຍາ ນິທ຺ເທສາ, ຊຣາຍ ວາ ປາປຸຓິຕພ຺ພຜລເມວ ປກຕິ, ຕສ຺ສາ ນິທ຺ເທສາ, ນ ຈ ຂຓ຺ຑິຈ຺ຈາທີເນວ ຊຣາຕິ ອຸທກາທິຄຕມຄ຺ເຄສຸ ຕິຓຣຸກ຺ຂສໍຠຄ຺ຄຕາທໂຍ ວິຍ ປຣິປາກຄຕມຄ຺ຄສງ຺ຂາເຕສຸ ປຣິປຸຓ຺ຓຣູເປສຸ ລພ຺ຠມານາ ຂຓ຺ຑິຈ຺ຈາທໂຍ ຊຣາຍ ຄຕມຄ຺ຄາອິຈ຺ເຈວ ເວທິຕພ຺ພາ, ນ ຊຣາຕິ.

ຍສ຺ມາ ຊຣໍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ອາຍຸ ຫາຍຕິ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ຊຊ຺ຊຣານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຍຸຫານາທໂຍ ປກຕິນິທ຺ເທສາ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຈ຺ຉິມາ ທ຺ເວ ປກຕິນິທ຺ເທສາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິເມຫິ ປນາ’’ຕິອາທິ.

ອວິຎ຺ຎາຍມານນ຺ຕຣຕ຺ຕາ ອວີຈິຊຣາ ມຓິອາທີສຸ ມນ຺ທທສກາທີສຸ ເອເກກທສເກສຸ ຈ ຂເຓ ຂເຓ ຊິຓ຺ຓວິກາຣາທີນໍ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ. ຕໂຕ ອຎ຺ເຎສູຕິ ມຓິອາທິໂຕ ອຎ຺ເຎສຸ ອຫິຈ຺ຉຕ຺ຕກາທີສຸ, ປາຓີນໍ ເອກຠວປຣິຍາປນ຺ເນ ສກລອາຍຸສ຺ມິໍ ຄຫິຕຕຣຸຓຍຸວາຊຣາກາເລສຸ, ເອກທ຺ວິຕ຺ຕິທິວສາຕິກ຺ກເມສຸ ປຸປ຺ຜາທີສຸ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ຊຣາວິເສສສ຺ສ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ ສວີຈິຊຣາ ນາມ.

ຈວນກວເສນາຕິ ຈວນການໍ ຂນ຺ຘານໍ ວເສນ. ເອກຈຕຸປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາຍ ຈຸຕິຍາ ຈວນເມວ ຈວນຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຠາວວຈເນນ ລກ຺ຂຓນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ, ປາຬິຍໍ ‘‘ຈຸຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ມຣຓສ຺ສ ສຠາວທສ຺ສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠງ຺ຄຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຠິຊ຺ຊມານຕາ. ເຕນ ‘‘ເຠໂທ’’ຕິ ອິມິນາ ຂນ຺ຘານໍ ຠິຊ຺ຊມານຕາ ເຠທສມງ຺ຄິຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຐານາຠາວປຣິທີປນນ຺ຕິ ເກນຈິປິ ອາກາເຣນ ອວຏ຺ຐານາຠາວທີປນໍ. ຆຏສ຺ເສວາຕິ ຫິ ວິສທິສູທາຫຣຓໍ. ຍຖາ ຆເຏ ຠິນ຺ເນ ກປາລາທິອວຍວເສໂສ ລພ຺ຠຕິ, ນ ເອວໍ ຈຸຕິກ຺ຂນ຺ເຘສຸ ຠງ຺ເຄສຸ, ນ ໂກຈິ ວິເສໂສ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອນ຺ຕຣຘານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຈ຺ຈຸສງ຺ຂາຕໍ ມຣຓນ຺ຕິ ມຈ຺ຈຸສຎ຺ຎິຕໍ ມຣຓໍ. ‘‘ກາລມຣຓ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ສນ຺ຕານສ຺ສ ອຈ຺ຈນ຺ຕສມຸຈ຺ເຉທຠູຕໍ ຂີຓາສວານໍ ມຣຓໍ ສມຸຈ຺ເຉທມຣຓໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຂຓິກມຣຓໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕສ຺ສ ກິຣິຍາຕິ ອນ຺ຕກສ຺ສ ກິຣິຍາ, ຍາ ໂລເກ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ມຈ຺ຈູ’’ຕິ, ມຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈວນກາໂລ ເອວ ວາ ອນຕິກ຺ກມນີຍຕ຺ຕາ ວິເສເສນ ກາໂລຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ຕສ຺ສ ກິຣິຍາ ອຕ຺ຖໂຕ ຈຸຕິກ຺ຂນ຺ຘານໍ ເຠທປວຕ຺ຕິເຍວ. ‘‘ມຈ຺ຈຸ ມຣຓ’’ນ຺ຕິ ວາ ເອຕ຺ຖ ສມາສໍ ອກຕ຺ວາ ໂຍ ‘‘ມຈ຺ຈູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ເຠໂທ, ຕເມວ ມຣຓໍ ‘‘ປາຓຈາໂຄ’’ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ຈຕຸໂວກາຣວເສນາຕິ ຈຕຸໂວກາຣຠວວເສນ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ຣູປກາຍສຎ຺ຎິໂຕ ກເຬວໂຣ ນຕ຺ຖິ, ຍໍ ນິກ຺ຂິເປຍ຺ຍ. ກິຎ຺ຈາປິ ເອກໂວກາຣຠເວປິ ກເຬວຣນິກ຺ເຂໂປ ນຕ຺ຖິ, ຣູປກາຍສ຺ສ ປນ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິຕາມຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ເອກໂວກາຣວເສນ ກເຬວຣສ຺ສ ນິກ຺ເຂໂປ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຈຕຸໂວກາຣວເສນ ຈາຕິ ຈ-ສທ຺ເທນ ‘‘ເສສທ຺ວຍວເສນ ຂນ຺ຘານໍ ເຠໂທ’’ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ສພ຺ພຕ຺ເຖວ ຂນ຺ຘເຠທສພ຺ຠາວໂຕ. ເສສທ຺ວຍວເສນາຕິ ເສສຠວທ຺ວຍວເສເນວ ກເຬວຣສ຺ສ ນິກ຺ເຂໂປ. ຍທິປິ ເອກໂວກາຣຠເວ ຣູປກາໂຍ ວິຊ຺ຊຕິ, ກເຬວຣນິກ຺ເຂໂປ ປນ ນຕ຺ຖີຕິ ‘‘ກເຬວຣສ຺ສ ສພ຺ຠາວໂຕ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ມນຸສ຺ສາທີສຸ ກເຬວຣນິກ຺ເຂໂປ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ມນຸສ຺ສາທີສຸ ກເຬວຣສ຺ສ ນິກ຺ເຂໂປຕິ ໂຍຊນາ. ກເຬວຣໍ ນິກ຺ຂິປີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ມຣຓໍ ກເຬວຣສ຺ສ ນິກ຺ເຂໂປ. ເອກໂຕ ກຕ຺ວາຕິ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ, ເອກຊ຺ຌໍ ຄຫຓມຕ຺ເຕນ.

ຊາຍນຏ຺ເຐນາຕິອາທິ ອາຍຕນວເສນ ໂຍນິວເສນ ຈ ທ຺ວີຫິ ປເທຫິ ສພ຺ພສຕ຺ເຕ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ ຊາຕິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ກຕ຺ຕຸຠາວວເສນ ປທທ຺ວຍໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ເຕສໍ ເຕສໍ ສຕ຺ຕານໍ ຊາຕິ ສຎ຺ຊາຕີ’’ຕິ ປນ ກຕ຺ຕຣິ ສາມິນິທ຺ເທສສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ຠາວນິທ຺ເທໂສ. ສມ຺ປຸຓ຺ຓາ ຊາຕິ ສຎ຺ຊາຕິ. ປາກຏາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ເຕສໍ ເຕສໍ ສຕ຺ຕານໍ…ເປ… ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕີຕິ ສຕ຺ຕວເສນ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ໂວຫາຣເທສນາ.

ຕຕ຺ຣ ຕຕ຺ຣາຕິ ເອກຈຕຸໂວກາຣຠເວສຸ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເສສຣູປຘາຕຸຍໍ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ, ກາມຘາຕຸຍໍ ວິກລາວິກລິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ວເສນ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ນວນ຺ນໍ ທສນ຺ນໍ ປຸນ ທສນ຺ນໍ ເອກາທສນ຺ນຎ຺ຈ ອາຍຕນານໍ ວເສນ ສງ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສນ຺ຕຕິຍນ຺ຕິ ເຍນ ກມ຺ມຸນາ ຂນ຺ຘານໍ ປາຕຸຠາໂວ, ເຕນ ອຠິສງ຺ຂຕສນ຺ຕຕິຍໍ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂຓວເສນ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ກມ຺ມໍເຍວ ກມ຺ມຠໂວ ‘‘ຠວຕິ ເອຕສ຺ມາ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ກມ຺ເມນ ນິຍ຺ຍາທິຕອຕ຺ຕຠາວຸປປຕ຺ຕິວເສນ ຠວຕີຕິ ຠໂວ, ຕຖາ ຕຖາ ນິພ຺ພຕ຺ຕວິປາໂກ ກຏຕ຺ຕາຣູປຎ຺ຈ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ຠວຕີຕິ ກຕ຺ວາ ຠໂວ’’ຕິ ອຸປປຕ຺ຕິຠວສ຺ສ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ‘‘ກມ຺ມໍ ຜລໂວຫາເຣນ ຠໂວຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ກຖິຕໍ.

ອຸປາທິຍນ຺ຕິ ສຕ຺ຕາ ທຬ຺ຫຄ຺ຄາຫໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ເອເຕນ ກິເລສກາເມນ. ນ ເກວລໍ ອິຘ ກຣຓສາຘນເມວ, ອຖ ໂຂ ກຕ຺ຕຸສາຘນມ຺ປິ ລພ຺ຠຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຍໍ ວາ’’ຕິ. ຕນ຺ຕິ ວຕ຺ຖຸກາມໍ. ກາໂມ ຈ ໂສ ກາມນຏ຺ເຐນ, ອຸປາທານຎ຺ຈ ຠຸສມາທານຏ຺ເຐນາຕິ ກາມຸປາທານໍ. ເອຕນ຺ຕິ ກາມຸປາທານປທໍ. ປຸນ ເອຕນ຺ຕິ ກາມຸປາທານສງ຺ຂາຕໍ.

ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາຕິ ອິທໍ ປຸຣິມທິຏ຺ຐິໍ ອຸປາທິຍມານໍ ອຸຕ຺ຕຣທິຏ຺ຐິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ເອສາ ທິຏ຺ຐິ ທຬ຺ຫີກຣຓວເສນ ປຸຣິມໍ ອຸຕ຺ຕຣາ ອຸປາທິຍຕິ, ເອວໍ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິກາປີຕິ. ອຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ປນ ‘‘ອຕ຺ຕວາທຸປາທານ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ນ ທິຏ຺ຐຸປາທານທສ຺ສນນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ໂລໂກ ຈາຕິ ອຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓວິນິມຸຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ທິຏ຺ຐຸປາທານຠູຕໍ ອິຘ ປຸຣິມທິຏ຺ຐິອຸຕ຺ຕຣທິຏ຺ຐິວຈເນຫິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເຍນ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວເສນ ໂຄສີລໂຄວຕາທິໍ ສມາທິຍຕິ ເຈວ ອນຸຕິຏ຺ຐຕິ ຈ, ໂສ ໂຄສີລໂຄວຕາທີນີຕິ ອຘິປ຺ເປຕານິ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຄສີລ…ເປ… ສຍເມວ ອຸປາທານານີ’’ຕິ. ອຠິນິເວສໂຕຕິ ອຠິນິເວສນໂຕ.

ອຕ຺ຕວາທຸປາທານນ຺ຕິ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ວາທສ຺ສ ປຎ຺ຎາປນສ຺ສ ຄຫຓສ຺ສ ກາຣຓຠູຕາ ທິຏ຺ຐີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຕວາທມຕ຺ຕເມວາຕິ ອຕ຺ຕສ຺ສ ອຠາວາ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິທໍ ວຈນມຕ຺ຕເມວ. ອຸປາທິຍນ຺ຕິ ທຬ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ.

ຈກ຺ຂຸທ຺ວາຣາທີສຸ ປວຕ຺ຕາຍາຕິ ອິທໍ ຕຓ຺ຫາຍ ຣູປຕຓ຺ຫາທິຠາວສ຺ສ ກາຣຓວຈນໍ ຉທ຺ວາຣາຣມ຺ມຓິກຘມ຺ມານໍ ປຏິນິຍຕາຣມ຺ມຓຕ຺ຕາ. ຊວນວີຖິຍາ ປວຕ຺ຕາຍາຕິ ອິທໍ ຕສ຺ສາ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານທສ຺ສນໍ. ສຠາເວເນວ ອຸຏ຺ຐາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕສ຺ສ ເວຬຸ ວິຍ ນິສ຺ສໂຍ ອຫຸຕ຺ວາ ໂອລຸມ຺ຠກຠາເວນ ຠາໂວ ອຸປາທານສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ ອາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ຕໍສທິສໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣູເປຕິ ວິສເຍ ຠຸມ຺ມໍ. ສາ ຕິວິຘາ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກາມຕຓ຺ຫາ ກາມສ຺ສາທຠາເວນ ປວຕ຺ຕິຍາ. ເອວໍ ອສ຺ສາເທນ຺ຕີຕິ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ ສຫຊາຕນິສ຺ສຍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕາທິປຈ຺ຈຍຠູຕາຍ ສໍສຏ຺ຐຕ຺ຕາ ນິຈ຺ຈຘຸວສສ຺ສຕາຠິນິເວສມຸເຂນ ອສ຺ສາເທນ຺ຕີ. ຠວສຫຄຕາ ຕຓ຺ຫາ ຠວຕຓ຺ຫາ. ຠວຕິ ຕິຏ຺ຐຕິ ສພ຺ພກາລນ຺ຕິ ຫິ ຠວທິຏ຺ຐິ ຠໂວ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ຠວສ຺ສາທວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ຈ. ອິມິນາ ນເຍນ ວິຠວຕຓ຺ຫາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວິຠວຕິ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ວິນສ຺ສຕີຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐິ ວິຠໂວ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ. ເອວໍ ຕານິ ອຏ຺ຐາຣສາຕິ ຍາ ຉ ກາມຕຓ຺ຫາ, ຉ ຠວຕຓ຺ຫາ, ຉ ວິຠວຕຓ຺ຫາ ວຸຕ຺ຕາ, ເອຕານິ ອຏ຺ຐາຣສ ຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕານິ ຕຓ຺ຫາປຈ຺ຈໂຍ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕນ຺ຕິ ສກສນ຺ຕຕິຍໍ. ພຫິທ຺ຘາຕິ ຕໂຕ ພຫິທ຺ຘາ. ອຕີຕາຣມ຺ມຓານິ ວາ ໂຫນ຺ຕຸ ອິຕຣາຣມ຺ມຓານິ ວາ, ສຍໍ ປນ ອຕີຕານິ ຉຕ຺ຕິໍສ ຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕານິ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ‘‘ອຏ຺ຐສຕໍ ຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕານີ’’ຕິອາທິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອິທານິ ອປເຣນປິ ປກາເຣນ ອຏ຺ຐສຕໍ ຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕານິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກສ຺ສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກສ຺ສາຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ. ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ຫິ ອິທໍ ສາມິວຈນໍ. ອຸປາທາຍາຕິ ຄເຫຕ຺ວາ. ອສ຺ມີຕິ ໂຫຕີຕິ ຍເທຕໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ອຸປາທາຍ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິວເສນ ສມຸທາຍຄ຺ຄາຫໂຕ ອສ຺ມີຕິ ຄາໂຫ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ປນ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓວເສນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິຕ຺ຖມສ຺ມີຕິ ໂຫຕີຕິ ຂຕ຺ຕິຍາທີສຸ ‘‘ອິທໍປກາໂຣ ອຫ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິວເສນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ຕາວ ອນຸປນິຘາຍ ຄຫຓໍ.

ເອວມາທີນີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ເອວມສ຺ມິ, ອຎ຺ຎຖາສ຺ມິ, ອຫໍ ຠວິສ຺ສໍ, ອິຕ຺ຖໍ ຠວິສ຺ສໍ, ເອວໍ ຠວິສ຺ສໍ, ອຎ຺ຎຖາ ຠວິສ຺ສໍ, ອສສ຺ມິ, ສຕສ຺ມິ, ອຫໍ ສິຍໍ, ອິຕ຺ຖໍ ສິຍໍ, ເອວໍ ສິຍໍ, ອຎ຺ຎຖາ ສິຍໍ, ອປາຫໍ ສິຍໍ, ອປາຫໍ ອິຕ຺ຖໍ ສິຍໍ, ອປາຫໍ ເອວໍ ສິຍໍ, ອປາຫໍ ອຎ຺ຎຖາ ສິຍ’’ນ຺ຕິ ເອເຕສໍ ສງ຺ຄໂຫ. ອຸປນິຘາຍ ຄຫຓມ຺ປິ ທຸວິຘໍ ສມໂຕ ອສມໂຕ ວາຕິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວມສ຺ມິ, ອຎ຺ຎຖາສ຺ມີ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເອວມສ຺ມີຕິ ອິທໍ ສມໂຕ ອຸປນິຘາຍ ຄຫຓໍ, ຍຖາ ອຍໍ ຂຕ຺ຕິໂຍ, ເອວໍ ອຫມສ຺ມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎຖາສ຺ມີຕິ ອິທໍ ປນ ອສມໂຕ ຄຫຓໍ, ຍຖາຍໍ ຂຕ຺ຕິໂຍ ຕໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ອຫໍ ຫີໂນ ວາ ອຘິໂກ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມານິ ຕາວ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວເສນ ຈຕ຺ຕາຣິ ຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕານິ. ຠວິສ຺ສນ຺ຕິອາທີນິ ປນ ຈຕ຺ຕາຣິ ອນາຄຕວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ, ເຕສໍ ປຸຣິມຈຕຸກ຺ເກ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອສສ຺ມີຕິ ສສ຺ສໂຕ ອສ຺ມິ, ນິຈ຺ຈສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ສຕສ຺ມີຕິ ອສສ຺ສໂຕ ອສ຺ມິ, ອນິຈ຺ຈສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອິຕິ ອິມານິ ທ຺ເວ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ. ອິໂຕ ປຣານິ ສິຍນ຺ຕິອາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສໍສຍປຣິວິຕກ຺ກວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕານິ ປຸຣິມຈຕຸກ຺ເກ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ຖໂຕ ເວທິຕພ຺ພານິ. ອປາຫໍ ສິຍນ຺ຕິອາທີນິ ປນ ຈຕ຺ຕາຣິ ‘‘ອປິ ນາມາຫໍ ຠເວຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປຕ຺ຖນາກປ຺ປນວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕານິປິ ປຸຣິມຈຕຸກ຺ເກ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພານິ. ເອວເມເຕສຸ –

ທ຺ເວ ທິຏ຺ຐິສີສາ ຈຕ຺ຕາໂຣ, ສຸທ຺ຘສີສາ ສີສມູລກາ;

ຕໂຍ ຕໂຍຕິ ເອຕານິ, ອຏ຺ຐາຣສ ວິຠາວເຍ.

ເອເຕ ຫິ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທວເສນ ວຸຕ຺ຕາ ທ຺ເວ ທິຏ຺ຐິສີສາ ນາມ, ‘‘ອສ຺ມິ, ຠວິສ຺ສໍ ສິຍໍ, ອປາຫໍ ສິຍ’’ນ຺ຕິ ເອເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຸທ຺ຘສີສາ ນາມ, ‘‘ອິຕ຺ຖມສ຺ມີ’’ຕິອາທໂຍ ຕໂຍ ຕໂຍຕິ ທ຺ວາທສ ສີສມູລກາ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິຘ ປາຬິຍໍ ຣູປາຣມ຺ມຓາທິວເສນ ຕຓ຺ຫາ ອາຄຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກຣູປາທິນິສ຺ສິຕານີ’’ຕິ. ອຏ຺ຐາຣສ ຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕານີຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອິມິນາ ອສ຺ມີຕິ ອິມິນາ ອຠິເສກເສນາປຈ຺ຈາທິນາ ‘‘ຂຕ຺ຕິໂຍ ອຫ’’ນ຺ຕິ ມູລຠາວໂຕ ‘‘ອສ຺ມີ’’ຕິ ໂຫຕິ. ເສສໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສງ຺ຄເຫຕິ ຕຓ຺ຫາຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຠາຄສ຺ສ ສໍຂິປນວເສນ ສງ຺ຄຓ຺ຫເນ ກຣິຍມາເນ. ‘‘ຉຍິເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຓ຺ຫາກາຍາ’’ຕິອາທິ ນິທ຺ເທໂສ. ‘‘ຣູເປ ຕຓ຺ຫາ ຣູປຕຓ຺ຫາ’’ຕິອາທິ ນິທ຺ເທສຕ຺ໂຖ. ‘‘ກາມຣາຄຠາເວນາ’’ຕິອາທິໂກ, ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກສ຺ສຸປາທາຍາ’’ຕິອາທິໂກ ຈ ນິທ຺ເທສວິຕ຺ຖາໂຣ. ‘‘ຣູປາທີສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ຉເຬວາ’’ຕິອາທິໂກ ສງ຺ຄໂຫ.

ຍສ຺ມາ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາຣາທີສຸ ເອເກກສ຺ມິໍ ທ຺ວາເຣ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກວິຎ຺ຎາຓານິ ວິຍ ອເນກາ ເອວ ເວທນາ, ຕສ຺ມາ ຕາ ຣາສິວເສນ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຉ ເວທນາກາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເວທນາສມູຫາ’’ຕິ. ນິສ຺ສຍຠາເວນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິທ຺ວາຣຠາເວນ ນານາປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ ຈກ຺ຂຸຘາຕຸອາທໂຍ, ຕາ ກຸຈ຺ຉິນາ ຘາເຣນ຺ຕິໂຍ ວິຍ ໂປເສນ຺ຕິໂຍ ວິຍ ຈ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕາສໍ ມາຕຸສທິສຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສເຫຕູຕິ ນິສ຺ສຍາທິຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ. ອຍນ຺ຕິ ອຍໍ ເວທນາ ‘‘ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊາ ເວທນາ’’ຕິອາທິນາ ສາຘາຣຓໂຕ ວຸຕ຺ຕາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ເວທນາປເທ. ສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກາຕິ ກຸສລາກຸສລວິປາກກິຣິຍານໍ ວເສນ ສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກາ. ເອວໍ ວິຠງ຺ເຄ ອາຄຕນເຍນ ສາຘາຣຓໂຕ ວຕ຺ວາປິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕເວທນເມວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວິປາກວເສນ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຈກ຺ຂຸມ຺ຫິ ສມ຺ຜສ຺ໂສຕິ ຈກ຺ຂຸມ຺ຫິ ນິສ຺ສຍຠູເຕ ອຸປ຺ປນ຺ນຜສ຺ໂສ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸ. ຍສ຺ມາ ຈກ຺ຂາທີນິ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ຂນ຺ຘນິທ຺ເທເສ ລກ຺ຂຓາທິວິຠາຄໂຕ, ອາຍຕນນິທ຺ເທເສ ວິເສສໂຕ, ສາມຎ຺ຎໂຕ ຈ ສທ຺ທຕ຺ຖທສ຺ສນາທິວເສນ ວິຠາວິຕານິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ…ເປ… ວຸຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ ອາຫ.

ນມນລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ອາຣມ຺ມຓາຠິມຸຂໍ ຫຸຕ຺ວາ ນມນສຠາວໍ ເຕນ ວິນາ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ. ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘ ປນ ເອກາວ ເວທນາ. ສພ຺ພທຸພ຺ພລຈິຕ຺ຕານິ ນາມ ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓານິ. ນນຸ ຕຕ຺ຖ ຊີວິຕຈິຕ຺ຕຏ຺ຐິຕິໂຍ ຈ ສນ຺ຕີຕິ? ສຈ຺ຈໍ, ຕາສໍ ປນ ກິຈ຺ຈໍ ນ ຕຖາ ປາກຏໍ, ຍຖາ ເຈຕນາທີນນ຺ຕິ ເຕ ເອເວຕ຺ຖ ປາຬິຍໍ ອຸທ຺ຘຏາ. ເຍນ ມຫນ຺ຕປາຕຸຠາວາທິນາ ກາຣເຓນ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ມຫາຠູຕນິທ຺ເທເສ. ອຎ຺ໂຎ ວິນິຈ຺ຉຍນໂຍຕິ ‘‘ວຈນຕ຺ຖໂຕ ກລາປໂຕ’’ຕິອາທິນາ ລກ຺ຂຓາທິນິຈ຺ຉຍໂຕ ອຎ຺ໂຎ ວິນິຈ຺ຉຍນໂຍ. ນນຸ ໂສ ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖາເນ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘນິທ຺ເທເສຕິ? ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ເຕປິ ‘‘ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖາເນ ວຸຕ຺ຕານີ’’ຕິ ອຕິເທສວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຣູປກ຺ຂນ຺ຘນິທ຺ເທເສ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປາທາຍາຕິ ປຏິຈ຺ຈ. ຠູຕານິ ຫິ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ອຸປາທາຣູປໍ ‘‘ຕານິ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອວິສ຺ສຊ຺ຊນໂຕ. ນິສ຺ສາຍາຕິປິ ເອເກ ເຕສໍ ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍາ ນາມ ເອກໍສໂຕ ອປຣກາລກິຣິຍາເປກ຺ຂາຕິ ປາຐເສເສນ ອຕ຺ຖໍ ວທຕິ. ວິຠຕ຺ຕິວິປລ຺ລາເສນ ວິນາ ເອວ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສມູຫຕ຺ເຖ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມູຫສມ຺ພນ຺ເຘ ສາມິນິທ຺ເທເສນ ສມູຫຕ຺ໂຖ ທີປິໂຕຕິ ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສມູຫໍ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ. ຘມ຺ມສງ຺ຄຓິຍໍ (ຘ. ສ. ໕໘໔) ອາຄຕນເຍນ ‘‘ເຕວີສຕິວິຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ຫທຍວຕ຺ຖຸ ນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ, ‘‘ຍໍ ຣູປໍ ນິສ຺ສາຍາ’’ຕິ ວາ ປຏ຺ຐາເນ (ປຏ຺ຐານ. ໑.໑.໘) ອາຄຕຕ຺ຕາ ຫທຍວຕ຺ຖຸມ຺ປິ ຄເຫຕ຺ວາ ຊາຕິຣູປຠາເວນ ອຸປຈຍສນ຺ຕຕິໂຍ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ‘‘ເຕວີສຕິວິຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ວາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ. ອສາຘາຣຓກາຣເຓນ ຈາຍໍ ນິທ຺ເທໂສ. ‘‘ສງ຺ຂາຣປຈ຺ຈຍາ ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພໂລກິຍວິປາກວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ເຕຠູມກວິປາກຈິຕ຺ຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຠິສງ຺ຂຣຓລກ຺ຂໂຓຕິ ອາຍູຫນສຠາໂວ. ໂຈປນວເສນາຕິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສໍໂຈປນວເສນ, ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ສມຸຏ຺ຐາປນວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຈນເຠທວເສນາຕິ ວຈີເຠທຸປ຺ປາທວເສນ, ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ສມຸຏ຺ຐາປນວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ໂຈປນໍ ນ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣໂຫ ນິສີທິຕ຺ວາ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກູນຕິໍສາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິຎ຺ຎາເຈຕນາວິນິມຸຕ຺ຕາ ເອວ ເອກູນຕິໍສ ເຈຕນາ ເວທິຕພ຺ພາ ຕສ຺ສາ ວິປາກວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາຠາວໂຕ.

ທຸກ຺ເຂຕິ ເອກມ຺ປິ ອິທໍ ຠຸມ຺ມວຈນໍ ສໍສິເລສນນິສ຺ສຍວິສຍພ຺ຍາປນວເສນ ອຕ຺ຕານໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ວິນິໂຍຄໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ‘‘ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອໂກປິ ຫິ ວິຠຕ຺ຕິນິທ຺ເທໂສ ອເນກຘາ ວິນິໂຍຄໍ ຄຈ຺ຉຕິ ຍຖາ ຕທ຺ຘິຕຕ຺ເຖ ອຸຕ຺ຕຣປທສມາຫາເຣຕິ. ຕນ຺ຕິ ອຎ຺ຎາຓໍ. ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈນ຺ຕິ ຫທຍວຕ຺ຖຸລກ຺ຂຓໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ. ອສ຺ສາຕິ ອຎ຺ຎາຓສ຺ສ. ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຠາເວນາຕິ ປຸເຣຊາຕນິສ຺ສຍຠາເວນ. ສຫຊາຕນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຠາເວນ ປນ ຕໍສຫຊາຕາ ຜສ຺ສາທໂຍ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາເວນ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ອສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄເອກວຈນໍ. ເອຕນ຺ຕິ ອຎ຺ຎາຓໍ. ຕສ຺ສາຕິ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈສ຺ສ. ‘‘ປຏິຈ຺ຉາເທຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຉາທນາກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍາຖາວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕນປິ ເອກເທເສນ ຍາຖາວໂຕ ລກ຺ຂຓປຏິເວໂຘ ໂຫຕິເຍວາຕິ ‘‘ຍາຖາວລກ຺ຂຓປຏິເວຘນິວາຣເຓນາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຎາຓປວຕ຺ຕິຍາ ເຈຕ຺ຖ ອປ຺ປທາເນນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ປຸຣິມໍ ປນ ປຏິເວຘຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ນິເສຘກຖາທສ຺ສນໍ, ປຈ຺ຉິມໍ ອນຸໂພຘຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖາຕິ ທຸກ຺ຂສຈ຺ເຈ.

ສຫຊາຕສ຺ສ ອຎ຺ຎາຓສ຺ສ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຠາວໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວຕ຺ຖຸໂຕ’’ຕິ. ອາຣມ຺ມຓໂຕຕິ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາເວນ. ຍສ຺ມາ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ ອຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ທຸກ຺ຂສມຸທເຍ ອຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິຈ຺ຉາທນໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ເຈ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ ເອເກເນວ ກາຣເຓນ ອິຕເຣສໍ ຕິຓ຺ຓໍ ອສມ຺ຠວໂຕ, ກິໍ ປນ ເອຕໍ ເອກໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຏິຈ຺ຉາທນໂຕ’’ຕິ. ອິທໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ນິໂຣຘປຏິປທານໍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທາຣພ຺ຠາຕິ ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ. ປຈ຺ຉິມຎ຺ຫິ ສຈ຺ຈທ຺ວຍນ຺ຕິ ນິໂຣໂຘ ມຄ຺ໂຄ. ຕຎ຺ຫິ ນຍຄມ຺ຠີຣຕ຺ຕາ. ທຸທ຺ທສນ຺ຕິ ສຓ຺ຫສຸຂຸມຘມ຺ມຕ຺ຕາ ສຠາເວເນວ ຄມ຺ຠີຣຕາຍ ທຸທ຺ທສໍ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ທຸຣວຄ຺ຄາຫໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ປຸຣິເມ ສຈ຺ຈທ຺ວເຍ. ອນ຺ຘຠູຕນ຺ຕິ ອນ຺ຘກາຣຠູຕໍ. ນ ປວຕ຺ຕຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ ກາຕຸໍ ນ ວິສຫຕິ. ວຈນີຍຕ຺ເຕນາຕິ ວາຈກຠາເວນ ຕຖາ ອຸປຏ຺ຐານໂຕ. ສຠາວລກ຺ຂຓສ຺ສ ທຸທ຺ທສຕ຺ຕາຕິ ປີຬນາທິອາຍູຫນາທິວເສນ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂໍ, ອຍໍ ສມຸທໂຍ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໔໘໔; ໓.໑໐໔) ຍາຖາວໂຕ ສຠາວລກ຺ຂຓສ຺ສ ທຸທ຺ທສຕ຺ຕາ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ ປຸຣິມທ຺ວຍໍ ຄມ຺ຠີຣໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ສຈ຺ຈທ຺ວເຍ. ວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາຫວເສນ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ສຸຠາທິວິປຣີຕຄ຺ຄາຫານໍ ປຈ຺ຈຍຠາວວເສນ ອຎ຺ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ.

ອິທານິ ‘‘ທຸກ຺ເຂ ອຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ປກາຣນ຺ຕເຣນປິ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ທຸກ຺ເຂຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ‘‘ອຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈມານາຍ ອວິຊ຺ຊາຍ ທຸກ຺ເຂ’’ຕິ ເອຕ຺ຕເກນ. ສງ຺ຄຫໂຕຕິ ສໂມຘານໂຕ. ກິຈ຺ຈໂຕຕິ ອສມ຺ປຏິເວຘກິຈ຺ຈໂຕ. ອຎ຺ຎາຓມິວາຕິ ວິສຍສຠາວໍ ຍາຖາວໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ອປ຺ປທານກິຈ຺ຈມິວ. ‘‘ທຸກ຺ເຂ’’ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ອວິຊ຺ຊາ ປວຕ຺ຕຕິ, ວິເສສໂຕ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ສພ຺ພຕ຺ເຖວ ຕຖາ ອວິສິຏ຺ຐສຠາວທສ຺ສນໍ ອິທນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອວິເສສໂຕ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຂຓິກນິໂຣຘສ຺ສ ອິຘ ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ອຍຸຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ ວິຣາຄຄ຺ຄຫຓໂຕ ຈ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ປຏິປກ຺ຂວເສນ ປຏິພາຫນໍ ອິຘ ‘‘ນິໂຣໂຘ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ໂສ ຈ ເນສໍ ສພ຺ພໂສ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ນິໂຣໂຘ ໂຫຕີຕິ ອນຸປ຺ປາໂທ ໂຫຕີ’’ຕິ. ‘‘ອວິຊ຺ຊາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອວິຊ຺ຊານິໂຣໂຘ, ສງ຺ຂາຣາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘ’’ຕິ ເອວໍ ສພ຺ເພຫິ ເອເຕຫິ ນິໂຣຘປເທຫິ ນິພ຺ພານສ຺ສ ເທສິຕຕ຺ຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເຕນາຫ ‘‘ນິພ຺ພານໍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏນ຺ຕິ ວຏ຺ຏຎ຺ຈ ວິວຏ຺ຏຎ຺ຈ. ‘‘ທ຺ວາທສຫີ’’ຕິ ອິທໍ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ ‘‘ອນຸໂລມໂຕ ທ຺ວາທສຫິ ປເທຫິ ວຏ຺ຏໍ, ປຏິໂລມໂຕ ທ຺ວາທສຫິ ວິວຏ຺ຏໍ ອິຘ ທສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິ.

ວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ປຏິປທາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓. ມິຈ຺ຉາ ປຏິປຊ຺ຊຕິ ເອຕາຍາຕິ ມິຈ຺ຉາປຏິປທາ, ວຏ຺ຏຄາມິມຄ຺ໂຄ ທຸກ຺ຂາວຫຕ຺ຕາ. ຕໍ ມິຈ຺ຉາປຏິປທໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອນິຍ຺ຍານິກປຏິປທາ’’ຕິ. ໂສ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ ກຖໍ ມິຈ຺ຉາປຏິປທາ ໂຫຕີຕິ? ສມ຺ປຕ຺ຕິຠເວ ສຸຂາວໂຫວ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວຏ຺ຏສີສຕ຺ຕາຕິ ວຏ຺ຏປກ຺ຂິຍານໍ ອຸຕ຺ຕມງ຺ຄຠາວໂຕ. ອນ຺ຕມໂສຕິ ອຸກ຺ກໍສປຣິຍນ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ ອວກໍສປຣິຍນ຺ຕໂຕ. ‘‘ອິທໍ ເມ ປຸຎ຺ຎໍ ນິພ຺ພານາຘິຄມາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕູ’’ຕິ ເອວໍ ນິພ຺ພານໍ ປຕ຺ເຖຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຕໍ. ປຓ຺ຓມຸຏ຺ຐິທານມຕ຺ຕນ຺ຕິ ສາກປຓ຺ຓມຸຏ຺ຐິທານມຕ຺ຕໍ. ອປ຺ປຕ຺ວາຕິ ອນ຺ໂຕຄຘເຫຕຸ ເອສ ນິທ຺ເທໂສ, ອປາເປຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທຄ຺ເຄນ ວາ ປຏິປຊ຺ຊນໂຕ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕທຄ຺ເຄນ ຕທາວຫາ ປຏິປທາປິ ປຕ຺ຕາຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ‘‘ອປ຺ປຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຸໂລມວເສນາຕິ ອນຸໂລມປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວເສນ. ປຏິໂລມວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຏິປທາ ປຸຈ຺ຉິຕາຕິ ເອເຕນ ປຏິປທາ ເທເສຕຸໍ ອາຣທ຺ຘາຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ສງ຺ຄຫິໂຕ ຍຖາຣທ຺ຘສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາຍ ອິຘາຄຕຕ຺ຕາ. ອນຸໂລມປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທເທສນາຍມ຺ເປຕ຺ຖ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ອວິຊ຺ຊາທິນິໂຣຘາ ປນ ວິຊ຺ຊາຍ ສຕິ ໂຫຕິ ສງ຺ຂາຣານໍ ອສມ຺ຠໂວຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິພ຺ພານໍ ຠາຊິຕ’’ນ຺ຕິ. ສຣູເປນ ປນ ຕາຍ ວຏ຺ຏເມວ ປກາສິຕໍ. ວກ຺ຂຕິ ຫິ ປຣິໂຍສາເນ ‘‘ວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏເມວ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ. ນິຍ຺ຍາຕເນຕິ ນິຄມເນ. ຜເລນາຕິ ປຕ຺ຕພ຺ພຜເລນ ປຏິປທາຍ ສມ຺ປາປກເຫຕຸໂນ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ຍຖາ ຫິ ຕິວິໂຘ ເຫຕຸ ຎາປໂກ, ນິພ຺ພຕ຺ຕໂກ, ສມ຺ປາປໂກຕິ, ເອວໍ ຕິວິຘໍ ຜລໍ ຎາເປຕພ຺ພໍ, ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕພ຺ພໍ, ສມ຺ປາເປຕພ຺ພນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ປຕ຺ຕພ຺ພຜເລນ ນິພ຺ພາເນນ ຕໍສມ຺ປາປກເຫຕຸຠູຕາຍ ປຏິປທາຍ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຜເລນ ເຫຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ເອວໍ ນິພ຺ພານຜລາ ອຍໍ ‘‘ສມ຺ມາປຏິປທາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອເສສວິຣາຄາ ອເສສນິໂຣຘາຕິ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານວເສນ ອວິຊ຺ຊາຍ ອເສສວິຣຊ຺ຊນໂຕ ອເສສນິຣຸຊ຺ຌນໂຕ ຈ. ປທທ຺ວເຍນປິ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣຘເມວ ວທຕິ. ຕຎ຺ຫິ ນິພ຺ພານໍ. ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ອຍໍ ເອຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ເຍນ ມຄ຺ເຄນ ກຣຓຠູເຕນ ອເສສນິໂຣໂຘ ໂຫຕິ, ອວິຊ຺ຊາຍ ອເສສນິໂຣໂຘ ຍໍ ອາຄມ຺ມ ໂຫຕິ, ຕໍ ມຄ຺ຄໍ ທສ຺ເສຕຸນ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕີຕິ ເອວໍ ປທຠາຊນສ຺ສ ນິພ຺ພານສ຺ສ ປທຕ຺ເຖ ສຕິ. ສານຸຠາວາ ປຏິປທາ ວິຠຕ຺ຕາ ໂຫຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາຍ ອເສສນິໂຣຘເຫຕຸປຏິປທາ ຕຕ຺ຖ ສາຕິສຍສາມຕ຺ຖິຍສມາໂຍຄໂຕ ສານຸຠາວາ ວິຠຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ມິຈ຺ຉາປຏິປທາຄຫເຓເນຕ຺ຖ ວຏ຺ຏສ຺ສປິ ວິຠຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏເມວ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ.

ປຏິປທາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ວິປສ຺ສີສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔. ວິປ຺ຜນ຺ທນ຺ຕີຕິ ນິມິສນວເສນ. ອນິມິເສຫີຕິ ວິຄຕນິມິເສຫິ ອຸມ຺ມີລນ຺ເຕເຫວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ມຫາປທາເນ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ‘‘ວິປສ຺ສີ’’ຕິ ປເທ, ເອຕສ຺ມິໍ ວາ ‘‘ອນິມິເສຫີ’’ຕິອາທິເກ ຍຖາຄເຕ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ.

ມຫາປຸຣິສສ຺ສ ອນິມິສໂລຈນໂຕ ‘‘ວິປສ຺ສີ’’ຕິ ສມຎ຺ຎາປຏິລາຠສ຺ສ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອກາຣຓໍ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ມຫາສຕ຺ຕານໍ ຈຣິມຠເວ ອນິມິສໂລຈນຕ຺ຕາຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ຕໂຕ ປນ ອຎ຺ຎເມວ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປລາຬຍມານສ຺ສາຕິ ໂຕເສນ຺ຕສ຺ສ. ອນາທເຣ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ອຏ຺ຏສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສ.

ປຸຎ຺ຎຸສ຺ສຍສງ຺ຂາໂຕ ຠໂຄ ອສ຺ສ ອຕິສເຍນ ອຕ຺ຖີຕິ ຠຄວາຕິ ‘‘ຠາຄ຺ຍສມ຺ປນ຺ນສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມ຺ມາຕິ ສມ຺ມເທວ ຍາຖາວໂຕ, ຎາເຍນ ກາຣເຓນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນເຍນ ເຫຕຸນາ’’ຕິ. ສໍ-ສທ຺ໂທ ‘‘ສາມ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສມານຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ສາມໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕປຸຣິສກາເຣນາ’’ຕິ, ສຍມ຺ຠຸຎາເຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມ຺ມາ, ສາມໍ ພຸຊ຺ຌິ ເອເຕນາຕິ ສມ຺ໂພໂຘ ວຸຈ຺ຈຕິ ມຄ຺ຄຎາຓໍ, ‘‘ພຸຊ຺ຌຕິ ເອເຕນາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ ອິຘ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສປິ ສງ຺ຄໂຫ. ໂພຘິມາ ສຕ຺ໂຕ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ, ປຸຣິມປເທ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລໂປ ຍຖາ ‘‘ສາກປຕ຺ຖໂວ’’ຕິ. ພຸຊ຺ຌນກສຕ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ມຫາໂພຘິຍານປຏິປທາຍ ພຸຊ຺ຌຕີຕິ ໂພຘິ ຈ ໂສ ສຕ຺ຕວິເສສໂຍຄໂຕ ສຕ຺ໂຕ ຈາຕິ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ. ປຕ຺ຖຍມາໂນ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ‘‘ກຸທາສ຺ສຸ ນາມ ມຫນ຺ຕໍ ໂພຘິໍ ປາປຸຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສຎ຺ຊາຕຈ຺ຉນ຺ໂທ ປຏິປຊ຺ຊຕິ. ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ຊາຕິອາທິມູລກໍ ທຸກ຺ຂໍ. ກາມໍ ຈຸຕຸປປາຕາປິ ມຣຓຊາຕິໂຍ, ‘‘ຊາຍຕິ ມີຍຕີ’’ຕິ ປນ ວຕ຺ວາ ‘‘ຈວຕິ ອຸປປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຈນໍ ນ ເອກຠວປຣິຍາປນ຺ນານໍ ເຕສໍ ຄຫຓໍ, ອຖ ໂຂ ນານາຠວປຣິຍາປນ຺ນານໍ ເອກຊ຺ຌໍ ຄຫຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອິທໍ…ເປ… ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ນິສ຺ສຣຓນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ນິສ຺ສຣຓນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍສ຺ມາ ມຫາສຕ຺ໂຕ ຊິຓ຺ຓພ຺ຍາຘິມເຕ ທິສ຺ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ, ຕສ຺ມາສ຺ສ ຊຣາມຣຓເມວ ອາທິໂຕ ອຸປຏ຺ຐາສິ.

ອຸປາຍມນສິກາເຣນາຕິ ອຸປາເຍນ ວິຘິນາ ຎາເຍນ ມນສິກາເຣນ ປເຖນ ມນສິກາຣສ຺ສ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ສມາໂຍໂຄ ອໂຫສີຕິ ຍາຖາວໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌນວເສນ ສມາຄໂມ ອໂຫສິ. ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣາຕິ ເຫຕຸມ຺ຫິ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ‘‘ໂຍນິໂສ ມນສິກາເຣນາ’’ຕິ ເຫຕຸມ຺ຫິ ກຣຓວຈເນນ ອາຫ. ຊາຕິຍາ ໂຂ ສຕິ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ‘‘ກິມ຺ຫິ ນຸ ໂຂ ສຕິ ຊຣາມຣຓໍ ໂຫຕິ, ກິໍ ປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ ຊຣາມຣເຓ ກາຣຓໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສຕິ ຍໍ ໂຫຕິ, ອສຕິ ຈ ນ ໂຫຕິ, ຕໍ ຕສ຺ສ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອພ຺ຍຠິຈາຣຊາຕິກາຣຓປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫເນນ ‘‘ຊາຕິຍາ ໂຂ ສຕິ ຊຣາມຣຓໍ ໂຫຕິ, ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ ຍາ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ກາຣຓປຣິຄ຺ຄາຫິກາ ປຎ຺ຎາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ, ຕາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິຍາ ຈສ຺ສ ອຠິສມໂຍ ປຏິເວໂຘ ອໂຫສີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິຕີຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣປຣາມສນໍ. ຫີຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ອິທນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ວຏ຺ຏສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຄຫຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເອວມິທ’’ນ຺ຕິ. ອິຘ ອວິຊ຺ຊາຍ ສມຸທຍສ຺ສ ອາຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ເອກາທສສຸ ຐາເນສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມຸທຍໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາຕິ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ສມຸທຍໍ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ. ອເນກວາຣຎ຺ຫິ ສມຸທຍທສ຺ສນວເສນ ຎາຓສ຺ສ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ສມຸທໂຍ ສມຸທໂຍ’’ຕິ ອາເມຑິຕວຈນໍ. ອຖ ວາ ‘‘ເອວໍ ສມຸທໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິທໍ ນ ເກວລໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິທສ຺ສນປຣໍ, ອຖ ໂຂ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສທ຺ໂທ ວິຍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທມຸເຂນ ອິຘ ສມຸທຍສທ຺ໂທ ນິພ຺ພຕ຺ຕິມຸເຂນ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕໍ ວທຕິ. ວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ ຈ ຍາວນ຺ໂຕ ອິຘ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ, ເຕ ສາມຎ຺ຎຣູເປນ ພ຺ຍາປນິຈ຺ຉາວເສນ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ສມຸທໂຍ ສມຸທໂຍ’’ຕິ ອໂວຈ. ເຕນາຫ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣານໍ ສມຸທໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ທສ຺ສນຏ຺ເຐນ ຈກ຺ຂູຕິ ສມຸທຍສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ທສ຺ສນຠາໂວ ຈກ຺ຂຸ. ຎາຕຏ຺ເຐນາຕິ ຎາຕຠາເວນ. ປຊານນຏ຺ເຐນາຕິ ‘‘ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣາທິຕໍຕໍປຈ຺ຈຍຘມ຺ມປວຕ຺ຕິຍາ ເອຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ສມຸທໂຍ’’ຕິ ປກາຣໂຕ ວາ ຊານນຏ຺ເຐນ. ປຏິເວຘນຏ຺ເຐນາຕິ ‘‘ອຍໍ ອວິຊ຺ຊາທິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມ ອິມສ຺ສ ສງ຺ຂາຣາທິກສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ ສມຸທໂຍ’’ຕິ ປຏິວິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ. ໂອຠາສນຏ຺ເຐນາຕິ ສມຸທຍຠາວປຏິຈ຺ຉາທກສ຺ສ ໂມຫນ຺ຘກາຣສ຺ສ ກິເລສນ຺ຘກາຣສ຺ສ ວິຘມນວເສນ ອວຠາສນວເສນ. ຕໍ ປເນຕໍ ‘‘ຈກ຺ຂຸ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ ຎາຓໍ. ນິໂຣຘວາເຣຕິ ປຏິໂລມວາເຣ. ໂສ ຫິ ‘‘ກິສ຺ສ ນິໂຣຘາ ຊຣາມຣຓນິໂຣໂຘ’’ຕິ ນິໂຣຘກິຕ຺ຕນວເສນ ອາຄໂຕ.

ວິປສ຺ສີສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕-໑໐. ສິຂີສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໕-໑໐. ນ ເອວໍ ໂຍເຊຕ຺ວາຕິ ‘‘ສິຂິສ຺ສປີ’’ຕິອາທິນາ ສມຸຈ຺ຈຍວເສນ ເອວໍ ນ ໂຍເຊຕ຺ວາ. ກສ຺ມາຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ວທຕິ. ເອກາສເນ ອເທສິຕຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ປາກຏໍ ກາຕຸໍ ‘‘ນານາຐາເນສຸ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິປິ ຕານິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕຠາເວນ ເທສິຕານິ, ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ປນ ເອກສທິສາ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ອຠິນ຺ນຕ຺ຕາ. ‘‘ພຸທ຺ຘາ ຊາຕາ’’ຕິ ນ ອຎ຺ໂຎ ອາຈິກ຺ຂຕີຕິ ໂຍຊນາ. ນ ຫິ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ປຈ຺ຉິມຠເວ ປໂຣປເທເສນ ປໂຍຊນໍ ອຕ຺ຖິ. ຄຕມຄ຺ເຄເນວາຕິ ປຏິປຕ຺ຕິຄມເນນ ຄຕມຄ຺ເຄເນວ ປຈ຺ຉິມມຫາໂພຘິສຕ຺ຕາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຍເມຕ຺ຖ ຘມ຺ມຕາ. ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ຈຕູສຸ ສຕິປຏ຺ຐາເນສຸ ປຕິຏ຺ຐິຕຈິຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ຍາຖາວໂຕ ຠາເວຕ຺ວາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌນວເສນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ປນ ເຕສໍ ປຐມວິປສ຺ສນາຠິນິເວໂສ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສພ຺ພໂພຘິສຕ຺ຕາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ພຸທ຺ຘຠາວານໍ ວິປສ຺ສນາ, ພຸທ຺ຘຕ຺ຖາຍ ວາ ວິປສ຺ສນາ ພຸທ຺ຘວິປສ຺ສນາ.

ສິຂີສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ພຸທ຺ຘວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ອາຫາຣວຄ຺ໂຄ

໑. ອາຫາຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໑. ອາຫຣນ຺ຕີຕິ ອາເນນ຺ຕິ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ, ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິພ຺ພຕ຺ຕາຕິ ປສຸຕາ. ຠູຕາ ນາມ ຍສ຺ມາ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂລເກ ຊາຕໂວຫາໂຣ ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓໂຕ ປນ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ, ຕາວ ສມ຺ຠເວສິໂນ, ເອສ ຕາວ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍເກສຸ ຠູຕສມ຺ຠເວສິວິຠາໂຄ, ອິຕເຣສຸ ປນ ປຐມຈິຕ຺ຕາທິວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ. ສມ຺ຠວ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍການໍ ວເສນ ປສູຕິປຣິຍາໂຍ, ອິຕເຣສໍ ວເສນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິປຣິຍາໂຍ. ປຐມຈິຕ຺ຕປຐມອິຣິຍາປຖກ຺ຂເຓສຸ ຫິ ເຕ ສມ຺ຠວໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ເອສນ຺ຕິ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ນາມ, ນ ຕາວ ຠູຕາ ອຸປປຕ຺ຕິຍາ ນ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ, ຠູຕາ ເອວ ສພ຺ພໂສ ຠເວສນາຍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ. ນ ປຸນ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອວຘາຣເຓນ ນິວຕ຺ຕິຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ໂຍ ຈ ‘‘ກາລຆໂສ ຠູໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ຠູຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ຂີຓາສວວາຈິຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ວາ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ ‘‘ອຄ຺ຄິນາ ວາ ອຸທເກນ ວາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ.

ຍຖາສກໍ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ປຐປນເມເວຕ຺ຖ ອາຫາເຣຫິ ກາຕພ຺ພອນຸຄ຺ຄໂຫ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ວຈນເຠໂທ…ເປ… ເອໂກ ເຍວາ’’ຕິ. ສຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມານນ຺ຕິ ສຕ຺ຕສ຺ສ ສນ຺ຕາເນ ອຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມານໍ. ຍຖາ ‘‘ວສ຺ສສຕໍ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອນຸປ຺ປພນ຺ຘວເສນ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຐິຕິຍາຕິ ອນຸປ຺ປພນ຺ຘວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ສາ ປນ ອວິຈ຺ເຉໂທຕິ ອາຫ ‘‘ອວິຈ຺ເຉທາຍາ’’ຕິ. ອນຸປ຺ປພນ຺ຘຘມ຺ມຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຕ຺ຕສນ຺ຕາໂນ ອນຸຄ຺ຄຫິໂຕ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອຸປ຺ປາທາຍາ’’ຕິ. ເອຕານີຕິ ຐິຕິອນຸຄ຺ຄຫປທານິ. ອຸຠຍຕ຺ຖ ທຏ຺ຐພ຺ພານິ ນ ຍຖາສມ຺ພນ຺ຘໂຕ.

ວຕ຺ຖຸຄຕາ ໂອຊາ ວຕ຺ຖຸ ວິຍ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອຊ຺ໂຌຫຣິຕພ຺ພຕໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຊ຺ໂຌຫຣິຕພ຺ພໂກ ອາຫາໂຣ’’ຕິ, ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໂອຊໍ ປນ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ ໂອຊຏ຺ຐມກຣູປານິ ອາຫຣຕີ’’ຕິ ວກ຺ຂຕິ. ໂອຬາຣິກຕາ ອປ຺ໂປຊຕາຍ ນ ວຕ຺ຖຸໂນ ຖູລຕາຍ ກຖິນຕາຍ ວາ, ຕສ຺ມາ ຍສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປຣິຕ຺ຕາ ໂອຊາ ໂຫຕິ, ຕໍ ໂອຬາຣິກໍ. ສປ຺ປາທໂຍ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປາທກຕາຍ ໂອຬາຣິກາ ເວທິຕພ຺ພາ. ວິສາຓາທີນໍ ຕິວສ຺ສຉຑ຺ຑິຕານໍ ປູຕິຠູຕຕ຺ຕາ ມຸທຸກຕາຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຣຈ຺ຉເຂຬເຕມິຕຕາຍ ປນ ຕຖາຠູຕານໍ ເຕສໍ ມຸທຸກຕາ. ຘມ຺ມສຠາໂວ ເຫສ. ສສານໍ ອາຫາໂຣ ສຸຂຸໂມ ຕຣຸຓຕິຓສສ຺ສຂາທນໂຕ. ສກຸຓານໍ ອາຫາໂຣ ສຸຂຸໂມ ຕິຓພີຊາທິຂາທນໂຕ. ປຈ຺ຈນ຺ຕວາສີນໍ ອາຫາໂຣ ສຸຂຸໂມ ມາສມຸຄ຺ຄກຸຣາທິໂຠຊນຕ຺ຕາ. ເຕສນ຺ຕິ ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕີນໍ. ສຸຂຸໂມຕ຺ເວວາຕິ ນ ກິຎ຺ຈິ ອຸປາທາຍ, ອຖ ໂຂ ສຸຂຸໂມອິຈ຺ເຈວ ນິຏ຺ຐໍ ປຕ຺ໂຕ ຕໂຕ ປຣມສຸຂຸມສ຺ສ ອຠາວໂຕ.

ວຕ຺ຖຸວເສນ ປເນຕ຺ຖ ອາຫາຣສ຺ສ ໂອຬາຣິກສຸຂຸມຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ສາ ຈສ຺ສ ອປ຺ໂປຊມໂຫຊຕາຫິ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຣິສ຺ສຍນ຺ຕິ ຂຸທາວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ວິຫິໍສໍ ສຣີຣທຣຖໍ. ວິໂນເທຕີຕິ ວຕ຺ຖຸ ຕສ຺ສ ວິໂນທນມຕ຺ຕໍ ກໂຣຕິ. ນ ປນ ສກ຺ໂກຕິ ປາເລຕຸນ຺ຕິ ສຣີຣໍ ຍາເປຕຸໍ ນປ຺ປໂຫຕິ ນິໂຣຊຕ຺ຕາ. ນ ສກ຺ໂກຕິ ປຣິສ຺ສຍໍ ວິໂນເທຕຸໍ ອາມາສຍສ຺ສ ອປູຣຓໂຕ.

ຉພ຺ພິໂຘປີຕິ ອິມິນາ ກສ຺ສຈິ ຜສ຺ສສ຺ສ ອນວເສສິຕພ຺ພຕມາຫ. ເທສນກ຺ກເມເນເວຕ຺ຖ ຜສ຺ສາທີນໍ ທຸຕິຍາທິຕາ, ນ ອຎ຺ເຎນ ກາຣເຓນາຕິ ອາຫ ‘‘ເທສນານໂຍ ເອວ ເຈສາ’’ຕິອາທິ. ມນໂສ ສຎ຺ເຈຕນາ ນ ສຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ມໂນຄຫຓໍ ຍຖາ ‘‘ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຐິຕິ, ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ຈາ’’ຕິ ອາຫ ‘‘ມໂນສຎ຺ເຈຕນາຕິ ເຈຕນາວາ’’ຕິ. ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຈິຕ຺ຕເມວ. ເອກຣາສິໍ ກຕ຺ວາຕິ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຠາຄໍ ອກຕ຺ວາ, ສາມຎ຺ເຎນ ຄຫິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ລພ຺ຠມານໍ ອຸປາທິຓ຺ຓກາທິວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຫາຣຕ຺ຖໍ ນ ສາເຘນ຺ຕີຕິ ຕາທິສສ຺ສ ອາຫາຣສ຺ສ ອນາຫຣຓໂຕ. ຕທາປີຕິ ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວິຄຕກາເລປິ. ອຸປາທິຓ຺ຓກາຫາໂຣຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ເກຈິ. ອິທໍ ປນ ອາຈຣິຍານໍ ນ ຣຸຈ຺ຈຕິ ຕທາ ອຸປາທິຓ຺ຓກຣູປສ຺ເສວ ອຠາວໂຕ. ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ເຕເນວ ສຫຊາຕາຕິ ລກ຺ຂຓວຈນເມຕໍ, ສພ຺ພາຍປິ ກມ຺ມຊຣູປປຣິຍາປນ຺ນາຍ ໂອຊາຍ ອຕ຺ຖິຠາວສ຺ສ ອວິຈ຺ເຉທປ຺ປວຕ຺ຕິສມ຺ຠວທສ຺ສນຕ຺ໂຖ. ສຕ຺ຕມາຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ສຕ຺ຕມທິວສາປິ. ຣູປສນ຺ຕຕິໍ ປາເລຕິ ປເວຓິຆຏນວເສນ. ອຍເມວາຕິ ກມ຺ມຊໂອຊາ. ກມ຺ມຊໂອຊໍ ປນ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນໂອຊາ ອກມ຺ມຊຕ຺ຕາ ອນຸປາທິຓ຺ຓອາຫາໂຣຕ຺ເວວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອນຸປາທິຓ຺ຓກາ ຜສ຺ສາທໂຍ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ຜສ຺ສາທໂຍ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ປນ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ກຖິຕາ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ເຕສໍ ກຸສລານໍ ອຸເປຕປຣິຍາໂຍ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ວິປາການໍ ອຸປາທິຓ຺ຓປຣິຍາໂຍ ນຕ຺ເຖວາຕິ ອນຸປາທິຓ຺ຓປຣິຍາໂຍປິ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ປຸພ຺ເພ ‘‘ອາຫາຣາຕິ ປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຍທິ ປຈ຺ຈຍຏ຺ໂຐ ອາຫາຣຏ຺ໂຐຕິອາທິນາ ໂຈເທຕິ, ອຖ ກສ຺ມາ ອິເມ ເອວ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອຖ ກສ຺ມາ ຈຕ຺ຕາໂຣວ ວຸຕ຺ຕາ. ອິເມ ເອວ ຈ ວຸຕ຺ຕາຕິ ໂຍຊນາ. ວິເສສປ຺ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາຕິ ເອເຕນ ຍຖາ ອຎ຺ເຎ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມາ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ປຈ຺ຈຍາວ ໂຫນ຺ຕິ, ອິເມ ປນ ຕຖາ ຈ ໂຫຕິ ອຎ຺ຎຖາ ຈາຕິ ສມາເນປິ ປຈ຺ຈຍຕ຺ເຕ ອຕິເຣກປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອາຫາຣາຕິ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ອິທານິ ຕໍ ອຕິເຣກປຈ຺ຈຍຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິເສສປ຺ປຈ຺ຈໂຍ ຣູປກາຍສ຺ສ ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ ອຸປຖມ຺ຠກຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຣູປາຣູປານໍ ອຸປຖມ຺ຠກຕ຺ເຕນ ອຸປກາຣກາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາຫາຣາ ອາຫາຣປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໖໐໘; ປຏ຺ຐາ. ອຏ຺ຐ. ປຈ຺ຈຍຸທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ). ອຸປຖມ຺ຠກຕ຺ຕຎ຺ຫິ ສຕີປິ ຊນກຕ຺ເຕ ອຣູປີນໍ ອາຫາຣານໍ ອາຫາຣຊຣູປສມຸຏ຺ຐານກຣູປາຫາຣສ຺ສ ຈ ໂຫຕິ, ອສຕິ ປນ ອຸປຖມ຺ຠກຕ຺ເຕ ອາຫາຣານໍ ຊນກຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອຸປຖມ຺ຠກຕ຺ຕໍ ປຘານໍ. ຊນຍມາໂນປິ ຫິ ອາຫາໂຣ ອວິຈ຺ເຉທວເສນ ອຸປຖມ຺ຠຍມາໂນ ເອວ ຊເນຕີຕິ ອຸປຖມ຺ຠກຠາໂວ ເອວ ອາຫາຣຠາໂວ. ເວທນາຍ ຜສ຺ໂສ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ. ‘‘ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ເວທນາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສງ຺ຂາຣປຈ຺ຈຍາ ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ມໂນສຎ຺ເຈຕນາ. ‘‘ເຈຕນາ ຕິວິຘໍ ຠວໍ ຊເນຕີ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ວິຎ຺ຎາຓປຈ຺ຈຍາ ນາມຣູປ’’ນ຺ຕິ ປນ ວຈນໂຕ ນາມຣູປສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຓໍ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ. ນ ຫິ ໂອກ຺ກນ຺ຕວິຎ຺ຎາຓາຠາເວ ນາມຣູປສ຺ສ ອຕ຺ຖິ ສມ຺ຠໂວ. ຍຖາຫ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ຫິ, ອານນ຺ທ, ມາຕຸກຸຈ຺ຉິສ຺ມິໍ ນ ໂອກ຺ກມິສ຺ສຖ, ອປິ ນຸ ໂຂ ນາມຣູປໍ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິສ຺ມິໍ ສມຸຈ຺ຈິສ຺ສຖາ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໑໕). ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ເຕນ ສາເຘຕຸໍ ‘‘ຍຖາຫາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອວໍ ຍທິປິ ປຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ ອາຫາຣຕ຺ໂຖ, ວິເສສປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ປນ ອິເມວ ອາຫາຣາຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ຕໍ ເນສໍ ວິເສສປຈ຺ຈຍຕໍ ອວິຠາຄໂຕ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ວິຠາຄໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂກ ປເນຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ມຸເຂ ຐປິຕມຕ຺ໂຕ ເອວ ອສງ຺ຂາທິໂຕ, ຕຕ຺ຕເກນາປິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣສ຺ສ ອາຫາຣສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ ເອວ. ເຕນາຫ ‘‘ອຏ຺ຐ ຣູປານິ ສມຸຏ຺ຐາເປຕີ’’ຕິ. ສຸຂເວທນາຍ ຫິໂຕ ສຸຂເວທນີໂຍ. ສພ຺ພຖາປີຕິ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສາທິວເສນ. ຍຕ຺ຕກາ ຜສ຺ສສ຺ສ ປກາຣເຠທາ, ເຕສໍ ວເສນ ສພ຺ພປ຺ປກາໂຣປິ ຜສ຺ສາຫາໂຣ ຍຖາຣຫໍ ຕິສ຺ໂສ ເວທນາ ອາຫຣຕິ, ອນາຫາຣໂກ ນຕ຺ຖິ.

ສພ຺ພຖາປີຕິ ອິຘາປິ ຜສ຺ສາຫາເຣ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕິສນ຺ຕຕິວເສນາຕິ ກາຍທສກໍ ຠາວທສກໍ ວຕ຺ຖຸທສກນ຺ຕິ ຕິວິຘສນ຺ຕຕິວເສນ. ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍນເຍນາຕິ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍວິຘິນາ. ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຫິ ອຕ຺ຕນາ ສຫຊາຕນາມສ຺ສ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິປາກິນ຺ທ຺ຣິຍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈເຍຫິ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫນ຺ໂຕເຍວ ອາຫາຣປຈ຺ຈຍຕາຍ ຕໍ ອາຫາເຣຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ສຫຊາຕຣູເປສຸ ປນ ວຕ຺ຖຸໂນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍໍ ຐເປຕ຺ວາ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕປຈ຺ຈເຍນ, ເສສຣູປານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຈ຺ຈຍຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ອິຕເຣສໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ວເສນ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ. ຕານີຕິ ນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ ອນປຸໍສການມ຺ປິ ນປຸໍສເກຫິ ສຫ ວຈນໂຕ. ສາສວກຸສລາກຸສລເຈຕນາວ ວຸຕ຺ຕາ ວິເສສປຈ຺ຈຍຠາວທສ຺ສນໍ ເຫຕນ຺ຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ອວິເສເສນ ປນາ’’ຕິອາທິ. ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓເມວ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຍຖາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຜລສ຺ສ ວິເສສໂຕ ປຈ຺ຈຍຕາຍ ເອເຕສໍ ອາຫາຣຕ຺ໂຖ, ເອວໍ ອວິເສສໂຕປີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອວິເສເສນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕໍສມຸຏ຺ຐານຘມ຺ມານນ຺ຕິ ເຕຫິ ຜສ຺ສາທີຫິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານຎ຺ເຈວ ຕໍສມຸຏ຺ຐານຣູປຘມ຺ມານຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ຍຖາຣຫໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ສມຸຏ຺ຐານຄ຺ຄຫຓໍ ປນ ອວິເສສໂຕ.

ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠນ຺ໂຕ ອາຫາຣກິຈ຺ຈໍ ສາເຘຕີຕິ ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠນ຺ໂຕ ເອວ ຣູປໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ, ໂອຊຏ຺ຐມກສມຸຏ຺ຐາປເນເນວ ປນສ຺ສ ອຸປຖມ຺ຠນກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິ. ຜຸສນ຺ໂຕເຍວາຕິ ຜຸສນກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ເອວ. ອາຍູຫມານາວາຕິ ເຈຕຍມານາ ເອວ ອຠິສນ຺ທຫນ຺ຕີ ເອວ. ວິຊານນ຺ຕເມວາຕິ ອຸປປຕ຺ຕິປຣິກປ຺ປນວເສນ ວິຊານນ຺ຕເມວ ອາຫາຣກິຈ຺ຈໍ ສາເຘຕີຕິ ໂຍຊນາ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ອາຫາຣກິຈ຺ຈສາຘນຎ຺ຈ ເຕສໍ ເວທນາທິອຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຕາຍ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ປວຕ຺ຕນເມວ. ກາຍຏ຺ຐປເນນາຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ກມ຺ມຊາທິຣູປໍ ກມ຺ມາທິນາວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ກມ຺ມຊນິໂຕປີ’’ຕິອາທິ.

ອຸປາທິຓ຺ຓຣູປສນ຺ຕຕິຍາ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠເນເນວ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕຊຣູປສນ຺ຕຕີນມ຺ປິ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນສິທ຺ຘິ ໂຫຕີຕິ ‘‘ທ຺ວິນ຺ນໍ ຣູປສນ຺ຕຕີນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນເມວ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອນຸປາລໂກ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣູປກາຍສ຺ສ ຐິຕິເຫຕຸຕາ ຫິ ຍາປນາ ອນຸປາລນາ. ສຸຂາທິວຕ຺ຖຸຠູຕນ຺ຕິ ສຸຂາທີນໍ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠູຕໍ. ອາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ຫິ ວສຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ຕທາຣມ຺ມຓາ ຘມ຺ມາຕິ ວຕ຺ຖູຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຜຸສນ຺ໂຕເຍວາຕິ ອິທໍ ຜສ຺ສສ຺ສ ຜຸສນສຠາວຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ຘມ຺ມານໍ ສຠາເວນ ວິນາ ປວຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ, ເວທນາປວຕ຺ຕິຍາ ວິນາ ສຕ຺ຕານໍ ສນ຺ຘາວນຕາ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຂາທິ…ເປ… ໂຫຕີ’’ຕິ. ນ ເຈຕ຺ຖ ສຎ຺ຎີຠວກຖາຍໍ ອສຎ຺ຎີຠໂວ ທສ຺ເສຕພ຺ໂພ, ຕສ຺ສາປິ ວາ ກາຣຓຠູຕເວທນາປວຕ຺ຕິວເສເນວ ຐິຕິຍາ ເຫຕຸໂນ ອພ຺ຍາປິຕຕ຺ຕາ, ຕຖາ ຫິ ‘‘ມໂນສຎ຺ເຈຕນາ…ເປ… ຠວມູລນິປ຺ຜາທນໂຕ ສຕ຺ຕານໍ ຐິຕິຍາ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຕໂຕ ເອວ ວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຊານນ຺ຕເມວາຕິ ອຸປປຕ຺ຕິປຣິກປ຺ປນວເສນ ວິຊານນ຺ຕເມວາຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ.

ຈຕ຺ຕາຣິ ຠຍານິ ທຏ຺ຐພ຺ພານິ ອາທີນວວິຠາວນໂຕ. ນິກນ຺ຕີຕິ ນິກາມນາ, ຣສຕຓ຺ຫໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ສາ ຫິ ກພຬີກາເຣ ອາຫາເຣ ພລວຕີ, ເຕເນເວຕ຺ຖ ອວຘາຣຓໍ ກຕໍ. ຠາຍຕິ ເອຕສ຺ມາຕິ ຠຍໍ, ນິກນ຺ຕິເຍວ ຠຍໍ ມຫານຕ຺ຖເຫຕຸໂຕ. ອຸປຄມນໍ ວິສຍິນ຺ທ຺ຣິຍວິຎ຺ຎາເຓສຸ ວິສຍວິຎ຺ຎາເຓສຸ ຈ ສງ຺ຄຕິວເສນ ປວຕ຺ຕິ, ຕໍ ເວທນາທິອຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຕາຍ ‘‘ຠຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວຘາຣເຓ ປໂຍຊນໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ເສສທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອາຍູຫນໍ ອຠິສນ຺ທຫນໍ, ສໍວິຘານນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຕໍ ຠວູປປຕ຺ຕິເຫຕຸຕາຍ ‘‘ຠຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຠິນິປາໂຕ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓວເສນ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ໂສ ຠວູປປຕ຺ຕິເຫຕຸການໍ ສພ຺ເພສໍ ອນຕ຺ຖານໍ ມູລກາຣຓຕາຍ ‘‘ຠຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທານິ ນິກນ຺ຕິອາທີນໍ ສປ຺ປຏິຠຍຕໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກິໍ ກາຣຓາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ນິກນ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາຕິ ອາລຍໍ ຊເນຕ຺ວາ, ຕຓ຺ຫໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສີຕາທີນໍ ປຸຣກ຺ຂຕາຕິ ສີຕາທີນໍ ປຸຣໂຕ ຐິຕາ, ສີຕາທີຫິ ພາຘິຍມານາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຜສ຺ສໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕາຕິ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສາທິເຠທໍ ຜສ຺ສໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕາ. ຜສ຺ສສ຺ສາທິໂນຕິ ກາຍສມ຺ຜສ຺ສວເສນ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອສ຺ສາທນສີລາ. ກາຍສມ຺ຜສ຺ສວເສນ ຫິ ສຕ຺ຕານໍ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພຕຓ຺ຫາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ຜສ຺ສາຫາຣາທີນວທສ຺ສເນ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພາຣມ຺ມຓໍ ອຸທ຺ຘຏໍ ‘‘ປເຣສໍ ຣກ຺ຂິຕໂຄປິເຕສູ’’ຕິອາທິນາ. ຜສ຺ສສ຺ສາທິໂນຕິ ວາ ຜສ຺ສາຫາຣສ຺ສາທິໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຕິ ຫິ ຜສ຺ສາຫາເຣ ສຕ຺ຕານໍ ຜສ຺ສາຣມ຺ມເຓ ອສ຺ສາໂທ, ນາສຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ຜສ຺ສສ຺ສາທມູລກ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ຊາຕິນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ຠຍສ຺ສ ອຠິນິປາຕສຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ‘‘ຕມ຺ມູລກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກມ຺ມາຍູຫນນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠຍໍ ສພ຺ພນ຺ຕິ ປຎ຺ຈວີສຕິ, ຕິວິຘມຫາຠຍໍ, ອຎ຺ຎຎ຺ຈ ສພ຺ພຠຍໍ ອາຄຕເມວ ໂຫຕິ ຠຍາຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ນິປ຺ຜາທນໂຕ.

ອຠິນິປຕຕີຕິ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ. ປຐມາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິ ຫິ ສຕ຺ຕານໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອງ຺ຄາຣກາສຸສທິເສ ຠເວ ອຠິນິປາຕສທິສີ. ຕມ຺ມູລກຕ຺ຕາຕິ ນາມຣູປນິພ຺ພຕ຺ຕິມູລກຕ຺ຕາ. ສພ຺ພຠຍານໍ ອຠິນິປາໂຕເຍວ ຠຍໍ ຠາຍຕິ ເອຕສ຺ມາຕິ ກຕ຺ວາ.

ອປ຺ເປຕິ ວິຍາຕິ ຜລສ຺ສ ອຕ຺ຕລາຠເຫຕຸຠາວໂຕ ກາຣຓໍ, ຕໍ ນິຍ຺ຍາເທຕິ ວິຍ. ຕນ຺ຕິ ຜລໍ. ຕໂຕຕິ ກາຣຓໂຕ. ເອເຕສນ຺ຕິ ອາຫາຣານໍ. ຍຖາວຸຕ຺ເຕນາຕິ ‘‘ຜລໍ ນິເທຕີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ອຕ຺ເຖນ. ສພ຺ພປເທສູຕິ ‘‘ເວທນານິໂຣເຘນາ’’ຕິອາທີສຸ ສພ຺ເພສຸ ປເທສຸ.

ປຏິສນ຺ຘິໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາຕິ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂຓໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ. ອຸປາທິຓ຺ຓກອາຫາເຣ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອຕ຺ຕຠາວສງ຺ຂາຕານໍ ອາຫາຣານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕ ຫິ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ຕຓ຺ຫານິທານາ. ປຣິປຸຓ຺ຓາຍຕນານໍ ສຕ຺ຕານໍ ສຕ຺ຕສນ຺ຕຕິວເສນາຕິ ປຣິປຸຓ຺ຓາຍຕນານໍ ສຠາວການໍ ຈກ຺ຂຸ ໂສຕໍ ຆານໍ ຊິວ຺ຫາ ກາໂຍ ຠາໂວ ວຕ຺ຖູຕິ ອິເມສໍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ສນ຺ຕຕີນໍ ວເສນ. ເສສານໍ ອປຣິປຸຓ຺ຓາຍຕນານໍ ອນ຺ຘພຘິຣອຠາວການໍ. ອູນອູນສນ຺ຕຕິວເສນາຕິ ຈກ຺ຂຸນາ, ໂສເຕນ, ຕທຸຠເຍນ, ຠາເວນ ຈ ອູນອູນສນ຺ຕຕິວເສນ. ປຏິສນ຺ຘິຍໍ ຊາຕາ ປຏິສນ຺ຘິກາ. ປຐມຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຕທາຣມ຺ມຓຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ຕຓ຺ຫາຍປິ ນິທານໍ ຊານາຕີຕິ ໂຍຊນາ. ຕຓ຺ຫານິທານນ຺ຕິປິ ປາໂຐ. ວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ສຣູປໂຕ ນຍໂຕ ຈ ສກລເມວ ວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ປນ ຐາເນ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຕີຕາຠິມຸຂໍ ເທສນໍ ກຕ຺ວາຕິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຠວໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຕີຕຘມ຺ມາຠິມຸຂໍ ຕພ຺ພິສຍໍ ເທສນໍ ກຕ຺ວາ ຕຖາກາຣເຓນ. ອຕີເຕນ ວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ອຕີຕຠເວນ ກມ຺ມກິເລສວິປາກວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຕ຺ຕຠາໂວຕິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຕ຺ຕຠາໂວ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ‘‘ອຕີເຕນ ວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ ‘‘ອຕີເຕເນວາ’’ຕິ ອນວຘາຣຓໂຕ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອຕີຕາຠິມຸຂຄ຺ຄຫຓໍ ຊນກກມ຺ມໍ ຄຫິຕໍ, ຕຓ຺ຫາສີເສນ ນານນ຺ຕຣິຍຠາວໂຕ. ນ ຫິ ກມ຺ມຸນາ ວິນາ ຕຓ຺ຫາ ຠວເນຕ຺ຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ຕໍ ກມ຺ມນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາສີເສນ ວຸຕ຺ຕກມ຺ມໍ. ທສ຺ເສຕຸນ຺ຕິ ຕໍ ອຕີຕໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ. ຕສ຺ສຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ຊນກໍ ກມ຺ມນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ຊນກໍ. ຕໂຕ ປຣມ຺ປິ ອຕ຺ຕຠາວໍ ອາຍູຫິຕໍ ກມ຺ມໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວິຊ຺ຊາ ຈ ນາມ ຕຓ຺ຫາ ວິຍ ກມ຺ມຕ຺ຕາຕິ ກມ຺ມສ຺ເສວ ຄຫຓໍ. ທ຺ວີສຸ ຐາເນສູຕິ ອາຫາຣຄ຺ຄຫເຓນ ເວທນາທິຄ຺ຄຫເຓນາຕິ ທ຺ວີສຸ ຐາເນສຸ. ອຕ຺ຕຠາໂວຕິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນກາລິໂກ ອຕີຕກາລິໂກ ຈ ອຕ຺ຕຠາໂວ. ປຸນ ທ຺ວີສູຕິ ຕຓ຺ຫາຄ຺ຄຫເຓ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣຄ຺ຄຫເຓຕິ ທ຺ວີສຸ ຐາເນສຸ. ຕສ຺ສ ຊນກນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ເຈວ ອຕີຕສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ຊນກໍ ກມ຺ມໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ກມ຺ມຄ຺ຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ຕໍ ກມ຺ມໍ ອາຍູຫິຕໍ, ສາ ອຕີຕາ ຊາຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕິ. ເຕນ ສໍສາຣວຏ຺ຏສ຺ສ ອນມຕຄ຺ຄຕໍ ທີເປຕິ. ສງ຺ເຂເປນາຕິ ສງ຺ເຂເປນ ເຫຕຸປຎ຺ຈກຜລປຎ຺ຈກຄ຺ຄຫຓມ຺ປິ ຫິ ສງ຺ເຂໂປ ເອວ ເຫຕຸຜລຠາເວນ ສງ຺ຄເຫຕພ຺ພຘມ຺ມານໍ ອເນກວິຘຕ຺ຕາ.

ຍທິ ອຕີເຕນ ວຏ຺ຏໍ ທສ຺ສິຕໍ, ເອວໍ ສຕິ ສປ຺ປເທສາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຘມ຺ມເທສນາ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຣາຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ເຕນ ຫິ ຍທິປິ ສຣູປໂຕ ອນາຄເຕນ ວຏ຺ຏໍ ອິຘ ນ ທສ຺ສິຕໍ, ນຍໂຕ ປນ ຕສ຺ສປິ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ນິປ຺ປເທສາ ເອວ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທເທສນາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸທກປິຏ຺ເຐ ນິປນ຺ນນ຺ຕິ ອຸທກໍ ປຣິປ຺ລວວເສນ ນິປນ຺ນໍ. ປຣຠາຄນ຺ຕິ ປຣອຸຕ຺ຕມງ຺ຄຠາຄໍ. ໂອຣໂຕຕິ ຕໂຕ ອປຣຠາຄໂຕ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ. ອປຣິປຸຓ຺ໂຓຕິ ວິກລາວຍໂວ. ເອວໍສມ຺ປທນ຺ຕິອາທິ ອຸປມາຍ ສໍສນ຺ທນໍ.

ຍຖາ ຫິ ຄີວາ ສຣີຣສນ຺ຘາຣກກຓ຺ຑຣານໍ ມູລຏ຺ຐານຠູຕາ, ເອວໍ ອຕ຺ຕຠາວສນ຺ຘາຣການໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ມູລຠູຕາ ຕຓ຺ຫາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຄີວາຍ ທິຏ຺ຐກາໂລ’’ຕິ. ຍຖາ ເວທນາທິອເນກາວຍວສມຸທາຍຠູໂຕ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ເອວໍ ຜາສຸກປິຏ຺ຐິກຓ຺ຑກາທິອເນກາວຍວສມຸທາຍຠູຕາ ປິຏ຺ຐີຕິ ‘‘ປິຏ຺ຐິຍາ…ເປ… ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐກາໂລ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂາຕນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາຍ ກຖິຕໍ. ອິຘ ເທສນາຍ ປຈ຺ຈຍາ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣາ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ‘‘ນງ຺ຄຸຏ຺ຐມູລສ຺ສ ທິຏ຺ຐກາໂລ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ປຣິໂຍສາເນ ‘‘ນງ຺ຄຸຏ຺ຐມູລໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍາ’’ຕິ ອຸປມາທສ຺ສນໍ ກຕໍ. ນຍໂຕ ປຣິປຸຓ຺ຓຠາວຄ຺ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປາຬິຍໍ ອນາຄຕສ຺ສາປິ ປຈ຺ຈຍວຏ຺ຏສ຺ສ ເຫຕຸວເສນ ຜລວເສນ ວາ ປຣິປຸຓ຺ຓຠາວສ຺ສ ມຸຂມຕ຺ຕທສ຺ສນີຍຕ຺ຕາ ອາທິໂຕ ຜລເຫຕຸສນ຺ຘິ, ມຊ຺ເຌ ເຫຕຸຜລສນ຺ຘິ, ອນ຺ເຕປິ ຜລເຫຕຸສນ຺ຘີຕິ ເອວໍ ຕິສນ຺ຘິກຕ຺ຕາ ຈຕຸສງ຺ເຂປເມວ ວຏ຺ຏໍ ທສ຺ສິຕນ຺ຕິ.

ອາຫາຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ໂມຬິຍຜຄ຺ຄຸນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໒. ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຐາເນຕິ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ ຠິກ຺ຂຸ…ເປ… ອາຫາຣາ’’ຕິ ເອວໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາຫາເຣ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ອິເມ ໂຂ ຠິກ຺ຂເວ…ເປ… ອນຸຄ຺ຄຫາຍາ’’ຕິ ນິຄມນວເສນ ທສ຺ສິເຕ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຐາເນ. ເທສນໍ ນິຏ຺ຐາເປສິ ຈຕຸອາຫາຣວິຠາຄທີປກໍ ເທສນໍ ອຸທ຺ເທສວເສເນວ ນິຏ຺ຐາເປສິ, ອຸປຣິ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຕຸຓ຺ຫີ ນິສີທິ. ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກຕິ ອຕ຺ຕທິຏ຺ຐິວເສນ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ. ວຣຄນ຺ຘວາສິຕນ຺ຕິ ສຠາວສິທ຺ເຘນ ຈນ຺ທນຄນ຺ເຘນ ເຈວ ຕທຎ຺ຎນານາຄນ຺ເຘນ ຈ ປຣິຠາວິຕຕ຺ຕາ ວຣຄນ຺ຘວາສິຕໍ. ຣຕນຈງ຺ໂກຏວເຣນາຕິ ຣຕນມເຍນ ອຸຕ຺ຕມຈງ຺ໂກຏເກນ. ເທສນານຸສນ຺ຘິໍ ຆເຏນ຺ໂຕຕິ ຍຖາເທສິຕາຍ ເທສນາຍ ອນຸສນ຺ຘິໍ ຆເຏນ຺ໂຕ, ຍຖາ ອຸປຣິເທສນາ ວທ຺ເຘຍ຺ຍ, ເອວໍ ອຸສ຺ສາຫໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ວິຎ຺ຎາຓາຫາຣໍ ອາຫາເຣຕີຕິ ຕສ຺ສ ອາຫາຣຓກິຣິຍາຍ ວຸຕ຺ຕປຸຈ຺ຉາຍ ຕໍ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ອຸປ຺ປາເຏນ຺ໂຕ ‘‘ໂຍ ເອຕໍ…ເປ… ຠຸຎ຺ຊຕິ ວາ’’ຕິ ອາຫ.

ວິຎ຺ຎາຓາຫາເຣ ນາມ ອິຈ຺ຉິເຕ ຕສ຺ສ ອຸປຠຸຎ຺ຊເກນປິ ຠວິຕພ຺ພໍ, ໂສ ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ’’ຕິ ອຍໍ ປຸຈ຺ຉາຍ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຸຕຸສມເຍຕິ ຄພ຺ຠວຸຏ຺ຐານສມເຍ. ໂສ ຫິ ອຸຕຸສມຍສ຺ສ ມຕ຺ຕກສມຍຕ຺ຕາ ຕຖາ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ອຸທເກນ ອຓ຺ຑານິ ມາ ນສ຺ສນ຺ຕູ’’ຕິ ມຫາສມຸທ຺ທໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ. ຄິຊ຺ຌໂປຕກາ ວິຍ ອາຫາຣສຎ຺ເຈຕນາຍ ຕານິ ກຈ຺ຉປຓ຺ຑານິ ມໂນສຎ຺ເຈຕນາຫາເຣນ ຍາເປນ຺ຕີຕິ ອຍໍ ຕສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ລທ຺ຘິ. ກິຎ຺ຈາປິ ອຍໍ ລທ຺ຘີຕິ ຜສ຺ສມໂນສຎ຺ເຈຕນາຫາເຣສຸ ກິຎ຺ຈາປິ ເຖຣສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕາ ອຍຸຕ຺ຕາ ວາ ອຍໍ ລທ຺ຘິ. ອິມໍ ປຎ຺ຫນ຺ຕິ ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ວິຎ຺ຎາຓາຫາຣໍ ອາຫາເຣຕີ’’ຕິ ອິມໍ ປຎ຺ຫໍ ເອຕາຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ລທ຺ຘິຍາ ນ ປນ ປຸຈ຺ຉຕິ, ອຖ ໂຂ ສຕ຺ຕຸປລທ຺ຘິຍາ ປຸຈ຺ຉຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ໂສຕິ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ. ນ ນິຄ຺ຄເຫຕພ຺ໂພ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກສທິສຕ຺ຕາ ອຘິປ຺ປາຍໍ ອຊານິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉາຍ ກຕຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຫາເຣຕີຕິ ນາຫໍ ວທາມີ’’ຕິອາທິ.

ຕສ຺ມິໍ ມຍາ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕຕິ ຕສ຺ມິໍ ວຈເນ ມຍາ ‘‘ອາຫາເຣຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ສຕິ. ອຍໍ ປຎ຺ໂຫຕິ ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ວິຎ຺ຎາຓາຫາຣໍ ອາຫາເຣຕີ’’ຕິ ອຍໍ ປຎ຺ໂຫ ຍຸຕ຺ໂຕ ຠເວຍ຺ຍ. ເອວໍ ປຸຈ຺ຉິເຕ ປຎ຺ເຫຕິ ສຕ຺ຕຸປລທ຺ຘິໍ ອນາທາຍ ‘‘ກຕມສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ເອວໍ ຘມ຺ມປວຕ຺ຕວເສເນວ ປຎ຺ເຫ ປຸຈ຺ຉິເຕ. ເຕເນວ ວິຎ຺ຎາເຓນາຕິ ເຕເນວ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາເຓນ ສຫ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມຎ຺ຈ ຣູປຎ຺ຈ ອຕີຕຠເວ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ ວເສນ ອາຍຕິໍ ປຸນພ຺ຠວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕີຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ. ນາມຣູເປ ຊາເຕ ສຕີຕິ ນາມຣູເປ ນິພ຺ພຕ຺ເຕ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ສຬາຍຕນໍ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ປຈ຺ຈຍວິຠາໂຄ – ນາມນ຺ຕິ ເວທນາທິຂນ຺ຘຕ຺ຕຍໍ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ, ຣູປໍ ປນ ສຕ຺ຕສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນໍ, ນິຍມໂຕ ຈຕ຺ຕາຣິ ຠູຕານິ ຉ ວຕ຺ຖູນິ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອາຫາໂຣ ຈ. ຕຕ຺ຖ ວິປາກນາມໍ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ຫທຍວຕ຺ຖຸໂນ ສຫາໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ຉຏ຺ຐສ຺ສ ມນາຍຕນສ຺ສ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວິປາກອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈເຍຫິ ສຕ຺ຕຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ກິຎ຺ຈິ ປເນຕ຺ຖ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ກິຎ຺ຈິ ອາຫາຣປຈ຺ຈເຍນາຕິ ເອວໍ ອຸກ຺ກໍສາວກໍໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິຕເຣສໍ ປນ ປຎ຺ຈາຍຕນານໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ມຫາຠູຕານໍ ສຫາໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ສຫຊາຕນິສ຺ສຍວິປາກວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕວເສນ ຉຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ກິຎ຺ຈິ ປເນຕ຺ຖ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ກິຎ຺ຈິ ອາຫາຣປຈ຺ຈເຍນາຕິ ສພ຺ພໍ ປຸຣິມສທິສໍ. ປວຕ຺ເຕ ວິປາກນາມໍ ວິປາກສ຺ສ ຉຏ຺ຐາຍຕນສ຺ສ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສຕ຺ຕຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ອວິປາກໍ ປນ ອວິປາກສ຺ສ ຉຏ຺ຐສ຺ສ ຕໂຕ ວິປາກປຈ຺ຈຍໍ ອປເນຕ຺ວາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຈກ຺ຂາຍຕນາທີນໍ ປນ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ຈກ຺ຂຸປສາທາທິວຕ຺ຖຸກມ຺ປິ ອິຕຣມ຺ປິ ວິປາກນາມໍ ປຈ຺ຉາຊາຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈເຍຫິ ຈຕຸຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ອວິປາກມ຺ປິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຣູປໂຕ ປນ ວຕ຺ຖຸຣູປໍ ປຏິສນ຺ຘິຍໍ ຉຏ຺ຐສ຺ສ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈເຍຫິ ຉຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຈຕ຺ຕາຣິ ປນ ຠູຕານິ ຈກ຺ຂາຍຕນາທີນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ສຫຊາຕນິສ຺ສຍອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈເຍຫິ ຈຕຸຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຣູປຊີວິຕໍ ອຕ຺ຖິອວິຄຕິນ຺ທ຺ຣິຍວເສນ ຕິຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄໂຕ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໕໙໔) ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ປຎ຺ຫສ຺ສ ໂອກາສໍ ເທນ຺ໂຕຕິ ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ຜຸສຕີ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄຕິກປຎ຺ຫສ຺ສ ໂອກາສໍ ເທນ຺ໂຕ. ຕໂຕ ວິເວເຈຕຸກາໂມຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສພ຺ພປເທສູຕິ ທິຏ຺ຐິຄຕິເກນ ຠຄວຕາ ຈ ວຸຕ຺ຕປເທສຸ. ສຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ຕາ. ໂສ ປນ ອຸຈ຺ເຉທວາທິໂນປິ ຍາວ ນ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ຕາວ ອຕ຺ເຖວາຕິ ລທ຺ຘິ, ປເຄວ ສສ຺ສຕວາທິໂນ. ຠູໂຕຕິ ວິຊ຺ຊມາໂນ. ນິປ຺ຜຕ຺ໂຕຕິ ນິປ຺ຜນ຺ໂນ. ນ ຕສ຺ສ ທານິ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ພໍ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖີຕິ ລທ຺ຘິ. ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ ອິທນ຺ຕິ ອິມສ຺ມາ ວິຎ຺ຎາຓາຫາຣປຈ຺ຈຍາ ອິທໍ ນາມຣູປໍ. ປຸນ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ ອິທນ຺ຕິ ອິມສ຺ມາ ນາມຣູປປຈ຺ຈຍາ ອິທໍ ສຬາຍຕນນ຺ຕິ ເອວໍ ພຫູສຸ ຐາເນສຸ ຠຄວຕາ ກຖິຕຕ຺ຕາ ຍຖາ ປຈ຺ຈຍໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ສງ຺ຂາຣມຕ຺ຕມິທນ຺ຕິ ສຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ອຸປຄໂຕ. ເຕນາປີຕິ ສຎ຺ຎຕ຺ຕຸປຄເຕນາປິ. ເອກາພທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາຕິ ຍຖາ ປຸຈ຺ຉາຍ ອວສໂຣ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາ ເອກາພທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ. ເທສນາຣຸຬ຺ຫນ຺ຕິ ຍໂຕ ສຬາຍຕນປທໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ‘‘ສຬາຍຕນປຈ຺ຈຍາ ຜສ຺ໂສ’’ຕິອາທິນາ ເທສນາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວີຖິໍ ອາຣຸຬ຺ຫເມວ. ຕເມວາຕິ ສຬາຍຕນປທເມວ ຄເຫຕ຺ວາ. ວິວຊ຺ເຊນ຺ໂຕຕິ ວິວຏ຺ເຏນ຺ໂຕ. ເອວມາຫາຕິ ‘‘ຉນ຺ນໍຕ຺ເວວາ’’ຕິອາທິອາກາເຣນ ເອວໍ ເທສິເຕ, ‘‘ວິເນຍ຺ຍຊໂນ ປຏິວິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ເອວມາຫ. ວິຎ຺ຎາຓາຫາໂຣ ອາຍຕິໍ ປຸນພ຺ຠວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິຍາຕິ ເອວໍ ປຸຣິມຠວໂຕ ອາຍຕິຠວສ຺ສ ປຈ຺ຈຍວເສນ ມູລກາຣຓວເສນ ຈ ເທສິຕຕ຺ຕາ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓນາມຣູປານໍ ອນ຺ຕເຣ ເອໂກ ສນ຺ຘີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທມິນາ ວິຎ຺ຎາຓຄ຺ຄຫເຓນ ອຠິສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓສ຺ສາປິ ຄຫຓໍ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ໂມຬິຍຜຄ຺ຄຸນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໓. ເຍ ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ເຕນຕ຺ຕຠາເວນ ສຈ຺ຈານິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ສມຕ຺ຖາ, ເຕ ພາຫິຣກລິງ຺ເຄ ຐິຕາປິ ເຕເນວ ຕຕ຺ຖ ສມຕ຺ຖຕາໂຍເຄນ ຠາວິນໍ ສມິຕພາຫິຕປາປຕໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ສມຓສມ຺ມຕາເຍວ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສມ຺ມຕາເຍວາຕິ ເຕ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ‘‘ສຈ຺ຈານິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈວເສນາຕິ ທຸກ຺ຂອຣິຍສຈ຺ຈວເສນ. ອຎ຺ຎຖາ ກຖໍ ພາຫິຣກາປິ ຊຣາມຣຓໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ນ ຊານນ຺ຕິ. ສຈ຺ຈເທສນາຠາວໂຕ ‘‘ສຫ ຕຓ຺ຫາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເກຈິ. ຕໍ ນ ສຸຏ຺ຐຸ. ຍສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ປຐມາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິ, ອິຘ ຊາຕີຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ສາ ຈ ຕຓ຺ຫາ ເອວ ສນ຺ຕາເນນ, ຕຓ຺ເຫວ ສາ ຊາຕິ. ຊຣາມຣຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ປາກຏເມວ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ນ ຂຓິກໍ, ຕສ຺ມາ ສຕຓ຺ຫາ ເອວ ຊາຕິຊຣາມຣຓສ຺ສ ສມຸທໂຍຕິ ຠູຕກຖນເມຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສມຸທຍສຈ຺ຈວເສນ ນ ຊານນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ເອສ ນໂຍ ເສສປເທສຸປິ. ສພ຺ພປເທສູຕິ ຍຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາ ວິເສສນຠາເວນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ເຕສຸ ສພ຺ພປເທສຸ. ເຍນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ປຸຄ຺ຄໂລ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ສມໂຓ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ສາມຎ຺ຎໍ ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎຎ຺ຈາຕິ ອາຫ ‘‘ອຣິຍ…ເປ… ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎຎ຺ຈາ’’ຕິ. ເຍນ ຫິ ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ເຕນ ສມຓ-ສທ຺ໂທ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ-ສທ຺ໂທ ຈ ສເກ ອຕ຺ເຖ ນິຣຸຬ຺ໂຫ, ຕສ຺ສ ວເສນ ອຠິນ຺ໂນປິ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍໂຕ ທ຺ວິຘາ ກຕ຺ວາ ວຕ຺ຕຸໍ ອຣຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸຠຍຕ຺ຖາປີ’’ຕິ. ເອກາທສສຸ ຐາເນສຸ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ກເຖສິ ອວິຊ຺ຊາສມຸທຍສ຺ສ ອນຸທ຺ຘຏຕ຺ຕາ.

ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ທຸຕິຍສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໔. ອິເມ ຘມ຺ເມ ກຕເມ ຘມ຺ເມຕິ ຈ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ‘‘ອິເມສໍ ຘມ຺ມານໍ ກຕເມສໍ ຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິ ອິເມສໍ ປທານໍ ສງ຺ຄໂຫ. ເອຕານິ ຫິ ປທານິ ຊຣາມຣຓາທີນໍ ສາຘາຣຓຠາເວນ ວຸຕ຺ຕານິ ອິມິສ຺ສາ ເທສນາຍ ປປຎ຺ຈຠູຕານີຕິ ອາຫ ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ປປຎ຺ຈໍ ກຕ຺ວາ ກຖິຕໍ, ເທສນໍ…ເປ… ອຊ຺ຌາສເຍນາ’’ຕິ. ອິມິນາ ຕາເນວ ຊຣາມຣຓາທີນິ ຄເຫຕ຺ວາ ປຸຄ຺ຄລຊ຺ຌາສຍວເສນ ອາທິໂຕ ‘‘ອິເມ ຘມ຺ເມ’’ຕິອາທິນາ ສພ຺ພປທສາຘາຣຓໂຕ ເທສນາ ອາຣທ຺ຘາ. ຍຖານຸໂລມສາສນຎ຺ຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາ, ນ ຍຖາຘມ຺ມສາສນນ຺ຕິ.

ທຸຕິຍສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ກຈ຺ຈານໂຄຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໕. ຍສ຺ມາ ອິຘ ຊານນ຺ຕາປິ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ ອຊານນ຺ຕາປິ ພາຫິຣກາປິ ສາສນິກາປິ ອນຸສ຺ສວາທິວເສນປິ ອຕ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ເຂນປິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ພຫູນໍ ວຈນໍ ອຸປາທາຍ ອາເມຑິຕວເສນ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິ, ຠນ຺ເຕ, ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຕຖານິທ຺ທິຏ຺ຐຕາທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຫິສ຺ສ ອຍໍ ອາເມຑິຕປໂຍໂຄ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ‘‘ອປເຣຫິປິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສາ ປນາຍໍ ເອວໍ ວຸຈ຺ຈມານາ ອຕ຺ຖຎ຺ຈ ລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ອຸປາທາຍ ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີ’’ຕິ ວຈເນ ຍສ຺ມາ ວິຎ຺ຎູ ເອວ ປມາຓໍ, ນ ອວິຎ຺ຎູ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຍໍ ປຓ຺ຑິຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທ຺ເວ ອວຍວາ ອສ຺ສາຕິ ທ຺ວຍໍ, ທຸວິຘໍ ທິຏ຺ຐິຄາຫວຕ຺ຖຸ, ທ຺ວຍໍ ທິຏ຺ຐິຄາຫວເສນ ນິສ຺ສິໂຕ ອປສ຺ສິໂຕຕິ ທ຺ວຍນິສ຺ສິໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ທ຺ເວ ໂກຏ຺ຐາເສ ນິສ຺ສິໂຕ’’ຕິ. ຍາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ‘‘ສພ຺ໂພຍໍ ໂລໂກ ອຕ຺ຖິ ວິຊ຺ຊຕິ ສພ຺ພກາລໍ ອຸປລພ຺ຠຕີ’’ຕິ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ຄຓ຺ຫາຕິ, ສາ ທິຏ຺ຐິ ອຕ຺ຖິຕາ, ສາ ເອວ ສທາ ສພ຺ພກາລໍ ໂລໂກ ອຕ຺ຖີຕິ ປວຕ຺ຕຄາຫຕາຍ ສສ຺ສໂຕ, ຕໍ ສສ຺ສຕໍ. ຍາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ‘‘ສພ຺ໂພຍໍ ໂລໂກ ນຕ຺ຖິ ນ ໂຫຕິ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ຄຓ຺ຫາຕິ, ສາ ທິຏ຺ຐິ ນຕ຺ຖິຕາ, ສາ ເອວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນຄາຫຕາຍ ອຸຈ຺ເຉໂທ, ຕໍ ອຸຈ຺ເຉທໍ. ໂລໂກ ນາມ ສງ຺ຂາຣໂລໂກ ຕມ຺ຫິ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ. ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍາຕິ ອວິປຣີຕປຎ຺ຎາຍ ຍຖາຠູຕປຎ຺ຎາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ສວິປສ຺ສນາ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ’’ຕິ. ນິພ຺ພຕ຺ເຕສຸ ຘມ຺ເມສູຕິ ຍຖາ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ຣູປາຣູປຘມ຺ເມສຸ. ປຎ຺ຎາຍນ຺ເຕ ສ຺ເວວາຕິ ສນ຺ຕານນິພນ຺ຘນວເສນ ປຎ຺ຎາຍມາເນສຸ ເອວ. ຍາ ນຕ຺ຖີຕິ ຍາ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ສຕ຺ຕານໍ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນໂຕ ວິນສ຺ສນໂຕ ໂກຈິ ຐິໂຕ ນາມ ສຕ຺ໂຕ ຘມ຺ໂມ ວາ ນຕ຺ຖີຕິ ສງ຺ຂາຣໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ‘‘ນຕ຺ຖິ ສຕ຺ຕາ ໂອປປາຕິກາ’’ຕິ ປວຕ຺ຕມານາປິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ຕຖາປວຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາຣມ຺ມຓາວ. ສາ ນ ໂຫຕີຕິ ກມ຺ມາວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫາທິເຠທໍ ປຈ຺ຈຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ສງ຺ຂາຣໂລກສ຺ສ ສມຸທຍນິພ຺ພຕ຺ຕິໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສໂຕ, ສາ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິ, ນ ໂຫຕິ, ນປ຺ປວຕ຺ຕຕິ ອວິຈ຺ເຉເທນ ສງ຺ຂາຣານໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິທສ຺ສນໂຕ. ໂລກນິໂຣຘນ຺ຕິ ສງ຺ຂາຣໂລກສ຺ສ ຂຓິກນິໂຣຘໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສງ຺ຂາຣານໍ ຠງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ. ຍາ ອຕ຺ຖີຕິ ເຫຕຸຜລສມ຺ພນ຺ເຘນ ປວຕ຺ຕມານສ຺ສ ສນ຺ຕານານຸປຈ຺ເຉທສ຺ສ ເອກຕ຺ຕຄ຺ຄຫເຓນ ສງ຺ຂາຣໂລເກ ຍາ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິ ສພ຺ພກາລໍ ໂລໂກ ອຕ຺ຖີຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ສາ ນ ໂຫຕີຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ນິໂຣຘສ຺ສ ນວນວານຎ຺ຈ ອຸປ຺ປາທສ຺ສ ທສ຺ສນໂຕ, ສາ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິ ນ ໂຫຕິ.

ໂລໂກ ສມຸເທຕິ ເອຕສ຺ມາຕິ ໂລກສມຸທໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ອນຸໂລມປຈ຺ຈຍາກາຣ’’ນ຺ຕິ. ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມານຎ຺ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ອນຸໂລມປຈ຺ຈຍາກາໂຣ. ປຏິໂລມໍ ປຈ຺ຈຍາກາຣນ຺ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕໍຕໍເຫຕຸນິໂຣຘໂຕ ຕໍຕໍຜລນິໂຣໂຘ ຫິ ປຏິໂລມປຈ຺ຈຍາກາໂຣ. ໂຍ ຫິ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມານໍ ເຫຕຸອາທິປຈ຺ຈຍຠາໂວ, ໂສ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ໂລກສມຸທໂຍ. ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ສງ຺ຂາຣາທິກສ຺ສ. ອນຸຈ຺ເຉທໍ ປສ຺ສໂຕຕິ ອນຸຈ຺ເຉທທສ຺ສນສ຺ສ ເຫຕຸ. ອຍມ຺ປີຕິ ນ ເກວລໍ ຂຓໂຕ ອຸທຍວຍນີຫຣຓນໂຍ, ອຖ ໂຂ ປຈ຺ຈຍໂຕ ອຸທຍວຍນີຫຣຓນໂຍປິ.

ອຸປຄມນຏ຺ເຐນ ຕຓ຺ຫາວ ອຸປໂຍ. ຕຖາ ທິຏ຺ຐຸປໂຍ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ອິມິນາ ອຸປເຍຫິ ອຸປາທານາທີນໍ ອນຕ຺ຖນ຺ຕຣຕໍ ອຕິທິສຕິ. ຕຖາ ຈ ປນ ເຕສຸ ທຸວິຘຕາ ອຸປາທີຍຕິ. ນນຸ ຈ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຸປາທານານິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕານີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕານິ ຈ ໂຂ ອຕ຺ຖໂຕ ທ຺ເວ ເອວາຕິ ອິຘ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາມໍ ‘‘ອຫໍ ມມ’’ນ຺ຕິ ອຍຖານຸກ຺ກເມນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍຖານຸກ຺ກມໍເຍວ ປນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປໂຣປຣສ຺ສ ສຸຠໍ ອສຸຠນ຺ຕິອາທີນຎ຺ຈ ສງ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕ ຘມ຺ເມຕິ ເຕຠູມກຘມ຺ເມ. ວິນິວິສນ຺ຕີຕິ ວິຣູປໍ ນິວິສນ຺ຕິ, ອຠິນິວິສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕາຫີຕິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐີຫິ. ວິນິພທ຺ໂຘຕິ ວິຣູປໍ ວິມຸຈ຺ຈິຕຸໍ ວາ ອປ຺ປທານວເສນ ນິຍເມຕ຺ວາ ພທ຺ໂຘ.

‘‘ອຠິນິເວໂສ’’ຕິ ອຸປຍຸປາທານານໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສໂສ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຕຎ຺ຈາຍນ຺ຕິ ຕຎ຺ຈ ອຸປຍຸປາທານ’’ນ຺ຕິ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ອກຸສລຈິຕ຺ຕສ຺ສ. ປຕິຏ຺ຐານຠູຕນ຺ຕິ ອາຘາຣຠູຕໍ. ໂທສໂມຫວເສນປິ ອກຸສລຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐາຠິນິເວສູປນິສ຺ສຍາ ເອວາຕິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິໂຍ ອກຸສລສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມິນ຺ຕິ ອກຸສລຈິຕ຺ເຕ. ອຠິນິວິສນ຺ຕີຕິ ‘‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ ອຠິນິເວສນໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕິ. ອນຸເສນ຺ຕີຕິ ຖາມຄຕາ ຫຸຕ຺ວາ ອປ຺ປຫານຠາເວນ ອນຸເສນ຺ຕິ. ຕທຸຠຍນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິທ຺ວຍໍ. ນ ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ‘‘ເອຕໍ ມມາ’’ຕິອາທິນາ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິຄຕິຍາ ນ ອຸປສງ຺ກມຕິ ນ ອລ຺ລີຍຕິ. ນ ອຸປາທິຍຕີຕິ ນ ທຬ຺ຫຄ຺ຄາຫໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ນ ອຘິຏ຺ຐາຕີຕິ ນ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິຄາເຫນ ອຘິຏ຺ຐາຍ ປວຕ຺ຕຕິ. ອຕ຺ຕນິຍຄາໂຫ ນາມ ສຕິ ອຕ຺ຕຄາເຫ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຕາ ເມ’’ຕິ. ອິທໍ ທຸກ຺ຂຄ຺ຄຫຓໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາປສ຺ສຍໍ ຕພ຺ພິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອຠາວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທຸກ຺ຂເມວາຕິ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ. ‘‘ສໍຂິຕ຺ເຕນ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໘໗; ມ. ນິ. ໑.໑໒໐; ໓.໓໗໓; ວິຠ. ໑໙໐) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກງ຺ຂໍ ນ ກໂຣຕີຕິ ສໍສຍໍ ນ ອຸປ຺ປາເທຕິ ສພ຺ພໂສ ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ.

ນ ປຣປ຺ປຈ຺ຈເຍນາຕິ ປຣສ຺ສ ອສທ຺ທຫເນນ. ມິສ຺ສກສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໍ ອາຫາຕິ ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣມິສ຺ສກໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໍ ອໂວຈ. ນິກູຏນ຺ໂຕຕິ ນິຫີນນ຺ໂຕ. ນິຫີນປຣິຍາໂຍ ຫິ ອຍໍ ນິກູຏ-ສທ຺ໂທ. ເຕນາຫ ‘‘ລາມກນ຺ໂຕ’’ຕິ. ປຐມກນ຺ຕິ ຈ ຄຣຫາຍໍ ກ-ສທ຺ໂທ. ສພ຺ພໍ ນຕ຺ຖີຕິ ຍຖາສງ຺ຂຕໍ ຠງ຺ຄຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ນຕ຺ຖິ ເອວ, ສພ຺ພໍ ນຕ຺ຖິ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ວິນສ຺ສຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສພ຺ພມຕ຺ຖີຕິ ຈ ຍຖາ ອສງ຺ຂຕໍ ອຕ຺ຖິ ວິຊ຺ຊຕິ, ສພ຺ພກາລໍ ອຸປລພ຺ຠຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສພ຺ພນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ ສກ຺ກາຍສພ຺ພໍ ເວທິຕພ຺ພໍ ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑) ວິຍ. ຕຎ຺ຫິ ປຣິຎ຺ຎາຎາຓານໍ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ນິທສ຺ສເນ. ກິໍ ນິທສ຺ເສຕິ? ອຕ຺ຖິ-ສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຕ຺ຖິຕ’’ນ຺ຕິ ນິຈ຺ຈຕໍ. ສສ຺ສຕຄ຺ຄາໂຫ ຫິ ອິຘ ປຐໂມ ອນ຺ໂຕຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ອຸຈ຺ເຉທຄ຺ຄາໂຫ ທຸຕິໂຍຕິ ຕທຸຠຍວິນິມຸຕ຺ຕາ ຈ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນນິໂຣຘກຖນໂຕ ສສ຺ສຕຕໍ, ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕານໍ ອສຕິ ນິພ຺ພານປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ປຸນູປຄມນກຖນໂຕ ອຸຈ຺ເຉທຕຎ຺ຈ ອນຸປຄມ຺ມ ມຊ຺ຌິເມນ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕານເຍນ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອເຕ…ເປ… ອນ຺ເຕ’’ຕິອາທິ.

ກຈ຺ຈານໂຄຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ຘມ຺ມກຖິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໖. ນິພ຺ພິນ຺ທນຕ຺ຖາຍາຕິ ນິພ຺ພິທານຸປສ຺ສນາປຏິລາຠາຍ. ສາ ຫິ ຊຣາມຣຓສີເສນ ວຸຕ຺ເຕສຸ ສງ຺ຂຕຘມ຺ເມສຸ ນິພ຺ພິນ຺ທນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕຕິ. ວິຣຊ຺ຊນຕ຺ຖາຍາຕິ ວິຣາຄານຸປສ຺ສນາປຏິລາຠາຍ. ສີລໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສິຕສີລສມາທານໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ໂສຕາປຕ຺ຕິຍງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສິຕສີເລ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ ອຸປາສໂກປິ ປເຄວ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີເລ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ສມ຺ມາປຏິປນ຺ໂນ ນາມ. ເຕນາຫ ‘‘ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄາ ປຏິປນ຺ໂນຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ນິພ຺ພານຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ນິພ຺ພານາວຫສ຺ສ ອຣິຍສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ. ອນຸຣູປສຠາວຠູຕນ຺ຕິ ນິພ຺ພານາຘິຄມສ຺ສ ອນຸຈ຺ຉວິກສຠາວຠູຕໍ. ນິພ຺ພິທາຕິ ອິມິນາ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິປຣິໂຍສານໍ ວິປສ຺ສນໍ ວທຕິ. ວິຣາຄາ ນິໂຣຘາຕິ ປທທ຺ວເຍນ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ, ອິຕເຣນ ຜລໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ. ເອເກນ ນເຍນາຕິ ປຐເມນ ນເຍນ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ຠຄວາ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ຘມ຺ມກຖິກລກ຺ຂຓໍ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ຕໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ. ໂຍ ຫິ ວິປສ຺ສນໍ ມຄ຺ຄໍ ອນຸປາທາວິມຸຕ຺ຕິໍ ປາເປຕ຺ວາ ກເຖຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ໂສ ເອກນ຺ຕຘມ຺ມກຖິໂກ. ເຕນາຫ ‘‘ຘມ຺ມກຖິກສ຺ສ ປຸຈ຺ຉາ ກຖິຕາ’’ຕິ. ທ຺ວີຫີຕິ ທຸຕິຍຕຕິຍນເຍຫິ. ຕນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉໍ. ວິເສເສຕ຺ວາຕິ ວິສິຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ. ຍຖາປຸຈ຺ຉິຕມຕ຺ຕເມວ ອກເຖຕ຺ວາ ອປຸຈ຺ຉິຕມ຺ປິ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິໍ ອນຸປາທາຍ ວິມຸຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ວິເສສໍ ປາເປຕ຺ວາ. ຠຄວາ ຫິ ອປ຺ປໍ ຍາຈິໂຕ ພຫຸໍ ເທນ຺ໂຕ ອຸຬາຣປຸຣິໂສ ວິຍ ຘມ຺ມກຖິກລກ຺ຂຓໍ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທມຸເຂນ ຕຎ຺ເຈວ ຕໂຕ ຈ ອຸຕ຺ຕຣິໍ ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິໍ ອນຸປາທາວິມຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ນິພ຺ພິທາຍ…ເປ… ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ຘມ຺ມເທສນໍ ວາສນາຠາຄິຍໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສສິ. ‘‘ນິໂຣຘາຍ ປຏິປນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍໍ, ‘‘ອນຸປາທາວິມຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ເທສນໍ ອເສກ຺ຂຠາຄິຍໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສສິ. ເຕນາຫ ‘‘ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂຠູມິໂຍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ’’ຕິ.

ຘມ຺ມກຖິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ອເຈລກສ຺ສປສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໗. ລິງ຺ເຄນ ອເຈລໂກຕິ ປພ຺ພຊິຕລິງ຺ເຄນ ອເຈລໂກ. ເຕນ ອເຈລກຈຣເຓນ ອເຈໂລ, ນ ນິຈ຺ເຈລຕາມຕ຺ເຕນາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ນາເມນາຕິ ໂຄຕ຺ຕນາເມນ ກສ຺ສໂປຕິ. ເທເສຕິ ປເວເທຕິ ສໍສຍວິຄມນໍ ເອເຕນາຕິ ເທໂສ, ນິຈ຺ຉຍເຫຕູຕິ ອາຫ ‘‘ກິຎ຺ຈິເທວ ເທສ’’ນ຺ຕິອາທິ. ໂສ ຫິ ສໍສຍວິຄມນໍ ກໂຣຕີຕິ ກາຣຓໍ. ໂອກາສນ຺ຕິ ອວສໍສນ຺ທນປເທສໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຂຓໍ ກາລ’’ນ຺ຕິ. ອນ຺ຕຣຆຣໍ ອນ຺ໂຕນິເວສນໍ. ອນ຺ຕເຣ ຆຣານິ ເອຕສ຺ສາຕິ ອນ຺ຕຣຆຣໍ, ອນ຺ໂຕຄາໂມ. ຍທາກງ຺ຂສີຕິ ຍໍ ອາກງ຺ຂສິ. ອິຕິ ຠຄວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸປວາຣຓາຍ ປວາເຣຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍໍ ອິຈ຺ຉສີ’’ຕິ. ຍທາກງ຺ຂສີຕິ ຍໍ ອາກງ຺ຂສິ, ກສ຺ສປ, ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປຏິກ຺ຂິປນ຺ໂຕປິ ປຸຈ຺ຉສິ, ຍໍ ອາກງ຺ຂສິ, ຕເມວ ປຸຈ຺ຉາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ຍາວຕຕິຍໍ ປຏິກ຺ຂິປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ’’ຕິອາທິນາ ປາເຐນ ຠວິຕພ຺ພໍ. ໂສ ປນ ນຍວເສນ ສໍຂິຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຍນ ກາຣເຓນ ຠຄວາ ອເຈລກສ຺ສ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຍາຈາເປຕ຺ວາ ຈສ຺ສ ປຎ຺ຫໍ ກເຖສິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຄາຣວຊນນຕ຺ຖໍ ຍາວຕຕິຍໍ ປຏິກ຺ຂິປິ ຕຎ຺ຈ ຘມ຺ມສ຺ສ ສຸສ຺ສູສາຍ. ຘມ຺ມຄຣຸກາ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ. ສຕ຺ຕານໍ ຎາຓປຣິປາກໍ ອາຄມຍມາໂນ ຍາວຕຕິຍໍ ຍາຈາເປຕີຕິ ວິຠຕ຺ຕິວິປຣິຓາມວເສນ ສາຘາຣຓໂຕ ປທໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ເອຕ຺ຕເກນ ກາເລນາ’’ຕິ ກສ຺ສປສ຺ສ ວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ມາຕິ ປຏິເສເຘ ນິປາໂຕ. ຠຓີຕິ ປຸນວຈນວເສນ ກິຣິຍາປທໍ ວທຕິ. ມາ ເອວໍ ຠຓິ, ກເຖສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອິຕິ ຠຄວາ ອໂວຈາ’’ຕິ ປນ ສງ຺ຄີຕິກາຣວຈນໍ. ສຍໍກຕໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ປຸຣິສສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານທຸກ຺ຂໍ, ເຕນ ກຕໍ ນາມ ຕສ຺ສ ກາຣຓສ຺ສ ປຸພ຺ເພ ເຕເນວ ກມ຺ມສ຺ສ ອຸປຈິຕຕ຺ຕາຕິ ອຍໍ ນໂຍ ອນວຊ຺ໂຊ. ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ປນ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘວິນິມຸຕ຺ຕໍ ນິຈ຺ຈໍ ກາຣກເວທກລກ຺ຂຓໍ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ວເສນ ‘‘ສຍໍກຕໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉຕີຕິ ຠຄວາ ‘‘ມາ ເຫວ’’ນ຺ຕິ ອໂວຈ, ເຕນາຫ ‘‘ສຍໍກຕໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍທິ ພາຫິຣເກຫິ ປຣິກປ຺ປິໂຕ ອຕ຺ຕາ ນາມ ໂກຈິ ອຕ຺ຖິ, ໂສ ຈ ນິຈ຺ໂຈ, ຕສ຺ສ ນິພ຺ພິກາຣຕາຍ, ປຸຣິມຣູປາວິຊຫນໂຕ ກສ຺ສຈິ ວິເສສາຘານສ຺ສ ກາຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ອຫິຕໂຕ ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ, ຫິເຕ ຈ ວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ອຸປເທໂສ ຈ ນິປ຺ປໂຍຊໂນ ສິຍາ ອຕ຺ຕວາທິໂນ. ກຖໍ ວາ ໂສ ອຸປເທໂສ ປວຕ຺ຕີຍຕິ? ວິກາຣາຠາວໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຊຏາກາສສ຺ສ ວິຍ ທານາທິກິຣິຍາ ຫິໍສາທິກິຣິຍາ ຈ ນ ສມ຺ຠວຕິ, ຕຖາ ສຸຂສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຈ ອນຸຠວນພນ຺ໂຘ ເອວ ອຕ຺ຕວາທິໂນ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ກມ຺ມພນ຺ຘາຠາວໂຕ. ຊາຕິອາທີນຎ຺ຈ ອສມ຺ຠວໂຕ ກຸໂຕ ວິໂມກ຺ໂຂ. ອຖ ປນ ‘‘ຘມ຺ມມຕ຺ຕໍ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈວ ວິນສ຺ສຕິ ຈ. ຍສ຺ສ ວເສນາຍໍ ກິຣິຍາໂວຫາໂຣ’’ຕິ ວເທຍ຺ຍ, ເອວມ຺ປິ ປຸຣິມຣູປາວິຊຫເນນ ອວຏ຺ຐິຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມມຕ຺ຕນ຺ຕິ ນ ສກ຺ກາ ສມ຺ຠາເວຕຸໍ. ເຕ ວາ ປນສ຺ສ ຘມ຺ມາ ອວຕ຺ຖາຠູຕາ, ຕໂຕ ອຎ຺ເຎ ວາ ສິຍຸໍ ອນຎ຺ເຎ ວາ. ຍທິ ອຎ຺ເຎ, ນ ຕາຫິ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາຫິປິ ໂກຈິ ວິເສໂສ ອຕ຺ຖິ. ໂຍ ຫິ ກໂຣຕິ ປຏິສໍເວເທຕິ ຈວຕິ ອຸປປຊ຺ຊຕິ ຈາຕິ ອິຈ຺ຉິຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ໂຖ ເອວ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທໂສ. ກິຎ຺ຈ ຘມ຺ມກປ຺ປນາປິ ນິຣຕ຺ຖິກາ ສິຍາ. ອຖ ອນຎ຺ເຎ, ອຸປ຺ປາທວິນາສວນ຺ຕີຫິ ອວຕ຺ຖາຫິ ອນຎ຺ຎສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ຕາສໍ ວິຍ ອຸປ຺ປາທວິນາສສມ຺ຠວໂຕ ກຸໂຕ ນິຈ຺ຈຕາວກາໂສ. ຕາສມ຺ປິ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວິຍ ນິຈ຺ຈຕາປຕ຺ຕີຕິ ພນ຺ຘວິໂມກ຺ຂານໍ ອສມ຺ຠໂວ ເອວາຕິ ນ ຍຸຊ຺ຊເຕວາຍໍ ອຕ຺ຕວາໂທ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຕາ ນາມ ໂກຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ກາຣໂກ ນຕ຺ຖີຕິ ທີເປຕີ’’ຕິ. ປຣໂຕຕິ ‘‘ປຣໍກຕໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິເກ ປຣສ຺ມິໍ ຕິວິເຘປິ ນເຍ. ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ອຘິຈ຺ຈ ຍທິຈ຺ຉາຍ ກິຎ຺ຈິ ກາຣຓໍ ກສ຺ສຈິ ວາ ປຸພ຺ພໍ ວິນາ ສມຸປ຺ປນ຺ນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອກາຣເຓນ ຍທິຈ຺ຉາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ ເອວມາຫາຕິ ເອວໍ ວກ຺ຂມາໂນຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອສ຺ສາຕິ ອເຈລສ຺ສ. ອຍນ຺ຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ໂສເຘນ຺ໂຕຕິ ສຍໍ ວິສຸທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິຕມຕ຺ຖໍ ເອວ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຈ຺ຉາຍ ສຸທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ. ລທ຺ຘິຍາ ‘‘ສຍໍກຕໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ມິຈ຺ຉາຄຫຓສ຺ສ ປຏິເສຘນຕ຺ຖາຍ.

ໂສ ກໂຣຕີຕິ ໂສ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ. ໂສ ປຏິສໍເວທຍຕີຕິ ກາຣກເວທການໍ ອນຎ຺ຎຕ຺ຕທສ຺ສນປຣໍ ເອຕໍ, ນ ປນ ກມ຺ມກິຣິຍາຜລານໍ ປຏິສໍເວທນານໍ ສມານກາລຕາທສ຺ສນປຣໍ. ອິຕີຕິ ນິທສ຺ສນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ໂຂຕິ ອວຘາຣເຓ. ‘‘ໂສ ເອວາ’’ຕິ ທສ຺ສິໂຕ. ອນິຍຕາເທສາ ຫິ ເອເຕ ນິປາຕາ. ອາທິໂຕຕິ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອາທິມ຺ຫິເຍວາ’’ຕິ. ‘‘ສຍໍກຕໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘິຍາ ປເຄວ ‘‘ໂສ ກໂຣຕິ, ໂສ ປຏິສໍເວທຍຕີ’’ຕິ ສຎ຺ຎາຈິຕ຺ຕວິປລ຺ລາສາ ຠວນ຺ຕິ. ສຎ຺ຎາວິປລ຺ລາສໂຕ ຫິ ຈິຕ຺ຕວິປລ຺ລາໂສ, ຈິຕ຺ຕວິປລ຺ລາສໂຕ ທິຏ຺ຐິວິປລ຺ລາໂສ, ເຕນາຫ ‘‘ເອວໍ ສຕິ ປຈ຺ຉາ ສຍໍກຕໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ອຍໍ ລທ຺ຘິ ໂຫຕີ’’ຕິ. ເອວໍ ສຕິ ສຎ຺ຎາຈິຕ຺ຕວິປລ຺ລາສານໍ ພ຺ຣູຫິໂຕ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວໂສ, ຍທິທໍ ‘‘ສຍໍກຕໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘິ. ຕສ຺ມາ ປຏິນິສ຺ສຊ຺ເຊຕຸໍ ປາປກໍ ທິຏ຺ຐິຄຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ສຍໍກຕໍ…ເປ… ເອຕໍ ປເຣຕີ’’ຕິ. ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ ອວິເສສໂຕ ອຕ຺ຖີຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ສສ຺ສຕໍ ສສ຺ສຕຄາຫໍ ທີເປຕິ ປເຣສໍ ປກາເສຕິ, ຕຖາຠູໂຕ ຈ ສສ຺ສຕໍ ທຬ຺ຫຄ຺ຄາຫໍ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ. ຕສ຺ສາຕິ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ. ຕໍ ‘‘ສຍໍກຕໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕໍ ວິປຣີຕທສ຺ສນໍ. ເອຕໍ ສສ຺ສຕຄ຺ຄຫຓໍ. ປເຣຕິ ອຸເປຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ກາຣກຎ຺ຈ…ເປ… ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ເອກເມວ ຄຓ຺ຫນ຺ຕນ຺ຕິ ສຕິປິ ວຕ຺ຖຸເຠເທ ອໂຍນິໂສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊເນນ ເອກເມວ ກຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ຕໍ.

ອິຘ ‘‘ອາທິມ຺ຫິເຍວາ’’ຕິ ປເທ. ‘‘ປຣໍກຕໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘິຍາ ປເຄວາຕິອາທິນາ ເຫຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ໂຍຊນາ – ‘‘ປຣໍກຕໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘິຍາ ປເຄວ ອຎ຺ໂຎ ກໂຣຕິ, ອຎ຺ໂຎ ປຏິສໍເວທຍຕີຕິ ສຎ຺ຎາຈິຕ຺ຕວິປລ຺ລາສາ ຠວນ຺ຕີຕິ ສພ຺ພໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ສຕີຕິ ເອວໍ ມຸທຸເກ ອຸຈ຺ເຉທວິປລ຺ລາເສ ປຐມຸປ຺ປນ຺ເນ ສຕິ ປຈ຺ຉາ ‘‘ປຣໍກຕໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ອຍໍ ລທ຺ຘິ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກາຣໂກຕິ ກມ຺ມສ຺ສ ກາຣໂກ. ເຕນ ກຕນ຺ຕິ ກມ຺ມກາຣເກນ ກຕໍ. ກມ຺ມຸນາ ຫິ ຜລສ຺ສ ໂວຫາໂຣ ອເຠໂທປຈາຣກຕ຺ຕາ. ເອວນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິສຫຄຕາ ເວທນາ ສາຕສຠາວາ ກິເລສປຣິຬາຫາທິນາ ສປຣິສ຺ສຍາ ສອຸປາຍາສາ, ເອວໍ. ‘‘ປເຄວ ອິຕເຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕເວທນາຍ ອຠິຕຸນ຺ນສ຺ສ ວິທ຺ຘສ຺ສ. ‘‘ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂຍເຊຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ຕໍ ໂຍຊນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຣາຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ອຸຈ຺ເຉທນ຺ຕິ ສໂຕ ສຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຈ຺ເຉທໍ ວິນາສໍ, ວິຠວນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອສໂຕ ຫິ ວິນາສາສມ຺ຠວໂຕ ອຕ຺ຖິຠາວນິພນ຺ຘໂນ ອຸຈ຺ເຉໂທ. ຍຖາ ເຫຕຸຜລຠາເວນ ປວຕ຺ຕມານານໍ ສຠາວຘມ຺ມານໍ ສຕິປິ ເອກສນ຺ຕານປຣິຍາປນ຺ນານໍ ຠິນ຺ນສນ຺ຕຕິປຕິເຕຫິ ວິເສເສ ເຫຕຸຜລານໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິນາຠາວຕ຺ຕາ ຠິນ຺ນສນ຺ຕານປຕິຕານໍ ວິຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕເຠທສນ຺ນິຏ຺ຐາເນນ ນານຕ຺ຕນຍສ຺ສ ມິຈ຺ຉາຄຫຓໍ ອຸຈ຺ເຉທາຠິນິເວສສ຺ສ ກາຣຓໍ. ເອວໍ ເຫຕຸຜລຠູຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ວິຊ຺ຊມາເນປິ ສຠາວເຠເທ ເອກສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນຕາຍ ເອກຕ຺ຕນເຍນ ອຈ຺ຈນ຺ຕາເຠທຄຫຓມ຺ປິ ກາຣຓເມວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ປາຬິຍໍ. ສນ຺ຕານວເສນ ຫິ ວຕ຺ຕມາເນສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ຆນວິນິພ຺ໂຠຄາຠາເວນ ເອກຕ຺ຕຄຫຓນິພນ຺ຘໂນ ສຕ຺ຕຄ຺ຄາໂຫ, ສຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖິຠາວຄ຺ຄາຫນິພນ຺ຘໂນ ອຸຈ຺ເຉທຄ຺ຄາໂຫ, ຍາວາຍໍ ອຕ຺ຕາ ນ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ຕາວາຍໍ ວິຊ຺ຊຕິເຍວາຕິ ຄຫຓໂຕ ນິຣຸທຍວິນາໂສ ອິຘ ອຸຈ຺ເຉໂທຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ‘‘ອຸຈ຺ເຉທ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິເສເສນ ນາໂສ ວິນາໂສ, ອຠາໂວ. ໂສ ປນ ມໍສຈກ຺ຂຸປຎ຺ຎາຈກ຺ຂູນໍ ທສ຺ສນປຖາຕິກ຺ກໂມເຍວ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ອທສ຺ສເນ ຫິ ນາສສທ຺ໂທ ໂລເກ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ. ສຠາວວິຄໂມ ສຠາວາປຄໂມ ວິຠໂວ. ໂຍ ຫິ ນິຣຸທຍວິນາເສນ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ນ ໂສ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວນ ຕິຏ຺ຐຕິ.

ເອເຕ ເຕຕິ ວາ ເຍ ອິເມ ຕຍາ ‘‘ສຍໍກຕໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ຈ ປຸຏ຺ເຐນ ມຍາ ‘‘ໂສ ກໂຣຕິ, ໂສ ປຏິສໍເວທຍຕີ’’ຕິອາທິນາ, ‘‘ອຎ຺ໂຎ ກໂຣຕິ, ອຎ຺ໂຎ ປຏິສໍເວທຍຕີ’’ຕິອາທິນາ ຈ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທສງ຺ຂາຕາ ອນ຺ຕາ, ເຕ ອຸໂຠ ອນ຺ເຕຕິ ໂຍຊນາ. ອຖ ວາ ເອເຕ ເຕຕິ ຍຕ຺ຖ ປຸຖູ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍາ ອນຸປຈິຕຎາຓສມ຺ຠາຣຕາຍ ປຣມຄມ຺ຠີຣໍ ສຓ຺ຫໍ ສຸຂຸມໍ ສຸຎ຺ຎຕໍ ອປ຺ປຊານນ຺ຕາ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉເທ ນິມຸຄ຺ຄາ ສີສໍ ອຸກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ວິສຫນ຺ຕິ, ເອເຕ ເຕ ອຸໂຠ ອນ຺ເຕ ອນຸປຄມ຺ມາຕິ ໂຍຊນາ. ເທເສຕີຕິ ປຐມໍ ຕາວ ອນຎ຺ຎສາຘາຣເຓ ປຏິປຕ຺ຕິຘມ຺ເມ ຎາຓານຸຠາເວນ ມຊ຺ຌິມາຍ ປຏິປທາຍ ຐິໂຕ, ກຣຸຓານຸຠາເວນ ເທສນາຘມ຺ເມ ມຊ຺ຌິມາຍ ປຏິປທາຍ ຐິໂຕ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ. ເອຕ຺ຖ ຫີຕິ ຫິ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ກາຣຓໂຕ…ເປ… ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ຕສ຺ມາ ມຊ຺ຌິມາຍ ປຏິປທາຍ ຐິໂຕ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີຕິ ໂຍຊນາ. ກາຣຓໂຕ ຜລໍ ທີປິຕນ຺ຕິ ໂຍຊນາ, ອຠິເຘຍ຺ຍານຸຣູປຎ຺ຫິ ລິງ຺ຄວຈນານິ ໂຫນ຺ຕິ. ອສ຺ສາຕິ ຜລສ຺ສ. ນ ໂກຈິ ກາຣໂກ ວາ ເວທໂກ ວາ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ເຫຕຸຜລມຕ຺ຕຕາທສ຺ສນໂຕ ເກວລໍ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘຄຫຓໂຕຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ‘‘ເອເຕ ເຕ, ກສ຺ສປ…ເປ… ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ນິໂຣໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕເກນ ຕາວ ປເທນ. ເສສປຎ຺ຫາຕິ ‘‘ສຍໍກຕຎ຺ຈ ປຣໍກຕຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິກາ ເສສາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຎ຺ຫາ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ, ໂຠ ໂຄຕມ, ນຕ຺ຖິ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ປຎ຺ໂຫ ປາຬິຍໍ ສຣູເປເນວ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ ນ ອຸທ຺ຘໂຕ. ປຏິເສຘິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕຕິຍປຎ຺ໂຫ, ຕາວ ປຐມທຸຕິຍປຎ຺ຫປຏິກ຺ເຂເປເນວ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ, ໂສ ຫິ ປຎ຺ໂຫ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປຏິກ຺ເຂເປນ ເອກຊ຺ຌໍ ປຏິກ຺ເຂເປນ ຈ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸໂຠ…ເປ… ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ສ ອຕ຺ຕາ ກາຣໂກ ເວທໂກ ວາ ອິຈ຺ຉິໂຕ, ເຕນ ວິປຣິຓາມຘມ຺ໂມ ອຕ຺ຕາ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຈ ສຕິ ອນຸປຸພ຺ພຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ຣູປາທິຘມ຺ມານໍ ວິຍ, ສຸຂາທິຘມ຺ມານໍ ວິຍ ຈສ຺ສ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ອຸປ຺ປາທວນ຺ຕຕາ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຸປ຺ປາເທ ຈ ສຕິ ອວສ຺ສໍຠາວີ ນິໂຣໂຘຕິ ອນວກາສາ ນິຈ຺ຈຕາຕິ. ຕສ຺ສ ‘‘ສຍໍກຕ’’ນ຺ຕິ ປຐມປຎ຺ຫປຏິກ຺ເຂໂປ ປຈ຺ຉາ ເຈ ອຕ຺ຕໂນ ນິຣຸຬ຺ຫສ຺ສ ສມຸທໂຍ ໂຫຕີຕິ ປຸພ຺ເພ ວິຍ ອເນນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ປຸພ຺ເພ ວິຍ ວາ ປຈ຺ຉາປິ. ເສສປຎ຺ຫາຕິ ຕຕິຍປຎ຺ຫາທໂຍ. ຕຕິຍປຎ຺ໂຫ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ ເອວຎ຺ຈ ຕຕິຍປຎ຺ໂຫ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ເວທິຕພ຺ໂພ – ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິອາທິນາ ສຕຕໍ ສມິຕໍ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕສ຺ສ ທີປເນນ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນຕາ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາ, ຕໂຕ ເອວ ຕສ຺ສ ອຊານນຎ຺ຈ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ເອວເມຕສ຺ສ ເກວລສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ສມຸທໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໓໙-໔໐; ມຫາວ. ໑; ອຸທາ. ໑).

ຍໍ ປຣິວາສໍ ສມາທິຍິຕ຺ວາ ປຣິວສຕີຕິ ໂຍຊນາ. ວຈນສິລິຏ຺ຐຕາວເສນາຕິ ‘‘ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ລເຠຍ຺ຍໍ ອຸປສມ຺ປທ’’ນ຺ຕິ ຍາຈນ຺ເຕນ ເຕນ ວຸຕ຺ຕວຈນສິລິຏ຺ຐຕາວເສນ. ຄາມປ຺ປເວສນາທີນີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນາຕິທິວາປຏິກ຺ກມນໍ, ນເວສິຍາທິໂຄຈຣຕາ, ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ກິຈ຺ເຈສຸ ທກ຺ຂຕາທິ, ອຸທ຺ເທສາທີສຸ ຕິພ຺ພຈ຺ຉນ຺ທຕາ, ຕິຕ຺ຖິຍານໍ ອວຓ຺ຓຠຓເນ ອຕ຺ຕມນຕາ, ພຸທ຺ຘາທີນໍ ອວຓ຺ຓຠຓເນ ອນຕ຺ຕມນຕາ, ຕິຕ຺ຖິຍານໍ ວຓ຺ຓຠຓເນ ອນຕ຺ຕມນຕາ, ພຸທ຺ຘາທີນໍ ວຓ຺ຓຠຓເນ ອຕ຺ຕມນຕາຕິ (ມຫາວ. ໘໗) ອິເມສໍ ສງ຺ຄໂຫ. ອຏ຺ຐ ວຕ຺ຕານີຕິ ອິມານິ ອຏ຺ຐ ຕິຕ຺ຖິຍວຕ຺ຕານິ ປູເຣນ຺ເຕນ. ເອຕ຺ຖ ຈ ນາຕິກາເລນ ຄາມປ຺ປເວສນາ ຕຕ຺ຖ ວິສຸທ຺ຘກາຍວຈີສມາຈາເຣນ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ນາຕິທິວາປຏິກ຺ກມນນ຺ຕິ ອິທເມກໍ ວຕ຺ຕໍ.

ອຍເມຕ຺ຖ ປາໂຐຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ກສ຺ສປສຸຕ຺ເຕ ອຍໍ ປາໂຐ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖາຕິ ສີຫນາທສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໔໐໒-໔໐໓). ຆໍສິຕ຺ວາ ໂກຏ຺ເຏຕ຺ວາຕິ ຍຖາ ສຸວຓ຺ຓໍ ນິຆໍສິຕ຺ວາ ອຘິກຣຓິຍາ ໂກຏ຺ເຏຕ຺ວາ ນິທ຺ໂທສເມວ ຄຍ຺ຫຕິ, ເອວໍ ປຣິວາສວຕ຺ຕຈຣເຓນ ຆໍສິຕ຺ວາ ສຸທ຺ຘຠາວວີມໍສເນນ ໂກຏ຺ເຏຕ຺ວາ ສຸທ຺ໂຘ ເອວ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍປຸພ຺ໂພ ອິຘ ຄຍ຺ຫຕິ. ຕິພ຺ພຈ຺ຉນ຺ທຕນ຺ຕິ ສາສນໍ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາເສ ຕິພ຺ພຈ຺ຉນ຺ທຕໍ ທຬ຺ຫຕຣາຠິຣຸຈິຕໍ. ອຎ຺ຎຕຣໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອາມນ຺ເຕສີຕິ ນາມໂຄຕ຺ເຕນ ອປາກຏໍ ເອກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອາຓາເປສິ ເອຫິຠິກ຺ຂຸອຸປສມ຺ປທາຍ ອຸປນິສ຺ສຍາຠາວໂຕ. ຄເຓ ນິສີທິຕ຺ວາຕິ ຠິກ຺ຂູ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕິເກ ປຕ຺ຕາສນວເສນ ຄເຓ ນິສີທິຕ຺ວາ.

ອເຈລກສ຺ສປສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ຕິມ຺ພຣຸກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໘. ຍສ຺ມາ ຕິມ຺ພຣຸໂກ ‘‘ເວທນາ ອຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຕາວ ເວທຍຕີ’’ຕິ ເອວໍລທ຺ຘິໂກ, ຕສ຺ມາ ຕາຍ ລທ຺ຘິຍາ ‘‘ສຍໍກຕໍ ສຸຂທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ວທຕິ, ຕໍ ປຏິສໍຫຣິຕຸໍ ຠຄວາ ‘‘ສາ ເວທນາ’’ຕິອາທິໍ ອໂວຈ. ເຕນາຫ ‘‘ສາ ເວທນາຕິອາທິ ສຍໍກຕໍ ສຸຂທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ລທ຺ຘິຍາ ນິເສຘນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖາປີຕິ ອິມສ຺ມິມ຺ປິ ສຸຕ຺ເຕ. ຕຕ຺ຣາຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສາ ເວທນາ…ເປ… ສຸຂທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ, ຕສ຺ມິໍ ປາເຐ. ອາທິມ຺ຫິເຍວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມວຈເນນ ‘‘ອາທິໂຕ’’ຕິ ໂຕ-ສທ຺ໂທ ນ ນິສ຺ສກ຺ກວຈເນ. ເອວ-ກາເຣນ ໂຂ-ສທ຺ໂທ ອວຘາຣເຓຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ອນນ຺ຕຣສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຕຕ຺ຖ ປນ ‘‘ເວທນາໂຕ ອຎ຺ໂຎ ອຕ຺ຕາ, ເວທນາຍ ກາຣໂກ’’ຕິ ລທ຺ຘິກສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ ວາໂທ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ, ອິຘ ‘‘ເວທນາ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອວໍລທ຺ຘິກສ຺ສາຕິ ອຍເມວ ວິເສໂສ. ເຕນາຫ ‘‘ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ເວທນາຍ ເອວ ເວທນາ ກຕາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ. ອິມິສ຺ສາຕິ ຍາຍ ເວທນາຍ ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ກຕໍ, ອິມິສ຺ສາ. ປຸພ຺ເພປີຕິ ສສ຺ສຕາກາຣໂຕ ປຸພ຺ເພປິ. ປຸຣິມຎ຺ຫິ ອຕ຺ຖນ຺ຕິ ອນນ຺ຕຣສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖໍ. ອຏ຺ຐກຖາຍນ຺ຕິ ໂປຣາຓຏ຺ຐກຖາຍໍ. ຕນ຺ຕິ ປຸຣິມສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ. ອສ຺ສາຕິ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ. ຍສ຺ມາ ຕິມ຺ພຣຸໂກ ‘‘ເວທນາວ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຫໍ ສາ ເວທນາ…ເປ… ນ ວທາມີ’’ຕິ.

ອຎ຺ຎາ ເວທນາຕິອາທີສຸປິ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ອນນ຺ຕຣສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ກາຣກເວທນາຕິ ກຕ຺ຕຸຠູຕເວທນາ. ເວທນາສຸຂທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ເວທນາຠູຕສຸຂທຸກ຺ຂໍ ກຖິຕໍ, ນ ວຏ຺ຏສຸຂທຸກ຺ຂໍ. ‘‘ວິປາກສຸຂທຸກ຺ຂເມວ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຍໍກຕໍ ສຸຂໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໂຕ.

ຕິມ຺ພຣຸກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ພາລປຓ຺ຑິຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໙. ອວິຊ຺ຊາ ນີວຣຓາ ຠວາທິ-ອາທີນວສ຺ສ ນິວາຣິຕປຏິຈ຺ຉາທິກາ ເອຕສ຺ສາຕິ ອວິຊ຺ຊານີວຣໂຓ, ອວິຊ຺ຊາຍ ນິວຸໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອວິຊ຺ຊາຍ ນິວາຣິຕສ຺ສາ’’ຕິ. ອຍໍ ກາໂຍຕິ ພາລສ຺ສ ອປ຺ປຫີນກິເລສສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ຣກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ ອວິຊ຺ຊາຍ ປຏິຈ຺ຉາທິຕາທີນເວ ອຍາຖາວທສ຺ສນວເສນ ຕຓ຺ຫາຍ ປຏິລທ຺ຘຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຕໍຕໍຠວູປຄາ ສງ຺ຂາຣາ ສງ຺ຂຣີຍນ຺ຕິ. ເຕຫິ ຈ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອຍຎ຺ຈ ອວິຊ຺ຊາຍ ກາໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕຕິ. ອສ຺ສາຕິ ພາລສ຺ສ. ອຍໍ ອຕ຺ໂຖຕິ ‘‘ອຍໍ ກາໂຍ ນາມຣູປນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ທີເປຕພ຺ໂພ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘສຬາຍຕນສງ຺ຄຫໂຕ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ. ເອວເມຕໍ ທ຺ວຍນ຺ຕິ ເອວໍ ອວິຊ຺ຊາຍ ນິວາຣິຕຕ຺ຕາ, ຕຓ຺ຫາຍ ຈ ສໍຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອວໍ ສປຣສນ຺ຕານຄຕສວິຎ຺ຎາຓກກາຍສງ຺ຂາຕໍ ທ຺ວຍໍ ໂຫຕິ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖາຕິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເຣສຸ. ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕິຓ຺ຓໍ ສງ຺ຄຕິ ຜສ຺ໂສ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔, ໔໐໐; ໓.໔໒໑, ໔໒໕-໔໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໔໓-໔໕; ໔.໖໐-໖໑; ກຖາ. ໔໖໕, ໔໖໗) ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣາຍຕນານິ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຈກ຺ຂຸຣູປາທິທ຺ວຍານິ ປຏິຈ຺ຈ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສາທໂຍ ວຸຕ຺ຕາ, ອິຘ ປນ ອຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຉ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣາຍຕນານິ ປຏິຈ຺ຈ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສາທໂຍ ວຸຕ຺ຕາ ‘‘ທ຺ວຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ຜສ຺ໂສ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ມຫາທ຺ວຍໍ ນາມ ກິເຣຕໍ ອນວເສສໂຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣາຍຕນານໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣານິ ອາຍຕນານີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ຫິ ສຬາຍຕນານິ ສງ຺ຄຫິຕາເນວ. ຜສ຺ສກາຣຓານີຕິ ຜສ຺ສປວຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈຍານິ. ເຍຫີຕິ ເຫຕຸທສ຺ສນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຍຫິ ກາຣຓຠູເຕຫີ’’ຕິ. ຜສ຺ໂສ ເອວ ຜຸສນກິຈ຺ໂຈ, ນ ຜສ຺ສາຍຕນານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຜສ຺ເສນ ຜຸຏ຺ໂຐ’’ຕິ. ປຣິປຸຓ຺ຓວເສນາຕິ ອເວກລ຺ລວເສນ. ອປຣິປຸຓ຺ຓາຍຕນານໍ ຫີນານິ ຜສ຺ສສ຺ສ ກາຣຓານິ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສໍ ວິຍາຕິ ‘‘ເອເຕສໍ ວາ ອຎ຺ຎຕເຣນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາຍນິພ຺ພຕ຺ຕນາທິມ຺ຫີຕິ ສວິຎ຺ຎາຓກສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໍ ກາຍນິພ຺ພຕ຺ຕນໍ, ກາໂຍ ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ ເອເຕນາຕິ ກາຍນິພ຺ພຕ຺ຕນໍ, ກິເລສາຠິສງ຺ຂາຣາ. ອາທິສທ຺ເທນ ຜສ຺ສສຬາຍຕນາທິສງ຺ຄໂຫ. ອຘິກໍ ປຍສຕິ ປຍຸຎ຺ຊຕິ ເອເຕນາຕິ ອຘິປ຺ປຍາໂສ, ວິເສສກາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຘິກປໂຍໂຄ’’ຕິ.

ຠຄວາ ອມ຺ຫາກໍ ອຸປ຺ປາທກຠາເວນ ມູລຠາເວນ ຠຄວໍມູລກາ. ອິເມ ຘມ຺ມາຕິ ອິເມ ກາຣຓຘມ຺ມາ. ເຍຫິ ມຍໍ ພາລປຓ຺ຑິຕານໍ ສມາເນປິ ກາຍນິພ຺ພຕ຺ຕນາທິມ຺ຫິ ວິເສສໍ ຊາເນຍ຺ຍາມ, ເຕນາຫ ‘‘ປຸພ຺ເພ ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ອຸປ຺ປາທິຕາ’’ຕິອາທິ. ອາຊານາມາຕິ ອຠິມຸຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຊານາມ. ປຏິວິຊ຺ຌາມາຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ, ອຘິຄຈ຺ຉາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເນຕາຕິ ອມ຺ຫາກໍ ສນ຺ຕາເນ ປາເປຕາ. ວິເນຕາຕິ ຍຖາ ອລມຣິຍຎາຓທສ຺ສນວິເສໂສ ໂຫຕິ, ເອວໍ ວິເສສໂຕ ເນຕາ, ຕທງ຺ຄວິນຍາທິວເສນ ວາ ວິເນຕາ. ອນຸເນຕາຕິ ອນຸຣູປໍ ເນຕາ. ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ຍຖາຘມ຺ມປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ປຎ຺ຎາປິຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ອນຸຣູປໂຕ ທສ຺ສນໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຍຖາສຠາວໂຕ …ເປ… ທສ຺ເສຕາ’’ຕິ. ອາປາຖໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ຠຄວາ ປຏິສຣຓໍ ສໂມສຣຓຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຠຄວໍປຏິສຣຓາ ຘມ຺ມາ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕຸຠູມກຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ປຏິສຣຕິ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ປຏິສຣຓໍ, ຕສ຺ມາ ປຏິວິຊ຺ຌນວເສນ ຠຄວາ ປຏິສຣຓໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ຠຄວໍປຏິສຣຓາ. ເຕນາຫ ‘‘ອປິ ຈາ’’ຕິອາທິ. ຜສ຺ໂສ ອາຄຈ຺ຉຕີຕິ ປຏິວິຊ຺ຌນກວເສນ ຜສ຺ໂສ ຎາຓສ຺ສ ອາປາຖໍ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ອາປາຖໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕເຍວ ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ‘‘ອຫໍ ກິນ຺ນາໂມ’’ຕິ ນາມໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ວິຍ, ຠຄວາ ຈສ຺ສ ນາມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຫໍ ຠຄວາ’’ຕິອາທິ. ອຸປຏ຺ຐາຕູຕິ ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາຕຸ. ຠຄວນ຺ຕໍເຍວ ປຏິຠາຕູຕິ ຠຄວໂຕ ເອວ ຠາໂຄ ໂຫຕຸ, ຠຄວາວ ນໍ ອຕ຺ຕໂນ ຠາຄໍ ກຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຠຄວໂຕ ຠາໂຄ ຍທິທໍ ຘມ຺ມສ຺ສ ອກ຺ຂານໍ, ອມ຺ຫາກໍ ປນ ສວນໍ ຠາໂຄຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອວຎ຺ຫິ ສທ຺ທລກ຺ຂເຓນ ສເມຕິ. ເກຈິ ປນ ປຏິຠາຕູຕິ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ ຎາເຓນ ທິສ຺ສຕຸ ເທສີຍຕູຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຸມ຺ເຫເຍວ ໂນ ກເຖຕ຺ວາ ເທຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ພາລສ຺ສ ປຓ຺ຑິຕສ຺ສ ຈ ກາຍສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ອວິຊ຺ຊາ ຈ ຕຓ຺ຫາ ຈ. ເຕນາຫ ‘‘ກມ຺ມໍ…ເປ… ນິຣຸທ຺ຘາ’’ຕິ. ຊວາເປຕ຺ວາຕິ ຄຫິຕຊວນໍ ກຕ຺ວາ, ຍຖາ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອາກຑ຺ຒິຕຸໍ ສມຕ຺ຖໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ກຕ຺ວາ. ຍທິ ນິຣຸທ຺ຘາ, ກຖໍ ອປ຺ປຫີນາຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍຖາ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຠວຕິ ຫິ ຕໍສທິເສປິ ຕພ຺ໂພຫາໂຣ ຍຖາ ‘‘ສາ ເອວ ຕິຕ຺ຕິຣີ, ຕາເນວ ໂອສຘານິ, ຕສ຺ເສວ ກມ຺ມສ຺ສ ວິປາກາວເສເສນາ’’ຕິ ຈ. ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍາຕິ ຕທຕ຺ຖວິເສສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຂຍຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ. ປຏິສນ຺ຘິກາຍນ຺ຕິ ປຏິສນ຺ຘິຄຫຓປຸພ຺ພກໍ ກາຍໍ. ປາຬິຍໍ ‘‘ພາເລນາ’’ຕິ ກຣຓວຈນໍ ນິສ຺ສກ຺ເກຕິ ອາຫ ‘‘ພາລໂຕ’’ຕິ. ຠາວິນາ ສຫ ປຏິສນ຺ຘິນາ ສປ຺ປຏິສນ຺ຘິໂກ. ໂຍ ປນ ເອກນ຺ຕໂຕ ເຕນຕ຺ຕຠາເວນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕຸໍ ຠພ຺ໂພ, ໂສ ຠາວິນາ ປຏິສນ຺ຘິນາ ‘‘ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິໂກ’’ຕິ, ຕໂຕ ວິເສສນຕ຺ຖໍ ‘‘ສປ຺ປຏິສນ຺ຘິໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂສ ຈ ຍາວ ອຣິຍຠູມິໍ ນ ໂອກ຺ກມຕິ, ຕາວ ພາລຘມ຺ມສມງ຺ຄີ ເອວາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ສພ຺ໂພປິ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ພາໂລ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິໂກ ຂີຓາສໂວ ປຓ຺ຑິໂຕ’’ຕິ ຂີຓາສວ-ສທ຺ເທນ ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິໂກ ວິເສສິໂຕ. ຍທິ ເອວໍ ເສກ຺ຂາ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂສຕາປນ຺ນາ’’ຕິອາທິ. ເຕ ຫິ ສິຂາປຕ຺ຕປຓ຺ຑິຈ຺ຈຠາວລກ຺ຂຓາຠາວໂຕ ປຓ຺ຑິຕາຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ຂີຓາສວາ ວິຍ, ພລວຕຣານໍ ປນ ພາລຘມ຺ມານໍ ປຫີນຕ຺ຕາ ພາລາຕິປິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ວິຍ. ຠຊິຍມານາ ປນ ຈຕຸສຈ຺ຈສມ຺ປຏິເວຘໍ ອຸປາທາຍ ປຓ຺ຑິຕປກ຺ຂໍ ຠຊນ຺ຕິ, ນ ພາລປກ຺ຂໍ ວຸຕ຺ຕກາຣເຓນາຕິ.

ພາລປຓ຺ຑິຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ປຈ຺ຈຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໐. ສພ຺ພມ຺ປິ ສງ຺ຂຕໍ ອປ຺ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມປິ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມໍ ອຸປາທາຍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຕຖາ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ໂມປິ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຸປາທາຍ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມຕິ ຍຖາຣຫໍ ຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຕາ. ເຍສໍ ວິເນຍ຺ຍານໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທເທສນາເຍວ ສຸໂພຘໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ເຕສໍ ວເສນ ສຸຏ຺ຐຸ ວິຠາຄໍ ກຕ຺ວາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ເທສິໂຕ. ເຍສໍ ປນ ວິເນຍ຺ຍານໍ ຕທຸຠຍສ຺ມິໍ ວິຠຊ຺ຊ ສຸເຕ ເອວ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ໂຫຕິ, ເຕ ສນ຺ຘາຍ ຠຄວາ ຕທຸຠຍໍ ວິຠຊ຺ຊ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຎ຺ຈ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ເທເສສ຺ສາມິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ເນ ຈ ຘມ຺ເມ’’ຕິ ອິມໍ ເທສນໍ ອາຣຠີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ສຕ຺ຖາ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ຠາໂວ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕໍ, ປຈ຺ຈຍນິພ຺ພຕ຺ຕຕາ. ອສຠາວຘມ຺ເມ ນ ລພ຺ຠຕີຕິ ‘‘ສຠາວຘມ຺ເມ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນນຸ ຈ ຊາຕິ ຊຣາ ມຣຓຎ຺ຈ ສຠາວຘມ຺ໂມ ນ ໂຫຕິ, ເຍສໍ ປນ ຂນ຺ຘານໍ ຊາຕິ ຊຣາ ມຣຓຎ຺ຈ, ເຕ ເອວ ສຠາວຘມ຺ມາ, ອຖ ກສ຺ມາ ເທສນາຍ ເຕ ຄຫິຕາຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ, ຊາຕິ ຊຣາ ມຣຓຎ຺ຫິ ປຈ຺ຈຍນິພ຺ພຕ຺ຕານໍ ສຠາວຘມ຺ມານໍ ວິກາຣມຕ຺ຕໍ, ນຎ຺ເຎສໍ, ຕສ຺ມາ ເຕ ຄຫິຕາຕິ. ອຸປ຺ປາທາ ວາ ຕຖາຄຕານນ຺ຕິ ນ ວິເນຍ຺ຍປຸຄ຺ຄລານໍ ມຄ຺ຄຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິ ວິຍ ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຕຖາຄຕຸປ຺ປາທາຍຕ຺ຕາ, ອຖ ໂຂ ສາ ຕຖາຄຕານໍ ອຸປ຺ປາເທປິ ອນຸປ຺ປາເທປິ ໂຫຕິເຍວ. ຕສ຺ມາ ສາ ກາມໍ ອສງ຺ຂຕາ ວິຍ ຘາຕຸ ນ ນິຈ຺ຈາ, ຕຖາປິ ‘‘ສພ຺ພກາລິກາ’’ຕິ ເອເຕນ ຊາຕິປຈ຺ຈຍໂຕ ຊຣາມຣຓຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຊາຕິເຍວ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ. ຊາຕິປຈ຺ຈຍາຕິ ຈ ຊາຕິສງ຺ຂາຕປຈ຺ຈຍາ. ເຫຕຸມ຺ຫິ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ. ຐິຕາວ ສາ ຘາຕຸ, ຍາຍໍ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ ຊາຕິຍາ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຕາ ຕສ຺ສ ພ຺ຍຠິຈາຣາຠາວໂຕ. ອິທານິ ນ ກທາຈິ ຊາຕິ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕິ ໂຫຕິເຍວາຕິ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາເວ ນິຍເມຕິ. ອຸຠເຍນປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ຍຕ຺ຖ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ອວສ຺ສໍຠາວິຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ຐິຕາວ ສາ ຘາຕູ’’ຕິ. ທ຺ວີຫິ ປເທຫິ. ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີຕິ ຍສ຺ສ ວເສນ ຘມ຺ມານໍ ຐິຕິ, ສາ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕຕາ. ຘມ຺ເມຕິ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ເນ ຘມ຺ເມ. ນິຍເມຕິ ວິເສເສຕິ. ເຫຕຸຄຕວິເສສສມາໂຍໂຄ ຫິ ເຫຕຸຜລສ຺ສ ເອວໍ ຘມ຺ມຕານິຍາໂມ ເອວາຕິ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ຐິຕາວ ສາ ຘາຕູຕິ ຍາຍໍ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ ‘‘ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ, ເອສາ ຘາຕຸ ເອສ ສຠາໂວ. ຕຖາຄຕານໍ ອຸປ຺ປາທໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຸທ຺ຘຎ຺ຈ ອປ຺ປຏິວິຊ຺ຌິຍມາໂນ, ມຊ຺ເຌ ຈ ປຏິວິຊ຺ຌິຍມາໂນ ນ ຕຖາຄເຕຫິ ອຸປ຺ປາທິໂຕ, ອຖ ໂຂ ສມ຺ຠວນ຺ຕສ຺ສ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ສພ຺ພກາລໍ ຊາຕິປຈ຺ຈຍໂຕ ສມ຺ຠໂວຕິ ຐິຕາວ ສາ ຘາຕຸ, ເກວລໍ ປນ ສຍມ຺ຠຸຎາເຓນ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌນໂຕ ‘‘ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ຕຖາຄເຕນ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ປເວທນໂຕ ຈ ຕຖາຄໂຕ ‘‘ຘມ຺ມສາມີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ອປຸພ຺ພສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນໂຕ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຐິຕາວ ສາ ຘາຕູ’’ຕິ. ສາ ເອວ ‘‘ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິປລ຺ລາສາຠາວໂຕ ເອວໍ ອວພຸຊ຺ຌມານສ຺ສ ເອຕສ຺ສ ສຠາວສ຺ສ, ເຫຕຸໂນ ວາ ຕເຖວ ຠາວໂຕ ຐິຕຕາຕິ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕຕາ, ຊາຕິ ວາ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ອຸປ຺ປາທຏ຺ຐິຕິ ປວຕ຺ຕອາຍູຫນ-ສໍໂຍຄ-ປລິໂພຘ-ສມຸທຍ-ເຫຕຸປຈ຺ຈຍຏ຺ຐິຕີຕິ ຕທຸປ຺ປາທາທິຠາເວນສ຺ສາ ຐິຕຕາ ‘‘ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕຕາ’’ຕິ ຜລໍ ປຕິ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ເຫຕຸເມວ ວທຕິ. ຘາຣີຍຕິ ປຈ຺ຈເຍຫີຕິ ວາ ຘມ຺ໂມ, ຕິຏ຺ຐຕິ ຕຕ຺ຖ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ຜລນ຺ຕິ ຐິຕິ, ຘມ຺ມສ຺ສ ຐິຕິ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິ. ຘມ຺ໂມຕິ ວາ ກາຣຓໍ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ຜລສ຺ສ ຘາຣຓໂຕ, ຕສ຺ສ ຐິຕິ ສຠາໂວ, ຘມ຺ມໂຕ ຈ ອຎ຺ໂຎ ສຠາໂວ ນຕ຺ຖີຕິ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິ, ປຈ຺ຈໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ປຎ຺ຎາ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ປຏິ. ມ. ມາຕິກາ ໔). ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິ ເອວ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕຕາ. ສາ ເອວ ຘາຕຸ ‘‘ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ສຠາວສ຺ສ, ເຫຕຸໂນ ວາ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕາຠາວໂຕ, ‘‘ນ ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍມານສ຺ສ ຈ ຕພ຺ຠາວາຠາວໂຕ ນິຍາມຕາ ວວຕ຺ຖິຕຠາໂວຕິ ຘມ຺ມນິຍາມຕາ. ຜລສ຺ສ ວາ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ຊາຕິຍາ ສຕິ ສມ຺ຠໂວ ຘມ຺ເມ ເຫຕຸມ຺ຫິ ຐິຕຕາຕິ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕຕາ, ອສຕິ ອສມ຺ຠໂວ ຘມ຺ມນິຍາມຕາຕິ ເອວໍ ຜເລນ ເຫຕຸໍ ວິຠາເວຕິ, ຕໍ ‘‘ຐິຕາວ ສາ ຘາຕູ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິເມສໍ ຊຣາມຣຓາທີນໍ ປຈ຺ຈຍຕາສງ຺ຂາຕໍ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕໍ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣເຓນ ອຠິມຸຂໍ ພຸຊ຺ຌຕິ ຍາຖາວໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌຕິ, ຕໂຕ ເອວ ອຠິສເມຕິ ອຠິມຸຂໍ ສມາຄຈ຺ຉຕິ, ອາທິໂຕ ກເຖນ຺ໂຕ ອາຈິກ຺ຂຕິ, ອຸທ຺ທິສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕເມວ ອຸທ຺ເທສໍ ປຣິໂຍສາເປນ຺ໂຕ ເທເສຕິ. ຍຖາອຸທ຺ທິຏ຺ຐມຕ຺ຕໍ ນິທ຺ທິສນວເສນ ປກາເຣຫິ ຎາເປນ຺ໂຕ ປຎ຺ຎາເປຕິ. ປກາເຣຫິ ເອວ ປຕິຏ຺ຐເປນ຺ໂຕ ປຏ຺ຐເປຕິ. ຍຖານິທ຺ທິຏ຺ຐໍ ປຏິນິທ຺ເທສວເສນ ວິວຣຕິ ວິຠຊຕິ. ວິວຏຎ຺ຫິ ວິຠຕ຺ຕຎ຺ຈ ອຕ຺ຖໍ ເຫຕູທາຫຣຓທສ຺ສເນຫິ ປາກຏໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຸຕ຺ຕານີກໂຣຕິ. ອຸຕ຺ຕານີກໂຣນ຺ໂຕ ຕຖາ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠູຕໍ ກຕ຺ວາ ນິຄມນວເສນ ປສ຺ສຖາຕິ ຈາຫ.

ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິອາທີສູຕິ ຊາຕິອາທີນໍ ຊຣາມຣຓປຈ຺ຈຍຠາເວສຸ. ເຕຫິ ເຕຫິ ປຈ຺ຈເຍຫີຕິ ຍາວຕເກຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ຍໍ ຜລໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາຣຫໍ, ອວິກເລຫິ ເຕເຫວ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ນ ອູນາຘິເກຫີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອນູນາຘິເກເຫວາ’’ຕິ. ຍຖາ ຕໍ ຈກ຺ຂຸຣູປາໂລກມນສິກາເຣຫິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ສມ຺ຠໂວຕິ. ເຕນ ຕໍຕໍຜລນິປ຺ຜາທເນ ຕສ຺ສາ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຍາ ຕປ຺ປກາຣຕາ ຕຖຕາຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສາມຄ຺ຄິນ຺ຕິ ສໂມຘານໍ, ສມວາຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອສມ຺ຠວາຠາວໂຕຕິ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຕຖາວິຘປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຍຎ຺ຫິ ສຕິປິ ຜລສ຺ສ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊເນ ຕສ຺ສາວິຕຖຕາ ສິຍາ. ອຎ຺ຎຘມ຺ມປຈ຺ຈເຍຫີຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຜລຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈເຍຫິ. ອຎ຺ຎຘມ຺ມານຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕຕິ ຕໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຜລຘມ຺ມສ຺ສ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ນ ຫິ ກທາຈິ ຈກ຺ຂຸຣູປາໂລກມນສິກາເຣຫິ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ ອຕ຺ຖິ. ຍທິ ສິຍາ, ຕສ຺ສາ ສາມຄ຺ຄິຍາ ອຎ຺ຎຖຕາ ນາມ ສິຍາ, ນ ເຈຕໍ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ອນຎ຺ຎຖຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຈຍໂຕຕິ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ປຈ຺ຈຍສມູຫໂຕຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ ເອວ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາຕິ ຕາ-ສທ຺ເທນ ປທໍ ວຑ຺ຒິຕໍ ຍຖາ ‘‘ເທໂວເຍວ ເທວຕາ’’ຕິ, ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍານໍ ສມູໂຫ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາຕິ ສມູຫຕ຺ໂຖ ຕາສທ຺ໂທ ຍຖາ ‘‘ຊນານໍ ສມູໂຫ ຊນຕາ’’ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ລກ຺ຂຓໍ ປເນຕ຺ຖ ສທ຺ທສຕ຺ຖໂຕ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ນ ນິຈ຺ຈໍ ສສ຺ສຕນ຺ຕິ ອນິຈ຺ຈໍ. ຊຣາມຣຓໍ ນ ອນິຈ຺ຈໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ວິກາຣຠາວໂຕ ອນິປ຺ຜນ຺ນຕ຺ຕາ, ຕຖາປິ ‘‘ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອສ ນໂຍ ສງ຺ຂຕາທີສຸປິ. ສມາຄນ຺ຕ຺ວາ ກຕໍ ສຫິເຕເຫວ ປຈ຺ຈເຍຫິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕພ຺ພໂຕ ຍຖາສຠາວໍ ສເມຈ຺ຈ ສມ຺ຠຸຍ຺ຍ ປຈ຺ຈເຍຫິ ກຕນ຺ຕິ ສງ຺ຂຕໍ. ປຈ຺ຈຍາຣຫໍ ປຈ຺ຈຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ນ ວິນາ ເຕນ ສຫິຕສເມຕເມວ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຈ຺ຈເຍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ. ຂຍສຠາວນ຺ຕິ ຠິຊ຺ຊນສຠາວໍ. ວິຄຈ຺ຉນກສຠາວນ຺ຕິ ສກຠາວໂຕ ອປຄຈ຺ຉນກສຠາວໍ. ວິຣຊ຺ຊນກສຠາວນ຺ຕິ ປລຸຊ຺ຊນກສຠາວໍ. ນິຣຸຊ຺ຌນກສຠາວນ຺ຕິ ຂຓຠງ຺ຄວເສນ ປຠງ຺ຄຸສຠາວໍ. ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ຊຣາຍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ຊນກປ຺ປຈ຺ຈຍານໍ ກມ຺ມາທີນໍ. ກິຈ຺ຈານຸຠາວກ຺ຂເຓຕິ ເອຕ຺ຖ ກິຈ຺ຈານຸຠາໂວ ນາມ ຍຖາ ປວຕ຺ຕມາເນ ປຈ຺ຈເຍ ຕສ຺ສ ຜລໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕຖາ ປວຕ຺ຕິ, ເອວໍ ສນ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕນກ຺ຂເຓ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍສ຺ມິໍ ຂເຓ ປຈ຺ຈໂຍ ອຕ຺ຕໂນ ຜລຸປ຺ປາທນໍ ປຕິ ພ຺ຍາວໂຏ ນາມ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ມິໍ ຂເຓ ເຍ ຘມ຺ມາ ຣູປາທໂຍ ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ, ປຈ຺ຉາ ຈ ອນຸປລພ຺ຠມານາ, ເຕສໍ ຕໂຕ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນິທ຺ຘາຣີຍຕິ, ເອວໍ ຊາຕິຍາປິ ສາ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພາ ຕໍຂຓູປລທ຺ຘໂຕຕິ. ຍທິ ເອວໍ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕວ ຊາຕິຍາ ກຸໂຕຈິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ສິທ຺ຘິ, ອຖ ກສ຺ມາ ‘‘ເອເກນ ປຣິຍາເຍນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ຊາຍມານຘມ຺ມານໍ ວິກາຣຠາເວນ ອຸປລທ຺ຘພ຺ພຕ຺ຕາ. ຍທິ ນິປ຺ຜນ຺ນຘມ຺ມາ ວິຍ ຊາຕິ ອຸປລພ຺ເຠຍ຺ຍ, ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕວ ຕສ຺ສາ ກຸໂຕຈິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ສິຍາ, ນ ເຈວໍ ອຸປລພ຺ຠຕິ, ອຖ ໂຂ ອນິປ຺ຜນ຺ນຕ຺ຕາ ວິກາຣຠາເວນ ອຸປລພ຺ຠຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ເອເກນ ປຣິຍາເຍເນຕ຺ຖ ອນິຈ຺ຈາຕິອາທີນິ ຍຸຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ປນ ຊຣາມຣເຓ, ຊນກປ຺ປຈ຺ຈຍານໍ ກິຈ຺ຈານຸຠາວກ຺ຂເຓ ຕສ຺ສ ອລພ຺ຠນໂຕ. ເຕເນວ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ…ເປ… ອນິຈ຺ຈໍ ນາມ ຊາຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.