໑. ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກວາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໘໓. ອຘິມຕ຺ຕຄິລາໂນຕິ ອຘິກາຍ ມຕ຺ຕາຍ ມຣຓສ຺ສ ອາສນ຺ນຕາຍ ອຕິວິຍ ຄິລາໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ມຣຓເສຍ຺ຍໍ ອຸປຄໂຕ’’ຕິ. ອຂຓ຺ຑໍ ອກາສິ ຄຫປຕິໂນ ສຕ຺ຖຣິ ປຣມເປມຕ຺ຕາ. ຍຕ຺ຕກໍ ຈສ຺ສາຕິ, ‘‘ສກິໍ ວາ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຕ຺ຕກໍ ອສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ.

໓໘໔. ໂອສກ຺ກນ຺ຕີຕິ ປຣິຫາຍນ຺ຕິ. ໂອຕ຺ຖຣນ຺ຕີຕິ ອຠິຠວນ຺ຕິ. ອຸສ຺ມາ ນາມ ກມ຺ມຊເຕໂຊຘາຕຸ, ສາ ສຫ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍນິໂຣຘາ ປຣິຍາທິຍຕິ, ຍາວ ຕາ ອາຍຸອຸສ຺ມາ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕາວ ມຣຓນ຺ຕິກາ ເວທນາ ວຕ຺ຕນ຺ເຕວ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຍາວ ອຸສ຺ມາ’’ຕິອາທິ.

໓໘໕. ຕີຫິ ຄາເຫຫີຕິ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາເຫຫິ. ປຏິພາຫິຕຸໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕຸໍ. ຈກ຺ຂຸໍ ຕີຫິ ຄາເຫຫິ ນ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີຕິ ມານຄ຺ຄາຫປຏິກ຺ເຂປມຸເຂນ ຈກ຺ຂຸສ຺ມິໍ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາຍ ຫິ ສຕິ ອປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ ມານຄ຺ຄາໂຫ, ທຸກ຺ຂານຸປສ຺ສນາຍ ສຕິ ອປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ ຕຓ຺ຫາຄ຺ຄາໂຫ, ອນຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາຍ ສຕິ ອປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາໂຫຕິ, ຄາໂຫ ຈ ນາມ ໂອຬາຣິໂກ, ຕສ຺ມິໍ ວິຄເຕປິ ນິກນ຺ຕິ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍາຕິ ຕໍ ວິຊຫາເປຕຸກາເມນ, – ‘‘ນ ຈ ເມ ຈກ຺ຂຸນິສ຺ສິຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາປິ ເມ ຈກ຺ຂຸນິສ຺ສິຕໍ ນ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ສພ຺ພໍ ກາມຠວຣູປນ຺ຕິ ກາມຠູມິປຣິຍາປນ຺ນໍ ສພ຺ພໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘມາຫ – ‘‘ກາມຣູປຠວຣູປ’’ນ຺ຕິ ວາ ປາໂຐ. ໂສ ຍຸຕ຺ໂຕ ອິມສ຺ສ ວາຣສ຺ສ ເອວ ອນວເສສປຎ຺ຈໂວກາຣຠວປຣິຍາປນ຺ນໂຕ. ຕຖາ ຫິ ອຸປຣິ ຈຕຸໂວກາຣຠໂວ ອນວເສສໂຕ ວຸຕ຺ໂຕ.

໓໘໖. ອິຘໂລກນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສງ຺ຂາຣໂລກວິສໂຍຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ, ‘‘ວສນຏ຺ຐານໍ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປຐມທຸຕິຍວາເຣຫິ ອິຘໂລໂກ ຄຫິໂຕຕິ ກຕ຺ວາ. ປຐມທຸຕິຍວາເຣຫິ ປນ ອິຘໂລໂກ ປຣໂລໂກຕິ ວິຠາເຄນ ວິນາ ປຎ຺ຈໂວກາຣຠໂວ ຄຫິໂຕ; ຕຖາ ຕຕິຍວາເຣ ປຎ຺ຈໂວກາຣຠໂວ ຈຕຸໂວກາຣຠໂວ ຈ ຄຫິໂຕຕິ ປຸນ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສມ຺ປຣາຍວເສນ ຕໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ນ ອິຘໂລກ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘໂລກນ຺ຕິ ຈ ສຕ຺ຕສງ຺ຂາຣວເສເນວ ຄຫິຕໍ. ສພ຺ພມ຺ປິ ສງ຺ຂາຣວເສນ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຍມ຺ປິ ເມ ທິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເກຈິ. ອປຣິຕສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຕຓ຺ຫາປຣິຕສ຺ສນາຍ ອນຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ. ຍສ຺ສ ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ສ ປນ ອຠາວໂຕ, ‘‘ມນຸສ຺ສໂລກໍ ຐເປຕ຺ວາ ເສສາ ປຣໂລກາ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍສໍ ປນ ‘‘ອິຘໂລກ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສຕ຺ຕໂລກສ຺ສປິ ຄຫຓໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ. ເຕສໍ ມເຕນ, ‘‘ມນຸສ຺ສໂລກໍ ຐເປຕ຺ວາ’’ຕິ ໂຍຊນາ.

໓໘໗. ອລ຺ລີຍສີຕິ ອຕ຺ຕຠາເວ ໂຠເຄສຸ ຈ ອເປກ຺ຂໍ ກໂຣສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວຣູປີຕິ ຍາທິສີ ຕທາ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ກຖິຕາ, ເອວຣູປີ. ຘມ຺ມກຖາ ນ ສຸຕປຸພ຺ພາຕິ ຍຖາກຖິຕາກາຣເມວ ສນ຺ຘາຍ ປຏິກ຺ເຂໂປ, ນ ສຸຂຸມຄມ຺ຠີຣສຸຎ຺ຎຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕຕາສາມຎ຺ຎໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເອວໍ ປນາ’’ຕິອາທິ.

ມຍາ ຄຕມຄ຺ຄເມວ ອນຸຄຈ຺ຉສີຕິ ທານມຍປຸຎ຺ຎຠາວສາມຎ຺ຎໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວທຕິ, ນ ໂພຘິສຕ຺ຕທານຠູຕໍ ທານປາຣມິຕໍ. ນ ປຏິຠາຕີຕິ ຣຸຈ຺ຈນວເສນ ຈິຕ຺ເຕ ນ ອຸປຕິຏ຺ຐຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຣຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ເຫສ ວຏ຺ຏາຠິຣໂຕຕິ. ອຸຊຸມຄ຺ຄາວຫາ ວິປສ຺ສນາ ຠຄວຕາ ປນສ຺ສ ກຖິຕປຸພ຺ພາ.

໓໘໘. ເອສິຕຄຸຓຕ຺ຕາ ເອສິຍມານຄຸຓຕ຺ຕາ ຈ ອິສິ, ອເສກ຺ຂາ ເສກ຺ຂາ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊນາ ຈ, ອິສີນໍ ສງ຺ໂຆ, ເຕນ ນິເສວິຕນ຺ຕິ ອິສິສງ຺ຆນິເສວິຕໍ. ກາມໍ ຕສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ຄນ຺ຘກຸຏິປາສາທກູຏາຄາຣາທິວເສນ ນິສີທນນິປຊ຺ຊນາຍ ຣຸກ຺ຂລຕາທິວເສນ ຠູມິສຍາທິວເສນ ຈ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາ ມຫຕີ ຣມຓີຍຕາ ອຕ຺ເຖວ, ສາ ປນ ເຄຫສ຺ສິຕຠາເວນ ອຣິຍານໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຕຖາ ນ ໂຕເສຕິ; ຍຖາ ອຣິຍານໍ ນິເສວິຕຠາເວນາຕິ ອາຫ – ‘‘ປຐມຄາຖາຍ ເຊຕວນສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ກເຖຕ຺ວາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ຍຕ຺ຖ ອຣຫນ຺ໂຕ ວິຫຣນ຺ຕິ, ຕໍ ຠູມິຣາມເຓຍ຺ຍກ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໙໘; ເຖຣຄາ. ໙໙໑; ສໍ. ນິ. ໑.໒໖໑). ອປຈຍຄາມິນີ ເຈຕນາ ສຕ຺ຕານໍ ສຸທ຺ຘິມາວຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ກມ຺ມນ຺ຕິ ມຄ຺ຄເຈຕນາ’’ຕິ. ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ ວິທິຕກຣຓຏ຺ເຐນ ກິເລສານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນຏ຺ເຐນ ຈ ວິຊ຺ຊາ, ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິ ອາຫ – ‘‘ວິຊ຺ຊາຕິ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ’’ຕິ. ສມາຘິປກ຺ຂິໂກ ຘມ຺ໂມ ນາມ ສມ຺ມາວາຍາມສຕິສມາຘໂຍ. ຕຖາ ຫິ ວິຊ຺ຊາຠາຄິໂຍ ສມາຘິປິ ສມາຘິປກ຺ຂິໂກ. ສີລໍ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສີລນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສີເລ ປຕິຏ຺ຐິຕສ຺ສ ຊີວິຕໍ ອຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ. ທິຏ຺ຐິສງ຺ກປ຺ໂປຕິ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປສ຺ສ ອຸປກາຣກຠາເວນ ວິຊ຺ຊາຠາໂຄ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຍຖາ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ເຘນ ສງ຺ຄຫິໂຕ, ເອວໍ ວາຍາມສຕິໂຍ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ຘສງ຺ຄຫິຕາຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ຘມ຺ໂມຕິ ວາຍາມສຕິສມາຘໂຍ’’ຕິ. ‘‘ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ຫິ ອິຘ ສມ຺ມາສມາຘິ ອຘິປ຺ເປໂຕ, – ‘‘ເອວໍ ຘມ຺ມາ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ອເຫສຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໑໓; ມ. ນິ. ໓.໑໙໘; ສໍ. ນິ. ໕.໓໗໘) ວິຍ. ວາຈາກມ຺ມນ຺ຕາຊີວາຕິ ສມ຺ມາວາຈາກມ຺ມນ຺ຕາຊີວາ ມຄ຺ຄປຣິຍາປນ຺ນາ ເອວ, ເຕ ສພ຺ເພປິ ຄຫິຕາຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ເອເຕນ ອຏ຺ຐງ຺ຄິເກນ ມຄ຺ເຄນາ’’ຕິ.

ອຸປາເຍນາຕິ ເຍນ ວິຘິນາ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ຠາເວຕພ຺ໂພ, ເຕນ ສມາຘິປກ຺ຂິຍໍ ວິປສ຺ສນາຘມ຺ມຎ຺ເຈວ ມຄ຺ຄຘມ຺ມຎ຺ຈ. ‘‘ອຣິຍໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມາສມາຘິໍ ເທເສສ຺ສາມິ ສອຸປນິສໍ ສປຣິກ຺ຂາຣ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໓໖) ຫິ ວຈນໂຕ ສມ຺ມາສມາຘິອາທໂຍ ມຄ຺ຄຘມ຺ມາປິ ສມາຘິປກ຺ຂິຍາ. ວິຈິເນຍ຺ຍາຕິ ວີມໍເສຍ຺ຍ, ຠາເວຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຫຕຸມ຺ຫິ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ອຣິຍມຄ຺ຄເຫຕຸກາ ຫິ ສຕ຺ຕານໍ ວິສຸທ຺ຘິ. ເຕນາຫ – ‘‘ຕສ຺ມິໍ ອຣິຍມຄ຺ເຄ ວິສຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘຘມ຺ມໍ ວິຈິເນຍ຺ຍ, ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘ ວິປສ຺ເສຍ຺ຍ. ເຕສຸ ຫິ ວິປສ຺ສິຍມາເນສຸ ວິປສ຺ສນາ ອຸກ຺ກໍສຄຕາ. ຍທຄ຺ເຄນ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ປຣິຎ຺ຎາປຏິເວເຘນ ປຏິວິຊ຺ຌີຍຕິ, ຕທຄ຺ເຄນ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ ປຫານປຏິເວເຘນ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາປຏິເວເຘນ, ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ ຠາວນາປຏິເວເຘນ ປຏິວິຊ຺ຌີຍຕິ, ເອວໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິສຸທ຺ຘິຍາ ສຸຊ຺ຌຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ເອວໍ ເຕສຸ ຈຕູສຸ ສຈ຺ເຈສຸ ວິສຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. ອິຘາປິ ນິມິຕ຺ຕຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ສຈ຺ເຈສຸ ວາ ປຏິວິຊ຺ຌິຍມາເນສູຕິ ວຈນເສໂສ.

ອວຘາຣຓວຈນນ຺ຕິ ວວຕ຺ຖາປນວຈນໍ, ອວຘາຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາຣິປຸຕ຺ໂຕວາຕິ ຈ ອວຘາຣຓໍ ຕສ຺ສ ສາວກຠາວໂຕ ສາວເກສຸ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕວ ເສຍ຺ໂຍຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ. ກິເລສອຸປສເມນາຕິ ອິມິນາ ມຫາເຖຣສ຺ສ ຕາທິໂສ ກິເລສູປສໂມຕິ ທສ຺ເສຕິ, ຍສ຺ສ ສາວກສ຺ສ ວິສເຍ ປຎ຺ຎາຍ ປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕິ ອໂຫສິ. ຍທິ ເອວໍ – ‘‘ໂຍປິ ປາຣງ຺ຄໂຕ ຠິກ຺ຂຸ, ເອຕາວປຣໂມ ສິຍາ’’ຕິ ອິທໍ ກຖນ຺ຕິ? ເຕສໍ ເຕສໍ ພຸທ຺ຘານໍ ສາສເນ ປຎ຺ຎາຍ ປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕສາວກວເສເນຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຖ ວາ – ‘‘ນຕ຺ຖິ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ນານຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໓.໑໔໑; ວິຠ. ມູລຏີ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ) ວຈນໂຕ ສາວເກຫິ ວິມຸຕ຺ຕິປຎ຺ຎາມຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ປາຣງ຺ຄໂຕຕິ ນິພ຺ພານໍ ຄໂຕ’’ຕິອາທິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກວາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.