໕. ສຬາຍຕນວຄ຺ໂຄ

໑. ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກວາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໘໓. ອຘິມຕ຺ຕຄິລາໂນຕິ ອຘິກາຍ ມຕ຺ຕາຍ ມຣຓສ຺ສ ອາສນ຺ນຕາຍ ອຕິວິຍ ຄິລາໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ມຣຓເສຍ຺ຍໍ ອຸປຄໂຕ’’ຕິ. ອຂຓ຺ຑໍ ອກາສິ ຄຫປຕິໂນ ສຕ຺ຖຣິ ປຣມເປມຕ຺ຕາ. ຍຕ຺ຕກໍ ຈສ຺ສາຕິ, ‘‘ສກິໍ ວາ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຕ຺ຕກໍ ອສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ.

໓໘໔. ໂອສກ຺ກນ຺ຕີຕິ ປຣິຫາຍນ຺ຕິ. ໂອຕ຺ຖຣນ຺ຕີຕິ ອຠິຠວນ຺ຕິ. ອຸສ຺ມາ ນາມ ກມ຺ມຊເຕໂຊຘາຕຸ, ສາ ສຫ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍນິໂຣຘາ ປຣິຍາທິຍຕິ, ຍາວ ຕາ ອາຍຸອຸສ຺ມາ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕາວ ມຣຓນ຺ຕິກາ ເວທນາ ວຕ຺ຕນ຺ເຕວ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຍາວ ອຸສ຺ມາ’’ຕິອາທິ.

໓໘໕. ຕີຫິ ຄາເຫຫີຕິ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາເຫຫິ. ປຏິພາຫິຕຸໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕຸໍ. ຈກ຺ຂຸໍ ຕີຫິ ຄາເຫຫິ ນ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີຕິ ມານຄ຺ຄາຫປຏິກ຺ເຂປມຸເຂນ ຈກ຺ຂຸສ຺ມິໍ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາຍ ຫິ ສຕິ ອປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ ມານຄ຺ຄາໂຫ, ທຸກ຺ຂານຸປສ຺ສນາຍ ສຕິ ອປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ ຕຓ຺ຫາຄ຺ຄາໂຫ, ອນຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາຍ ສຕິ ອປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາໂຫຕິ, ຄາໂຫ ຈ ນາມ ໂອຬາຣິໂກ, ຕສ຺ມິໍ ວິຄເຕປິ ນິກນ຺ຕິ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍາຕິ ຕໍ ວິຊຫາເປຕຸກາເມນ, – ‘‘ນ ຈ ເມ ຈກ຺ຂຸນິສ຺ສິຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາປິ ເມ ຈກ຺ຂຸນິສ຺ສິຕໍ ນ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ສພ຺ພໍ ກາມຠວຣູປນ຺ຕິ ກາມຠູມິປຣິຍາປນ຺ນໍ ສພ຺ພໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘມາຫ – ‘‘ກາມຣູປຠວຣູປ’’ນ຺ຕິ ວາ ປາໂຐ. ໂສ ຍຸຕ຺ໂຕ ອິມສ຺ສ ວາຣສ຺ສ ເອວ ອນວເສສປຎ຺ຈໂວກາຣຠວປຣິຍາປນ຺ນໂຕ. ຕຖາ ຫິ ອຸປຣິ ຈຕຸໂວກາຣຠໂວ ອນວເສສໂຕ ວຸຕ຺ໂຕ.

໓໘໖. ອິຘໂລກນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສງ຺ຂາຣໂລກວິສໂຍຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ, ‘‘ວສນຏ຺ຐານໍ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປຐມທຸຕິຍວາເຣຫິ ອິຘໂລໂກ ຄຫິໂຕຕິ ກຕ຺ວາ. ປຐມທຸຕິຍວາເຣຫິ ປນ ອິຘໂລໂກ ປຣໂລໂກຕິ ວິຠາເຄນ ວິນາ ປຎ຺ຈໂວກາຣຠໂວ ຄຫິໂຕ; ຕຖາ ຕຕິຍວາເຣ ປຎ຺ຈໂວກາຣຠໂວ ຈຕຸໂວກາຣຠໂວ ຈ ຄຫິໂຕຕິ ປຸນ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສມ຺ປຣາຍວເສນ ຕໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ນ ອິຘໂລກ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘໂລກນ຺ຕິ ຈ ສຕ຺ຕສງ຺ຂາຣວເສເນວ ຄຫິຕໍ. ສພ຺ພມ຺ປິ ສງ຺ຂາຣວເສນ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຍມ຺ປິ ເມ ທິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເກຈິ. ອປຣິຕສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຕຓ຺ຫາປຣິຕສ຺ສນາຍ ອນຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ. ຍສ຺ສ ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ສ ປນ ອຠາວໂຕ, ‘‘ມນຸສ຺ສໂລກໍ ຐເປຕ຺ວາ ເສສາ ປຣໂລກາ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍສໍ ປນ ‘‘ອິຘໂລກ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສຕ຺ຕໂລກສ຺ສປິ ຄຫຓໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ. ເຕສໍ ມເຕນ, ‘‘ມນຸສ຺ສໂລກໍ ຐເປຕ຺ວາ’’ຕິ ໂຍຊນາ.

໓໘໗. ອລ຺ລີຍສີຕິ ອຕ຺ຕຠາເວ ໂຠເຄສຸ ຈ ອເປກ຺ຂໍ ກໂຣສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວຣູປີຕິ ຍາທິສີ ຕທາ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ກຖິຕາ, ເອວຣູປີ. ຘມ຺ມກຖາ ນ ສຸຕປຸພ຺ພາຕິ ຍຖາກຖິຕາກາຣເມວ ສນ຺ຘາຍ ປຏິກ຺ເຂໂປ, ນ ສຸຂຸມຄມ຺ຠີຣສຸຎ຺ຎຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕຕາສາມຎ຺ຎໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເອວໍ ປນາ’’ຕິອາທິ.

ມຍາ ຄຕມຄ຺ຄເມວ ອນຸຄຈ຺ຉສີຕິ ທານມຍປຸຎ຺ຎຠາວສາມຎ຺ຎໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວທຕິ, ນ ໂພຘິສຕ຺ຕທານຠູຕໍ ທານປາຣມິຕໍ. ນ ປຏິຠາຕີຕິ ຣຸຈ຺ຈນວເສນ ຈິຕ຺ເຕ ນ ອຸປຕິຏ຺ຐຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຣຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ເຫສ ວຏ຺ຏາຠິຣໂຕຕິ. ອຸຊຸມຄ຺ຄາວຫາ ວິປສ຺ສນາ ຠຄວຕາ ປນສ຺ສ ກຖິຕປຸພ຺ພາ.

໓໘໘. ເອສິຕຄຸຓຕ຺ຕາ ເອສິຍມານຄຸຓຕ຺ຕາ ຈ ອິສິ, ອເສກ຺ຂາ ເສກ຺ຂາ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊນາ ຈ, ອິສີນໍ ສງ຺ໂຆ, ເຕນ ນິເສວິຕນ຺ຕິ ອິສິສງ຺ຆນິເສວິຕໍ. ກາມໍ ຕສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ຄນ຺ຘກຸຏິປາສາທກູຏາຄາຣາທິວເສນ ນິສີທນນິປຊ຺ຊນາຍ ຣຸກ຺ຂລຕາທິວເສນ ຠູມິສຍາທິວເສນ ຈ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາ ມຫຕີ ຣມຓີຍຕາ ອຕ຺ເຖວ, ສາ ປນ ເຄຫສ຺ສິຕຠາເວນ ອຣິຍານໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຕຖາ ນ ໂຕເສຕິ; ຍຖາ ອຣິຍານໍ ນິເສວິຕຠາເວນາຕິ ອາຫ – ‘‘ປຐມຄາຖາຍ ເຊຕວນສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ກເຖຕ຺ວາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ຍຕ຺ຖ ອຣຫນ຺ໂຕ ວິຫຣນ຺ຕິ, ຕໍ ຠູມິຣາມເຓຍ຺ຍກ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໙໘; ເຖຣຄາ. ໙໙໑; ສໍ. ນິ. ໑.໒໖໑). ອປຈຍຄາມິນີ ເຈຕນາ ສຕ຺ຕານໍ ສຸທ຺ຘິມາວຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ກມ຺ມນ຺ຕິ ມຄ຺ຄເຈຕນາ’’ຕິ. ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ ວິທິຕກຣຓຏ຺ເຐນ ກິເລສານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນຏ຺ເຐນ ຈ ວິຊ຺ຊາ, ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິ ອາຫ – ‘‘ວິຊ຺ຊາຕິ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ’’ຕິ. ສມາຘິປກ຺ຂິໂກ ຘມ຺ໂມ ນາມ ສມ຺ມາວາຍາມສຕິສມາຘໂຍ. ຕຖາ ຫິ ວິຊ຺ຊາຠາຄິໂຍ ສມາຘິປິ ສມາຘິປກ຺ຂິໂກ. ສີລໍ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສີລນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສີເລ ປຕິຏ຺ຐິຕສ຺ສ ຊີວິຕໍ ອຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ. ທິຏ຺ຐິສງ຺ກປ຺ໂປຕິ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປສ຺ສ ອຸປກາຣກຠາເວນ ວິຊ຺ຊາຠາໂຄ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຍຖາ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ເຘນ ສງ຺ຄຫິໂຕ, ເອວໍ ວາຍາມສຕິໂຍ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ຘສງ຺ຄຫິຕາຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ຘມ຺ໂມຕິ ວາຍາມສຕິສມາຘໂຍ’’ຕິ. ‘‘ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ຫິ ອິຘ ສມ຺ມາສມາຘິ ອຘິປ຺ເປໂຕ, – ‘‘ເອວໍ ຘມ຺ມາ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ອເຫສຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໑໓; ມ. ນິ. ໓.໑໙໘; ສໍ. ນິ. ໕.໓໗໘) ວິຍ. ວາຈາກມ຺ມນ຺ຕາຊີວາຕິ ສມ຺ມາວາຈາກມ຺ມນ຺ຕາຊີວາ ມຄ຺ຄປຣິຍາປນ຺ນາ ເອວ, ເຕ ສພ຺ເພປິ ຄຫິຕາຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ເອເຕນ ອຏ຺ຐງ຺ຄິເກນ ມຄ຺ເຄນາ’’ຕິ.

ອຸປາເຍນາຕິ ເຍນ ວິຘິນາ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ຠາເວຕພ຺ໂພ, ເຕນ ສມາຘິປກ຺ຂິຍໍ ວິປສ຺ສນາຘມ຺ມຎ຺ເຈວ ມຄ຺ຄຘມ຺ມຎ຺ຈ. ‘‘ອຣິຍໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມາສມາຘິໍ ເທເສສ຺ສາມິ ສອຸປນິສໍ ສປຣິກ຺ຂາຣ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໓໖) ຫິ ວຈນໂຕ ສມ຺ມາສມາຘິອາທໂຍ ມຄ຺ຄຘມ຺ມາປິ ສມາຘິປກ຺ຂິຍາ. ວິຈິເນຍ຺ຍາຕິ ວີມໍເສຍ຺ຍ, ຠາເວຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຫຕຸມ຺ຫິ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ອຣິຍມຄ຺ຄເຫຕຸກາ ຫິ ສຕ຺ຕານໍ ວິສຸທ຺ຘິ. ເຕນາຫ – ‘‘ຕສ຺ມິໍ ອຣິຍມຄ຺ເຄ ວິສຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘຘມ຺ມໍ ວິຈິເນຍ຺ຍ, ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘ ວິປສ຺ເສຍ຺ຍ. ເຕສຸ ຫິ ວິປສ຺ສິຍມາເນສຸ ວິປສ຺ສນາ ອຸກ຺ກໍສຄຕາ. ຍທຄ຺ເຄນ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ປຣິຎ຺ຎາປຏິເວເຘນ ປຏິວິຊ຺ຌີຍຕິ, ຕທຄ຺ເຄນ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ ປຫານປຏິເວເຘນ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາປຏິເວເຘນ, ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ ຠາວນາປຏິເວເຘນ ປຏິວິຊ຺ຌີຍຕິ, ເອວໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິສຸທ຺ຘິຍາ ສຸຊ຺ຌຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ເອວໍ ເຕສຸ ຈຕູສຸ ສຈ຺ເຈສຸ ວິສຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. ອິຘາປິ ນິມິຕ຺ຕຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ສຈ຺ເຈສຸ ວາ ປຏິວິຊ຺ຌິຍມາເນສູຕິ ວຈນເສໂສ.

ອວຘາຣຓວຈນນ຺ຕິ ວວຕ຺ຖາປນວຈນໍ, ອວຘາຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາຣິປຸຕ຺ໂຕວາຕິ ຈ ອວຘາຣຓໍ ຕສ຺ສ ສາວກຠາວໂຕ ສາວເກສຸ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕວ ເສຍ຺ໂຍຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ. ກິເລສອຸປສເມນາຕິ ອິມິນາ ມຫາເຖຣສ຺ສ ຕາທິໂສ ກິເລສູປສໂມຕິ ທສ຺ເສຕິ, ຍສ຺ສ ສາວກສ຺ສ ວິສເຍ ປຎ຺ຎາຍ ປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕິ ອໂຫສິ. ຍທິ ເອວໍ – ‘‘ໂຍປິ ປາຣງ຺ຄໂຕ ຠິກ຺ຂຸ, ເອຕາວປຣໂມ ສິຍາ’’ຕິ ອິທໍ ກຖນ຺ຕິ? ເຕສໍ ເຕສໍ ພຸທ຺ຘານໍ ສາສເນ ປຎ຺ຎາຍ ປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕສາວກວເສເນຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຖ ວາ – ‘‘ນຕ຺ຖິ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ນານຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໓.໑໔໑; ວິຠ. ມູລຏີ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ) ວຈນໂຕ ສາວເກຫິ ວິມຸຕ຺ຕິປຎ຺ຎາມຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ປາຣງ຺ຄໂຕຕິ ນິພ຺ພານໍ ຄໂຕ’’ຕິອາທິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກວາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໒. ຉນ຺ໂນວາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໘໙. ຉນ຺ໂນຕິ ອິທໍ ຕສ຺ສ ນາມນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍນາມໂກ ເຖໂຣ’’ຕິ. ຍສ຺ສ ປນ ສຕ຺ຖາຣາ ປຣິນິພ຺ພານກາເລ ພ຺ຣຫ຺ມທຓ຺ໂຑ ອາຓຕ຺ໂຕ, ອຍໍ ໂສ ນ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ນ ອຠິນິກ຺ຂມນໍ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ເຖໂຣ’’ຕິ, ໂລກນາຖສ຺ສ ອຠິນິກ຺ຂມນກາເລ ກປິລປຸຣໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄິລານປຸຈ຺ຉກາຕິ ຄິລານສ຺ສ ປຸຈ຺ຉນກາ, ຄິລານຠາວສ຺ສ ອວຕ຺ຖໍ ໂສຕຸກາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສສນໂຕ ຫິໍສນໂຕ ສຕ຺ຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຊີວິຕຫາຣກສຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ.

໓໙໐. ອຸປວຊ຺ຊໍ ເອຕສ຺ສ ນຕ຺ຖີຕິ ອນຸປວຊ຺ຊໍ, ກຣຊກາຍໍ ກຕ຺ວາ ອາຍຕິໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຣຫິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິກ’’ນ຺ຕິ.

໓໙໑. ຂຍວຍໍ ຎຕ຺ວາຕິ ສງ຺ຂາຣຄຕໍ ຂຓຠງ຺ຄໍ ເນຕ຺ວາ ຎາເຓນ ຍາຖາວໂຕ ຎຕ຺ວາ. ເນຕໍ ມມາຕິ ທຸກ຺ຂໂຕ ສມນຸປສ຺ສນາ ສງ຺ຂາເຣສຸ ທິຏ຺ເຐສຸ ມມໍກາຣາຠາວໂຕ. ເນໂສຫມສ຺ມີຕິ ອນິຈ຺ຈໂຕ ສມນຸປສ຺ສນາ ອນິຈ຺ຈໂຕ ເຕສຸ ທິຏ຺ເຐສຸ ອຫໍກາຣາຠາວໂຕ. ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາຕິ ອນຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສນາ ອນຕ຺ຕໂຕ ເຕສຸ ທິຏ຺ເຐສຸ ອຕ຺ຕຄ຺ຄາຫາຠາວໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ເນຕໍ ມມ…ເປ… ອຕ຺ຕາຕິ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ.

໓໙໓. ຕສ຺ມາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນຕິ ຍສ຺ມາ ອຣິໂຍ ສພ຺ພໂສ ປຣິຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸໂກ ທຸກ຺ຂເວທນໍ ອຘິວາເສຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ, ເກວລໍ ປນ ອຘິມາເນເນວ – ‘‘ນາຠິກງ຺ຂາມິ ຊີວິຕໍ, ປຣິຈິຓ຺ໂຓ ເມ ສຕ຺ຖາ, ນິໂຣຘໍ ທິສ຺ວາ’’ຕິ ວທຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິທມ຺ປີຕິ ອິທມ຺ປິ, ‘‘ນິສ຺ສິຕສ຺ສ ຈລິຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຓ຺ຫານິສ຺ສິຕຠາເວນ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ຉນ຺ໂນ ມາຣຓນ຺ຕິກໍ ເວທນໍ ອຘິວາເສຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ອິໂຕ ຈິໂຕ ປຣິວຕ຺ຕນ຺ໂຕ ຈລຕິ ວິປ຺ຜນ຺ທຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນິສ຺ສິຕສ຺ສ ຈລິຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ມນສິກາຕພ຺ພໍ, ເຕນ ອິທໍ ສພ຺ພໍ ຕໍ ວິປ຺ຜນ຺ທິຕໍ ນ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກປ຺ປສທ຺ໂທ ກາລປຣິຍາໂຍປິ ໂຫຕິ, ນ ກາລວິເສສວາຈໂກ ເອວາຕິ ອາຫ – ‘‘ນິຈ຺ຈກປ຺ປນ຺ຕິ ນິຈ຺ຈກາລ’’ນ຺ຕິ. ຍຖາ ອປ຺ປຫີນຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິໂກ ປຸຄ຺ຄໂລ ຕໍນິສ຺ສິໂຕ ອລ຺ລິໂນ, ເອວໍ ຕາຫິປິ ນິສ຺ສິໂຕ ອມຸຕ຺ຕຠາວໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐີຫິ ນິສ຺ສິຕສ຺ສາ’’ຕິ. ຈລິຕນ຺ຕິ ຍຖາ ຍຖາ ອສມາຣທ຺ຘາຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອາທີນວວເສນ ຈລນ຺ຕໍ ປນ ຍສ຺ມາ ອຣິຍສ຺ສ ວິນເຍ ວິຣູປໍ ຈລິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຫ – ‘‘ວິປ຺ຜນ຺ທິຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕາທິເສ ປນ ປປຎ຺ຈວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຈລິເຕ ອສຕິ ຠາວນາຍ ວີຖິປຏິປນ຺ນຕາຍ ກິເລສປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຈລິເຕ ອສຕິ ປສ຺ສທ຺ຘີ’’ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ກິເລສປສ຺ສທ຺ຘິ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ.

ຠວນ຺ຕຣໍ ທິສ຺ວາ ນມນຏ຺ເຐນ ນຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ນຕິຍາ ອສຕີຕິ ຠວຕ຺ຖາຍ ອາລຍນິກນ຺ຕິປຣິຍຸຏ຺ຐາເນສຸ ອສຕີ’’ຕິ. ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ອາຄຕິ ນາມາຕິ ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓວເສນ ຠວນ຺ຕຣໂຕ ອິເຘວ ອາຄມນໍ ນາມ, ຈຸຕິວເສນ ຈວນວເສນ ອິໂຕ ຠວນ຺ຕຣສ຺ສ ຄມນໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ ອາຄຕິຄຕິຍາ ອສຕິ ກຕູປຈິຕສ຺ສປິ ກມ຺ມສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິປຣິກປ຺ປວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ. ຈວນວເສນາຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕຠວໂຕ ຈວນວເສນ ຈຸຕິ, ອາຍຕິໍ ອຸປປຊ຺ຊນວເສນ ອຸປປາໂຕ ນ ໂຫຕິ. ຍໂຕ ຄຕິ ອາຄຕິ ຈວນໍ ອຸປປາໂຕ ນ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ເອວ ເນວິຘ, ນ ຫຸຣໍ, ນ ອຸຠຍມນ຺ຕເຣນ, ກາຍສ຺ສ ຄຕິຍາ ອາຄຕິຍາ ຈ ອຠາວໂຕ ສພ຺ພໂສ ຈຸຕູປປາໂຕ ນຕ຺ຖິ; ເຕນ ນ ອິຘໂລເກ ຐິໂຕຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ນ ປຣໂລເກ ຐິໂຕຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ນ ອຸຠຍມນ຺ຕເຣນ ຐິໂຕຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ນຍິຘ ໂລເກ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອິຘໂລກປຣໂລກວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ສໍສຣຓປເທສສ຺ສ ອຠາວໂຕ, ‘‘ນ ອຸຠຍມນ຺ຕເຣນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອຸຠຍປຣິຍາປນ຺ໂນ ນ ໂຫຕີຕິ ປຏິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ, ‘‘ນ ອຸຠຍຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ອຍເມວ ອນ຺ໂຕຕິ ໂຍ ອິຘໂລເກ ປຣໂລເກ ຈ ອຠາໂວ ອວິຊ຺ຊມານຕາ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໍ, ອຍເມວ ສກລສ຺ສ ທຸກ຺ຂມູລສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ປຣິໂຍສານໍ.

໓໙໔. ກຓ຺ຐນາຬິໍ ຉິນ຺ທີຕິ ນາຬິໍ ຉິນ຺ທິຕຸໍ ອາຣຠິ. ຕສ຺ມິໍ ຉິນ຺ທິຕຸໍ ອາຣທ຺ຘກ຺ຂເຓ ເຉໂທ ຈ ວຕ຺ຕຕິ; ມຣຓຠຍຎ຺ຈ ໂອກ຺ກມິ ອວີຕຣາຄຠາວໂຕ, ຕໂຕ ເອວ ຄຕິນິມິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ‘‘ໂສປິ ນາມ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ອນຸປວຊ຺ຊຕໍ ພ຺ຍາກຣິຕ຺ວາ ສຣາຄມຣຓໍ ມຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສໍວິຄ຺ຄມານໂສ ສງ຺ຂາເຣ ອນິຈ຺ຈາທິວເສນ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ. ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາຕິ ປຸພ຺ເພ ພຫຸໂສ ວິປສ຺ສນາຍ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓໍ ປາວິຕຕ຺ຕາ ຕາວເທວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕຜລປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານນ຺ຕຣໍ ກຓ຺ຐນາຬິຈ຺ເຉທປຈ຺ຈຍາ ຊີວິຕນິໂຣເຘນ ສມສີສີ ຫຸຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍິ. ນ ຫິ ອນ຺ຕິມຠວິກສ຺ສ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອປ຺ປຕ຺ວາ ຊີວິຕນ຺ຕຣາໂຍ ໂຫຕິ. ເຖຣສ຺ສາຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ຉນ຺ນຕ຺ເຖຣສ຺ສ. ພ຺ຍາກຣເຓນາຕິ ເຫຕຸມ຺ຫິ ກຣຓວຈນໍ ‘‘ພ຺ຍາກຣເຓນ ເຫຕຸນາ’’ຕິ. ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕຎ຺ຫິ ເຖໂຣ ວີຣິຍໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕິ. ອິມິນາຕິ, ‘‘ອຕ຺ຖິ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິອາທິວຈເນນ. ເຖໂຣຕິ ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣ. ປຸຈ຺ຉຕີຕິ, ຠນ຺ເຕ, ຕຖາ ກຸລສໍສຄ຺ຄປສຸໂຕ ກຖໍ ປຣິນິພ຺ພາຍິສ຺ສຕີຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ‘‘ປຸພ຺ເພ ກຸເລສຸ ສໍສຏ຺ຐວິຫາຣີ’’ຕິ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ປຎ຺ຎາຕສ຺ສປິ ອິມສ຺ມິໍ ‘‘ໂຫນ຺ຕິ ເຫເຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ ຠຄວໂຕ ວຸຕ຺ຕ-ຏ຺ຐາເນ ອສໍສຏ຺ຐຠາໂວ ປາກໂຏ ອໂຫສິ. ປກ຺ກມ຺ປິ ນິປກ຺ກໍ ວິຍ ສມ຺ມາປຏິປຊ຺ຊມານາປິ ເກຈິ ອສຎ຺ຎຕາ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ຉນ຺ໂນວາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໓. ປຸຓ຺ໂຓວາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໙໕. ອນນ຺ຕຣສຸຕ຺ເຕ ‘‘ປຏິສລ຺ລານາຕິ ຜລສມາປຕ຺ຕິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມເສນາປຕິໂນ ອຣິຍວິຫາຣສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ, ອິຘ ປນ ອກຕກິຈ຺ຈສ຺ສ ປຏິສລ຺ລານໍ ນາມ ກາຍວິເວໂກຕິ ອາຫ – ‘‘ປຏິສລ຺ລານາຕິ ເອກີຠາວາ’’ຕິ. ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຣູປາ’’ຕິ ປເນຕ຺ຖ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຣູປໍ ວິຊານນ຺ຕສ຺ສ ທ຺ວາຣຠູຕໍ ຈກ຺ຂຸນ຺ຕິ ອຸຠຍໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ພາຫິຣຎ຺ຈ ອາຍຕນໍ ອຠິນນ຺ທິຕາທິສາມຎ຺ເຎນ ຕຎ຺ເຈຕິ ເອຕ຺ຖ ຕໍ-ສທ຺ເທນ ເອກຊ຺ຌໍ ປຈ຺ຈາມຏ຺ຐນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ຕຎ຺ເຈຕິ ຕໍ ຈກ຺ຂຸຎ຺ເຈວ ຣູປຎ຺ຈາ’’ຕິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍສທ຺ເທນ ໂຊຕິຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ຕໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາຕິ ຕທຸຠຍໍ, ‘‘ມໂນວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ປເທນ ກຖິຕເມວາຕິ ອິຘ ນ ຄຫິຕໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ສໂມຘາເນນາຕິ ສຫາວຏ຺ຐາເນນ, ຈິຕ຺ເຕນ ນນ຺ທິຍາ ຕຓ຺ຫາຍ ສຫ ປວຕ຺ຕິຍາ ຈິຕ຺ຕສຫຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ – ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນນ຺ທີ’’ຕິ. ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘທຸກ຺ຂສ຺ສ ສໂມຘານນ຺ຕິ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘສງ຺ຂາຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈສ຺ສ ປຈ຺ຈໂວກາເຣ ສຫປ຺ປວຕ຺ຕິ ໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ທຸກ຺ຂໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ຉນ຺ນໍ ທ຺ວາຣານໍເຍວ ວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕຖາ ສມຸທໂຍຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຫ – ‘‘ອິຕິ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສູ’’ຕິອາທິ. ກິເລສວຏ຺ຏສ຺ສ ກມ຺ມວຏ຺ຏສ຺ສ ວິປາກວຏ຺ຏສ຺ສ ຈ ກຖິຕຕ຺ຕາ ອາຫ – ‘‘ວຏ຺ຏໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ທຸຕິຍນເຍຕິ ‘‘ສນ຺ຕິ ຈ ໂຂ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ເຕ ທຸຕິເຍ ເທສນານເຍ. ປາຏິເຍກ຺ໂກ ອນຸສນ຺ຘີຕິ ນ ຍຖານຸສນ຺ຘິ ນາປິ ອຊ຺ຌາສຍານຸສນ຺ຘີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິສ຺ສ ປນ ອິຘ ສມ຺ຠໂວ ເອວ ນຕ຺ຖີຕິ. ສຕ຺ຕສຸ ຐາເນສູຕິ ອກ຺ໂກສເນ ປຣິຠາສເນ ປາຓິປ຺ປຫາເຣ ເລຑ຺ຑຸປ຺ປຫາເຣ ທຓ຺ຑປ຺ປຫາເຣ ສຕ຺ຖປ຺ປຫາເຣ ຊີວິຕາໂວໂຣປເນຕິ ອິເມສຸ ສຕ຺ຕສຸ. ‘‘ຠທ຺ທກາ ວຕິເມ’’ຕິອາທິນາ ຂນ຺ຕິປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ສີຫນາທໍ ນທາເປຕຸໍ.

໓໙໖. ຈຓ຺ຑາຕິ ໂກຘນາ, ເຕນ ທູສິຕຈິຕ຺ຕຕາຍ ທຸຏ຺ຐາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ກິພ຺ພິສາຕິ ປາປາ. ຜຣຸສາຕິ ອີສກມ຺ປິ ປສາທສິເນຫາຠາເວນ ລຸທ຺ທາ. ຜຣຸສວຈນຕາຍ ວາ ຜຣຸສາ, ຕຖາຠູຕາ ປນ ລຸທ຺ທາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກກ຺ຂຬາ’’ຕິ. ອິທຎ຺ຈ ເຕຕິ, ‘‘ຫຕ຺ຖຈ຺ເຉທໍ ນາສິກຈ຺ເຉທ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິໍ ອິທຎ຺ຈ ອນິຏ຺ຐໍ ກຣິສ຺ສາມາຕິ ຠຍທສ຺ສເນນ ຕຊ຺ເຊສ຺ສນ຺ຕິ.

ຆຏິກມຸຄ຺ຄເຣນາຕິ ທຓ຺ຑານໍ ກິຣ ອຄ຺ຄປສ຺ເສ ຆຏາກາຣໍ ທສ຺ເສນ຺ຕິ, ເຕນ ໂສ ‘‘ຆຏິກມຸຄ຺ຄໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອກໂຕຘາຣາທິນາ ສຕ຺ເຖນ ກຣວາລຂຄ຺ຄາທິນາ. ‘‘ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວຣາທີນໍ ເອຕໍ ນາມ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວຣາທໂຍ ‘‘ທໂມ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕໍ ປາຐປເທສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຈ຺ເຈນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ມນຈ຺ຉຏ຺ຐານິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ທເມຕິ ສໍວເຣຕີຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວໂຣ, ທໂມ. ຣາຄາທິປາປຘມ຺ເມ ທເມຕິ ອຸປສເມຕີຕິ ທໂມ, ປຎ຺ຎາ. ປາຓາຕິປາຕາທິກມ຺ມກິເລເສ ທເມຕິ ອຸປສເມຕິ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕີຕິ ທໂມ ອຸໂປສໂຖ. ພ຺ຍາປາທວິເຫສາທິເກ ທເມຕິ ວິເນຕີຕິ ທໂມຕິ ອາຫ – ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ປນ ສຸຕ຺ເຕ ຂນ຺ຕິ ‘ທໂມ’ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ. ອຸປສໂມຕິ ຕສ຺ເສວ ທມສ຺ສ ເວວຈນໍ, ຕສ຺ມາ ທໂມ ຈ ໂສ ພ຺ຍາປາທາທີນໍ ວິນຍນຏ຺ເຐນ ເຕສໍເຍວ ອຸປສມນຏ຺ເຐນ ອຸປສໂມ ຈາຕິ ທມູປສໂມ, ອຘິວາສນຂນ຺ຕິ.

໓໙໗. ຕຕ຺ຖ ຂນ຺ຕິຍໍ ກຕາຘິກາໂຣ ຕໍ ຊນປທໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ມຫາຊນສ຺ສ ອວສ຺ສໂຍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕທສ຺ສ ອປທານໍ ສມຸທາຄມໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວິຠາເວຕຸໍ, ‘‘ໂກ ປເນສ ປຸຓ຺ໂຓ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ສຸນາປຣນ຺ຕຊນປເທ. ອສປ຺ປາຍວິຫາຣນ຺ຕິ ຠາວນາຠິໂຍຄສ຺ສ ນ ສປ຺ປາຍໍ ວິຫາຣໍ.

ທ຺ເວ ຠາຕໂຣຕິ ອວິຠຕ຺ຕສາປເຕຍ຺ຍາ ອວິຠຕ຺ຕໂວຫາຣສໍໂຍຄາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕສູ’’ຕິອາທິ. ຊນປທຈາຣິກໍ ຈຣນ຺ໂຕ ຠຓ຺ຑໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຊນປເທສຸ ວິກ຺ກຍໍ ກໂຣນ຺ໂຕ.

‘‘ພຸທ຺ຘປູຊໍ ຘມ຺ມປູຊໍ ສງ຺ຆປູຊໍ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ຕນ຺ນິນ຺ນາ. ອຏ຺ຐິມິຎ຺ຊໍ ອາຫຈ຺ຈ ອຏ຺ຐາສີຕິ, ‘‘ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ວຈນໍ ອສ຺ສຸຕປຸພ຺ພໍ ໂສຕປຖໍ ອຸປຄຕໍ ອນປ຺ປກໍ ປີຕິໂສມນສ຺ສໍ ສມຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕໍ ປີຕິສມຸຏ຺ຐານປຓີຕຣູເປຫິ ຉວິຈມ຺ມາທີນິ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອຏ຺ຐິມິຎ຺ຊໍ ອາຫຈ຺ຈ ອຏ຺ຐາສິ. ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕນ຺ຕິ ວິກ຺ກິຓນວເສນ ວິນິໂຍຊິຕໍ. ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ນ ອຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ຠາວນາວີຖິໍ ນ ໂອຕຣຕິ. ມຍ຺ຫໍ ອສປ຺ປາໂຍຕິ ມຍ຺ຫໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານຠາວນາຍ ສປ຺ປາໂຍ ອຸປກາໂຣ ນ ໂຫຕິ.

ໂກຈິ ຈງ຺ກມິຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ນາມ ນຕ຺ຖິ ມຫຕາ ສມຸທ຺ທວີຈິສທ຺ເທນ ອຸປທ຺ທຸຕຕ຺ຕາ ຠາວນາມນສິກາຣສ຺ສ ອນຠິສມ຺ຠຸຓນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ສມຸທ຺ທວີຈິໂຍ’’ຕິອາທິ. ໂສຕິ ມກຸຬວິຫາໂຣ.

ອຸຕ຺ຕມຊເວນ ຄຈ຺ຉມານາ ຍຖາຘິປ຺ເປຕໍ ມຄ຺ຄໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕຣໍ ທີປກໍ ປາປຸຓິ.

ອຸປ຺ປາທິກໍ ອຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາຕິ ມຫາວາຕມຓ຺ຑລສມຸຏ຺ຐາປເນນ ຕສ຺ມິໍ ປເທເສ ມຫາສມຸທ຺ທໍ ສໍໂຂເຠນ຺ໂຕ ມຫນ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາທໍ ອຸຏ຺ຐເປຕ຺ວາ.

ເຖໂຣ, ‘‘ອມ຺ເຫ ອາວຊ຺ເຊຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ ກນິຏ຺ຐສ຺ສ ວຈນໍ ສຣິຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ອາວຊ຺ເຊຕິ, ຕສ຺ມາ ຕທາປິ ອາວຊ຺ເຊຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຕສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ ອາວຊ຺ຊິຕ຺ວາ’’ຕິ. ສມ຺ມຸເຂຕິ ສີສຏ຺ຐາເນ. ປຏິເວເທສຸນ຺ຕິ ປເວເທສຸໍ, ອຸປາສກາ ມຍນ຺ຕິ ປຏິຊານິໍສຸ. ອິມິນາຕິ ອິມິນາ ມຍ຺ຫໍ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໂກຏ຺ຐາເສນ. ມຓ຺ຑລມາຬນ຺ຕິ ມຸຓ຺ຑມຓ຺ຑລມາຬສທິສໍ ປຏິສ຺ສຍໍ. ປຣິຈາຣກາຕິ ອວເສສຄາມິໂນ.

ສຈ຺ຈພນ຺ຘສ຺ສ ໂອກາສໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ເອກູນປຎ຺ຈສຕານ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕໍ ທິວສໍ…ເປ… ອຄ຺ຄເຫສິ, ເຕນ ໂສ ເຖໂຣ ປຐມໍ ສລາກໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕານໍ ເອຕທຄ຺ເຄ ຐປິໂຕ.

ວາຓິຊຄາມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ວາຓິຊຄາມສມີປໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ. ພຸທ຺ຘໂກລາຫລນ຺ຕິ ພຸທ຺ຘານໍ ອຸປຄມ຺ມ ສຕ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກຸຕູຫລໍ.

ມຫາຄນ຺ຘກຸຏິຍໍເຍວາຕິ ເຊຕວນມຫາວິຫາເຣ ມຫາຄນ຺ຘກຸຏິຍໍເຍວ. ປຣິຈຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຸປຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ.

ຄນ຺ຘກຏ຺ຐານີຕິ ຈນ຺ທນອຄຣຸສລຬາທີນິ ສຸຄນ຺ຘກຏ຺ຐານິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວາຕິ.

ປຸຓ຺ໂຓວາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔. ນນ຺ທໂກວາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໙໘. ສງ຺ຆສ຺ສ ຠາຣໍ ອກາສິ ອຸປາເຍນ ນນ຺ທກຕ຺ເຖຣສ຺ສ ໂອວາເທນ ວິເນຕພ຺ພານໍ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ວິນຍຕ຺ຖໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອິມໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ປຣິຍາຍຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ປຣິຍາໂຍ, ປຏິປາຏີຕິ ອາຫ – ‘‘ປຣິຍາເຍນາຕິ ວາເຣນາ’’ຕິ. ອສ຺ສາຕິ ນນ຺ທກຕ຺ເຖຣສ຺ສ. ວທາເປສິ ອຎ຺ເຎຫິ ອຕ຺ຕໂນ ອໂນກາສຠາວໍ. ປຣິຍາເຍນ ໂອວທນ຺ຕີຕິ ໂອວທິຕຸໍ ສມຕ຺ຖາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ວາເຣນ ໂອວທນ຺ຕິ. ອິທໍ ປຣິຍາເຍນ ໂອວທນໍ. ຈິຕ຺ຕໍ ເອກຄ຺ຄໍ ໂຫຕິ ປສີທຕິ ປຸພ຺ພຈຣິຍສິທ຺ເຘນ ຄາຣວພຫຸມາເນນ ເຄຫສ຺ສິຕເປມວເສນ.

ໂຄຕມີຕິ ມຫາປຊາປຕິໂຄຕມີ. ເສຏ຺ຐິສ຺ສາຕິ ພາຣາຓສິເສຏ຺ຐິໂນ.

ເຕຕິ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ເຘ. ກິໍ ນຸ ໂຂຕິ ປຸຈ຺ຉິ ຈິຣຕຣກາລໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ປຣິຠາວິຕສນ຺ຕານຕາຍ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ເຘສຸ ຈ ຄາຣວພຫຸມານຕາຍ. ທຸຄ຺ຄເຕຫິປິ ສກ຺ກາ ກາຕຸນ຺ຕິ ທຸຄ຺ຄເຕຫິປິ ຍຖາວິຠວໍ ກຕາ ກຸຏິ ຕຸມ຺ຫາກໍ ວສິຕຸໍ ສກ຺ກາຕິ ປຸຈ຺ຉິ.

ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ເທຖາຕິ ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ເທຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອານິສໍສໍ ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາຕິ ‘‘ຕາທິສານໍ ມເຫສີນໍ ກຕໍ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ ອມ຺ຫາກມ຺ປິ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ໂຫຕິ. ອາວາສທານຎ຺ຈ ນາມ ມຫປ຺ຜລໍ ມຫານິສໍສໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ມຫາສມ຺ປຕ຺ຕິອາວຫໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ ອານິສໍສໍ ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາ. ຄາຬ຺ເຫນ ໂອວາເທນ ຕຊ຺ເຊຕ຺ວາຕິ, ‘‘ອິເມສຸ ນາມ ກໂຣນ຺ເຕສຸ ຕ຺ວໍ ກສ຺ມາ ນ ກໂຣສິ, ມມ ເຊຏ຺ຐກທາສສ຺ສ ຠຣິຍຠາວໍ ນ ຊານາສິ. ສພ຺ເພຫິປິ ກຣິຍມານສ຺ສ ຫຕ຺ຖກມ຺ມສ຺ສ ອກຣເຓ ຕຸຍ຺ຫໍ ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂໍ ອາຄມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຠເຍນ ຕຊ຺ເຊຕ຺ວາ. ສຕໍ ສຕໍ ຫຸຕ຺ວາຕິ ສຕໍ ສຕໍ ທາສປຸຕ຺ຕາ ເອກຊ຺ຌໍ ຫຸຕ຺ວາ ເອກຎ຺ຈ ເອກຎ຺ຈ ກຸຏິໍ ກຕ຺ວາ ອທາສິ. ຈງ຺ກມນາທິປຣິວາຣນ຺ຕິ ຈງ຺ກມນຣຕ຺ຕິຏ຺ຐານທິວາຏ຺ຐານໂຠຊນາທິປຣິວາຣຏ຺ຐານສຫິຕໍ. ຊຄ຺ຄິຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ. ວິສ຺ສຊ຺ຊາເປສີຕິ ປຣິຈ຺ຈຊາເປສິ. ປຣິວຕ຺ຕາເປຕ຺ວາຕິ ເຈຕາເປຕ຺ວາ. ຕິຈີວຣານີຕິ ສຫສ຺ສຄ຺ຆນິການິ ຕິຈີວຣານິ ກຕ຺ວາ ອທາສິ. ກາເລນ ກາລນ຺ຕິ ກາເລ ກາເລ, ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ກາເລຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣຊ຺ເຊ ຐິຕສ຺ສາຕິ ສພ຺ພຠູຕູປກາຣຣຊ຺ເຊ ຐິຕສ຺ສ.

ນນ຺ທກຕ຺ເຖໂຣປີຕິ ຕທາ ເຊຏ຺ຐກທາໂສ ເອຕຣຫິ ນນ຺ທກຕ຺ເຖໂຣ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ. ເຊຏ຺ຐກທາສິຘີຕາ …ເປ… ອຄ຺ຄມເຫສິຏ຺ຐາເນ ຐິຕາຕິ ມຫາປຊາປຕິໂຄຕມິໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ອຍມາຍສ຺ມາ ນນ຺ທໂກຕິ ອຍເມວ ສມຸທາຄມໂຕ ອາຍສ຺ມາ ນນ຺ທກຕ຺ເຖໂຣ. ເອຕາວ ຕາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍຕິ ເອຕາວຕາ ສມຸທາຄມໂຕ ປຎ຺ຈສຕາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ.

໓໙໙. ເຫຕຸນາຕິ ຎາເຍນ ອວິປຣີຕປຏິປຕ຺ຕິຍາ. ປຸພ຺ພຠາຄາ ຫິ ປຸຣິມາ ປຸຣິມາ ປຏິປທາ ປຈ຺ຉິມາຍ ກາຣຓໍ. ຍາຖາວສຣສໂຕ ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ຍຖາຠູຕສຠາວໂຕ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ວິຍ.

໔໐໑. ຕໍ ສຠາວໍ ຕໍສຠາວນ຺ຕິ ຕສ຺ສາ ເວທນາຍ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ອນຸຣູປໍ.

໔໐໓. ປຐມຕຣໍເຍວ ອນິຈ຺ຈາຕິ ຕສ຺ສາປິ ຉາຍາຍ ອນິຈ຺ຈຠາໂວ ປຐມຕຣໍເຍວ ສິທ຺ໂຘ. ນ ຫິ ກທາຈິ ອນິຈ຺ຈໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕໍ ກິຎ຺ຈິ ນິຈ຺ຈໍ ນາມ ອຕ຺ຖີຕິ.

໔໐໔. ອນຸປຫນິຕ຺ວາຕິ ອວິນາເສຕ຺ວາ. ກຖໍ ປນ ມໍສກາຍໍ ຈມ຺ມກາຍຎ຺ຈ ອວິນາເສຕ຺ວາ ອິຕເຣສໍ ກນ຺ຕນໍ ໂຫຕີຕິ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈມ຺ມໍ ອລ຺ລິຍາເປນ຺ໂຕຕິ ຈມ຺ເມ ລຄ຺ຄາເປນ຺ໂຕ ຈມ຺ມປຏິພທ຺ຘໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ຈມ຺ມໍ ພທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາຕິ ວິວຣກາເລ ນ ຜາເລນ຺ໂຕ ຈມ຺ມພທ຺ເຘ ກຕ຺ວາ. ເອວໍ ອກຕ຺ວາຕິ ເອວໍ ມໍສຈມ຺ມກາຍານໍ ວິນາສນໍ ອກຕ຺ວາ, ວິລິມໍສາທິວິກນ຺ຕເນນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິເວເຈຕ຺ວາ. ຕຕ຺ຖ ວິລິມໍສນ຺ຕິ ຈມ຺ມນິສ຺ສິຕມໍສໍ, ປຏິຈ຺ຉນ຺ນກິໂລມກນ຺ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ນ຺ຫາຣູຕິ ສຸຂຸມນ຺ຫາຣຸ. ພນ຺ຘນນ຺ຕິ ຈມ຺ມມໍສານໍ ສມ຺ພນ຺ຘໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ສພ຺ພຈມ຺ເມ ລຄ຺ຄວິລິປນມໍສເມວາ’’ຕິ. ອນ຺ຕຣກິເລສເມວາຕິ ອນ຺ຕເຣ ຈິຕ຺ເຕ ຊາຕຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານນ຺ໂຕຄຘຕາຍ ອພ຺ຠນ຺ຕຣຠູຕກິເລສເມວ.

໔໐໕. ຕຊ຺ຊໍ ວາຍາມນ຺ຕິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ປຸຣິເສນ ກຸຐາຣິນາ ເຉຊ຺ຊໍ ຉິນ຺ທິເຕ ເຉຊ຺ຊຏ຺ຐານສ຺ສ ສລ຺ລກ຺ຂຓໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ສ ປຏິຆາຕຠາໂວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ກາຍປຣິຬາຫາຠາໂວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ຕສ຺ສ ອວຏ຺ຐານໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ກິຈ຺ຈນ຺ຕເຣ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂຓໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ປຎ຺ຎາຍ ກິເລເສ ຉິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ ໂຍຄິໂນ ວີຣິຍພເລນ ສທ຺ຘິໍ ສຕິ-ປີຕິ-ປສ຺ສທ຺ຘິ-ສມາຘິ-ອຸເປກ຺ຂາສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ເອວໍ ນ ວິນາ ຉຫິ…ເປ… ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິ.

໔໐໗. ເຕນ ກາຣເຓນາຕິ ເຍນ ຕາສໍ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ສາ ຘມ຺ມເທສນາ ສປ຺ປາຍາ, ອາເສວນມນ຺ທຕາຍ ປນ ອຊ຺ຌາສເຍນ ປຣິປຸຓ຺ຓສງ຺ກປ຺ປາ ນ ຊາຕາເຍວ; ປຸນ ຕຖາ ເທສນາຍ ສຕິ ອາເສວນພລວຕາຍ ປຣິປຸຓ຺ຓສງ຺ກປ຺ປາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ; ເຕນ ກາຣເຓນ ຕ຺ວມ຺ປິ ຕາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ເຕເນວ ໂອວາເທນ ໂອວເທຍ຺ຍາສີຕິ.

໔໑໕. ສພ຺ພປຈ຺ຉິມິກາຕິ ສພ຺ພາສໍ ກນິຏ຺ຐາ ໂສຕາປນ຺ນາ, ອນຣິຍາ ຕຕ຺ຖ ກາຈິ ນຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ – ‘‘ເສສາ ປນ…ເປ… ຂີຓາສວາ ຈາ’’ຕິ. ຍທິ ເອວນ຺ຕິ ອຂີຓາສວາປິ ຕາທິສາ ຠິກ຺ຂຸນີ ອຕ຺ຖິ. ເອວໍ ສຕິ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສກຠາເວນປິ ສຕິ ຂີຓາສວຠາເວ ອຣິຍສ຺ສ ວິນເຍ ອປຣິປຸຓ຺ຓສງ຺ກປ຺ປາວາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ໂຈເທຕິ, ‘‘ກຖໍ ປຣິປຸຓ຺ຓສງ຺ກປ຺ປາ’’ຕິ? ອິຕໂຣ ອຊ຺ຌາສຍປາຣິປູຣິຍາຕິ ກາຣຓໍ ວຕ຺ວາ, ‘‘ຍສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ. ອຊ຺ຌາສຍປາຣິປູຣິຍາຕິ ຕຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາຍປາຣິປູຣິຍາ, ນ ສພ຺ພໂສ ຄຸຓປາຣິປູຣິຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ກທາ ນຸ ໂຂ’’ຕິອາທິ. ເອເຕນ ປາທກຊ຺ຌານສມ຺ມສິຕຊ຺ຌານານໍ ວິສທິສຕາຍ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວິປສ຺ສນາກາເລ ປວຕ຺ຕອຊ຺ຌາສຍວເສນ ອຣິຍມຄ຺ເຄ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄມຄ຺ຄງ຺ຄຌານງ຺ຄານໍ ວິເສສຕາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທີປິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ນນ຺ທໂກວາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໕. ຣາຫຸໂລວາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໑໖. ວິມຸຕ຺ຕິໍ ປຣິປາເຈນ຺ຕີຕິ ກິເລສານໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິມຸຕ຺ຕິຠູຕໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ສພ຺ພໂສ ປາເຈນ຺ຕິ ສາເຘນ຺ຕິ ນິພ຺ພາເປນ຺ຕີຕິ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍາ. ຘມ຺ມາຕິ ກາຣຓຘມ຺ມາ. ເຕນາຫ – ‘‘ວິສຸທ຺ຘິກາຣຓວເສນາ’’ຕິ, ອຣຫຕ຺ຕສງ຺ຂາຕາຍ ວິສຸທ຺ຘິຍາ ສມ຺ປາທນວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍາທໂຍ ວິສຸຊ຺ຌມານາ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາວ ສພ຺ພໂສ ອສ຺ສທ຺ຘິຍາທີຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິໂມເຈນ຺ຕາ ອຄ຺ຄຜລວິມຸຕ຺ຕິໍ ສມ຺ປາເທນ຺ຕິ. ເຕສໍ ປນ ວິສຸທ຺ຘິ ພາລປຣິວຊ຺ຊເນນ ປຓ຺ຑິຕປຍິຣຸປາສເນນ ປສາທາວຫຘມ຺ມປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍ ຈ ໂຫຕິ. ຕໂຕ ອິຘ ປນ຺ນຣສ ຘມ຺ມາ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ອສ຺ສທ຺ເຘ ປຸຄ຺ຄເລຕິ ສທ຺ຘາຣຫິເຕ ປຸຄ຺ຄເລ. ເຕ ຫິ ນິສ຺ສາຍ ນ ກທາຈິ ສທ຺ຘາ ສມ຺ຠວຕິ, ເຕສໍ ປນ ທິຏ຺ຐານຸຄຕິອາປຊ຺ຊເນນ ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ອສທ຺ຘິຍເມວ ວຑ຺ຒຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ປຏິຠຍມຄ຺ໂຄ ວິຍ ທູຣໂຕ ວຊ຺ເຊຕພ຺ພາ. ອສ຺ສທ຺ຘິຍນ຺ຕິ ຈ ສທ຺ຘາຍ ປຏິປກ຺ຂຠູຕາ ອສທ຺ເຘຍ຺ຍວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອຘິມຸຈ຺ຈນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕາ ສໍກິເລສຘມ຺ມາ ເວທິຕພ຺ພາ. ສທ຺ເຘ ປຸຄ຺ຄເລຕິ ສທ຺ຘາສມ຺ປນ຺ເນ ປຸຄ຺ຄເລ. ເຕ ຫິ ນິສ຺ສາຍ ສທ຺ເຘຍ຺ຍວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຠິຍ຺ໂຍຠາວໍ ເວປຸລ຺ລໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ສທ຺ເຘຍ຺ຍວຕ຺ຖູຕິ ຈ ພຸທ຺ຘາທີນິ ຣຕນານິ ກມ຺ມກມ຺ມຜລານິ ຈ. ເສວໂຕຕິ ລພ຺ຠມານໍ ສທ຺ຘາສມ຺ປທໍ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ວຑ຺ເຒຕຸຎ຺ຈ ນິເສວໂຕ. ເສສປທານິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນານິ. ອຖ ວາ ເສວໂຕ ອຸປສງ຺ກມໂຕ. ຠຊໂຕ ເຕສໍ ປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ຠຕ຺ຕິໍ ກຸພ຺ພໂຕ. ປຍິຣຸປາສໂຕຕິ ເຕສໍ ໂອວາທານຸສາສນິກຣຓວເສນ ອຸປຏ຺ຐຫໂຕ. ປສາທນີຍສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ ນາມ ພຸທ຺ຘາທິຄຸຓປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ ປສາທາວຫາ ສມ຺ປສາທນີຍສຸຕ຺ຕາທໂຍ. ເຕ ຫິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂໂຕ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ປສນ຺ນາ ອຸປຊ຺ຊຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຠິຍ຺ໂຍຠາວໍ ເວປຸລ຺ລໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອິເມຫິ ຕີຫາກາເຣຫີຕິ ອິເມຫິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ຕີຫິ ກາຣເຓຫິ. ປຏິປກ຺ຂທູຣີຠາວໂຕ ປຈ຺ເຈກໍ ສູປຫາຣໂຕ ຈ ອາເສວນໍ ຠາວນໍ ລຠນ຺ຕິ. ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ວິສຸຊ຺ຌຕິ ມຄ຺ຄຜລາວຫຠາເວນ ອຈ຺ຉຕິ ວິສຸທ຺ຘິໍ ປາປຸຓາຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສສປເທສຸປິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ກຸສີເຕຕິ ອລເສ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຘຸເຣ. ອາຣທ຺ຘວີຣິເຍຕິ ປຄ຺ຄຫິຕວີຣິເຍ ສມ຺ມາປຏິປນ຺ເນ. ສມ຺ມປ຺ປຘາເນຕິ ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອກຸສລານໍ ອນຸປ຺ປາທນາທິວເສນ ປວຕ຺ເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຸປາຍປ຺ປຘາເນ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂໂຕ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ອເວກ຺ຂໂຕ. ເຕ ຫິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂໂຕ ລີນໍ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ສມ຺ມເທວ ອາຣມ຺ຠຘາຕຸອາທິ ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ວິຘິນາ ສຕິສມ຺ປທາຍ ອຸປ຺ປາທາຍ ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ອສມາຫິເຕ ຠນ຺ຕມິຄຠນ຺ຕໂຄຓສປ຺ປຏິຠາເຄ ວິພ຺ຠນ຺ຕຈິຕ຺ເຕ. ສມາຫິເຕ ອຸປຈາຣສມາຘິນາ ອປ຺ປນາສມາຘິນາ ຈ ສມ຺ມເທວ ສມາຫິຕຈິຕ຺ເຕ. ຌານວິໂມກ຺ເຂຕິ ສວິຕກ຺ກສວິຈາຣາທິຌານານິ ປຐມາທິວິໂມກ຺ເຂ ຈ. ເຕສຎ຺ຫິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ອຸປຣູປຣິ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ສມາຘານາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ທຸປ຺ປຎ຺ເຎຕິ ນິປ຺ປຎ຺ເຎ, ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉາສວນສມ຺ມສນາຠາເວນ ສພ຺ພໂສ ປຎ຺ຎາຣຫິເຕ ຈ. ປຎ຺ຎວນ຺ເຕຕິ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ເຈວ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ຈ ສມນ຺ນາຄເຕ. ຄມ຺ຠີຣຎາຓຈຣິຍນ຺ຕິ ຄມ຺ຠີຣໍ ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕຸສຈ຺ຈປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາທິເຠທໍ ຎາຓສ຺ສ ຈຣິຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ, ຍຕ຺ຖ ວາ ຄມ຺ຠີຣຎາຓສ຺ສ ຈຣິຍໍ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ສມ຺ໂມຫໍ ວິຘມຕິ, ອນຸປ຺ປນ຺ນາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຸປ຺ປາທາຍ ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕກ຺ຂນ຺ເຘຕິ ສຸຕ຺ຕສມູເຫ.

ປຸພ຺ເພ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍາທີນໍ ວິສຸທ຺ຘິກາຣຓານິ, ‘‘ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ອິຘ ສທ຺ຘາທິເກ ອຎ຺ເຎ ຈ ຘມ຺ເມ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ອປເຣປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສທ຺ຘາທີນໍ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍຕາ ທສ຺ສິຕາ ເອວ, ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທີນໍ ປນ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍຕາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ ວິປສ຺ສນາຠາວໂຕ. ເຕນາຫ – ‘‘ອິເມ ປຎ຺ຈ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍາ ສຎ຺ຎາ’’ຕິ. ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາທໂຍຕິ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ ສີລສໍວໂຣ ອຠິສລ຺ເລຂກຖາ ວີຣິຍາຣມ຺ໂຠ ນິພ຺ເພຘິກາ ປຎ຺ຎາ ອິເມ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາທໂຍ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ‘‘ເມຆິຍສຸຕ຺ຕສໍວຓ຺ຓນາຍໍ’’ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໓໑) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂລກໍ ໂວໂລເກນ຺ຕສ຺ສາຕິ ພຸທ຺ຘເວເນຍ຺ຍສຕ຺ຕໂລກໍ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸນາ ວິເສສໂຕ ໂອໂລເກນ຺ຕສ຺ສ.

໔໑໙. ອາຍສ຺ມໂຕ ຣາຫຸລສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ປຣິປກ຺ກຕ຺ຕາ ສທ຺ຘິໍ ປຏ຺ຐປິຕປຕ຺ຖນາ ເທວຕາ ອຸທິກ຺ຂມານາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, – ‘‘ກທາ ນຸ ໂຂ ອຸຕ຺ຕຣິ ອາສວານໍ ຂເຍ ວິເນສ຺ສຕີ’’ຕິ. ຍທາ ປນ ສຕ຺ຖາ ເອວໍ ປຣິວິຕກ຺ເກສິ, ຕາວເທວ ສມານຊ຺ຌາສຍຕາຍ ສພ຺ພກາລໍ ຕງ຺ຂຓໍ ອາຄເມນ຺ຕິໂຍ ຕາ ເທວຕາໂຍ ຕໍ ສມວາຍໍ ທິສ຺ວາ ເອກສ຺ມິໍ ອນ຺ຘວນສ຺ມິໍເຍວ ສນ຺ນິປຕິຕາ. ອຸປາລິສ຺ສ ຄຫປຕິໂນ ທີຆນຂປຣິພ຺ພາຊກສ຺ສ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ເມສຸ ທສ຺ສນກິຈ຺ເຈນ ປວຕ຺ໂຕ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄຕິ ເຕສຸ ສຸຕ຺ເຕສຸ (ປຏິ. ມ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒.໓໐) ປຐມມຄ຺ໂຄ ‘‘ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ທສ຺ສນຕ຺ຖສ຺ສ ສາຕິສຍຕ຺ຕາ, ພ຺ຣຫ຺ມາຍຸໂນ ປນ ຜລຎາຓານິ ເຫຏ຺ຐິມານິ ຕີຓິ ສາຕິສຍານີຕິ ພ຺ຣຫ຺ມາຍຸສຸຕ຺ເຕ(ມ. ນິ. ໒.໓໘໓ ອາທໂຍ) ຕີຓິ ຜລານິ ‘‘ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕານິ. ອິທໍ ປເນຕ຺ຖ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣາຫຸລສ຺ສ ມຄ຺ຄຎາຓໍ ຜລຎາຓຎ຺ຈ ທສ຺ສນຕ຺ໂຖ ສາຕິສໂຍ, ຕາຫິ ຈ ເທວຕາຫິ ຍໍ ຎາຓໍ ອຘິຄຕໍ, ຕໍ ສາຕິສຍເມວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຄ຺ຄາ, ຈຕ຺ຕາຣິ ຈ ຜລານິ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພານີ’’ຕິ. ກິໍ ປນ ສາວການໍ ສຈ຺ຈາຠິສມຍຎາເຓ ອຕ຺ຖິ ໂກຈິ ວິເສໂສຕິ? ອາມ ອຕ຺ຖິ. ໂສ ຈ ໂຂ ປຸພ຺ພຠາເຄ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາຍ ປວຕ຺ຕິຍາກາຣວິເສເສນ ລເຠຍ຺ຍ ກາຈິ ວິເສສມຕ຺ຕາ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ອຠິຘມ຺ເມ ‘‘ໂນ ຈ ໂຂ ຍຖາ ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ສທ຺ຘາວິມຸຕ຺ຕໂຕ ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ກິເລສປ຺ປຫານໍ ປຕິ ວິເສສກິຕ຺ຕເນນ ທີເປຕພ຺ໂພ. ກິໍ ປນ ອາຍສ຺ມາ ຣາຫຸໂລ ວິຍ ຕາ ເທວຕາ ສພ຺ພາ ເອກຈິຕ຺ຕາ ປເຄວ ຈຕ຺ຕາຣິ ຜລານິ ອຘິຄຓ຺ຫິໍສູຕິ? ໂນຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ກິຕ຺ຕກາ ປນ ຕາ ເທວຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຕາສຎ຺ຈ ປນາ’’ຕິອາທິ.

ຣາຫຸໂລວາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໖. ຉຉກ຺ກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໒໐. ອາທິມ຺ຫິ ກລ຺ຍາຓນ຺ຕິ ອາທິໂກຏ຺ຐາເສ ກລ຺ຍາຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ວາ ອາທິກລ຺ຍາໂຓ, ຕໍ ອາທິກລ຺ຍາຓໍ, ອາທິກລ຺ຍາຓຠາໂວ ຈ ໂທສວິຄເມນ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ. ຍຎ຺ຫິ ສພ຺ພໂສ ວິຄຕໂທສໍ, ຕໍ ປຣິປຸຓ຺ຓຄຸຓເມວ ໂຫຕີຕິ ‘‘ນິທ຺ໂທສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຕ຺ວາຕິ ຈ ປທໍ, ‘‘ກລ຺ຍາຓໍ ກຕ຺ວາ ຠທ຺ທກໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ປຸຣິມປທທ຺ວເຍນປິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເທສນາກາໂຣ ຫິ ອິຘ ກລ຺ຍາຓສທ຺ເທນ ຄຫິໂຕ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ເທເສຕພ຺ພຘມ຺ມສ຺ສ ກລ຺ຍາຓຕາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕີ’’ຕິ, ທຸຕິເຍ ປນ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ເທເສຕພ຺ພຘມ຺ມສ຺ສ ກລ຺ຍາຓຕາ ມຸຂ຺ເຍເນວ ກຖິຕາ ອິຕຣສ຺ສ ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິໂຕ. ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາຓໍ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຍຎ຺ຈ ເທສນາຍ ໂຖມນາ ພຸທ຺ຘານໍ ອາຈິຓ຺ຓສມາຈິຓ຺ຓາວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ອິຕິ ຠຄວາ ອຣິຍວໍສ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມຄ຺ຄຫຓມ຺ປິ ເທສນາຍ ໂຖມນາ ເອວາຕິ ‘‘ນວຫິ ປເທຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເວທນາ ຍາຖາວໂຕ ຊານນໍ, ຕຎ຺ຈ ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈໍ, ຕສ຺ສ ອຸປາໂຍ ວິປສ຺ສນາຕິອາຫ – ‘‘ສຫວິປສ຺ສເນນ ມຄ຺ເຄນ ຊານິຕພ຺ພານີ’’ຕິ. ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາທິກິຈ຺ເຈນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຍາ ອສມ຺ໂມຫໂຕ ຈ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ. ເຕຠູມກຈິຕ຺ຕເມວ ກຖິຕໍ ສມ຺ມສນຏ຺ຐານສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ເອສ ນໂຍ ຘມ຺ມາຍຕນາທີສຸປິ. ຘມ຺ມາຍຕນສ຺ສ ວາ ອາຍຕນຠາວໂຕ ພຫິທ຺ຘາຄຫຓໍ, ນ ສພ຺ພໂສ ອນຊ຺ຌຕ຺ຕຠາວໂຕ. ວິປາກເວທນາປຈ຺ຈຍາ ຊວນກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນຕຓ຺ຫາຕິ ຉຕ຺ຕິໍສວິປາກເວທນໍ ນິສ຺ສາຍ ເອວໍ ອສ຺ສາເທນ຺ຕີ ອນຸຠເວຍ຺ຍນ຺ຕິ ອກຸສລຊວນກ຺ຂຓໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນຕຓ຺ຫາ.

໔໒໒. ປາຏິເຍກ຺ໂກ ອນຸສນ຺ຘີຕິ ຍຖານຸສນ຺ຘິອາທີນໍ ອສມ຺ຠວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຫຏ຺ຐາຕິ ວິຎ຺ຎາຓຜສ຺ສເວທນາຕຓ຺ຫານໍ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາທສ຺ສເນນ ຈກ຺ຂາຍຕນາທີນໍ ຣູປາຍຕນາທີນຎ຺ຈ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາ ທີປິຕາ ອປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ປຈ຺ຈຍາຠາວໂຕ, ຍຎ຺ຈ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິກໍ, ຕໍ ອນິຈ຺ຈໍ ອຸປ຺ປາທສມ຺ຠວໂຕ, ຍທນິຈ຺ຈໍ ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ ຕທນຕ຺ຕາຕິ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈເກ ຈ ຉນ຺ນໍ ຉກ຺ການໍ ວເສນ ຆນວິນິພ຺ໂຠຄກຣເຓນ ອຕ຺ຖໂຕ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ວິຠາວິຕໍ. ນ ສຣູປໂຕຕິ ສຣູປໂຕປິ ຕໍ ວິຠາເວຕຸກາໂມ ເຕເນວ ຉຉກ຺ການໍ ວເສນ ຆນວິນິພ຺ໂຠຄນເຍນ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ຈ ອນ຺ວຍໂຕ ຈ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຠຄວາ – ‘‘ຈກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕາຕິ ໂຍ ວເທຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິມາຫາຕິ ຍຖານຸສນ຺ຘິກາວ ເທສນາ ວິຠາວິຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຫຏ຺ຐາ ກຖິຕານໍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ເຫຏ຺ຐາ ປນ ຉນ຺ນໍ ຉກ຺ການໍ ວເສນ ວິນິພ຺ໂຠຄທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ, ນ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ວິຠາວິຕໍ, ອິຘ ປນ ສຣູປໂຕ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ວິຠາວິຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອນຸສນ຺ຘນ຺ຕຣຠາວໂຊຕນາ. ຍທິປິ ອນຕ຺ຕຠາໂວ ນາມ ຈຕູສຸປິ ສຈ຺ເຈສຸ ລພ຺ຠເຕວ, ສພ຺ເພປິ ຫິ ຘມ຺ມາ ອນຕ຺ຕາ, ອິເມ ປເນຕ຺ຖ ທ຺ເວປິ ນຍາ ສມ຺ມສນວເສນ ປວຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ທ຺ວິນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ອນຕ຺ຕຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ. ນ ອຸປປຊ຺ຊຕີຕິ ອຸປປຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕຍຸຕ຺ຕິຍາ ນ ສເມຕີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຍຸຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ອຕ຺ຕວາທິນາ – ‘‘ນິຈ຺ໂຈ ຘຸໂວ ສສ຺ສໂຕ’’ຕິ ອຠິມໂຕ, ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ອຸປ຺ປາທວນ຺ຕຕາຍ ອນິຈ຺ຈໍ, ຍໍ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຖວຸຕ຺ຕິຕາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຈກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕາຕິ ໂຍ ວເທຍ຺ຍ, ຕໍ ນ ອຸປປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິ. ສກ຺ກາຍວຕ຺ຖຸ ຈກ຺ຂຸ ອນຕ຺ຕາ ອນິຈ຺ຈຠາວໂຕ ເສຍ຺ຍຖາປິ ຆໂຏ, ຈກ຺ຂຸໍ ອນິຈ຺ຈໍ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຠາວໂຕ ເສຍ຺ຍຖາປິ ຆໂຏ, ຈກ຺ຂຸ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິ ອຸປ຺ປາທາທິສມ຺ຠວໂຕ ເສຍ຺ຍຖາປິ ຆໂຏ. ວິຄຈ຺ຉຕີຕິ ຠງ຺ຄຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຠາວາວິຄເມນ ວິຄຈ຺ຉຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ.

໔໒໔. ຍສ຺ມາ ກິເລສວຏ຺ຏມູລກໍ ກມ຺ມວຏ຺ຏໍ, ກມ຺ມວຏ຺ຏມູລກຎ຺ຈ ວິປາກວຏ຺ຏໍ. ກິເລສຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຈ ຕຓ຺ຫາທິຄ຺ຄາຫປຸພ຺ພິກາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ວາ ຄາຫານໍ ວເສນ ວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕຸ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຍສ຺ມາ ປນ ຕຓ຺ຫາປກ຺ຂິກາ ຘມ຺ມາ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ຈກ຺ຂາທໂຍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ທ຺ວິນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ວເສນ ວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕຸ’’ນ຺ຕິ. ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫາວ ເວທິຕພ຺ພາ ສກ຺ກາຍຄາມິນິປຏິປທາຍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ‘‘ເອຕໍ ມມາ’’ຕິອາທິນາ ຄຫຓເມເວຕ຺ຖ ອນຸປສ຺ສນາຕິ ອາຫ – ‘‘ຄາຫຕ຺ຕຍວເສນ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ.

ຕິຓ຺ຓໍ ຄາຫານໍ ປຏິປກ຺ຂວເສນາຕິ ຕຓ຺ຫາທິຄ຺ຄາຫປຏິປກ຺ຂຠູຕານໍ ທຸກ຺ຂານິຈ຺ຈານຕ຺ຕານຸປສ຺ສນານໍ ວເສນ, ຕາຫິ ວາ ຕິຓ຺ຓໍ ຄາຫານໍ ປຏິປກ຺ຂວເສນ ວິນິເວຐນວເສນ ອນຸປ຺ປາທນວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິປກ຺ຂວເສນ ວິວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕຸນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ສກ຺ກາຍນິໂຣຘຄາມິນີ ປຏິປທາຕິ ເອຕ຺ຖ ນິໂຣຘຘມ຺ໂມ ສຣູເປເນວ ທສ຺ສິໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ນິໂຣໂຘ…ເປ… ທສ຺ເສຕຸ’’ນ຺ຕິ. ປຏິເສຘວຈນານີຕິ ປຏິກ຺ເຂປວຈນານິ.

໔໒໕. ຕຓ຺ຫາທີນໍ ອນຸປາທິຍນວຈນານິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສເນວ ວຸຕ຺ຕານິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐີນໍເຍວ ອຠິນນ຺ທນາທິວເສນ ປວຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໂຕ. ອປ຺ປຫີນຕ຺ໂຖ ອນຸສຍຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ – ‘‘ອນຸເສຕີຕິ ອປ຺ປຫີໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ຫິ ອປ຺ປຫີໂນ ຖາມຄໂຕ ຣາຄາທິກິເລໂສ ອນຸສໂຍ ກາຣຓລາເຠ ສຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫຠາວໂຕ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂກິເລສທຸກ຺ຂສ຺ສາຕິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ ເຈວ ກິເລສທຸກ຺ຂສ຺ສ ຈ. ສອຸປາທິເສສນິພ຺ພານຎ຺ຫິ ກິເລສທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນ຺ຕກຣຓໍ, ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານໍ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ.

໔໒໖. ເຕສນ຺ຕິ ອນຸສຍານໍ. ປຏິກ຺ເຂປວເສນາຕິ ປຊຫນວເສນ, ອປ຺ປວຕ຺ຕິກຣຓວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວິຊ຺ຊໍ ປຊຫິຕ຺ວາຕິ ອນວເສສໂຕ ອວິຊ຺ຊໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອາປາເທຕ຺ວາ. ກາມໍ ເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ຄຎາຓມ຺ປິ ອວິຊ຺ຊາປຫາຍິນີ ວິຊ຺ຊາ ເອວ, ຕໍ ປນ ຎາຓໍ ອວິຊ຺ຊາຍ ອນວເສສປ຺ປຫາຍກໍ ນ ໂຫຕິ, ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຎາເຓ ປນ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ອວິຊ຺ຊາຍ ເລໂສປິ ນາວສິສ຺ສຕີຕິ ຕເທວ ອວິຊ຺ຊາຍ ປຫາຍກນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄວິຊ຺ຊໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ’’ຕິ.

໔໒໗. ສຍເມວ ຕຖາຄເຕ ອຕ຺ຕໂນ ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນ ເທເສນ຺ເຕ ສຏ຺ຐິ ຠິກ຺ຂູ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕາຕິ ອນຈ຺ຉຣິຍເມຕໍ, ອຖ ກິໍ ອຈ຺ຉຣິຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິມ’’ນ຺ຕິອາທິ. ກເຖນ຺ເຕປີຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິສທ຺ໂທ ປກາຣຕ຺ໂຖ, ອິມິນາວ ປກາເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຕ຺ຕາ ເອວາຕິ ສຏ຺ຐິ ຠິກ຺ຂູ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕາ ເອວາຕິ ໂຍຊນາ. ເອຕມ຺ປິ ອນຈ຺ຉຣິຍໍ, ສຕ຺ຖຸ ສມ຺ມຸຂາ ສາວກາ ສມຸທາຄມາ ມຫາຠິຎ຺ຎາ ປຠິນ຺ນປຏິສມ຺ຠິທາ ຕຖາ ຕຖາ ສປ຺ປາຏິຫາຣິຍໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕີຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ມຫາຠິຎ຺ຎປ຺ປຕ຺ຕາ ຫິ ເຕ ສາວກາ’’ຕິ.

ມຫາມຓ຺ຑເປຕິ ໂລຫປາສາທສ຺ສ ປຸຣໂຕ ເອວ ມຫາຠິກ຺ຂຸສນ຺ນິປາໂຕ ຊາໂຕຕິ ເຕສໍ ປໂຫນກວເສນ ກເຕ ມຫຕິ ສາຓິມຓ຺ຑເປຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຕສຸປິ ຐາເນສູຕິ ເຕສຸ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຫາມຓ຺ຑປາທີສຸ ຐາເນສຸ. ມຫາເຖໂຣ ອຕ຺ຖີຕິ ປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ເທວຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄຸເຓ ສຸຕ຺ວາ ປສນ຺ນມານໂສ ມຫາເຖໂຣ, ຕຖາປິ ວຕ຺ຖສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປສີທິຕ຺ວາ ‘‘ຕ຺ວໍ ປນ ນ຺ຫາເປຫີ’’ຕິ ອາຫ.

ເຫຏ຺ຐາປາສາເທຕິ ຈ ກລ຺ຍາຓິຍມຫາວິຫາເຣ ອຸໂປສຖາຄາເຣ ເຫຏ຺ຐາປາສາເທ ເອກທາ ອຸປຣິປາສາເທ ເອກທາ, ກເຖສີຕິ. ຈູຬນາຄສ຺ສ ຕຖາ ມຫຕີ ປຣິສາ ເທວຕານຸຠາເວນ ອຠິຎ຺ຎາປາທນໍ ອໂຫສີຕິ ເກຈິ. ເຖໂຣ ປນ ມຫິທ຺ຘິໂກ ອໂຫສິ, ຕສ຺ມາ ຕາວ ມຫຕິໍ ປຣິສໍ ອຠິຎ຺ຎາເປສີຕິ ອປເຣ.

ຕໂຕ ຕໂຕຕິ ຕສ຺ສໍ ຕສ຺ສໍ ທິສາຍໍ. ເອໂກວາຕິ ເອກຈ຺ໂຈ ເອວ, ນ ພຫຸໂສ, ກຕິປຍາວ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ອເຫສຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍຕ຺ຕາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ຉຉກ຺ກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໗. ມຫາສຬາຍຕນິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໒໘. ມຫນ຺ຕານິ ສຬາຍຕນານິ ອຘິກິຈ຺ຈ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ມຫາສຬາຍຕນິກໍ, ມຫນ຺ຕຕາ ຈ ເຕສໍ ມຫນ຺ຕໍ ໂລກສນ຺ນິວາສໍ ອຠິພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ ອໂຍນິໂສ ຄຍ຺ຫມານານໍ ມຫໂຕ ອນຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ຕນໂຕ, ໂຍນິໂສ ຄຍ຺ຫມານານໍ ມຫໂຕ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນໂຕ ຈ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ໂຊຕກນ຺ຕິ ໂພຘກໍ.

໔໒໙. ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕາຍ ວິປສ຺ສນາຍ ຊານນມ຺ປິ ຍຖາຠູຕຊານນເມວ ມຄ຺ເຄນ ຊານນສ຺ສ ອາສນ຺ນກາຣຓຠາວໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ສຫວິປສ຺ສເນນ ມຄ຺ເຄນ ອຊານນ຺ໂຕ’’ຕິ. ວຸຑ຺ຒິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ປຈ຺ຈຍສໂມຘາເນນ ຠວໂຍນິຄຕິຐິຕິສຕ຺ຕາວາສປາຬິຍາ ອປຣາປຣໍ ປຣິວຸທ຺ຘິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເອວໍຠູຕາ ປຄຸຓຠາວມາປາທິຕາ ສມຖວິປສ຺ສນາຘມ຺ມາ ວິຍ ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ວສີຠາວໍ ປາປິຕາ ຌານາຠິຎ຺ຎາ ວິຍ ຈ ວສີຠູຕາ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຣູປຣິ ພ຺ຣູເຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ວສີຠາວໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ກທາຈິ ຠວປຕ຺ຖນາຍ ອນຸປ຺ປາທິຕາຍປິ ອປ຺ປຫີນຠາເວເນວສ຺ສາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ອກຸສລາ ຘມ຺ມາວ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ທສ຺ສນາຍຕເນນ ວິນາສທສ຺ສນໂຕ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຣິວຑ຺ຒນ຺ຕິ ຈ. ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກທຣຖາຕິ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກຊວນສຫຄຕາ ອກຸສລທຣຖາ. ເອວໍ ມໂນທ຺ວາຣິກທຣຖາ ເວທິຕພ຺ພາ. ສນ຺ຕາປາຕິ ທຣເຖຫິ ພລວນ຺ໂຕ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ນິສ຺ສຍສ຺ສ ຈ ສນ຺ຕາປນກຣາ. ປຣິຬາຫາຕິ ຕໂຕປິ ພລວຕຣາ ເຕສໍເຍວ ປຣິທຫນກຣາ.

໔໓໐. ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກສຸຂໍ, ນ ກາຍປ຺ປສາທສນ຺ນິສ຺ສິຕສຸຂເມວ. ມໂນທ຺ວາຣິກສຸຂນ຺ຕິ ມໂນທ຺ວາຣິກຈິຕ຺ຕສນ຺ນິສ຺ສິຕສຸຂໍ, ນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເຈຕສິກສຸຂໍ ຕສ຺ສ ກາຍິກສຸຂຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກຊວເນນ ສມາປຊ຺ຊນໍ ວາ ວຸຏ຺ຐານໍ ວາ ນຕ຺ຖີຕິ ອິທໍ ມໂນທ຺ວາຣິກຊວເນນ ຕສ຺ສ ສມ຺ຠວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ມຄ຺ຄສ຺ສ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ຕປ຺ປສງ຺ຄສງ຺ການິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ຕມ຺ປິ ຊເນຕຸໍ ອສມຕ຺ຖໍ ສມາປຊ຺ຊນສ຺ສ ກຖໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ພຸທ຺ຘານໍ ປນ ຠຄວນ຺ຕານໍ ໂຫຕີຕິ ເຈ? ຕຖາປິ ຕສ຺ສ ອາສນ຺ນຏ຺ຐາເນ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອສມ຺ຠໂວ ເອວ ຕາທິສສ຺ສ ປຸພ຺ພາໂຠຄສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ອສມ຺ຠວໂຕ. ເອເຕເນວ ຍາ ເກສຎ຺ຈິ ອຣິຍຘມ຺ເມ ອໂກວິທານໍ ຆຏສຠາວາທີສຸ ພຸທ຺ຘິຕຸລ຺ຍກາຣິຕາປຕ຺ຕິໂຈທນາ; ສາ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ ຕໍຕໍປຸຣິມາໂຠຄວເສນ ເຕນ ເຕນ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກາຠິນິຍຕມໂນວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຣໂຕ ປວຕ຺ຕມານມໂນວິຎ຺ຎາເຓນ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານາທິວິເສສສ຺ສ ວິນິຈ຺ຉິນິຕພ຺ພໂຕ. ອຸປ຺ປນ຺ນມຕ຺ຕກເມວ ໂຫຕີຕິ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກຊວນໍ ຕາທິສໍ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖນິຈ຺ຉຍກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ເກວລໍ ອຸປ຺ປນ຺ນມຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ. ອຍນ຺ຕິ ‘‘ອາທີນວານຸປສ຺ສິໂນ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕາ.

໔໓໑. ກຸສລຈິຕ຺ຕ…ເປ… ຠູຕສ຺ສາຕິ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາສຫຄຕກຸສລຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເຈໂຕສຸຂສມງ຺ຄີຠູຕສ຺ສ. ປຸພ຺ພສຸທ຺ຘິກາຕິ ມຄ຺ຄຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ, ວິປສ຺ສນາຣມ຺ຠໂຕປິ ວາ ປຸພ຺ເພວ ສຸທ຺ຘາ. ເຕນາຫ – ‘‘ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຣິສຸທ຺ຘາວ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖກກາຣາປກງ຺ຄານີຕິ ສີລວິໂສຘນສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສມາຘານສ຺ສ ວິປສ຺ສນາຠິໂຍຄສ຺ສ ມຄ຺ເຄນ ປຫາຕພ຺ພກິເລສປຫານສ຺ສາຕິ ສພ຺ພສ຺ສປິ ມຄ຺ຄສມ຺ຠາຣກິຈ຺ຈສ຺ສ ກາຣາປກງ຺ຄານິ. ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ວາຕິ ປຐມຊ຺ຌານິໂກ ວາ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ, ທຸຕິຍຊ຺ຌານິໂກ ວາ ສຕ຺ຕງ຺ຄິໂກ ໂຫຕິ.

ອິມເມວ ສຸຕ຺ຕປເທສໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ, ‘‘ຍາ ຕຖາຠູຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐີ’’ຕິອາທິນາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍເຍວ ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ໂຄ ປຎ຺ຈງ຺ຄິໂກຕິ ວທຕິ. ໂສຕິ ຕຖາ ວທນ຺ໂຕ ວິຕຓ຺ຑວາທີ. ອນນ຺ຕຣວຈເນເນວາຕິ, ‘‘ຍາ ຕຖາຠູຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐີ’’ຕິອາທິວຈນສ຺ສ, ‘‘ເອວມສ຺ສາຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອນນ຺ຕຣວຈເນນ. ປຏິເສຘິຕພ຺ໂພຕິ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ໂພ. ‘‘ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ຫິ ອິທໍ ວຈນໍ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ປຎ຺ຈງ຺ຄິກຠາວໍ ອຸຊຸກເມວ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ຍາ ຕຖາຠູຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐີ’’ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ເອວ ອງ຺ຄານໍ ຄຫຓໍ ກິມຕ຺ຖິຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຕ຺ຕຣິ ຈາ’’ຕິອາທິ. ສມ຺ມາວາຈໍ ຠາເວຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄສມງ຺ຄີ. ເຕນາຫ ‘‘ມິຈ຺ຉາວາຈໍ ປຊຫຕີ’’ຕິ. ຍສ຺ມິຎ຺ຫິ ຂເຓ ສມ຺ມາວາຈາ ຠາວນາປາຣິປູຣິໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ມິຈ຺ຉາວາຈາ ປຊຫີຍຕີຕິ. ສເຫວ ວິຣຕິຍາ ປູເຣນ຺ຕິ ສມຸຈ຺ເຉທວິຣຕິຍາ ວິນາ ທຸກ຺ຂປຣິຎ຺ຎາທີນໍ ອສມ຺ຠວໂຕ. ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຣິສຸທ຺ຘາເນວ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ ປຣິສຸທ຺ເຘ ສີເລ ປຕິຏ຺ຐິຕສ຺ເສວ ຠາວນາຍ ອິຊ຺ຌນໂຕ. ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ຄນ຺ຖນ຺ຕເຣນປິ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ, ‘‘ສຸຠທ຺ທສຸຕ຺ເຕປິ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອເນເກສຸ ສຸຕ຺ຕສເຕສຸ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກວ ມຄ຺ໂຄ ອາຄໂຕ, ນ ປຎ຺ຈງ຺ຄິໂກຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ສມ຺ມາສຕິ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ກາຍານຸປສ຺ສນາທິຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘິກາ ໂຫຕີຕິ ຕໍ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາວ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ’’ຕິ ອາຫ. ນ ຈຕຸມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາວເສນ. ເອສ ນໂຍ ສມ຺ມປ຺ປຘານາທີສຸປິ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎານຕິວຕ຺ຕມານາ ຍຸຄນທ຺ຘາ ຍຸຕ຺ຕາ ວິຍ ອຣິຍມຄ຺ຄຍຸຄນທ຺ຘາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ປຏິພທ຺ຘາຕິ ຍຸຄນທ຺ຘາ. ເຕນາຫ – ‘‘ເອກກ຺ຂຓິກຍຸຄນນ຺ຘາ’’ຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ເອວ ຫິ ສມຖວິປສ຺ສນາ ເອກກ຺ຂຓິກາ ຫຸຕ຺ວາ ສມຘຸຣໍ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ເອເຕ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຂເຓ ສມາປຕ຺ຕິ, ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ວິປສ຺ສນາຕິ ອິທໍ ເຕສໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ກິຈ຺ຈໂຕ ອຘິກຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອຎ຺ຎຖາ. ນ ຫິ ປຎ຺ຎາຣຫິຕາ ສມາປຕ຺ຕິ, ສມາຘິຣຫິຕາ ຈ ວິປສ຺ສນາ ອຕ຺ຖິ. ອຣິຍມຄ຺ເຄ ປນ ເອກກ຺ຂຓິກາ ສມຘຸຣຕາຍ ເອກຣສຠາເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຜລວິມຸຕ຺ຕີຕິ ອຣຫຕ຺ຕຜລວິມຸຕ຺ຕິ. ເສສໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍຕ຺ຕາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ມຫາສຬາຍຕນິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໘. ນຄຣວິນ຺ເທຍ຺ຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໓໕. ສມວິສມໍ ຈຣນ຺ຕີຕິ ກາຍສມາທິໍ ສມຎ຺ເຎວ, ກາຍວິສມາທິໍ ວິສມຎ຺ເຎວ ຈຣນ຺ຕິ ກໂຣນ຺ຕິ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຕໍ ປນ ສມວິສມໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ວິສທິສຕ຺ຕາ ນ ເອກສ຺ມິໍ ກາເລ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ກາເລນ ສມໍ ກາເລນ ວິສມ’’ນ຺ຕິ. ສມຈຣິຍມ຺ປິ ຫິ ເອຕນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພ ສມຈຣິຍາຍ ໂຊຕິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ.

໔໓໗. ອາກໂຣນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕມຕ຺ຖໍ ຎາເປນ຺ຕິ ປໂພເຘນ຺ຕີຕິ ອາກາຣາ, ຎາປກກາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ເກ ອາກາຣາຕິ ການິ ກາຣຓານີ’’ຕິ. ອນຸພຸທ຺ຘິໂຍຕິ ອນຸມານຎາຓານິ. ຕຎ຺ຫິ ຍຖາທິຏ຺ຐມຕ຺ຖໍ ທິຏ຺ຐຠາເວນ ອນ຺ເວຕິ ອນຸຄຈ຺ຉຕີຕິ ‘‘ອນ຺ວຍາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຫຣິຕຕິຓຈມ຺ປກວນາທິວເສນາຕິ ຫຣິຕກມ຺ພລາທິສທິສຕິຓາທິວເສນ ວິຕ຺ຖາຣິຕກນກປຏາທິສທິວິກສິຕຈມ຺ປກວນາທິວເສນ. ອາທິສທ຺ເທນ ເຈຕ຺ຖ ກີຈກເວຓຸສທ຺ທມຘຸຣສຜລາຜລວເສນ ສທ຺ທຣສານໍ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ. ຈມ຺ປກວເສເນວ ປນ ຜສ຺ສຄນ຺ຘານມ຺ປິ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ຣູປາທໂຍ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ. ‘‘ອິຕ຺ຖິຣູປາທີນິ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘາ ວາ ໂຫນ຺ຕຸ ຣູປາທໂຍ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘາ ວາ, ສພ຺ເພປິ ເຈເຕ ກິເລສຸປ຺ປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕຕາຍ ກາມຄຸຓາ ເອວາຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍ ວິສຠາຄິຕ຺ຖິຄຕາ ຣູປາທໂຍ ສວິເສສໍ ກິເລສຸປ຺ປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ຕານິ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ຕານີຕິ ຣູປາທີນິ. ຫິ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສມຕ຺ເຖຕິ, ‘‘ຍສ຺ມາ ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອິຕ຺ຖິຣູປາທີນິ ສນ຺ຘາຍ ເອຕໍ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ. ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຸຣິສສ຺ສ ຈຕຸຠູມກໍ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຄເຫຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕມຸຏ຺ຐິຄຕໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ. ‘‘ຫຕ຺ຖິກາຍໍ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໖) ຫິ ຄຫຓໍ ປຣິຍາທານໍ ນາມ, ‘‘ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາ ຠາວິຕາ ພຫຸລີກຕາ ສພ຺ພໍ ກາມຣາຄໍ ປຣິຍາທິຍຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໐໒) ເຂປນໍ ປຣິຍາທານໍ, ອິຘ ອຸຠຍມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ. ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ເຕເນວ ສາເຘຕຸໍ, ‘‘ຍຖາຫາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທີສຸ ນ-ກາໂຣ ປຏິເສຘຕ຺ໂຖ. ອຫນ຺ຕິ ຠຄວາ ອຕ຺ຕານໍ ນິທ຺ທິສຕິ. ຠິກ຺ຂເວຕິ ຠິກ຺ຂູ ອາລປຕິ. ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອິຕ຺ຖິຣູປໂຕ ອຎ຺ຎໍ. ເອກຣູປມ຺ປີຕິ ເອກມ຺ປິ ຣູປໍ. ສມນຸປສ຺ສາມີຕິ ຎາຓສ຺ສ ສມນຸປສ຺ສນາ ອຘິປ຺ເປຕາ, ເຫຏ຺ຐາ ນ-ກາຣໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ‘‘ອຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ສພ຺ພໂສ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ອຎ຺ຎໍ ເອກຣູປມ຺ປິ ນ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ຍໍ ເອວໍ ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ຍໍ ຣູປໍ ຣູປຄຣຸກສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ສພ຺ພມ຺ປິ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ອປ຺ປທານວເສນ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ເຂເປຕ຺ວາ ຈ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຍຖຍິທໍ ອິຕ຺ຖິຣູປນ຺ຕິ ອິຕ຺ຖິຍາ ຣູປກາຍໍ. ຣູປສທ຺ໂທ ຂນ຺ຘາທິອເນກຕ຺ຖວາຈໂກ, ອິຘ ປນ ອິຕ຺ຖິຍາ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐາເນ ຣູປາຍຕເນ ວຓ຺ຓຘາຕຸຍໍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ‘‘ອິຕ຺ຖິຣູປໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ອິທໍ ປຸຣິມສ຺ເສວ ທຬ຺ຫີກຣຓຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸຣິມໍ ‘‘ຍຖຍິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິຕ຺ຖິຣູປ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ໂອປມ຺ມວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທໍ ປຣິຍາທານຠາເວ ນິທສ຺ສນນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ນຄຣວິນ຺ເທຍ຺ຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໙. ປິຓ຺ຑປາຕປາຣິສຸທ຺ຘິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໓໘. ຘມ຺ມເສນາປຕິໂນ ປຏິສລ຺ລີຍນສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ, ອຸປຣິ ຈ ປາຬິຍໍ, ‘‘ສຸຎ຺ຎຕາວິຫາເຣນ ໂຂ ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ເອຕຣຫິ ພຫຸລໍ ວິຫຣາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໔໓໘) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ປຏິສລ຺ລານາຕິ ຜລສມາປຕ຺ຕິໂຕ’’ຕິ ອາຫ.

ວິປ຺ປສນ຺ນານີຕິ ວິເສສໂຕ ປສນ຺ນານິ. ໂອກາສວເສນາຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ປຕິຏ຺ຐິໂຕກາສວເສນ. ນນຸ ຕານິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ສຠາວໂຕ ວິປ຺ປສນ຺ນານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ໂຫນ຺ຕິ. ນ ຫິທໍ ຕາທິສໍ ປສນ຺ນຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທໍ ປນ ສນ຺ຕປຓີຕສມາປຕ຺ຕິສມຸຏ຺ຐິຕານໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕານໍ ຈິຕ຺ຕຊຣູປານໍ ວເສນ ເສສຕິສນ຺ຕຕິຣູປານໍ ເສຏ຺ຐຕຣໍ ປຓີຕຠາວາປຕ຺ຕິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຜລສມາປຕ຺ຕິໂຕຕິ ສຸຎ຺ຎຕານຸປສ຺ສນາວເສນ ສມາປນ຺ນຜລສມາປຕ຺ຕິໂຕ. ມຫນ຺ຕານໍ ພຸທ຺ຘາທີນໍ ປຸຣິສານໍ ວິຫາໂຣ ມຫາປຸຣິສວິຫາໂຣ. ເຕນາຫ – ‘‘ພຸທ຺ຘ…ເປ… ວິຫາໂຣ’’ຕິ. ວິຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ຈ ວິຫາເຣ ປຣິກ຺ເຂປໂຕ ປຏ຺ຐາຍ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ຈ ປຣິກ຺ເຂປາຣຫຏ຺ຐານໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ວິຫາຣພ຺ຠນ຺ຕຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຍາວ ຄາມສ຺ສ ອິນ຺ທຂີລາຕິ ຄາມສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕຣິນ຺ທຂີໂລ. ເຄຫປຏິປາຏິຍາຈຣິຕ຺ວາຕິ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ. ຍາວ ນຄຣທ຺ວາເຣນ ນິກ຺ຂມນາຕິ ນຄຣທ຺ວາເຣນ ຍາວ ນິກ຺ຂມນປເທສາ. ຍາວ ວິຫາຣາຕິ ຍາວ ວິຫາຣພ຺ຠນ຺ຕຣາ. ປຏິກ຺ກນ຺ຕມຄ຺ໂຄຕິ ນິວຕ຺ຕນມຄ຺ໂຄ. ອາຣມ຺ມເຓ ປຏິຫຎ຺ຎນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕມານມ຺ປິ ປຏິຆສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ເຕ ປຏິຫນນ຺ຕໍ ວິຍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ຈິຕ຺ເຕ ປຏິຫຎ຺ຎນກິເລສຊາຕ’’ນ຺ຕິ. ທິວສຎ຺ຈ ຣຕ຺ຕິຎ຺ຈ ອນຸສິກ຺ຂນ຺ເຕນາຕິ ເອຕໍເຍວ ຣາຄາທິປ຺ປຫາຍິນິໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິໍ ທິວາ ຈ ຣຕ຺ຕິຎ຺ຈ ອນຸ ອນຸ ສິກ຺ຂນ຺ເຕນ ອຸປຣູປຣິ ວຑ຺ເຒນ຺ເຕນ.

໔໔໐. ປຫີນາ ນຸ ໂຂ ເມ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາຕິ ເອຕ຺ຖ ກາມຄຸຓປ຺ປຫານໍ ນາມ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫານໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຣານິ ຕເຖວ ໂລເກ, ອເຖຕ຺ຖ ຘີຣາ ວິນຍນ຺ຕິ ຉນ຺ທ’’ນ຺ຕິ. ເອກຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ນານາຕິ ເອກສ຺ເສວ ຠິກ຺ຂຸໂນ, ‘‘ປຫີນາ ນຸ ໂຂ ເມ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາ’’ຕິອາທິນາ ປາຬິຍໍ ອາຄຕາ ນານາປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ໂຫນ຺ຕິ. ນານາຠິກ຺ຂູນນ຺ຕິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອເນເກສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ນານາຕິ ວຸຕ຺ຕນານາປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ. ອິທານິ ຕເມວ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ກຖ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກຖໍ ປນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຫີນາ ນຸ ໂຂ’’ຕິອາທິ. ວີຣິຍໍ ປຄ຺ຄຍ຺ຫາຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘສມ຺ມປ຺ປຘານວີຣິຍໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ຒິຕ຺ວາ. ມຄ຺ຄານນ຺ຕຣໍ ອນາຄາມິຜລໍ ປຕ຺ວາຕິ ວຈນເສໂສ. ຜລານນ຺ຕຣໍ ມຄ຺ຄນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ອນາຄາມິມຄ຺ເຄ ຐິໂຕ ຜລສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຕ຺ຖາຍ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອາສເນ ນ ຈິເຣເນວ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ນິໂຣຘຘມ຺ມານຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິປສ຺ສນາປຣິວາສາຠາວໂຕ ຜລານນ຺ຕຣໍ ມຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ.

ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍາຕິ ມຄ຺ຄານນ຺ຕຣຜລໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ. ມຄ຺ຄານນ຺ຕຣໂຕ ຫິ ວຸຏ຺ຐິໂຕ ມຄ຺ຄໂຕ ວຸຏ຺ຐິໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຜລານນ຺ຕຣໍ ມຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຜລໍ ອນນ຺ຕຣໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຜລານນ຺ຕຣໍ. ‘‘ຜລານນ຺ຕຣໍ ມຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ປທທ຺ວເຍນປິ ອນາຄາມິມຄ຺ຄຜລານິ ເຈວ ວທຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນີວຣຓາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ, ‘‘ປຫີນາ ນຸ ໂຂ ເມ ປຎ຺ຈ ນີວຣຓາ’’ຕິອາທິນາ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອເຕສນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເອເຕສໍ ນີວຣຓປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘສຕິປຏ຺ຐານາທີນໍ. ປຫານາທີນີຕິ ປຫານປຣິຎ຺ຎາຠາວນາສຈ຺ຉິກິຣິຍາ. ນານາປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ໂຫຕີຕິ ຕາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ນານາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອຕາສຸ ປນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາສູຕິ ເອຕາສຸ ກາມຄຸຓປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາທີສຸ ທ຺ວາທສສຸ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາສຸ. ເອກໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ ທ຺ວາທສສຸ ນເຍສຸ ເອເກເນວ ກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິໂຕ. ອຎ຺ໂຎ ຠິກ຺ຂຸ. ເອກນ຺ຕິ ອຎ຺ຎໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ. ອຎ຺ຎຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ເອກສທ຺ໂທ ‘‘ອິຕ຺ເຖເກ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໑, ໒໗) ວິຍາຕິ. ນານາຠິກ຺ຂູນໍ ປນ ເອກາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ, ນານາຠິກ຺ຂູນໍ ນານາປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຕິ ເອວໍ ຈຕຸກ຺ກປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓມ຺ປິ ເອຕ຺ຖ ສມ຺ຠວຕິ. ອິມສ຺ສ ປນ ທ຺ວຍສ຺ສ ວເສນ ອຠິສມໂຍ ນຕ຺ຖີຕິ ຕທຸຠຍໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ນ ອຸທ຺ຘຏໍ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ປິຓ຺ຑປາຕປາຣິສຸທ຺ຘິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໑໐. ອິນ຺ທ຺ຣິຍຠາວນາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໕໓. ເອວໍນາມເກຕິ ‘‘ຄຊງ຺ຄລາ’’ຕິ ເອວໍ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ລທ຺ຘນາມເກ ມຊ຺ຌິມປເທສສ຺ສ ມຣິຍາທຏ຺ຐານຠູເຕ ນິຄເມ. ສຸເວຬຸ ນາມ ນິຈລຣຸກ຺ໂຂຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ ເອວາຕິ ປນ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ເອກາ ຣຸກ຺ຂຊາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈກ຺ຂຸໂສຕານໍ ຍຖາສກວິສຍໂຕ ນິວາຣຓໍ ທມນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຠາວນາ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ສພ຺ພໂສ ອທສ຺ສເນນ ອສວເນນາຕິ ອາຫ – ‘‘ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ນ ປສ຺ສຕິ, ໂສເຕນ ສທ຺ທໍ ນ ສຸຓາຕີ’’ຕິ. ສຕິ ຫິ ທສ຺ສເນ ສວເນ ຈ ຕານິ ອທນ຺ຕານິ ອຠາວິຕາເນວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຈກ຺ຂຸໂສຕານິ ຈ ອສມ຺ປຕ຺ຕຄ຺ຄາຫິຕາຍ ທຸຣກ຺ຂິຕານີຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ເຕສໍເຍວ ວິສຍຄ຺ຄຫຓໍ ປຏິກ຺ຂິປິ. ອສທິສາຍາຕິ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍສມເຍຫິ ອສາຘາຣຓາຍ. ອາລຍນ຺ຕິ ກເຖຕຸກາມຕາກາຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໔໕໔. ວິປສ຺ສນຸເປກ຺ຂາຕິ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສກສ຺ສ ວິປສ຺ສນາຎາເຓນ ລກ຺ຂຓຕ຺ຕເຍ ທິຏ຺ເຐ ສງ຺ຂາຣານໍ ອນິຈ຺ຈຠາວາທິວິຈິນເນ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠູຕາ ວິປສ຺ສນາສງ຺ຂາຕາ ອຸເປກ຺ຂາ. ສາ ປນ ຍສ຺ມາ ຠາວນາວິເສສປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຫຏ຺ຐິເມຫິ ວິປສ຺ສນາວາເຣຫິ ສນ຺ຕາ ເຈວ ປຓີຕາ ຈ, ປເຄວ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທິສຫຄຕາຫິ ອຸເປກ຺ຂາຫິ, ຕສ຺ມາ ອາຫ – ‘‘ເອສາ ສນ຺ຕາ ເອສາ ປຓີຕາ’’ຕິ. ອຕປ຺ປິກາຕິ ສນ຺ຕປຓີຕຠາວນາຣສວເສນ ຕິຕ຺ຕິໍ ນ ຊເນຕິ. ເຕເນວາຫ –

‘‘ສຸຎ຺ຎາຄາຣໍ ປວິຏ຺ຐສ຺ສ, ສນ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ;

ອມານຸສີ ຣຕີ ໂຫຕິ, ສມ຺ມາ ຘມ຺ມໍ ວິປສ຺ສໂຕ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໓໗໓);

ອິຕີຕິ ເອວໍ ວກ຺ຂມານາກາເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ຠິກ຺ຂູຕິ ອຍໍ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສໂກ ຠິກ຺ຂູຕິ ໂຍຊນາ. ຈກ຺ຂຸທ຺ວາເຣ ຣູປາຣມ຺ມຓມ຺ຫີຕິ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາເຣ ອາປາຖຄເຕ ຣູປາຣມ຺ມເຓ. ມນາປນ຺ຕິ ມນາປຠາເວນ ປວຕ຺ຕນກໍ. ມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ມນາປາມນາປນ຺ຕິ ອິຏ຺ຐມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ມນາປຠາເວນ ອມນາປຠາເວນ ຈ ປວຕ຺ຕນກໍ ມນາປາມນາປໍ ນາມາຕິ. ເຕນາຫ (‘‘ເນວ ມນາປໍ ນ ອມນາປ’’ນ຺ຕິ). ອິມິນາ ມນາປຠາໂວ ຄຫິໂຕ, ‘‘ເນວ ມນາປ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ມນາປຠາໂວ ມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ ຈ ອຸຠຍໍ ເອກເທສໂຕ ລພ຺ຠຕີຕິ, ‘‘ມນາປາມນາປ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ອາຣມ຺ມເຓ ລພ຺ຠມານວິເສສວເສນ ຕທາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປາກຕິກໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕປ຺ປຏິເສເຘນ ອຣິຍສ຺ສ ວິນເຍ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຠາວນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຕສ຺ສ ຣຊ຺ຊິຕຸໍ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ໂຍຊນາ – ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ອິຏ຺ເຐ ອາຣມ຺ມເຓ ຣຊ຺ຊິຕຸໍ ວາ ອນິຏ຺ເຐ ອາຣມ຺ມເຓ ທຸສ຺ສິຕຸໍ ວາ ມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ອາຣມ຺ມເຓ ມຸຍ຺ຫິຕຸໍ ວາ. ອທຕ຺ວາຕິ ນິເສເຘຕ຺ວາ. ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ປຣິຊານນວເສນ ຎາເຓນ ຄເຫຕ຺ວາ ຎາຕຕີຣຓປຫານປຣິຎ຺ຎາຫິ ປຣິຊານິຕ຺ວາ. ວິປສ຺ສນໍ ມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ຐເປຕີຕິ ອນຸກ຺ກເມນ ວິປສ຺ສນຸເປກ຺ຂໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຕໍ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂໍ ປາເປຕ຺ວາ ຐເປຕິ. ຈກ຺ຂຸມາຕິ ນ ປສາທຈກ຺ຂຸໂນ ອຕ຺ຖິຕາມຕ຺ຕໂຊຕນໍ; ອຖ ໂຂ ຕສ຺ສ ອຕິສເຍນ ອຕ຺ຖິຕາໂຊຕນໍ, ‘‘ສີລວາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍາຕິ ອາຫ – ‘‘ຈກ຺ຂຸມາຕິ ສມ຺ປນ຺ນຈກ຺ຂຸ ວິສຸທ຺ຘເນຕ຺ໂຕ’’ຕິ.

໔໕໖. ອີສກໍ ໂປເຓຕິ ມຊ຺ເຌ ອຸຈ຺ຈໍ ຫຸຕ຺ວາ ອີສກໍ ໂປເຓ, ນ ອນ຺ຕນ຺ເຕນ ວງ຺ເກ. ເຕນາຫ – ‘‘ຣຖີສາ ວິຍ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຐິເຕ’’ຕິ.

໔໖໑. ປຏິກູເລຕິ ອມນຸຎ຺ເຎ ອາຣມ຺ມເຓ. ອປ຺ປຏິກູລສຎ຺ຎີຕິ ນ ປຏິກູລສຎ຺ຎີ. ຕໍ ປນ ອປ຺ປຏິກູລສຎ຺ຎິຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ເມຕ຺ຕາຜຣເຓນ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຏິກູເລ ອນິຏ຺ເຐ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎິເຕ ເມຕ຺ຕາຜຣເຓນ ວາ ຘາຕຸໂສ ອຸປສໍຫາເຣນ ວາ ສງ຺ຂາຣສຎ຺ຎິເຕ ປນ ຘາຕຸໂສ ອຸປສໍຫາເຣນ ວາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອປ຺ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ວິຫຣຕີຕິ ຫິເຕສິຕາຍ ຘມ຺ມສຠາວຈິນ຺ຕນາຍ ຈ ນປ຺ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ຫຸຕ຺ວາ ອິຣິຍາປຖວິຫາເຣນ ວິຫຣຕິ. ອປ຺ປຏິກູເລ ອິຏ຺ເຐ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎິເຕ ເກສາທິອສຸຈິໂກຏ຺ຐາສມຕ຺ຕເມວາຕິ ອສຸຠຜຣເຓນ ວາຕິ ອສຸຠໂຕ ມນສິກາຣວເສນ. ອິທໍ ຣູປາຣູປມຕ຺ຕໍ ອນິຈ຺ຈໍ ສງ຺ຂຕນ຺ຕິ ອນິຈ຺ຈໂຕ ອຸປສໍຫາເຣນ ວາ. ຕໂຕ ເອວ, ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ມນສິ ກໂຣນ຺ໂຕ ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ວິຫຣຕິ. ເສສປເທສູຕິ, ‘‘ປຏິກູເລ ຈ ອປ຺ປຏິກູເລ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ອາຄເຕສຸ ເສເສສຸ ທ຺ວີສຸ ປເທສຸ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐວຕ຺ຖູນິ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ສຕ຺ຕານໍ ປຐມໍ ປຏິກູລໂຕ ອຸປຏ຺ຐິຕເມວ ປຈ຺ຉາ ຄຫຓາກາຣວເສນ ອວຕ຺ຖນ຺ຕເຣນ ວາ ອປ຺ປຏິກູລໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ຍຎ຺ຈ ອປ຺ປຏິກູລໂຕ ອຸປຏ຺ຐິຕເມວ ປຈ຺ຉາ ປຏິກູລໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ຕທຸຠເຍປິ ຂີຓາສໂວ ສເຈ ອາກງ຺ຂຕິ, ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອປ຺ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ວິຫເຣຍ຺ຍ ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ວາຕິ.

ຕທຸຠຍໍ ອຠິນິວຊ຺ເຊຕ຺ວາຕິ ສຠາວໂຕ ຠາວນານຸຠາວໂຕ ຈ ອຸປຏ຺ຐິຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ປຏິກູລສຠາວໍ ອປ຺ປຏິກູລສຠາວໍ ວາຕິ ຕໍ ອຸຠຍໍ ປຫາຍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ສພ຺ພສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປນ, ‘‘ມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫຣິຕຸກາໂມ ກິໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ, ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຏິປຊ຺ຊນວິຘິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ອິຏ຺ຐານິຏ຺ເຐສຸ…ເປ… ໂທມນສ຺ສິໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ຄປາຬິຍາ ວິຠາເວຕຸໍ, ‘‘ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນໂຍ ເອວ. ສໂຕຕິ ສຕິເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຕິມາ. ສມ຺ປຊາໂນຕິ ປຎ຺ຎາເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສມ຺ປຊານກາຣີ. ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາຕິ ກາຣຓວເສນ ຈກ຺ຂູຕິ ລທ຺ຘໂວຫາເຣນ ຣູປທສ຺ສນສມຕ຺ເຖນ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາເຓນ, ຈກ຺ຂຸນາ ວາ ກຣຓຠູເຕນ ຣູປໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ. ເນວ ສຸມໂນ ໂຫຕິ ເຄຫສ຺ສິຕໂສມນສ຺ສປຏິກ຺ເຂເປນ ເນກ຺ຂມ຺ມປກ຺ຂິກາຍ ກິຣິຍາໂສມນສ຺ສເວທນາຍ.

ອິເມສຸ ຈາຕິ ‘‘ອຎ຺ຎຖາ ຈ ປນານນ຺ທ, ອຣິຍສ຺ສ ວິນເຍ ອນຸຕ຺ຕຣາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຠາວນາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໔໕໓), – ‘‘ກຖຎ຺ຈານນ຺ທ, ເສໂຂ ໂຫຕິ ປຏິປໂທ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໔໖໐); – ‘‘ກຖຎ຺ຈານນ຺ທ, ອຣິໂຍ ໂຫຕິ ຠາວິຕິນ຺ທ຺ຣິໂຍ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໔໖໑) ຈ ອາຄເຕສຸ ຕິວິເຘສຸ ນເຍສຸ. ມນາປໍ ອມນາປໍ ມນາປາມນາປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ມນາປຄ຺ຄຫເຓນ ໂສມນສ຺ສຍຸຕ຺ຕກຸສລາກຸສລານໍ, ອມນາປຄ຺ຄຫເຓນ ໂທມນສ຺ສຍຸຕ຺ຕອກຸສລານໍ, ມນາປາມນາປຄ຺ຄຫເຓນ ຕພ຺ພິຘຸຣຸເປກ຺ຂາຍຸຕ຺ຕານໍ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ປຐມນເຍ ‘‘ສໍກິເລສໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນິກ຺ກິເລສໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຐມນເຍ ຫິ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ສໍກິເລສກິເລສວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕມ຺ປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ທຸຕິຍນເຍ ປນ ‘‘ໂສ…ເປ… ອຑ຺ຑີຍຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ ‘‘ປຐມໍ ສໍກິເລສໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສກ຺ຂສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ຈສ຺ສ ອປ຺ປຫີນກິເລສວເສນ, ‘‘ສໍກິເລສມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕິຍນເຍ ອຣຫໂຕ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ, ‘‘ຕຕິຍໍ ນິກ຺ກິເລສເມວ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສກ຺ຂວາເຣ ປນ ‘‘ຈກ຺ຂຸມາ ປຸຣິໂສ’’ຕິອາທິກາ ອຸປມາ ເອກເມວ ອຕ຺ຖໍ ຎາເປຕຸໍ ອາຫ. ຕສ຺ມາ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາຣສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຣາຄາທິເກ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນຸເປກ຺ຂາຍ ປຕິຏ຺ຐານໍ ອຣິຍາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຠາວນາຕິ. ປຐມນໂຍ ວິປສ຺ສກວເສນ ອາຄໂຕ, ທຸຕິໂຍ ເສກ຺ຂສ຺ສ ວເສນ, ປຐມທຸຕິໂຍ ຈ ເສກ຺ຂປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ມູລກມ຺ມຏ຺ຐານວເສນ, ຕຕິໂຍ ຂີຓາສວສ຺ສ ອຣິຍວິຫາຣວເສນ ອາຄໂຕ. ປຐມນເຍ ຈ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ວເສນ, ທຸຕິຍນເຍ ເສກ຺ຂສ຺ສ ວເສນ ກຸສລໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕິຍນເຍ ອເສກ຺ຂສ຺ສ ວເສນ ກິຣິຍາພ຺ຍາກຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຍໍ ວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ປປຎ຺ຈສູທນິຍາ ມຊ຺ຌິມນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍ

ອິນ຺ທ຺ຣິຍຠາວນາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

ນິຏ຺ຐິຕາ ຈ ສຬາຍຕນວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ.

ອຸປຣິປຓ຺ຓາສຏີກາ ສມຕ຺ຕາ.