໗. ມຫາຈຕ຺ຕາຣີສກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໓໖. ໂທເສຫິ ອາຣກາຕິ ອຣິຍໍ. ເຕນາຫ ‘‘ນິທ຺ໂທສ’’ນ຺ຕິ. ສາ ປນ ນິທ຺ໂທສຕາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຠາເວນ ສວິເສສາຕິ ອາຫ ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ. ສມ຺ມາ ສຸນ຺ທໂຣ ປສຕ຺ໂຖ ນິຍ຺ຍານິໂກ ສມາຘິ ສມ຺ມາສມາຘີຕິ ອາຫ – ‘‘ສມ຺ມາສມາຘິນ຺ຕິ ມຄ຺ຄສມາຘິ’’ນ຺ຕິ. ອຸປນິສີທຕິ ເອຕ຺ຖ ຜລໍ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕາຍາຕິ ອຸປນິສໍ, ກາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສອຸປນິສນ຺ຕິ ສປ຺ປຈ຺ຈຍ’’ນ຺ຕິ. ປຣິກໂຣຕິ ປຣິວາເຣຕີຕິ ປຣິກ຺ຂາໂຣຕິ ອາຫ – ‘‘ສປຣິກ຺ຂາຣນ຺ຕິ ສປຣິວາຣ’’ນ຺ຕິ.

ປຣິວາຣິຕາຕິ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍຠາເວນ ປຣິວາຣນ຺ເຕຫິ ວິຍ ອຸປຄຕາ. ປຸເຣຈາຣິກາຕິ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິຠາວນາ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍວເສນ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ປຸຣສ຺ສຣາ. ເຕນາຫ – ‘‘ວິປສ຺ສນາສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ຈາ’’ຕິ. ອິທານິ ຕານິ ກິຈ຺ຈໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ວິປສ຺ສນາສມ຺ມາທິຏ຺ຐີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຣິວີມໍສຄ຺ຄຫຓໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ ວີມໍສາຘິປເຕຍ຺ເຍນ ປວຕ຺ຕິຍາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ເຕນສ຺ສ ມຄ຺ຄສມາຘິສ຺ສ ນານາຂຓິກໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ວີມໍສນປຣິໂຍສາເນຕິ ຕຖາປວຕ຺ຕອນຸໂລມຎາຓສ຺ສ ໂອສາເນ. ຠູມິລທ຺ຘໍ ວຏ຺ຏໍ ສມຸຄ຺ຆາຏຍມານາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ອນຸສຍິຕໍ ກິເລສວຏ຺ຏໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕິ. ວູປສມຍມານາຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ວູປສມຍມານາຕິ ວາ ຕໂຕ ເອວ ອວສິຏ຺ຐມ຺ປິ ວຏ຺ຏໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກຣຓວເສນ ວູປສເມນ຺ຕິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ…ເປ… ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ສາຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ. ທຸວິຘາປີຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕາ ທຸວິຘາປິ. ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕາ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາສຫິຕາຍ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ກິຈ຺ຈສ຺ສ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ.

ລກ຺ຂເຓ ປຏິວິຊ຺ຌມາເນ ລກ຺ຂຓິໂກ ຘມ຺ໂມ ປຏິວິທ຺ໂຘ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໍ…ເປ… ອາຣມ຺ມຓໂຕ ປຊານາຕີ’’ຕິ. ວິປສ຺ສນາສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍມ຺ປິ ເອເສວ ນໂຍ. ກິຈ຺ຈໂຕຕິ ຠາວນາກິຈ຺ຈໂຕ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍໍ ຕທຘິຄຕອສມ຺ໂມຫຕາຍ ອສມ຺ໂມຫໂຕ ປຊານາຕິ. ກິຈ຺ຈໂຕຕິ ປຏິເວຘກິຈ຺ຈໂຕ. ຕໍ ປນ ສພ຺ພຖາ ອສມ຺ມຸຍ຺ຫນເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ອສມ຺ໂມຫໂຕ’’ຕິ. ເອວໍ ປຊານນາຕິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐີຕິ ຍາຖາວໂຕ ອວໂພໂຘ. ອສ຺ສາຕິ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ.

ທ຺ວາຍນ຺ຕິ -ກາໂຣ ທີຆໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ທ຺ວຍໍ ວທາມີ’’ຕິ. ທ຺ເວ ອວຍວາ ເອຕສ຺ສາຕິ ທ຺ວຍໍ. ເຕນາຫ ‘‘ທຸວິຘໂກຏ຺ຐາສໍ ວທາມີ’’ຕິ. ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ເອໂກ ຠາໂຄ ໂສ ເອວ ປຸຎ຺ຎຠາຄິໂກ, ກ-ກາຣສ຺ສ ຍ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ‘‘ປຸຎ຺ຎຠາຄິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປຘິສງ຺ຂາຕສ຺ສາຕິ ຂນ຺ຘປພນ຺ຘສງ຺ຂາຕສ຺ສ.

ອມຕທ຺ວາຣນ຺ຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ. ປຎ຺ຎເປຕີຕິ ນິຍ຺ຍານາທິປກາຣໂຕ ປຎ຺ຎເປຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ໂມຫສ຺ສ ວິທ຺ຘໍສເນນ ອສມ຺ໂມຫໂຕ ທສ຺ເສຕິ. ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖຕິ ອມຕທ຺ວາຣປຎ຺ຎາປເນ ອຕ຺ເຖ. ໂພຊ຺ຌງ຺ຄປ຺ປຕ຺ຕາຕິ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຠາວປ຺ປຕ຺ຕາ. ມຄ຺ຄຠາເວນ ນິຍ຺ຍານຠາເວນ ປວຕ຺ຕິຍາ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ອຏ຺ຐນ຺ນມ຺ປິ ສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ສມຸທາຍສ຺ສ ຈ ອວຍໂວ ອງ຺ຄນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ເສສຘມ຺ເມ ອງ຺ຄິກຠາເວນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ໂສ ຠິກ຺ຂູຕິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໍ ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐີ’’ຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໍ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີ’’ຕິ ຊານນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ. ປຊຫນຕ຺ຖາຍາຕິ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຊຫນາຍ. ປຏິລາຠຕ຺ຖາຍາຕິ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ອຘິຄມາຍ. ກຸສລວາຍາໂມຕິ ວິປສ຺ສນາສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕວ ໂກສລ຺ລສມ຺ຠູໂຕ ວາຍາໂມ. ສຣຕີຕິ ສໂຕ, ຕໍ ປນສ຺ສ ສຣຓໍ ສຕິສມງ຺ຄິຕາຍາຕິ ອາຫ ‘‘ສຕິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ວິປສ຺ສນາສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໍ ຍຖາຠູຕາ ສມ຺ມາວາຍາມສຕິໂຍ ສຫຊາຕາ ຈ ປຸເຣຊາຕາ ຈ ຫຸຕ຺ວາ ປຣິວາເຣນ຺ຕິ, ‘‘ອິຕິຍິເມ ຕໂຍ ຘມ຺ມາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໍ ອນຸປຣິຘາວນ຺ຕິ ອນຸປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ ປນ ວຈນໂຕ, ‘‘ເອຕ຺ຖ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ເອວ ເສສຘມ຺ມານໍ ຍຖາຣຫໍ ສຫຈຣຓຠາເວນ ປຣິວາຣຓໍ ໂຍຊິຕໍ. ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສມ຺ມາວາຈາກມ຺ມນ຺ຕາຊີວານໍ ຄຫຓໍ ອິຕເຣສໍ ປຣິວາຣຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ສກ຺ກາ ເຕ ເອວ ປຣິວາເຣ ປຣິວາຣວນ຺ເຕ ຈ ກຕ຺ວາ ວຕ຺ຕຸໍ ສງ຺ກຣໂຕ ສມ຺ໂມຫຊນນໂຕ ຈ. ຕໂຍຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິວາຍາມສຕິໂຍ ສຫຊາຕປຣິວາຣາວ ໂຫນ຺ຕິ ມຄ຺ຄກ຺ຂຓິການໍ ເຕສໍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ວິປສ຺ສນາຂຓວິຣຕີນໍ ອສມ຺ຠວໂຕ.

໑໓໗. ຕກ຺ກນວເສນ ໂລກສິທ຺ເຘນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ເອວຎ຺ເຈວຎ຺ຈ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວິວິຘໍ ຕກ຺ກນໍ ກູເປ ວິຍ ອຸທກສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອາກຑ຺ຒນໍ ວິຕກ຺ກນໍ ວິຕກ຺ໂກ. ສງ຺ກປ຺ປນວເສນາຕິ ຕໍ ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກປ຺ປນວເສນ. ຕກ຺ກນໍ ກປ຺ປນນ຺ຕິ ຈ ອຕໍສຫຊາຕານເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອກຄ຺ໂຄຕິ ອິມິນາ ສມາຘິນາ ລທ຺ຘຸປກາຣສ຺ເສວ ວິຕກ຺ກສ຺ສ ອປ຺ປນາປຣິຍາໂຍ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ວິເສເສນ ວາ ອປ຺ປນາ ວິຕກ຺ກສ຺ສ ວເສນ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອຠິໂຣເປຕິ, ວິຕກ຺ເກ ອສຕິ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິຕກ຺ເກ ປນາ’’ຕິອາທິ. ອຕ຺ຕໂນເຍວ ຘມ຺ມຕາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອຠິຣຸຫຕີຕິ, ເອເຕນ ອາຣມ຺ມຓຘມ຺ມານໍ ຄຫຓໍ ນາມ ສຠາວສິທ຺ຘໍ, ນ ຘມ຺ມນ຺ຕຣມເປກ຺ຂຕິ, ວິຕກ຺ໂກ ປນ ປວຕ຺ຕມາໂນ ອາຣມ຺ມຓາຠິນິໂຣປນວເສເນວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ສຠາວາວິຕກ຺ກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທໂຕ ສວິຕກ຺ກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຄ຺ຄຫຓວິເສໂສ ວິຕກ຺ເກນ ຊາໂຕຕິ ກຕ຺ວາ ວິຕກ຺ໂກ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຄ຺ຄຫເຓ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍຕິ ປາກໂຏຍມຕ຺ໂຖ. ອປເຣ ປນ ຠຓນ຺ຕິ – ຍຖາ ໂກຈິ ຣາຊວລ຺ລຠໍ, ຕໍສມ຺ພນ຺ຘີນໍ ມິຕ຺ຕໍ ວາ ນິສ຺ສາຍ ຣາຊເຄຫໍ ອາໂຣຫຕິ ອນຸປວິສຕິ, ເອວໍ ວິຕກ຺ກໍ ນິສ຺ສາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອາໂຣຫຕິ ວິຕກ຺ກສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓາຠິນິໂຣປນສຠາວຕ຺ຕາ, ອຎ຺ເຎສໍ ຘມ຺ມານຎ຺ຈ ອວິຕກ຺ກສຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ເຈຕໂສ ອຠິນິໂຣປນາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໗).

ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ອວິຕກ຺ກຈິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອາໂຣຫຕີຕິ? ວິຕກ຺ກພເລເນວ. ຍຖາ ຫິ ໂສ ປຸຣິໂສ ປຣິຈເຍນ ເຕນ ວິນາປິ ນິຣາສງ຺ໂກ ຣາຊເຄຫໍ ປວິສຕິ, ເອວໍ ປຣິຈເຍນ ວິຕກ຺ເກນ ວິນາປິ ອວິຕກ຺ກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອາໂຣຫຕິ. ປຣິຈເຍນາຕິ ຈ ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕວິຕກ຺ກຠາວນາສງ຺ຂາເຕນ ປຣິຈເຍນ. ວິຕກ຺ກສ຺ສ ຫິ ສນ຺ຕາເນ ອຠິຓ຺ຫໍ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ວເສນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓາຠິຣຸຫນໍ ຈິຣປຣິຈິຕໍ; ເຕນ ຕໍ ກທາຈິ ວິຕກ຺ເກນ ວິນາປິ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕເຕວ; ຍຖາ ຎາຓສຫຄຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສມ຺ມສນວເສນ ຈິຣປຣິຈິຕໍ ກທາຈິ ຎາຓຣຫິຕມ຺ປິ ສມ຺ມສນວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ; ຍຖາ ວາ ກິເລສສຫິຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕໍ ສພ຺ພໂສ ກິເລສຣຫິຕມ຺ປິ ປຣິຈເຍນ ກິເລສວາສນາວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ເອວໍ ສມ຺ປທມິທໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ວາຈໍ ສງ຺ຂໂຣຕີຕິ ວາຈໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ວຈີໂຆສຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂລກິຍວິຕກ຺ໂກ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສຈິຕ຺ຕສຫຄໂຕ ວາຈໍ ສງ຺ຂໂຣຕິ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຊນນໂຕ. ວຈີສງ຺ຂາໂຣຕ຺ເວວ ປນສ຺ສ ນາມໍ ໂຫຕິ ຣຸຬ຺ຫິໂຕ, ຕໍສມຕ຺ຖຕານິໂຣຘໂຕ ວາ ສມ຺ຠວໂຕ ປນ ສງ຺ຂາໂຣຕິ. ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປໍ ປຣິວາເຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕິວິເຘ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ເປ ກທາຈິ ກຕມໍ ປຣິວາເຣນ຺ຕີຕິ? ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ເອຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ນານາຈິຕ຺ເຕສຸ ລພ຺ຠນ຺ຕິ ນານາສມນ຺ນາຫາຣເຫຕຸກຕ຺ຕາ, ປຸພ຺ພຠາເຄເຍວ ຈ ເຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ. ຕີຓິ ນາມານິ ລຠຕິ ຕິວິຘສ຺ສປິ ປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທເນນ ສາຕິສຍໍ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ກິຈ຺ຈກຣຓໂຕ. ເອສ ນໂຍ ສມ຺ມາວາຈາທີສຸປິ.

໑໓໘. ວິຣມຕິ ເອຕາຍາຕິ ເວຣມຓີ ວິຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສາ ມຸສາວາທໂຕ ວິຣມຓສ຺ສ ກາຣຓຠາວໂຕ ເຈຕນາປິ ເວຣສ຺ສ ມຓນໂຕ ວິນາສນໂຕ ວິຣຕິປີຕິ ອາຫ – ‘‘ວິຣຕິປິ ເຈຕນາປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ອາຣກາ ຣມຕີຕິ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ເນຫິ ທູຣໂຕ ສມຸສ຺ສາເຣຕິ. ວິນາ ເຕຫິ ຣມຕີຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ເຕຫິ ວິນາ ຠວຕິ. ຕໂຕ ຕໂຕຕິ ທິຏ຺ເຐ ອທິຏ຺ຐວາທາທິໂຕ ມຸສາວາທາ. ວິເສສໂຕ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕ຺ຕາ ປຏິນິວຕ຺ຕາ ຫຸຕ຺ວາ.

໑໔໐. ຕິວິເຘນ ກຸຫນວຕ຺ຖຸນາຕິ ປຈ຺ຈຍປຏິເສວນ-ສາມນ຺ຕຊປ຺ປນ-ອິຣິຍາປຖປວຕ຺ຕນສງ຺ຂາເຕນ ປາປິຈ຺ຉຕາ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ ຕິວິເຘນ ກຸຫນວຕ຺ຖຸນາ. ເອຕາຍ ກຸຫນາຍ ກຣຓຠູຕາຍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ ນິມິຕ຺ຕໍ ສີລໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ອຕ຺ຕວິສຍລາຠເຫຕຸ ອກ຺ໂກສນຂຸໍສນວມ຺ຠນາທິວເສນ ປິສນໍ ຆຏ຺ຏນໍ ວິເຫຐນໍ ນິປ຺ເປໂສ. ອິໂຕ ລທ຺ຘໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ, ຕໂຕ ລທ຺ຘໍ ປຣສ຺ສ ທຕ຺ວາ ເອວໍ ລາເຠນ ລາຠໍ ນິຊິຄີໍສຕີຕິ ລາເຠນ ລາຠໍ ນິຊິຄີໍສນາ. ປາຬິຍໍ ອາຄໂຕ ກຸຫນາທິວເສນ ມິຈ຺ຉາອາຊີໂວ. ໂກ ປນ ໂສຕິ ອາຫ ‘‘ອາຊີວເຫຕູ’’ຕິອາທິ. ຕາສໍເຍວາຕິ ອວຘາຣຓໍ, ‘‘ອາຊີໂວ ກຸປ຺ປມາໂນ ກາຍວຈີທ຺ວາເຣສຸ ເອວ ກຸປ຺ປຕີ’’ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ.

໑໔໑. ສມ຺ມາ ປສຕ຺ຖາ ໂສຠນາ ນິຍ຺ຍານິກາ ທິຏ຺ຐິ ເອຕສ຺ສາຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ, ປຸຄ຺ຄໂລ. ຕສ຺ສ ປນ ຍສ຺ມາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ສຈ຺ຈາຠິສມຍສ຺ສ ນິພ຺ພານສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ອວສ຺ສໂຍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍໍ ຐິຕສ຺ສາ’’ຕິ. ປໂຫຕິ ຠວຕິ ຕາຍ ສເຫວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ປວຕ຺ຕຕິ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ ຍາຖາວໂຕ ຊານນຏ຺ເຐນ ສມ຺ມາຎາຓນ຺ຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ມຄ຺ຄສມາຘິມ຺ຫິ ຐິເຕ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ອາຫ – ‘‘ມຄ຺ຄສມ຺ມາສມາຘິມ຺ຫິ…ເປ… ສມ຺ມາຎາຓໍ ປໂຫຕີ’’ຕິອາທິ. ອິມິນາ ກິໍ ທສ຺ເສຕີຕິ? ຍຖາ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍໍ ຐິໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ, ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອວໍ ມຄ຺ຄຜລປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາເຓ ຐິໂຕ, ‘‘ສມ຺ມາຎາໂຓ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ຈ ມຄ຺ຄຜລສມ຺ມາສມາຘິປວຕ຺ຕິຍາ ປໂຫຕິ ສມ຺ມາຎາຓສ຺ສ ສມ຺ມາວິມຸຕ຺ຕິຍາ ປໂຫຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ຜລສມາຘິ ຕາວ ປວຕ຺ຕຕຸ, ມຄ຺ຄສມາຘິ ປນ ກຖນ຺ຕິ? ຕມ຺ປິ ອກຸປ຺ປຠາວຕາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕສມາຘິຠາວໂຕ ກິຈ຺ຈນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍາ ປວຕ຺ຕເຕວາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠຕິ. ຐເປຕ຺ວາ ອຏ຺ຐຜລງ຺ຄານີຕິ ຜລຠູຕານິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນິ ອຏ຺ຐງ຺ຄານິ, ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສ຺ສ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ປໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ວິສຸໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຐເປຕ຺ວາ. ສມ຺ມາຎາຓໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ ກຕ຺ວາຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ ສມ຺ມາຎາຓໍ ກຕ຺ວາ. ຜລໍ ກາຕຸນ຺ຕິ ຜລຘມ຺ມສຫຈຣິຕຕາຍ ວິປາກສຠາວຕາຍ ຈ ‘‘ຜລ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາເມ ຜລສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ສມ຺ມາວິມຸຕ຺ຕິໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ສລ຺ເລຂສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໘໓) ‘‘ຜລສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານິ ປນ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນິ ອຏ຺ຐງ຺ຄານິ ຐເປຕ຺ວາ ເສສຘມ຺ມາ ສມ຺ມາວິມຸຕ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ.

໑໔໒. ນິຊ຺ຊິຓ຺ຓາຕິ ນິຊ຺ຊີຣິຕາ, ວິທ຺ຘສ຺ຕາ ວິນາສິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຜລໍ ກຖິຕນ຺ຕິ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ນິຊ຺ຊິຓ຺ຓາ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ວາເຣນ ສາມຎ຺ຎຜລໍ ກຖິຕນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ນິຊ຺ຊີຣຓໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນິຊ຺ຊີຣຓໍ ປນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ, ມຊ຺ຌິມຠາຓກາ…ເປ… ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕຕິ ວທນ຺ຕິ. ທສ຺ສນຏ຺ເຐນາຕິ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາທິວເສນ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ທສ຺ສນຏ຺ເຐນ. ວິທິຕກຣຓຏ຺ເຐນາຕິ ປຈ຺ຈກ຺ເຂນ ຍຖາທິຏ຺ຐານໍ ມຄ຺ຄຜລານໍ ປາກຏກຣຓຏ຺ເຐນ. ຕທຘິມຸຕ຺ຕຏ຺ເຐນາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຍຖາສຈ຺ຉິກເຕ ນິພ຺ພາເນ ອຘິມຸຈ຺ຈນຠາເວນ.

ກຸສລປກ຺ຂາຕິ ອນວຊ຺ຊໂກຏ຺ຐາສາ. ມຫາວິປາກທາເນນາຕິ ມຫໂຕ ວິປຸລສ຺ສ ໂລກຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ສຸຂວິປາກສ຺ສ ເຈວ ກາຍິກາທິທຸກ຺ຂວິປາກສ຺ສ ຈ ທາເນນ.

ຍຖາ ມຫາວິປາກສ຺ສ ທາເນນ ມຫາຈຕ຺ຕາຣີສກໍ, ຕຖາ ພຫຸຕາຍປິ ມຫາຈຕ຺ຕາຣີສໂກຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ປນ ສຸຕ຺ເຕ ປຎ຺ຈ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໂຍ ກຖິຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ພຫຸອຕ຺ໂຖປິ ຫິ ມຫາ-ສທ຺ໂທ ໂຫຕິ ‘‘ມຫາຊໂນ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໖໕). ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຕ຺ຖຸເຠເທນ ທສ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຘມ຺ມາ ກຖິຕາ, ວຕ຺ຖຸເຠເທເນວ, ‘‘ອຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ທສ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຘມ຺ມາຕິ ວີສຕິ ໂຫຕິ. ຍຖາ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ປໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ມຄ຺ຄວເສນ ທສ ສມ຺ມຕ຺ຕຘມ຺ມາ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂຠູຕາ ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິສ຺ສ ມິຈ຺ຉາສງ຺ກປ຺ໂປ ປໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ອຕ຺ຖໂຕ ທສ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕຘມ຺ມາຕິ ວີສຕິ, ຕຖາ ຜລວເສນ ເຕສຸ ເອວໍ ວີສຕິ. ກຖໍ ວາເຣປິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທໂຍ ທສາຕິ ວີສຕິ? ເອວເມເຕ ທ຺ເວ ຈຕ຺ຕາຣີສການິ ປຸຣິເມນ ສທ຺ຘິໍ ຕໂຍ ຈຕ຺ຕາຣີສກາ ວິຠາວິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

໑໔໓. ປສໍສິຍສ຺ສ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກໍ ນິນ຺ທິຍໍ ປສໍສນ຺ໂຕປິ ອຕ຺ຖໂຕ ປສໍສິຍໍ ນິນ຺ທນ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕິ. ປສໍສິຍສ຺ສ ຄຸຓປຣິຘໍສນມຸເຂເນວ ຫິ ນິນ຺ທິຍສ຺ສ ປສໍສາຍ ປວຕ຺ຕນໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິນາມາຍໍ ໂສຠນາຕິ ວທນ຺ໂຕປິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໍ ຄຣຫຕິ ນາມາ’’ຕິອາທິ. ເອວມາທີຕິ ອາທິສທ຺ເທນ ‘‘ນຕ຺ຖິ ເຫຕຸ ນຕ຺ຖິ ປຈ຺ຈໂຍ ສຕ຺ຕານໍ ສໍກິເລສາຍາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໘; ມ. ນິ. ໒.໒໒໗) ເອວມາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ; ຕສ຺ມາ ເອວໍວາທິໂນຕິ ເອວໍ ເຫຕຸ ປຏິກ຺ເຂປວາທິໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂອກ຺ກນ຺ຕນິຍາມາຕິ ໂອຄາຬ຺ຫມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍາມາ. ເອວຣູປໍ ລທ຺ຘິໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິອາທີສຸ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ຈູຬປຸຓ຺ຓມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອທິໂສ ຫິ ‘‘ພຸທ຺ຘານມ຺ປິ ອເຕກິຈ຺ໂຉ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕສທິໂສ.

ອຕ຺ຕໂນ ນິນ຺ທາຠເຍນາຕິ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຎ຺ຈ ນາເມເຕ ຄຣຫນ຺ຕີ’’ອາທິນາ ອຸປຣິ ປເຣຫິ ວຕ຺ຕພ຺ພນິນ຺ທາຠເຍນ. ຆຏ຺ຏນຠເຍນາຕິ ຕຖາ ປເຣສໍ ອາສາທນາຠເຍນ. ສຫຘມ຺ເມນ ປເຣນ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຣິ ກາຕພ຺ພນິຄ຺ຄໂຫ ອຸປາຣມ຺ໂຠ, ຄຣຫໂຕ ປຣິຕ຺ຕາໂສ ອຸປາຣມ຺ຠຠຍໍ, ຕໍ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປວາທຠຍໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປວາທຠເຍນາ’’ຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ມຫາຈຕ຺ຕາຣີສກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.