໒. ອນຸປທວຄ຺ໂຄ

໑. ອນຸປທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໙໓. ອິທ຺ຘິມາຕິ ຄຸໂຓ ປາກໂຏ ປຣໂຕໂຆເສນ ວິນາ ປາສາທກມ຺ປນເທວຈາຣິກາທີຫິ ສຍເມວ ປກາສຠາວໂຕ; ຘຸຕວາທາທິຄຸຓານມ຺ປິ ຕຖາຠາເວ ເອເຕເນວ ນເຍນ ເຕສໍ ຄຸຓານໍ ປາກຏໂຍຄໂຕ ຈ ປເຣສໍ ນິຈ຺ຉິຕຠາວໂຕ ຈ. ປຎ຺ຎວໂຕ ຄຸຓາຕິ ປຎ຺ຎາປເຠທປຠາວິເຕ ຄຸຓວິເສເສ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ເຕ ຫິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປເຣສໍ ອວິສຍາ. ເຕນາຫ – ‘‘ນ ສກ຺ກາ ອກຖິຕາ ຊານິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ວິສຠາຄາ ສຠາຄາ ນາມ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣພຫຸເລສຸ ປຸຖຸຊ຺ຊເນສຸ, ເຕ ປນ ອປ຺ປຫີນຣາຄໂທສຕາຍ ປຣສ຺ສ ວິຊ຺ຊມານມ຺ປິ ຄຸຓໍ ມກ຺ເຂຕ຺ວາ ອວິຊ຺ຊມານໍ ອວຓ຺ຓເມວ ໂຆເສນ຺ຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ວິສຠາຄ…ເປ… ກເຖນ຺ຕີ’’ຕິ.

ຍາ ອຏ຺ຐາຣສນ຺ນໍ ຘາຕູນໍ ສມຸທຍໂຕ ອຕ຺ຖງ຺ຄມໂຕ ອສ຺ສາທໂຕ ອາທີນວໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານນາ, ອຍໍ ຘາຕຸກຸສລຕາ. ອາຍຕນກຸສລຕາຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອວິຊ຺ຊາທີສຸ ທ຺ວາທສສຸ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທງ຺ເຄສຸ ໂກສລ຺ລໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຸສລຕາ. ອິທໍ ອິມສ຺ສ ຜລສ຺ສ ຐານໍ ກາຣຓໍ, ອິທໍ ອຏ຺ຐານໍ ອກາຣຓນ຺ຕິ ເອວໍ ຐານຎ຺ຈ ຐານໂຕ, ອຏ຺ຐານຎ຺ຈ ອຏ຺ຐານໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານນາ, ອຍໍ ຐານາຏ຺ຐານກຸສລຕາ. ໂຍ ປນ ອິເມສຸ ຘາຕຸອາທີສຸ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາທິວເສນ ນິສ຺ສງ຺ຄຄຕິຍາ ປຓ຺ຑາຕິ ລທ຺ຘນາເມນ ຎາເຓນ ອິໂຕ ຄໂຕ ປວຕ຺ໂຕ, ອຍໍ ປຓ຺ຑິໂຕ ນາມາຕິ ອາຫ – ‘‘ອິເມຫິ ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫິ ປຓ຺ຑິໂຕ’’ຕິ. ມຫນ຺ຕານໍ ອຕ຺ຖານໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນໂຕ ມຫຕີ ປຎ຺ຎາ ເອຕສ຺ສາຕິ ມຫາປຎ຺ໂຎ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍຕິ ອາຫ – ‘‘ມຫາປຎ຺ຎາທີຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ນານຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍາຫິ ມຫາປຎ຺ຎາທີຫິ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ເຖໂຣ ‘‘ມຫາປຎ຺ໂຎ’’ຕິອາທິນາ ກິຕ຺ຕີຍຕິ, ຕາສໍ ມຫາປຎ຺ຎາທີນໍ ອິທໍ ນານຕ຺ຕໍ ອຍໍ ເວມຕ຺ຕຕາ. ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໓.໒໑໖; ສໍ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑໑໐; ອ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໕໘໔) ວິເສສໂຕ ອຣູປຘມ຺ມສ຺ສ ມຫຕ຺ຕໍ ນາມ ກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິຍາ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ຕທສ຺ສ ກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິຍາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ມຫນ຺ເຕ ສີລກ຺ຂນ຺ເຘ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ມຫາປຎ຺ຎາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເຫຕຸມຫນ຺ຕຕາຍ ປຈ຺ຈຍມຫນ຺ຕຕາຍ ນິສ຺ສຍມຫນ຺ຕຕາຍ ປເຠທມຫນ຺ຕຕາຍ ກິຈ຺ຈມຫນ຺ຕຕາຍ ຜລມຫນ຺ຕຕາຍ ອານິສໍສມຫນ຺ຕຕາຍ ຈ ສີລກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ມຫນ຺ຕຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ເຫຕູ ອໂລຠາທໂຍ, ປຈ຺ຈຍາ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປສທ຺ຘາສຕິວີຣິຍາທໂຍ. ນິສ຺ສຍາ ສາວກໂພຘິປຈ຺ເຈກໂພຘິສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິນິຍຕຕາ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ຈ ປຸຣິສວິເສສາ. ປເຠໂທ ຈາຣິຕ຺ຕາທິວິຠາໂຄ. ກິຈ຺ຈໍ ຕທງ຺ຄາທິວເສນ ປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ວິຘມນໍ. ຜລໍ ສຄ຺ຄສມ຺ປທາ ນິພ຺ພານສມ຺ປທາ ຈ. ອານິສໍໂສ ປິຍມນາປຕາທິ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໙) ອາກງ຺ເຂຍ຺ຍສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໖໔ ອາທໂຍ) ຈ ອາຄຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມິນາ ນເຍນ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ຘາທີນມ຺ປິ ມຫນ຺ຕຕາ ຍຖາຣຫໍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພາ, ຐານາຏ຺ຐານາທີນໍ ປນ ມຫນ຺ຕຠາໂວ ມຫາວິສຍຕາຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ຐານາຏ຺ຐານານໍ ມຫາວິສຍຕາ ພຫຸຘາຕຸກສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໔ ອາທໂຍ) ສຍເມວ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ວິຫາຣສມາປຕ຺ຕີນໍ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ເຘ ນິທ຺ຘາຣິຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພາ, ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ ສກລສາສນສງ຺ຄຫຓໂຕ ສຈ຺ຈວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໑໘໙ ອາທໂຍ) ຕໍສໍວຓ຺ຓນາສຸ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໑໘໙ ອາທໂຍ) ອາຄຕນເຍນ. ສຕິປຏ຺ຐານາທີນໍ ວິຠງ຺ຄາທີສຸ (ວິຠ. ໓໕໕ ອາທໂຍ) ຕໍສໍວຓ຺ຓນາທີສຸ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໓໕໕ ອາທໂຍ) ຈ ອາຄຕນເຍນ. ສາມຎ຺ຎຜລານໍ ມຫໂຕ ຫິຕສ຺ສ ມຫໂຕ ສຸຂສ຺ສ ມຫໂຕ ອຕ຺ຖສ຺ສ ມຫໂຕ ໂຍຄກ຺ເຂມສ຺ສ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິຠາວໂຕ ສນ຺ຕປຓີຕນິປຸຓອຕກ຺ກາວຈຣປຓ຺ຑິຕເວທນີຍຠາວໂຕ ຈ. ອຠິຎ຺ຎານໍ ມຫາສມ຺ຠາຣໂຕ ມຫາວິສຍໂຕ ມຫາກິຈ຺ຈໂຕ ມຫານຸຠາວໂຕ ມຫານິປ຺ຜຕ຺ຕິໂຕ ຈ. ນິພ຺ພານສ຺ສ ມທນິມ຺ມທນາທິມຫຕ຺ຖສິທ຺ຘິໂຕ ມຫນ຺ຕຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ປຸຖຸປຎ຺ຎາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ນານາຂນ຺ເຘສຸ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ, ‘‘ອຍໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ ນາມ…ເປ… ອຍໍ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ ນາມາ’’ຕິ, ເອວໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ ນານາກຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ. ເຕສຸປິ ‘‘ເອກວິເຘນ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ, ເອກາທສວິເຘນ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ, ເອກວິເຘນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘ, ພຫຸວິເຘນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘ, ເອກວິເຘນ ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ໂຘ…ເປ… ເອກວິເຘນ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ, ພຫຸວິເຘນ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ ເອວໍ ເອເກກສ຺ສ ຂນ຺ຘສ຺ສ ເອກວິຘາທິວເສນ ອຕີຕາທິເຠທວເສນປິ ນານາກຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕຖາ ‘‘ອິທໍ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ນາມ…ເປ… ອິທໍ ຘມ຺ມາຍຕນໍ ນາມ. ຕຕ຺ຖ ທສາຍຕນາ ກາມາວຈຣາ, ທ຺ເວ ຈຕຸຠູມກາ’’ຕິ ເອວໍ ອາຍຕນນານຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ.

ນານາຘາຕູສູຕິ ‘‘ອຍໍ ຈກ຺ຂຸຘາຕຸ ນາມ…ເປ… ອຍໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ ນາມ. ຕຕ຺ຖ ໂສຬສ ຘາຕຸໂຍ ກາມາວຈຣາ, ທ຺ເວ ຈຕຸຠູມກາ’’ຕິ ເອວໍ ນານາຘາຕູສຸ ປຏິຈ຺ຈ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕຍິທໍ ອຸປາທິຓ຺ຓກຘາຕຸວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານຎ຺ຫິ ທ຺ວິນ຺ນຎ຺ຈ ອຄ຺ຄສາວການໍ ອຸປາທິຓ຺ຓກຘາຕູສຸເຍວ ນານາກຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ເອກເທສໂຕວ, ໂນ ນິປ຺ປເທສໂຕ, ອນຸປາທິຓ຺ຓກຘາຕູນໍ ປນ ນານາກຣຓໍ ນ ຊານນ຺ຕິເຍວ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸພຸທ຺ຘານໍເຍວ ປນ, ‘‘ອິມາຍ ນາມ ຘາຕຸຍາ ອຸສ຺ສນ຺ນຕ຺ຕາ ອິມສ຺ສ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ຂນ຺ໂຘ ເສໂຕ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ສ ກຓ຺ໂຫ, ອິມສ຺ສ ພຫລຕ຺ຕໂຈ, ອິມສ຺ສ ຕນຸຕ຺ຕໂຈ, ອິມສ຺ສ ປຕ຺ຕໍ ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານາທິວເສນ ເອວຣູປໍ, ອິມສ຺ສ ປຸປ຺ຜໍ ນີລໍ ປີຕໍ ໂລຫິຕໍ ໂອທາຕໍ ສຸຄນ຺ຘໍ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘໍ, ຜລໍ ຂຸທ຺ທກໍ ມຫນ຺ຕໍ ທີຆໍ ວຏ຺ຏໍ ສຸສຓ຺ຐານໍ ມຏ຺ຐໍ ຜຣຸສໍ ສຸຄນ຺ຘໍ ມຘຸຣໍ ຕິຕ຺ຕກໍ ອມ຺ພິລໍ ກຏຸກໍ ກສາວໍ, ກຓ຺ຏໂກ ຕິຂິໂຓ ອຕິຂິໂຓ ອຸຊຸໂກ ກຸຏິໂລ ໂລຫິໂຕ ໂອທາໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ ຘາຕຸນານຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ.

ອຕ຺ເຖສູຕິ ຣູປາທີສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ. ນານາປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາເທສູຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາເຠທໂຕ ສນ຺ຕານເຠທໂຕ ຈ ນານປ຺ປເຠເທສຸ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທງ຺ເຄສຸ. ອວິຊ຺ຊາທິອງ຺ຄານຎ຺ຫິ ປຈ຺ເຈກໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສຎ຺ຎິຕາຕິ. ເຕນາຫ – ສງ຺ຂາຣປິຏເກ ‘‘ທ຺ວາທສ ປຈ຺ຈຍາ ທ຺ວາທສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາ’’ຕິ. ນານາສຸຎ຺ຎຕມນຸປລພ຺ເຠສູຕິ ນານາສຠາເວສຸ ນິຈ຺ຈສາຣາທິວິຣຫໂຕ ສຸຎ຺ຎສຠາເວສຸ, ຕໂຕ ເອວ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສອຕ຺ຕອຕ຺ຕນິຍາທິວເສນ ອນຸປລພ຺ເຠສຸ ສຠາເວສຸ. ມ-ກາໂຣ ເຫຕ຺ຖ ປທສນ຺ຘິກໂຣ. ນານາອຕ຺ເຖສູຕິ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາວິສເຍສຸ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນາທິນານາອຕ຺ເຖສຸ. ຘມ຺ເມສູຕິ ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາວິສເຍສຸ ປຈ຺ຈຍາທິນານາຘມ຺ເມສຸ. ນິຣຸຕ຺ຕີສູຕິ ເຕສໍເຍວ ອຕ຺ຖຘມ຺ມານໍ ນິທ຺ຘາຣຓວຈນສງ຺ຂາຕາສຸ ນານານິຣຸຕ຺ຕີສຸ. ປຏິຠາເນສູຕິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາທີສຸ ວິສຍຠູເຕສຸ, ‘‘ອິມານິ ອິທມຕ຺ຖໂຊຕການີ’’ຕິ (ວິຠ. ໗໒໕-໗໔໕) ຕຖາ ຕຖາ ປຏິຠານໂຕ ປຏິຠານານີຕິ ລທ຺ຘນາເມສຸ ຎາເຓສຸ. ປຸຖຸ ນານາສີລກ຺ຂນ຺ເຘສູຕິອາທີສຸ ສີລສ຺ສ ປຸຖຸຕ຺ຕໍ ນານຕ຺ຕຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕເມວ. ອິຕເຣສໍ ປນ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ ປາກຏເມວ. ຍໍ ປນ ອຠິນ຺ນໍ ເອກເມວ ນິພ຺ພານໍ, ຕຕ຺ຖ ອຸປຈາຣວເສນ ປຸຖຸຕ຺ຕໍ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ປຸຖຸ ນານາຊນສາຘາຣເຓ ຘມ຺ເມ ສມຕິກ຺ກມ຺ມາ’’ຕິ. ເຕນສ຺ສ ມທນິມ຺ມທນາທິປຣິຍາເຍນ ປຸຖຸຕ຺ຕໍ ປຣິທີປິຕໍ ໂຫຕິ.

ເອວໍ ວິສຍວເສນ ປຎ຺ຎາຍ ມຫຕ຺ຕໍ ປຸຖຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມວເສນ ຫາສຠາວໍ, ປວຕ຺ຕິອາກາຣວເສນ ຊວນຠາວໍ, ກິຈ຺ຈວເສນ ຕິກ຺ຂາທິຠາວຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ກຕມາ ຫາສປຎ຺ຎາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຫາສພຫຸໂລຕິ ປີຕິພຫຸໂລ. ເສສປທານິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນານິ. ສີລໍ ປຣິປູເຣຕີຕິ ຫຏ຺ຐປຫຏ຺ໂຐ ອຸທຄ຺ຄຸທຄ຺ໂຄ ຫຸຕ຺ວາ ປີຕິສຫຄຕາຍ ປຎ຺ຎາຍ. ປີຕິໂສມນສ຺ສສຫຄຕາ ຫິ ປຎ຺ຎາ ອຠິຣຕິວເສນ ອາຣມ຺ມເຓ ຜຸລ຺ລາ ວິກສິຕາ ວິຍ ປວຕ຺ຕຕິ; ນ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕາຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂສີລໍ ຐເປຕ຺ວາ ຫາສນີຍໍ ປຣໍ ຕິວິຘມ຺ປິ ສີລໍ ປຣິປູເຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຸນ ສີລກ຺ຂນ຺ຘມາຫ. ສມາຘິກ຺ຂນ຺ຘນ຺ຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈໂຕ ຂິປ຺ປໍ ຊວຕີຕິ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ສີຆໍ ເວເຄນ ປວຕ຺ຕິຍາ ປຏິປກ຺ຂທູຣີຠາເວນ ປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາຣສ຺ສ ສາຕິສຍຕ຺ຕາ ອິນ຺ເທນ ວິສ຺ສຏ຺ຐວຊິຣໍ ວິຍ ລກ຺ຂຓໍ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕີ ອທນ຺ຘາຍນ຺ຕີ ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓໍ ເວຄສາ ປຏິວິຊ຺ຌຕິ, ຕສ຺ມາ ສາ ຊວນປຎ຺ຎາ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອວໍ ລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓິກວິປສ຺ສນາວເສນ ຊວນປຎ຺ຎໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ພລວວິປສ຺ສນາວເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຣູປ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຂຍຏ຺ເຐນາຕິ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ຠິຊ຺ຊນໂຕ ຂຍສຠາວຕ຺ຕາ. ຠຍຏ຺ເຐນາຕິ ຠຍານກຠາວໂຕ. ອສາຣກຏ຺ເຐນາຕິ ອຕ຺ຕສາຣວິຣຫໂຕ ນິຈ຺ຈສາຣາທິວິຣຫໂຕ ຈ. ຕຸລຍິຕ຺ວາຕິ ຕຸລາຠູຕາຍ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ຕຸເລຕ຺ວາ. ຕີຣຍິຕ຺ວາຕິ ຕາຍ ເອວ ຕີຣຓຠູຕາຍ ຕີເຣຕ຺ວາ. ວິຠາວຍິຕ຺ວາຕິ ຍາຖາວໂຕ ປກາເສຕ຺ວາ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘໍ ວິຠູຕໍ ກຕ຺ວາ. ຣູປນິໂຣເຘຕິ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ນິໂຣຘຠູເຕ ນິພ຺ພາເນ ນິນ຺ນໂປຓປພ຺ຠາຣວເສນ. ອິທານິ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕວິປສ຺ສນາວເສນ ຊວນປຎ຺ຎໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ປຸນ ‘‘ຣູປ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາວເສນາຕິ ເກຈິ.

ຎາຓສ຺ສ ຕິກ຺ຂຠາໂວ ນາມ ສວິເສສໍ ປຏິປກ຺ຂສມຸຈ຺ຉິນ຺ທເນນ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ, ‘‘ຂິປ຺ປໍ ກິເລເສ ຉິນ຺ທຕີຕິ ຕິກ຺ຂປຎ຺ຎາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕ ປນ ກິເລເສ ວິຠາເຄນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາມວິຕກ຺ກ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕິກ຺ຂປຎ຺ໂຎ ຫິ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ໂຎ ໂຫຕິ, ປຏິປທາ ຈສ຺ສ ນ ຈລຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ອາສເນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣິຍມຄ຺ຄາ ອຘິຄຕາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ.

‘‘ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ອນິຈ຺ຈາ ທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາ ສງ຺ຂຕາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນາ ຂຍຘມ຺ມາ ວຍຘມ຺ມາ ນິໂຣຘຘມ຺ມາ’’ຕິ ຍາຖາວໂຕ ທສ຺ສເນນ ສຈ຺ຈສມ຺ປຏິເວໂຘ ອິຊ຺ຌຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ກາຣຓມຸເຂນ ນິພ຺ເພຘິກປຎ຺ຎໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ສພ຺ພສງ຺ຂາເຣສຸ ອຸພ຺ເພຄພຫຸໂລ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຸພ຺ເພຄພຫຸໂລຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສພ຺ພສງ຺ຂາເຣສຸ ອຠິຓ຺ຫໍ ປວຕ຺ຕສໍເວໂຄ. ອຸຕ຺ຕາສພຫຸໂລຕິ ຎາຓຸຕ຺ຣາສວເສນ ສພ຺ພສງ຺ຂາເຣສຸ ພຫຸໂສ ອຸຕ຺ຣສ຺ຕມານໂສ. ເຕນ ອາທີນວານຸປສ຺ສນມາຫ. ອຸກ຺ກຓ຺ຐນພຫຸໂລຕິ ປນ ອິມິນາ ນິພ຺ພິທານຸປສ຺ສນໍ ອາຫ – ອຣຕິພຫຸໂລຕິອາທິນາ ຕສ຺ສາ ເອວ ອປຣາປຣຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ. ພຫິມຸໂຂຕິ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣໂຕ ພຫິຠູຕໍ ນິພ຺ພານໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປວຕ຺ຕຎາຓມຸໂຂ, ຕຖາ ວາ ປວຕ຺ຕິຕວິໂມກ຺ຂມຸໂຂ. ນິພ຺ພິຊ຺ຌນໍ ນິພ຺ເພໂຘ, ໂສ ເອຕິສ຺ສາ ອຕ຺ຖິ, ນິພ຺ພິຊ຺ຌຕີຕິ ວາ ນິພ຺ເພຘາ, ສາວ ປຎ຺ຎາ ນິພ຺ເພຘິກາ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕ ອວິຠຕ຺ຕໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍຕ຺ຕາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ປຊ຺ຊຕິ ເອເຕນ ວິປສ຺ສນາທິໂກຕິ ປທໍ, ສມາປຕ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອນຸປທນ຺ຕິ ອນຸສມາປຕ຺ຕິໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປທໍ ວາ ສມ຺ມສນຸປຄາ ຘມ຺ມາ ວິປສ຺ສນາຍ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ສມາປຕ຺ຕິວເສນ ວາ’’ຕິ. ຌານງ຺ຄວເສນ ວາຕິ ຌານງ຺ຄວເສນາຕິ ຈ ອຕ຺ໂຖ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ກມຕ຺ໂຖ ອິຘ ປທສທ຺ໂທ, ຕສ຺ມາ ອນຸປທໍ ອນຸກ຺ກເມນາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ອນຸປຏິປາຏິຍາ’’ຕິ. ຘມ຺ມວິປສ຺ສນນ຺ຕິ ຕໍຕໍສມາປຕ຺ຕິຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນານໍ ຘມ຺ມານໍ ວິປສ຺ສນໍ. ວິປສ຺ສຕີຕິ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ຌານມຸເຂນ ເຕ ເຕ ຘມ຺ເມ ຍາຖາວໂຕ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ, ‘‘ອິຕິປິ ທຸກ຺ຂາ’’ຕິອາທິນາ ສມ຺ມສຕິ. ອທ຺ຘມາເສນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ ອຸກ຺ກໍສຄຕສ຺ສ ສາວການໍ ສມ຺ມສນຈາຣສ຺ສ ນິປ຺ປເທເສນ ປວຕ຺ຕິຍມານຕ຺ຕາ, ສາວກປາຣມີຎາຓສ຺ສ ຈ ຕຖາ ປຏິປາເທຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິ ຍທິປິ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລານຕ຺ເຖໂຣ ນ ຈິຣສ຺ເສວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ; ຘມ຺ມເສນາປຕິ ປນ ຕໂຕ ຈິເຣນ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ຍສ຺ມາ ໂມຄ຺ຄລ຺ລານຕ຺ເຖໂຣປິ ມຫາປຎ຺ໂຎວ, ຕສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣວ ມຫາປຎ຺ຎຕໂຣຕິ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ປາກຏຕຣໍ ກາຕຸໍ, ‘‘ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລານຕ຺ເຖໂຣ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມ຺ມສນໍ ຈຣຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ສມ຺ມສນຈາໂຣ, ວິປສ຺ສນາຠູມິ, ຕໍ ສມ຺ມສນຈາຣໍ. ເອກເທສເມວາຕິ ສກອຕ຺ຕຠາເວ ສງ຺ຂາເຣ ອນວເສສໂຕ ປຣິຄ຺ຄເຫຕຸຎ຺ຈ ສມ຺ມສິຕຸຎ຺ຈ ອສກ຺ໂກນ຺ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຠິນີຫາຣສມຸທາຄຕຎາຓພລານຸຣູປໍ ເອກເທສເມວ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສມ຺ມສນ຺ໂຕ. ນນຸ ຈ ‘‘ສພ຺ພໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຠິຊານໍ ອປຣິຊານໍ ອວິຣາຊຍໍ ອປ຺ປຊຫໍ ອຠພ຺ໂພ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໖) ວຈນໂຕ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຕ ມຸຈ຺ຈິຕຸກາເມນ ສພ຺ພໍ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ປຣິຊານິຕພ຺ພເມວ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ສມ຺ມສນຸປຄຘມ຺ມວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ສສນ຺ຕານຄເຕ ສພ຺ພຘມ຺ເມ, ປຣສນ຺ຕານຄເຕ ຈ ເຕສໍ ສນ຺ຕານວິຠາຄໍ ອກຕ຺ວາ ພຫິທ຺ຘາຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ ສມ຺ມສນໍ, ອຍໍ ສາວການໍ ສມ຺ມສນຈາໂຣ. ເຖໂຣ ປນ ພຫິທ຺ຘາຘມ຺ເມປິ ສນ຺ຕານວິຠາເຄນ ເກຈິ ເກຈິ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ສມ຺ມສິ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ຎາເຓນ ຜຸຏ຺ຐມຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຍຏ຺ຐິໂກຏິຍາ ອຸປ຺ປີເຬນ຺ໂຕ ວິຍ ເອກເທສເມວ ສມ຺ມສນ຺ໂຕ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຎາເຓນ ນາມ ຍາວຕາ ເນຍ຺ຍໍ ປວຕ຺ຕິຕພ຺ພໍ, ຕຖາ ອປວຕ຺ຕນໂຕ ‘‘ຍຏ຺ຐິໂກຏິຍາ ອຸປ຺ປີເຬນ຺ໂຕ ວິຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຸປທຘມ຺ມວິປສ຺ສນາຍ ອຠາວໂຕ ‘‘ເອກເທສເມວ ສມ຺ມສນ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ພຸທ຺ຘານໍ ສມ຺ມສນຈາໂຣ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸຍໍ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານຄຕາ, ອນິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘາ ຈ ສງ຺ຂາຣາຕິ ວທນ຺ຕິ, ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສູຕິ ອປເຣ. ຕຖາ ຫິ ອທ຺ຘຕ຺ຕຍວເສນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທນຍໍ ໂອສຣິຕ຺ວາ ຉຕ຺ຕິໍສໂກຏິສຕສຫສ຺ສມຸເຂນ ພຸທ຺ຘານໍ ມຫາວຊິຣຎາຓໍ ປວຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ສສນ຺ຕານຄເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ມຊ຺ຌິມເທສວາສິສຕ຺ຕສນ຺ຕານຄຕາ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘາ ຈ ສມ຺ມສນຈາໂຣຕິ ວທນ຺ຕິ, ຊມ຺ພຸທີປວາສິສຕ຺ຕສນ຺ຕານຄຕາຕິ ເກຈິ. ຘມ຺ມເສນາປຕິໂນປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສາວການໍ ວິປສ຺ສນາຠູມິເຍວ ສມ຺ມສນຈາໂຣ. ຕຕ຺ຖ ປນ ເຖໂຣ ສາຕິສຍໍ ນິຣວເສສໍ ອນຸປທຘມ຺ມໍ ວິປສ຺ສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສາວການໍ ສມ຺ມສນຈາຣໍ ນິປ຺ປເທສໍ ສມ຺ມສີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ສາວການໍ ວິປສ຺ສນາຠູມີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສກາ ໂລກິຍາຠິຎ຺ຎປ຺ປຕ຺ຕາ ປກຕິສາວກາ ອຄ຺ຄສາວກາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາຕິ ຉສຸ ຊເນສຸ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສການໍ ຌານາຠິຎ຺ຎາຫິ ອນຘິຄຕປຎ຺ຎາເນປຸຎ຺ຎຕ຺ຕາ ອນ຺ຘານໍ ວິຍ ອິຈ຺ຉິຕປເທໂສກ຺ກມນໍ ວິປສ຺ສນາກາເລ ອິຈ຺ຉິກິຈ຺ຉິຕຘມ຺ມວິປສ຺ສນາ ນຕ຺ຖິ. ເຕ ຍຖາປຣິຄ຺ຄຫິຕຘມ຺ມມຕ຺ເຕເຍວ ຐຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒນ຺ຕິ. ໂລກິຍາຠິຎ຺ຎປ຺ປຕ຺ຕາ ປນ ປກຕິສາວກາ ເຍນ ມຸເຂນ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠນ຺ຕິ; ຕໂຕ ອຎ຺ເຎນ ວິປສ຺ສນໍ ວິຕ຺ຖາຣິກໍ ກາຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ວິປຸລຎາຓຕ຺ຕາ. ມຫາສາວກາ ອຠິນີຫາຣສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ຕໂຕ ສາຕິສຍໍ ວິປສ຺ສນໍ ວິຕ຺ຖາຣິກໍ ກາຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ອຄ຺ຄສາວເກສຸ ທຸຕິໂຍ ອຠິນີຫາຣສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສມາຘານສ຺ສ ສາຕິສຍຕ຺ຕາ ວິປສ຺ສນໍ ຕໂຕປິ ວິຕ຺ຖາຣິກໍ ກໂຣຕິ. ປຐໂມ ປນ ຕໂຕ ມຫາປຎ຺ຎຕາຍ ສາວເກຫິ ອສາຘາຣຓໍ ວິຕ຺ຖາຣິກໍ ກໂຣຕິ. ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ເຕຫິປິ ມຫາຠິນີຫາຣຕາຍ ອຕ຺ຕໂນ ອຠິນີຫາຣານຸຣູປໍ ຕໂຕປິ ວິຕ຺ຖາຣິກວິປສ຺ສນໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ພຸທ຺ຘານໍ, ສມ຺ມເທວ, ປຣິປູຣິຕປຎ຺ຎາປາຣມິປຠາວິຕ-ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາຘິຄມນສ຺ສ ອນຸຣູປາຍາຕິ. ຍຖາ ນາມ ກຕວາລເວຘປຣິຈເຍນ ສຣຠງ຺ຄສທິເສນ ຘນຸຄ຺ຄເຫນ ຂິຕ຺ໂຕ ສໂຣ ອນ຺ຕຣາ ຣຸກ຺ຂລຕາທີສຸ ອສຊ຺ຊມາໂນ ລກ຺ຂເຓເຍວ ປຕຕິ; ນ ສຊ຺ຊຕິ ນ ວິຣຊ຺ຌຕິ, ເອວໍ ອນ຺ຕຣາ ອສຊ຺ຊມານາ ອວິຣຊ຺ຌມານາ ວິປສ຺ສນາ ສມ຺ມສນີຍຘມ຺ເມສຸ ຍາຖາວໂຕ ນານານເຍຫິ ປວຕ຺ຕຕິ. ຍໍ ມຫາຎາຓນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິອາກາຣເຠໂທ ຄຓໂຕ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ.

ເອເຕສຸ ຈ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສການໍ ວິປສ຺ສນາຈາໂຣ ຂຊ຺ໂຊຕປຠາສທິໂສ, ອຠິຎ຺ຎປ຺ປຕ຺ຕປກຕິສາວການໍ ທີປປຠາສທິໂສ, ມຫາສາວການໍ ໂອກ຺ກາປຠາສທິໂສ, ອຄ຺ຄສາວການໍ ໂອສຘິຕາຣກາປຠາສທິໂສ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ຈນ຺ທປຠາສທິໂສ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘານໍ ຣສ຺ມິສຫສ຺ສປຏິມຓ຺ຑິຕສຣທສູຣິຍມຓ຺ຑລສທິໂສ ອຸປຏ຺ຐາສິ. ຕຖາ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສການໍ ວິປສ຺ສນາຈາໂຣ ອນ຺ຘານໍ ຍຏ຺ຐິໂກຏິຍາ ຄມນສທິໂສ, ໂລກິຍາຠິຎ຺ຎປ຺ປຕ຺ຕປກຕິສາວການໍ ທຓ຺ຑກເສຕຸຄມນສທິໂສ, ມຫາສາວການໍ ຊງ຺ຆເສຕຸຄມນສທິໂສ, ອຄ຺ຄສາວການໍ ສກຏເສຕຸຄມນສທິໂສ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ມຫາຊງ຺ຆມຄ຺ຄຄມນສທິໂສ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘານໍ ມຫາສກມຄ຺ຄຄມນສທິໂສຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຣຫຕ຺ຕຎ຺ຈ ກິຣ ປຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ກິຣ-ສທ຺ໂທ ອນຸສ຺ສວລທ຺ໂຘຍມຕ຺ໂຖຕິ ທີເປຕຸໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎາສິ ອຕ຺ຕໂນ ວິປສ຺ສນາຈາຣສ຺ສ ມຫາວິສຍຕ຺ຕາ ຕິກ຺ຂວິສທສູຣຠາວສ຺ສ ຈ ສລ຺ລກ຺ຂເຓນ. ກຖໍ ປນາຍໍ ມຫາເຖໂຣ ທນ຺ຘໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓນ຺ໂຕ ສີຆໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕໂຕ ປຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຕານໍ ສາຕິສຍໍ ກຕ຺ວາ ອຎ຺ຎາສີຕິ ອາຫ – ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ມຫາຊຏນ຺ຕິ ມຫາຊາລສາຂໍ ອຕິວິຍ ສິພ຺ພິຕຊາລໍ. ຍຏ຺ຐິໍ ປນ ສາຣໍ ວາ ອຸຊຸໍ ວາ ນ ລຠຕິ ເວຓຸຄ຺ຄຫເຓ ອນຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ເວຓຸສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ເອວໍສມ຺ປທນ຺ຕິ ຍຖາ ເຕສຸ ປຸຣິເສສຸ ເອໂກ ເວຬຸຄ຺ຄຫເຓ ອນຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ເວຬຸຍຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ເອໂກ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ, ເອວໍ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິກໍ. ປຘານນ຺ຕິ ຠາວນານຸຍຸຎ຺ຊນໍ.

ສຕ຺ຕສຏ຺ຐິ ຎາຓານີຕິ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໑.໗໓ ມາຕິກາ) ອາຄເຕສຸ ເຕສຕ຺ຕຕິຍາ ຎາເຓສຸ ຐເປຕ຺ວາ ຉ ອສາຘາຣຓຎາຓານິ ສຸຕມຍຎາຓາທີນິ ປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາຎາຓປຣິໂຍສານານິ ສຕ຺ຕສຏ຺ຐິ ຎາຓານິ. ຕານິ ຫິ ສາວເກຫິ ປວິຈິຕພ຺ພານິ, ນ ອິຕຣານິ. ໂສຬສວິຘໍ ປຎ຺ຎນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໕.໓໗໙; ສໍ. ນິ. ຏີ. ໓.໕.໓໗໙) ມຫາປຎ຺ຎາທິກາ, ນວານຸປຸພ຺ພວິຫາຣສມາປຕ຺ຕິປຎ຺ຎາຕິ ອິທໍ ໂສຬສວິຘໍ ປຎ຺ຎໍ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ສ. ອິທໍ ໂຫຕີຕິ ອິທໍ ທານິ ວຸຈ຺ຈມານໍ ອນຸປຸພ຺ພສມ຺ມສນໍ ໂຫຕິ. ວິປສ຺ສນາໂກຏ຺ຐາສນ຺ຕິ ວິຕກ຺ກາທິສມ຺ມສິຕພ຺ພຘມ຺ມວິຠາເຄນ ວິຠຕ຺ຕວິປສ຺ສນາຠາຄໍ.

໙໔. ປຐເມ ຌາເນຕິ ອຸປສິເລເສ ຠຸມ຺ມໍ, ຕສ຺ມາ ເຍ ປຐເມ ຌາເນ ຘມ຺ມາຕິ ເຍ ປຐມຊ຺ຌານສໍສຏ຺ຐາ ຘມ຺ມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນ຺ໂຕສມາປຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ຈ ສມາປຕ຺ຕິສຫຄເຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ ສມາປຕ຺ຕິສມຎ຺ຎໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ວວຕ຺ຖິຕາຕິ ກຕວວຕ຺ຖນາ ນິຈ຺ຉິຕາ. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາຕິ ຎາເຓນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາ ສລກ຺ຂຓໂຕ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ຎາຕາ. ໂອໂລເກນ຺ໂຕຕິ ຎາຓຈກ຺ຂຸນາ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ປສ຺ສນ຺ໂຕ. ອຠິນິໂຣປນໍ ອາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາໂຣປນໍ. ອນຸມຊ຺ຊນໍ ອາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນຸວິຈາຣຓໍ. ຜຣຓໍ ປຓີຕຣູເປຫິ ກາຍສ຺ສ ພ຺ຍາປນໍ, ວິປ຺ຜາຣິກຠາໂວ ວາ. ສາຕນ຺ຕິ ສາຕມຘຸຣຕາ. ອຘິກ຺ເຂໂປ ວິກ຺ເຂປສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠູຕໍ ສມາຘານໍ. ຜຸສນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍວິສຍວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ຕໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອາຣມ຺ມເຓ ຜຸສນາກາເຣນ ວິຍ ປວຕ຺ຕິ. ເວທຍິຕໍ ອາຣມ຺ມຓານຸຠວນໍ. ສຎ຺ຊານນໍ ນີລາທິວເສນ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ສລ຺ລກ຺ຂຓໍ. ເຈຕຍິຕໍ ເຈຕໂສ ພ຺ຍາປາໂຣ. ວິຊານນໍ ອາຣມ຺ມຓູປລທ຺ຘິ. ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມເຓນ ອຕ຺ຖິກຕາ. ຕສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ອຘິມຸຈ຺ຈນໍ, ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ວາ ອຘິໂມກ຺ໂຂ. ໂກສຊ຺ຊປກ຺ເຂ ປຕິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ປຄ຺ຄາໂຫ, ອຘິຄ຺ຄໂຫຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຣມ຺ມຓໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ຐານໍ, ອນິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ວາ ອຸປຏ຺ຐານໍ. ສມປ຺ປວຕ຺ເຕສຸ ອສ຺ເສສຸ ສາຣຖິ ວິຍ ສກິຈ຺ຈປສຸເຕສຸ ສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕສຸ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນໍ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອາຣມ຺ມເຓ ອນຸນຍນໍ ສໍຈຣຓໍ ອນຸນໂຍ. ສຠາວໂຕຕິ ຍຖາຠູຕສຠາວໂຕ. ໂສຬສນ຺ນໍ ເອວ ເຈຕ຺ຖ ຘມ຺ມານໍ ຄຫຓໍ ເຕສໍເຍວ ເຖເຣນ ວວຕ຺ຖາປິຕຠາວໂຕ, ເຕ ເອວສ຺ສ ຕທາ ອຸປຏ຺ຐຫິໍສຸ, ນ ອິຕເຣຕິ ວທນ຺ຕິ. ວີຣິຍສຕິຄ຺ຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎາ; ສຕິຄ຺ຄຫເຓເນວ ເອກນ຺ຕານວຊ຺ຊຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ ປສ຺ສທ຺ຘິອາທໂຍ ຉ ຍຸຄຬາ; ອໂລຠາໂທສາ ຈ ສງ຺ຄຫິຕາ ຌານຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ. ເຖເຣນ ຈ ຘມ຺ມາ ວວຕ຺ຖານສາມຎ຺ຎໂຕ ອາຣທ຺ຘາ. ເຕ ນ ອຸປຏ຺ຐຫິໍສູຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ອປເຣ.

ວິທິຕາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຸປ຺ປາເທປິ ເນສໍ ເວທນານໍ ປຊານນໍ ໂຫຕິເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕໍ ຊານາຕີຕິ ຕໍຎາໂຓ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ຕໍຎາຓຕາ, ຎາຓສ຺ສ ອຕ຺ຕສໍເວທນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍສມານໂຍຄກ຺ຂມາຫິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ. ຎາຓພຫຸຕາຕິ ຎາຓສ຺ສ ພຫຸຠາໂວ, ເອກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ ອເນກຎາຓຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທານິ ຕເມວຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ, ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ສກ຺ກາ ຊານິຕຸໍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ອສມ຺ໂມຫາວໂພໂຘ ຈ ອີທິສສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ນຕ຺ຖິ. ເອເກກເມວ ຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ເອກສ຺ເສວ ອາວຊ຺ຊນສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ, ນ ຈ ອາວຊ຺ຊເນນ ວິນາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຈຸລ຺ລາສີຕິສຫສ຺ສານິ, ກປ຺ປາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ເຍ ມຣູ;

ນ ຕ຺ເວວ ເຕປິ ຊີວນ຺ຕິ, ທ຺ວີຫິ ຈິຕ຺ເຕຫິ ສໍຍຸຕາ’’ຕິ. (ມຫານິ. ໑໐, ໓໙) ຈ,

‘‘ນຕ຺ຖິ ຈິຕ຺ເຕ ຍຸຄາ ຄຫີ’’ຕິ ຈ –

ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓານໍ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕາຍາຕິ ຍສ຺ມິຎ຺ຈ ອາຣມ຺ມເຓ ເຍ ຌານຘມ຺ມາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເຕສໍ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓານໍ ປເຄວ ຎາເຓນ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຍຖາ ນາມ ມິຄສູກຣາທີນໍ ອາສເຍປຣິຄ຺ຄຫິເຕ ຕຕ຺ຣ ຐິຕາ ມິຄາ ວາ ສູກຣາ ວາ ຕໂຕ ອຸຏ຺ຐານໂຕປິ ອາຄມນໂຕປິ ເນສາທສ຺ສ ສຸຂຄ຺ຄຫຓາ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວໍສມ຺ປທມິທໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເຖເຣນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ເຕນາຕິ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓານໍ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຠາເວນ. ອສ຺ສາຕິ ເຖຣສ຺ສ. ເຕສໍ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ຌານຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນານໍ ຘມ຺ມານໍ. ອຸປ຺ປາທໍ ອາວຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສາຕິອາທິນາ ອຸປ຺ປາທາທີສຸ ຍໍ ຍເທວ ອາຣພ຺ຠ ຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ; ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ຕສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ຈສ຺ສ ປາກຏຠາໂວ ທີປິໂຕ. ນ ຫິ ອາວຊ຺ຊເນນ ວິນາ ຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອຫຸຕ຺ວາ ສມ຺ໂຠນ຺ຕີຕິ ປຸພ຺ເພ ອວິຊ຺ຊມານາ ຫຸຕ຺ວາ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸທຍໍ ປສ຺ສຕິ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ, ‘‘ອຫຸຕ຺ວາ ສມ຺ໂຠນ຺ຕີ’’ຕິ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂຓສມງ຺ຄິຠາວທສ຺ສນໂຕ. ປຸພ຺ເພ ອຠາວໂພຘໂກ ຫິ ອຕ຺ຕລາໂຠ ຘມ຺ມານໍ ອຸທໂຍ. ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ. ປຏິເວນ຺ຕີຕິ ປຏິ ຂເຓ ຂເຓ ວິນສ຺ສນ຺ຕິ. ວຍໍ ປສ຺ສຕິ, ‘‘ຫຸຕ຺ວາ ປຏິເວນ຺ຕີ’’ຕິ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ຠງ຺ຄກ຺ຂຓສມງ຺ຄິຠາວທສ຺ສນໂຕ. ວິທ຺ຘໍສຠາວໂພຘໂກ ຫິ ຘມ຺ມານໍ ວິຊ຺ຊມານໂຕ ວໂຍ.

ເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ອຸປໂຍ ຣາຄວເສນ ອຸປຄມນນ຺ຕິ ອນຸປໂຍ, ອນນຸໂຣໂຘ. ຫຸຕ຺ວາ ວິຫຣຕີຕິ ໂຍຊນາ. ຕຖາ ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ອປາໂຍ ປຏິຆວເສນ ອປຄມນນ຺ຕິ ອນປາໂຍ, ອວິໂຣໂຘ. ‘‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຖາ’’ຕິ ຕສ຺ສ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິອຠິນິເວສາຠາວໂຕ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິນິສ຺ສເຍຫິ ອນິສ຺ສິໂຕ. ອປ຺ປຏິພທ຺ໂຘຕິ ອນຸປຍານິສ຺ສິຕຠາວໂຕ ວິປສ຺ສນາຍ ປຣິພນ຺ຘວເສນ ຉນ຺ທຣາເຄນ ນ ປຏິພທ຺ໂຘ ນ ວິພນ຺ຘິໂຕ. ວິປ຺ປມຸຕ຺ໂຕຕິ ຕໂຕ ເອວ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວິມຸຕ຺ຕິວເສນ ກາມຣາຄໂຕ ວິມຸຕ຺ໂຕ. ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສເນວ ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ເມຫິ ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ.

ກິເລສມຣິຍາທາ ເຕນ ກຕາ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອນ຺ໂຕສມາປຕ຺ຕິຍໍ ປວຕ຺ເຕ ໂສຬສ ຘມ຺ເມ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕມານໍ ວິປສ຺ສນາວີຖິໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ສເຈ ຣາຄາທໂຍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ; ຕສ຺ສ ວິປສ຺ສນາວີຖິຍາ ກິເລສມຣິຍາທາ ເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ, ຈິຕ຺ຕສມງ຺ຄິນາ ວາ ກຕາ ຠເວຍ຺ຍ. ເຕສູຕິ ເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ. ອສ຺ສາຕິ ເຖຣສ຺ສ. ເອໂກປີຕິ ຣາຄາທີສຸ ເອໂກປີຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕາກາເຣນ ເອກຈ຺ຈານໍ ອນາປາຖຄມເນ ສຕິ ວິປສ຺ສນາ ນ ເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ ນິຣນ຺ຕຣປ຺ປວຕ຺ຕາຕິ ອາຣມ຺ມຓມຣິຍາທາ ຠເວຍ຺ຍ. ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕປຈ຺ຈນີກຕ຺ຕາຕິ ວິປສ຺ສນາຍ ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ມານໍ ປເຄວ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຕ຺ຕາ ອິທານິປິ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕພ຺ພາ ກິເລສາ ນຕ຺ຖີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອິໂຕຕິ ປຐມຊ຺ຌານໂຕ. ອນນ຺ຕໂຣຕິ ອຸປຣິໂມ ຌານາທິວິເສໂສ. ຕສ຺ສ ປຊານນສ຺ສາຕິ, ‘‘ອຕ຺ຖິ ອຸຕ຺ຕຣິ ນິສ຺ສຣຓ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕຊານນສ຺ສ. ພຫຸລີກຣເຓນາຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປາທເນນ.

ສມ຺ປສາທນຏ຺ເຐນາຕິ ກິເລສກາລຸສິຍາປຄມເນນ, ຕສ຺ສ ວິຈາຣກ຺ໂຂຠວິຄເມນ ວາ ເຈຕໂສ ສມ຺ມເທວ ປາສາທິກຠາເວນ.

ວີຣິຍໍ ສຕິ ອຸເປກ຺ຂາຕິ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ປາຣິສຸທ຺ຘິອຸເປກ຺ຂາ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂາເວທນາຕິ ເອຕ຺ຖ ຌານຸເປກ຺ຂາຕິ, ‘‘ສຸຂຏ຺ຐາເນ ເວທນຸເປກ຺ຂາວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຂຏ຺ຐາເນຕິ ຈ ປຐມຊ຺ຌານາທີສຸ ສຸຂສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ. ປສ຺ສທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ສມຘຸຣເຈຕຍິຕຠາເວນ ອາຣມ຺ມເຓ ວິສຏວິຕ຺ຖຕຠາວໂຕ ໂຍ ໂສ ເຈຕໂສ ອາໂຠໂຄ ວຸຕ຺ໂຕ. ສາມຎ຺ຎຜລາທີສຸ ສຕິຍາ ປາຣິສຸທ຺ຘິ, ສາ ຖນ ອຕ຺ຖໂຕ ສຕິວິນິມຸຕ຺ຕາ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘາສຕິເຍວາ’’ຕິ. ປາຣິສຸທ຺ຘິອຸເປກ຺ຂາ, ນ ຌານຸເປກ຺ຂາທໂຍ.

໙໕. ອີທິເສສຸ ຐາເນສຸ ສຕິຍາ ນ ກທາຈິປິ ຎາຓວິຣໂຫ ອຕ຺ຖີຕິ ອາຫ – ‘‘ຎາເຓນ ສມ຺ປຊາໂນ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ຕຕິຍຊ຺ຌາເນ, ‘‘ສຕິມາ ສຸຂວິຫາຣີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ສມ຺ປຊາໂນຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວ ໂຫຕິ. ນ ສາວການໍ ອນຸປທຘມ຺ມວິປສ຺ສນາ ໂຫຕິ ສງ຺ຂາຣາວເສສສຸຂຸມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ ວິນິພ຺ຠຸຊິຕ຺ວາ ຄເຫຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຠາວໂຕ. ເຕນາຫ – ‘‘ກລາປວິປສ຺ສນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ເອວມາຫາ’’ຕິ.

໙໖. ປຎ຺ຎາຍ ຈສ຺ສທິສ຺ວາ ອາສວາ ປຣິກ຺ຂີຓາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທສ຺ສນສມກາລໍ ຂີຍມານາ ອາສວາ, ‘‘ທິສ຺ວາ ປຣິກ຺ຂີຓາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ສມານກາເລປິ ຫິ ເອທິໂສ ສທ຺ທປ຺ປໂຍໂຄ ທິສ຺ສຕິ –

‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔, ໔໐໐; ໓.໔໒໑, ໔໒໕, ໔໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໔໓-໔໕; ໒.໔.໖໐; ກຖາ. ໔໖໕, ໔໖໗).

‘‘ນິຫນ຺ຕ຺ວາ ຕິມິຣໍ ສພ຺ພໍ, ອຸຄ຺ຄເຕໂຊ ສມຸຄ຺ຄໂຕ;

ເວໂຣຈໂນ ຣສ຺ມິມາລີ, ໂລກຈກ຺ຂຸປຠງ຺ກໂຣ’’ຕິ. (ປຏ຺ຐາ. ອນຸຏີ. ໑.໒໕-໓໔; ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໒.໕໘໐) ຈ –

ເອວມາທີສຸ. ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ວາ ອຍໍ ທິສ຺ວາສທ຺ໂທ ອສມານກຕ຺ຕຸໂກ ຍຖາ – ‘‘ຆຕໍ ປິວິຕ຺ວາ ພລໍ ໂຫຕິ, ສີຫໍ ທິສ຺ວາ ຠຍໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໒.໘໐໒). ທສ຺ສນເຫຕຸໂກ ຫິ ອາສວານໍ ປຣິກ຺ຂໂຍ ປຣິຎ຺ຎາສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠາວນາຠິສມເຍ ສຕິ ປຫານາຠິສມຍສ຺ສ ລພ຺ຠນໂຕ. ຍຸຄນທ຺ຘໍ ອາຫຣິຕ຺ວາຕິ ປຐມຊ຺ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍ ຕຕ຺ຖ ຌານຘມ຺ເມ ສມ຺ມສນ຺ໂຕ ສມຖວິປສ຺ສນໍ ຍຸຄນທ຺ຘໍ ຠາເວຕິ. ເອວໍ ຍາວ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ມສນ຺ໂຕ ສມຖວິປສ຺ສນໍ ຍຸຄນທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ຍຖາ ເຖໂຣ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕວາໂຣ ອິຘ ຄຫິໂຕ’’ຕິ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ. ທີຆນຂສຸຕ຺ຕເທສນາຍ (ມ. ນິ. ໒.໒໐໕-໒໐໖) ຫິ ເຖໂຣ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ. ຕທາ ຈ ອນາຄາມີ ຫຸຕ຺ວາ ນິໂຣຘໍ ສມາປຊ຺ຊຕີຕິ ວຈນອວສໂຣ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕວາໂຣ ອິຘ ຄຫິໂຕ’’ຕິ. ຍທິ ເອວໍ – ‘‘ສພ຺ພໂສ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ສມຕິກ຺ກມ຺ມ ສຎ຺ຎາເວທຍິຕນິໂຣຘໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ອິທໍ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ເຖເຣ ວິຊ຺ຊມາເນ ປຓ຺ຑິຕຄຸເຓ ອນວເສສໂຕ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕນິກູເຏນ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐາເປຕຸໍ. ນິໂຣຘສມາປຊ຺ຊນໍ ປນ ເຖຣສ຺ສ ອາຈິຓ຺ຓສມາຈິຓ຺ຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ນິໂຣຘໍ ປນ…ເປ… ວທນ຺ຕີ’’ຕິ. ເຕນ ຜລສມາປຕ຺ຕິມ຺ປິ ອນ຺ຕຣາ ສມາປຊ຺ຊຕິເຍວາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ໂວມິສ຺ສໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ນິໂຣຘໍ ສມາປຊ຺ຊິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາໂຠເຄນ ສມຖວິປສ຺ສນໍ ຍຸຄນທ຺ຘໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິ ສີສໍ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ອາໂຠຄວເສນ ນິໂຣຘສ຺ສ ວາໂຣ ອາຄຈ຺ຉຕິ. ຜລສມາປຕ຺ຕິ ຄູຬ຺ໂຫ ໂຫຕິ, ‘‘ຜລສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາໂຠຄສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຜລສມາປຕ຺ຕິ ສີສໍ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອເຕນ ອາໂຠຄປຏິພທ຺ຘເມເຕສໍ ອາຄມນນ຺ຕິ ທີປິຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຊມ຺ພຸທີປວາສິໂນ ເຖຣາ ປນາຕິອາທິ ອຏ຺ຐກຖາຣຸຬ຺ຫເມວ ຕໍ ວຈນໍ. ອນ຺ໂຕສມາປຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ນິໂຣຘໍ ສມາປນ຺ນກາເລ. ຕິສມຸຏ຺ຐານິກຣູປຘມ຺ເມຕິ ອຸຕຸກມ຺ມາຫາຣວເສນ ຕິສມຸຏ຺ຐານິກຣູປຘມ຺ເມ.

໙໗. ຈິຓ຺ຓວສິຕນ຺ຕິ ປຏິປກ຺ຂທູຣິຠາເວນ ສຸຠາວິຕວສີຠາວໍ. ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໍ ປຕ຺ໂຕຕິ ອຸກ຺ກໍສປຣິນິປ຺ຜຕ຺ຕິໍ ປຕ຺ໂຕ. ອຸເຣ ວາຍາມຊນິຕາຍ ໂອຣໂສ. ປຠາວິຕນ຺ຕິ ອຸປ຺ປາທິຕໍ. ຘມ຺ເມນາຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄຘມ຺ເມນ. ຕສ຺ສ ຫິ ອຘິຄເມນ ອຣິຍາຍ ຊາຕິຍາ ຊາໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕຕິ ກຕ຺ວາ, ‘‘ຘມ຺ມໂຊ ຘມ຺ມນິມ຺ມິໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຘມ຺ມທາຍສ຺ສາຕິ ນວວິຘສ຺ສ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມທາຍສ຺ສ. ອາທິຍນໂຕຕິ ຄຓ຺ຫນໂຕ, ສສນ຺ຕາເນ ອຸປ຺ປາທນໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ອນຸປທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໒. ຉພ຺ພິໂສຘນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໙໘. ຂີຓາ ຊາຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຊາຕິກ຺ຂຍໍ ປຏິຊານນ຺ເຕນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ພ຺ຍາກຕໍ ໂຫຕິ ອຣຫໂຕ ຕທຠາວໂຕ. ຕຖາ ວຸສິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍນ຺ຕິ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາໂສ ເມ ປຣິໂຍສິໂຕຕິ ປຏິຊານນ຺ເຕນປິ. ກຕໍ ກຣຓີຍນ຺ຕິ ຈຕູຫິ ມຄ຺ເຄຫິ ຈຕູສຸ ສຈ຺ເຈສຸ ປຣິຎ຺ຎາທິວເສນ ໂສຬສວິຘສ຺ສປິ ກິຈ຺ຈສ຺ສ ອຕ຺ຕນາ ນິຏ຺ຐາປິຕຠາວໍ ປຏິຊານນ຺ເຕນປິ. ນາປຣໍ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕາຍາຕິ ອາຍຕິໍ ປຸນພ຺ຠວາຠາວໍ, ອາຍຕິໍ ວາ ປຣິຎ຺ຎາທິກຣຓີຍາຠາວໍ ປຏິຊານນ຺ເຕນປີຕິ ອາຫ – ‘‘ເອເກນປິ ປເທນ ອຎ຺ຎາ ພ຺ຍາກຕາວ ໂຫຕີ’’ຕິ. ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ພທ຺ຘໍ ປນ ສຸພທ຺ຘໍ ວິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ປນ ອຎ຺ຎາພ຺ຍາກຣຓໍ ຈຕູຫິ ປເທຫິ ອາຄຕໍ, ຕສ຺ມາ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ເຈຕ຺ຖ ນຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຈຕນາຍ ທິຏ຺ຐວາທິຕາ ນາມ ອຣິຍໂວຫາໂຣ. ສຠາໂວຕິ ປກຕິອຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ຘມ຺ມສທ຺ໂທ, ‘‘ຊາຕິຘມ຺ມາ ຊຣາຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໗໔-໒໗໕) ວິຍ ຕສ຺ມາ, ອນຸຘມ຺ໂມຕິ ອຣິຍຠາວໍ ອນຸຄຕາ ປກຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣມປ຺ປິຈ຺ຉຕາຍ ອຣິຍາ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸເຓ ອນາວິກໂຣນ຺ຕາປິ ສາສນສ຺ສ ນິຍ຺ຍານິກຠາວປເວທນຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ອຸສ຺ສາຫຊນນຕ຺ຖຎ຺ຈ ຕາທິສານໍ ປຣິນິພ຺ພານສມເຍເຍວ ອາວິກໂຣນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ – ‘‘ປຣິນິພ຺ພຸຕສ຺ສ…ເປ… ກາຕພ຺ໂພ’’ຕິ.

໙໙. ທຸພ຺ພລນ຺ຕິ ເຜຄ຺ຄຸ ວິຍ ສຸເຠຊ຺ຊນີຍໍ ພລວິຣຫິຕໍ, ອສາຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິຣາຄຸຕນ຺ຕິ ປລຸຊ຺ຊນສຠາວໍ. ວິຄຈ຺ຉນສຠາວນ຺ຕິ ວິນາສຄມນສຠາວໍ. ອນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂວິປຣິຓາມຕ຺ຕາ ອສ຺ສາສເລສສ຺ສປິ ອຠາວໂຕ ອສ຺ສາສວິຣຫິຕໍ. ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ສມນ຺ນາຄມນວເສນ ຈ ຍຖາຣຫໍ ອຸເປນ຺ຕິ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອຸປຍາ, ‘‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຸປາທິຍນ຺ຕິ ທຬ຺ຫຄ຺ຄາຫໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີຕິ ອຸປາທານາ. ອຘິຕິຏ຺ຐຕິ ເຈຕໂສ ອຠິນນ຺ທນຠູຕາຕິ ເຈຕໂສ ອຘິຏ຺ຐານໍ. ຕາຫີຕິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐີຫິ. ຕນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ. ອຠິນິວິສຕີຕິ ອຠິຣຕິວເສນ ນິວິສຕິ, ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ສກ຺ກາຍຘມ຺ເມສຸ ຈິຕ຺ຕໍ ອຠິນິວິສຕິ ‘‘ເອຕໍ ມມໍ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ ເອຕາຫິ ອຠິນິເວສາຫິ, ຕຖາ ສກ຺ກາຍຘມ຺ເມສຸ ຈິຕ຺ຕໍ ອນຸເສຕິ ເອຕາຫີຕິ ອນຸສຍາ, ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິໂຍ. ຍທຄ຺ເຄນ ຫິ ເຕຠູມກຘມ຺ເມສຸ ຣາຄາທໂຍ ອນຸເສນ຺ຕິ, ຕທຄ຺ເຄນ ຕໍສຫຄຕຘມ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ອນຸເສນ຺ຕີຕິ ປຣິຍາເຍນ, ‘‘ຕໍ ອນຸເສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຂຍາ ວິຣາຄາຕິ ເຫຕຸມ຺ຫິ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນນ຺ຕິ ‘‘ຂເຍນ ວິຣາເຄນາ’’ຕິ ເຫຕຸມ຺ຫິ ກຣຓວເສນ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ວິຣາເຄນາຕິ ຈ ອິຕິສທ຺ໂທ ອາທິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ‘‘ນິໂຣເຘນາ’’ຕິ ເອວມາທິກໍ ຄຫິຕໍ ໂຫຕິ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎເວວຈນາເນວ ອຸປຍາທີນໍ ສມຸຈ຺ເຉທສ຺ເສວ ໂພຘນໂຕ.

໑໐໐. ປຕິຏ຺ຐາຕິ ເອຕ຺ຖ ເສສຠູຕຕ຺ຕຍໍ ອຸປາທາຣູປຎ຺ຈາຕິ ປຕິຏ຺ຐານາ, ນິຊ຺ຊີວຏ຺ເຐນ ຘາຕຸຈາຕິ ປຕິຏ຺ຐານຘາຕຸ. ນ຺ຫານີຍຈຸຓ຺ຓໍ ພາຫິຣອຸທກໍ ວິຍ ເສສຠູຕຕ຺ຕຍໍ ອາພນ຺ຘຕີຕິ ອາພນ຺ຘນໍ. ປຈນີຍຠຕ຺ຕໍ ພາຫິຣເຕໂຊ ວິຍ ເສສຠູຕຕ຺ຕຍໍ ປຣິປາເຈຕີຕິ ປຣິປາຈນໍ. ພາຫິຣວາໂຕ ວິຍ ເສສຠູຕຕ຺ຕຍໍ ວິຕ຺ຖມ຺ເຠຕີຕິ ວິຕ຺ຖມ຺ຠນໍ. ຘາຕຸສທ຺ທຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ. ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐຘາຕູຕິ ອສມ຺ຜຸສິຕຠາໂວ ເຕສໍ ວິປຣິມຏ຺ຐຕາຠາວໂຕ. ວິຊານນໍ ອາຣມ຺ມຓູປລທ຺ຘິ. ອຫໍ ອຕ຺ຕາຕິ ອຫໍ, ‘‘ຣູປຘມ຺ໂມ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂກຏ຺ຐາເສນ ອຕ຺ຕຠາເວນ ນ ອຸປຄມິໍ ນ ຄຓ຺ຫິໍ. ນິສ຺ສິຕນິສ຺ສິຕາປິ ນິສ຺ສິຕາ ເອວ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ປຖວີຘາຕຸນິສ຺ສິຕາວາ’’ຕິ. ອຕ຺ຕນາ ວາ ປນ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕາຕິ ‘‘ເອເກນ ປຣິຍາເຍນາ’’ຕິ. ອຸປາທາຣຸປມ຺ປິ ກາມໍ ນິສ຺ສິຕມ຺ປິ ໂຫຕິ. ຕຖາປິ ຕໍ ນິສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິເຍວາຕິ ຕໍ ນ ອຸທ຺ຘຏໍ. ປຣິຈ຺ເຉທກຣຕ຺ຕາ ປຣິຈ຺ເຉທາກາສສ຺ສ ‘‘ອວິນິພ຺ໂຠຄວເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ຈ ຕຖາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ສພ຺ພມ຺ປິ ຠູຕຸປາທາຣູປໍ ອາກາສຘາຕຸນິສ຺ສິຕໍ ນາມ. ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຸປາທາຣູປໍ ວິຍ ຠູຕຣູປານິ, ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘາ ວິຍ ຈ ວຕ຺ຖຸຣູປານິ, ‘‘ຕໍນິສ຺ສິຕຣູປວຕ຺ຖຸກາ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອາກາສຘາຕຸນິສ຺ສິຕຈກ຺ຂາທິຣູປຘມ຺ມວຕ຺ຖຸກາ ເວທນາທໂຍ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘາ ອາກາສຘາຕຸນິສ຺ສິຕາ ນາມາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ຕຖາ-ສທ຺ເທນ ອຸປສໍຫຣຕິ. ອິຘາປີຕິ ອາກາສຘາຕຸນິສ຺ສິຕປເທປິ, ນ ປຖວີຘາຕຸນິສ຺ສິຕປທາທີສຸ ເອວ. ຣູປາຣູປນ຺ຕິ ສພ຺ພມ຺ປິ ຣູປາຣູປໍ ຄຫິຕເມວ ໂຫຕິ, ອຄ຺ຄຫິຕໍ ນຕ຺ຖິ. ສຫຊາຕາ…ເປ… ນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ອິທໍ ນິປ຺ປຣິຍາຍສິທ຺ຘໍ ນິສ຺ສຍຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຣິຍາຍສິທ຺ເຘ ນິສ຺ສຍຕ຺ເຕ ຄຍ຺ຫມາເນ – ‘‘ປຈ຺ຉາຊາຕປຈ຺ຈໂຍຕິ ປຈ຺ຉາຊາຕາ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ຘມ຺ມາ ປຸເຣຊາຕສ຺ສ ອິມສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ປຈ຺ຉາຊາຕປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໑໑) ວຈນໂຕ ສພ຺ພໍ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານິກຣູປໍ, ‘‘ວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸນິສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ອນນ຺ຕຣວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸປຈ຺ຈຍາ ປວຕ຺ຕນໂຕ, ‘‘ວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸນິສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

໑໐໑. ຣຸປ຺ປຕິ ວຓ຺ຓວິກາຣໍ ອາປຊ຺ຊມານໍ ຫທຍງ຺ຄຕຠາວໍ ປກາເສຕີຕິ ຣູປນ຺ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາເຣ ອາປາຖຄເຕ ຣູປາຍຕເນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ລພ຺ຠຕິ, ນ ອາປາຖມນາຄເຕ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓວິຎ຺ຎາຕພ຺ພຠາໂວ ປນ ອາປາຖມນາຄເຕປິ ຕສ຺ມິໍ ລພ຺ຠເຕວ ຕໍສຠາວານຕິວຕ຺ຖນໂຕ. ຣູປາຍຕນໍ ທ຺ວິຘາ ວິຠຊິຕ຺ວາ. ເຖໂຣ ປນ ອາປາຖໍ ອນາຄຕສ຺ສາປິ ຣູປາຍຕນສ຺ສ ຣູປຠາວໍ ນ ສກ຺ກາ ປຏິກ຺ຂິປິຕຸນ຺ຕິ ທ຺ວິຘາກຣຓໍ ນານຸຊານນ຺ໂຕ ຉນ຺ໂນວາທໍ ນິທສ຺ເສຕິ, ‘‘ອຸປຣິ ຉນ຺ໂນວາເທ ກິນ຺ຕິ ກຣິສ຺ສຖາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ, ອາວຸໂສ ຉນ຺ນ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓວິຎ຺ຎາຕພ຺ເພ ຘມ຺ເມ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໓໙໑) ອາຄຕໍ, ນ ເຈຕ຺ຖ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາເຣ ອາປາຖໍ ອາຄຕເມວ ຣູປາຍຕນໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓວິຎ຺ຎາຕພ຺ພປເທນ ຄຫິຕໍ, ນ ອາປາຖໍ ອນາຄຕນ຺ຕິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ ອວິເສເສເນວ ຣູປາຍຕເນນ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິຄາຫາຠາວສ຺ສ ໂຊຕິຕຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຍິທໍ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ. ຣູປເມວາຕິ ຣູປາຍຕນເມວ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓວິຎ຺ຎາຕພ຺ເພສຸ ຘມ຺ເມສູ’’ຕິ ປທໍ ກຖໍ ເນຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາເຓນ ສທ຺ຘິໍ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ເພສູຕິ ເຍນ ມໂນວິຎ຺ຎາເຓນ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິອາທິນາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາເຓນ ສທ຺ຘິໍ ເຕນ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ເພສຸ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຓ຺ຫາຉນ຺ໂທຕິ ຕສ຺ສນສຠາໂວ ຉນ຺ໂທ, ນ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາ ຉນ຺ໂທເຍວາຕິ ຕຓ຺ຫາຉນ຺ໂທ. ຣຊ຺ຊນວເສນາຕິ ວຕ຺ຖໍ ວິຍ ຣງ຺ຄຊາຕໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນຸຣຎ຺ຊນວເສນ. ອຠິນນ຺ທນວເສນາຕິ ອາຣມ຺ມເຓ ອຠິຣມິຕ຺ວາ ນນ຺ທນວເສນ. ສປ຺ປີຕິກຕຓ຺ຫາ ຫິ ນນ຺ທີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຓ຺ຫາຍນວເສນ ຕຓ຺ຫາ.

໑໐໒. ອຫງ຺ກາໂຣຕິ ‘‘ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມີ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໑໒໑, ໑໒໓໙; ວິຠ. ໘໓໒, ໘໖໖; ສໍ. ນິ. ໔.໑໐໘; ມຫານິ. ໒໑, ໑໗໘) ອຫໍກຣຓໍ. ເຍນ ຫິ ມມໍ ກໂຣຕິ, ເອຕໍ ມມງ຺ກາໂຣ. ສ຺ເວວາຕິ ‘‘ອຫງ຺ກາໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມາໂນ. ເອວໍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌາເນ ນິທ຺ທິຏ຺ເຐ ສພ຺ພາສຸ ໂລກິຍາຠິຎ຺ຎາສຸ ວຸຈ຺ຈມານາສຸ ເຫຏ຺ຐາ ວິຊ຺ຊາທ຺ວຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ, ‘‘ປຸພ຺ເພນິວາສໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ອວຕ຺ວາ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ? ອິຕໂຣ ອິຘ ສພ຺ພວາເຣສຸປິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມປຸຈ຺ຉາ ອຘິກຕາ ຕສ຺ມາ ‘‘ໂສ ເອວໍ ສມາຫິເຕ’’ຕິອາທິນາ ຕຕິຍາ ວິຊ຺ຊາ ກຖິຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ຠິກ຺ຂູ ໂລກິຍຘມ຺ມໍ ນ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອກວິສ຺ສຊ຺ຊິຕສຸຕ຺ຕໍ ນາເມຕໍ ຕຕິຍວິຊ຺ຊາຍ ເອວ ອາຄຕຕ຺ຕາ. ອຣິຍຘມ຺ມວເສນປິສ຺ສ ສມຎ຺ຎາ ອຕ຺ເຖວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ຉພ຺ພິໂສຘນນ຺ຕິປິສ຺ສ ນາມ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ ເຠທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ເອຕ຺ຖ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິສຸທ຺ຘາຕິ ຕສ຺ສາ ໂຈທນາຍ ໂສຘນວເສນ ວິໂສຘິຕາ. ເອກເມວ ກຕ຺ວາຕິ ເອກວາຣວເສເນວ ປາຬິຍໍ ເອກຊ຺ຌໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ເອກເມວ ໂກຏ຺ຐາສໍ ກຕ຺ວາ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ວາ ຉພ຺ພິໂສຘນຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ຈຕູຫິ ອາຫາເຣຫິ ສທ຺ຘິ’’ນ຺ຕິ ກຖໍ ປເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາຫາຣາ ຄເຫຕພ຺ພາຕິ? ເກຈິ ຕາວ ອາຫຸ – ‘‘ສາຘູຕິ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕຣິ ປຎ຺ໂຫ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ເຫຏ຺ຐາ ອາຄເຕນ ນເຍນ ອາຫາຣວາໂຣ ອາຫຣິຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ. ‘‘ພຫິທ຺ຘາ ສພ຺ພນິມິຕ຺ເຕສູ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຫາຣານມ຺ປິ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອາຫາຣາ ອຕ຺ຖໂຕ ອາຄຕາ ເອວາຕິ ອຎ຺ເຎ. ອປເຣ ປນ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘຄ຺ຄຫເຓນ ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ, ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘຄ຺ຄຫເຓນ ຜສ຺ສາຫາໂຣ, ມໂນສຎ຺ເຈຕນາຫາຣຄ຺ຄຫເຓນ ວິຎ຺ຎາຓາຫາໂຣ ສຣູປໂຕປິ ຄຫິໂຕຕິ ວທນ຺ຕິ.

‘‘ຉພ຺ພິໂສຘນ’’ນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມຎ຺ຎາຍ ອນ຺ວຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອາຍຕິມ຺ປິ ຕາທິເສນ ພ຺ຍາກຣເຓນ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຏິປຕ຺ຕິມ຺ປິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ‘‘ອິເມ ປນາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ວິນຍນິທ຺ເທສປຣິຍາເຍນາຕິ ວິນຍນິທ຺ເທເສ ອາຄເຕນ ກາຣເຓນ. ວິນເຍ ວາ ອາຄຕນິທ຺ເທສານຸກ຺ກເມນ.

ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພໂຕ ອຘິຄໂມ, ຌານາທິອຘິຄມປຸຈ຺ຉາ. ເຕນາຫ – ‘‘ຌານວິໂມກ຺ຂາທີສູ’’ຕິອາທິ. ອຸປາຍປຸຈ຺ຉາຕິ ອຘິຄໂມປາຍປຸຈ຺ຉາ. ກິນ຺ຕີຕິ ເກນ ປກາເຣນ ວິຘິນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກຕເມສໍ ຕ຺ວໍ ຘມ຺ມານໍ ລາຠີຕິ ອິທໍ ປນ ປຸພ຺ເພ ‘‘ກິໍ ເຕ ອຘິຄຕ’’ນ຺ຕິ ອນິທ຺ຘາຣິຕເຠທາ ຌານາທິວິເສສາ ປຸຈ຺ຉິຕາຕິ ອິທານິ ເຕສໍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉນາກາຣທສ຺ສນໍ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ອາກາເຣຫິ ອຘິຄມພ຺ຍາກຣຓໍ ໂສເຘຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ. ເອຕ຺ຕາວຕາວາຕິ ເອຕ຺ຕເກນ ພ຺ຍາກຣຓມຕ຺ເຕເນວ ນ ສກ຺ກາໂຣ ກາຕພ຺ໂພ. ພ຺ຍາກຣຓຎ຺ຫິ ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ອຍາຖາວໂຕປິ ໂຫຕິ, ຍຖາ ນາມ ຊາຕຣູປປຕິຣູປໍ ຊາຕຣູປໍ ວິຍ ຂາຍຕີຕິ ຊາຕຣູປໍ ນິຆໍສນຕາປນເຉທເນຫິ ໂສເຘຕພ຺ພໍ ເອວເມວໍ ອິເມສຸ ອິທາເນວ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຉສຸ ຐາເນສຸ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ໂສຘນຕ຺ຖໍ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ວິໂມກ຺ຂາທີສູຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສມາຘິ-ສມາປຕ຺ຕິ-ຎາຓທສ຺ສນ-ມຄ຺ຄຠາວນາ-ຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ປາກໂຏ ໂຫຕິ ອຘິຄຕວິເສສສ຺ສ ສຕິສມ຺ໂມສາຠາວໂຕ. ເສສປຸຈ຺ຉາສຸປິ ‘‘ປາກໂຏ ໂຫຕີ’’ຕິ ປເທ ເອເສວ ນໂຍ. ອຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉາກຸສລາຕິ ສຊ຺ຌາຍມຄ຺ຄສໍວຓ຺ຓນາສຸ ນິປຸຓາ. ຍາຍ ປຏິປທາຍ ຍສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ສາ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປຕ຺ຕິ ອາຄມນປຏິປທາ. ໂສເຘຕພ຺ພາຕິ ສຸທ຺ຘາ ອຸທາຫຸ ອສຸທ຺ຘາຕິ ວິຈາຣຓວເສນ ໂສເຘຕພ຺ພາ. ນ ສຸຊ຺ຌຕີຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປມາທປຏິປຕ຺ຕິຠາວໂຕ. ອປເນຕພ຺ໂພ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິຎ຺ຎາຍ. ‘‘ສຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ສຸຊ຺ຌນາກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ທີຆຣຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຍທີ’’ຕິ ປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ຍທິ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຕາຍ ປຏິປທາຍ ຍທິ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຂີຓາສວປຏິປຕ຺ຕິສທິສາ ປຏິປທາ ໂຫຕິ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕກິເລສຕ຺ຕາ.

ນທິຍາ ສມຸທ຺ທໍ ປກ຺ຂນ຺ທນຏ຺ຐານໍ ນທີມຸຂທ຺ວາຣໍ. ມທ຺ທມາໂນຕິ ພທຣສາຬວໍ ສຣສໍ ປຕ຺ເຕ ປກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ມທ຺ທມາໂນ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ຉພ຺ພິໂສຘນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໓. ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໐໕. ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ມນ຺ຕິ ສປ຺ປຸຣິສຠາວກຣໍ ຘມ຺ມໍ. ໂສ ປນ ຍສ຺ມາ ສປ຺ປຸຣິສານໍ ປເວຓິໂກ ຘມ຺ໂມ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ອາຫ – ‘‘ສປ຺ປຸຣິສານໍ ຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ, ເອສ ນໂຍ ອສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ເອວໍ ປຘານໍ ອນຸຏ຺ຐາຕພ຺ພຎ຺ຈ ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ມໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ມາຕິກໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຍຖານຸປຸພ຺ພິຍາ ນິທ຺ທິສນ຺ໂຕ ‘‘ກຕໂມ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ອສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ໂມ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຖາ ປນ ນິທ຺ທິສນ຺ໂຕ ອຸທາຫຣຓປຸພ຺ພກໍ ເຫຕຸໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຍຖາ ນາມາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພປຣິຈ຺ຈາຄປຸພ຺ພກໍ ຄເຫຕພ຺ພຄ຺ຄຫຓໍ ນາມ ຎາຍປຏິປຕ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ມາ ສມ຺ປາເທຕພ຺ພາຕິ ທີເປນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາ ອຍຖານຸປຸພ຺ພິຍາ ນິທ຺ຘາຣີຍຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຖາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ‘‘ອເສວນາ ຈ ພາລານໍ, ປຓ຺ຑິຕານຎ຺ຈ ເສວນາ’’ຕິ. ເອຕເທວ ຫິ ກຸລທ຺ວຍໍ ‘‘ອຸຈ຺ຈກຸລ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ. ຕຖາຫິ ອນ຺ຕິມຠວິກາ ໂພຘິສຕ຺ຕາ ຕຕ຺ເຖວ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ. ໂສຕິ ສາມີຈິປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸ. ອນ຺ຕຣໍ ກຣິຕ຺ວາຕິ ຕໍ ກາຣຓໍ ກຕ຺ວາ. ປຏິປທາ ຫິ ວິຎ຺ຎູນໍ ປູຊາຍ ກາຣຓໍ, ນ ອຸຈ຺ຈກຸລີນຕາ. ມຫາກຸລາຕິ ວິປຸລກຸລາ ອຸປາທິໂຕທິຕກຸລສມ຺ປວຕ຺ຕິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໐໖. ຍສສທ຺ໂທ ປຣິວາຣວາຈໂກ. ຍສສ຺ສີຕິ ຈ ສາຕິສຍປຣິວາຣວນ຺ຕຕາ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິວາຣສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ. ອາຘິປເຕຍ຺ຍາຠາວໂຕ ປເຣສໍ ອຸປຣິນຕ຺ຕິ ເອເຕສໍ ອີໂສ ອີສນໍ ອິສ຺ສຣິຍນ຺ຕິ ອກ຺ຂາຕພ຺ພາຕິ ອປ຺ເປສກ຺ຂາ. ເຕນາຫ ‘‘ອປ຺ປປຣິວາຣາ’’ຕິ. ອຠາວຕ຺ໂຖ ຫິ ອິຘ ອປ຺ປ-ສທ຺ໂທ.

໑໐໗. ນເວວ ຘຸຕງ຺ຄານິ ອາຄຕານີຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປໍສຸກູລິກສ຺ສ ເຕຈີວຣິກຕາ ສຸກຣາ. ເອວໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປິຓ຺ຑປາຕິກສ຺ສ ສປທານຈາຣິກຕາ ສຸກຣາ. ເອກາສນິກສ຺ສ ຈ ປຕ຺ຕປິຓ຺ຑິກຂລຸປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕິກຕາ ສຸກຣາ ເອວາຕິ – ‘‘ປໍສຸກູລິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິວຈເນເນວ ປາຬິຍາ ອນາຄຕານມ຺ປິ ອາຄຕຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ ປຣິຫຣຓສຸກຣຕາຍ ເຕສມ຺ປິ ສມາທານສມ຺ຠວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕຣສ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ.

໑໐໘. ກາມຕຓ຺ຫາທິກາຍ ຕາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕາຕິ ຕມ຺ມຍາ, ປຸຖຸຊ຺ຊນາ, ປກຕິຠາວູປຄມເນນ ເຕສໍ ຠາໂວ ຕມ຺ມຍຕາ, ຕປ຺ປຏິກ຺ເຂປໂຕ ອຕມ຺ມຍຕາ, ນິຕ຺ຕຓ຺ຫຕາ. ຕໍເຍວ ກາຣຓໍ ກຕ຺ວາຕິ ປຐມຊ຺ຌາເນປິ ຕຓ຺ຫາປຫານໍເຍວ ກາຣຓໍ ກຕ຺ວາ. ຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາຕິ ອຕມ຺ມຍຕາປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ເຕ ຕຓ຺ຫາຍ ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ເມ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ. ນ ມຎ຺ຎຕີຕິ ມຎ຺ຎນານໍ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ສພ຺ພໂສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ໂອກາເສ ກາມຠວາທິເກ ເກນຈິ ວຕ຺ຖຸນາ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສເຂຕ຺ຕວຕ຺ຖາທິນາ ປຕ຺ຕຈີວຣວິຫາຣປຣິເວຓາທິນາ ຈ ປຸຄ຺ຄລໍ ນ ມຎ຺ຎຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔. ເສວິຕພ຺ພາເສວິຕພ຺ພສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໐໙. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎນ຺ຕິ ອຎ຺ຎໍ ອຎ຺ຎໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຎ຺ຎໍ ເສວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສຕ຺ຕຫິ ປເທຫີຕິ ສຕ຺ຕຫິ ວາກ຺ເຍຫິ. ປຊ຺ຊຕິ ເອເຕນ ຍຖາຘິປ຺ເປໂຕ ອຕ຺ໂຖຕິ ປທໍ, ວາກ຺ຍໍ. ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ໂອກາສກຣຓໍ ຘມ຺ມທາຍາເທ (ມ. ນິ. ໑.໓໑) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໑໓. ທິຏ຺ຐິເຍວ ປຈ຺ຈຍວເສນ ປຏິລທ຺ຘຕາຍ ທິຏ຺ຐິປຏິລາໂຠ. ສຎ຺ຎາປຏິລາເຠປິ ເອເສວ ນໂຍ. ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໂຍ…ເປ… ນ ຄຫິຕາ ກມ຺ມປຖປ຺ປຕ຺ຕານໍ ເຕສໍ ມໂນສມາຈາຣຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ທິຏ຺ຐິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທວາເຣ ນ ຄຫິຕາຕິ? ກາມໍ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຍາ ອວຍວິຠາໂວ ລພ຺ຠຕິ, ຕຖາປິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ກມ຺ມປຖໂກຏ຺ຐາໂສ ນ ອຸທ຺ຘໂຏ.

໑໑໕. ກາມສຎ຺ຎາທີນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຍຖາ ພ຺ຍາປາທວິຫິໍສາສຎ຺ຎາ ສງ຺ຄຫິຕາ, ເອວໍ ອນຠິຊ຺ຌາອພ຺ຍາປາທອວິຫິໍສາສຎ຺ຎາ ສງ຺ຄຫິຕາ ປຐເມນ ອາທິສທ຺ເທນ ‘‘ອນຠິຊ຺ຌາສຫຄຕາຍ ສຎ຺ຎາຍາ’’ຕິອາທິປາຐສ຺ສ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ.

໑໑໗. ຕິ ກາມຠວາທີນໍ ອປຣິໂຍສານາຍ ປຣິໂຍສານໍ ອິຈ຺ຉໂຕປິ ຕາທິສສ຺ສ ຠວານໍ ອປຣິໂຍສານເມວ ໂຫຕິ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂຫນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລວເສນ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸຖຸຊ຺ຊໂນປິ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ວຑ຺ຒນ຺ຕີຕິ ເຕສໍ ປຫານາຍ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊມານສ຺ສາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ຕໂຕ ເອວ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ປຣິຫາຍນ຺ຕິ. ເຕນສ຺ສ ກິເລສທຸກ຺ເຂນ ວິປາກທຸກ຺ເຂນ ຈ ສທຸກ຺ຂເມວ ອຕ຺ຕຠາວໍ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ. ໂອຣມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນານິ ປຫາຍ ສຸທ຺ຘາວາເສສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕນາຣໂຫ ອນາຄາມີ ກຖໍ…ເປ… ອຠິວຑ຺ຒນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອນາຄາມີປີ’’ຕິອາທິ. ສທຸກ຺ຂເມວ ອຕ຺ຕຠາວໍ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ, ຍາຍ ລພ຺ຠມານອກຸສລາຠິວຸທ຺ຘິໍ ກຸສລປຣິຫານິຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ອນາຄາມິໂນປິ ສພ຺ຍາພຊ຺ຌອຕ຺ຕຠາວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ຍຖາລພ຺ຠມານໍ ອກຸສລປຣິຫານິໍ ກຸສລາຠິວຸທ຺ຘິຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສປິ ອນ຺ຕິມຠວິກສ຺ສ ອພ຺ຍາພຊ຺ຌອຕ຺ຕຠາວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕນໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸຖຸຊ຺ຊໂນປີ’’ຕິອາທິ. ອກຸສລເມວ ຫາຍຕິ,ນ ກຸສລໍ ຕສ຺ສ ພຸທ຺ຘິປກ຺ເຂ ຐິຕຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖາປິ ວິປສ຺ສນເມວ ຄພ຺ຠໍ ຄຓ຺ຫາເປຕິ, ນ ວຏ຺ຏຄພ຺ຠໍ ອນ຺ຕິມຠວິກຕາຍ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ອຊ຺ຌາສຍສ຺ສ, ຎາຓສ຺ສ ຈ ປາກຄມນໂຕ.

໑໑໙. ເອກຈ຺ຈສ຺ສາຕິ ສາມິວຈນໍ ‘‘ອຠິນນ຺ທຕີ’’ຕິອາທີສຸ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວເສນ ປຣິຓາເມຕພ຺ພໍ, ຕຖາ ‘‘ນິພ຺ພິນ຺ທຕີ’’ຕິອາທີສຸປິ. ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາປີຕິ ປິ-ສທ຺ໂທ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ຠຄວໂຕ ຠາສິຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ຕາ ຕາວ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕສຸຂໂຕ ປຣິພາຫິຣາ ໂຫນ຺ຕຸ ຊານນ຺ຕານມ຺ປິ ສພ຺ເພສໍ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕີຕິ ອເນກໍສິກຕໍ ໂຈເທນ຺ໂຕ ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ອິຕໂຣ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕິເຍວາຕິ, ‘‘ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກາ’’ຕິອາທິນາ ອເນກໍສິກຕໍ ປຣິຫຣຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ເສວິຕພ຺ພາເສວິຕພ຺ພສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໕. ພຫຸຘາຕຸກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໒໔. ຠຍນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໓.໑) ຈິຕ຺ຕສໍສປ຺ປຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຈິຕ຺ຕຸຕ຺ຣາໂສ’’ຕິ. ອຸປທ຺ທໂວຕິ ອນ຺ຕຣາໂຍ. ຕສ຺ສ ປນ ວິກ຺ເຂປກາຣຓຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອເນກຄ຺ຄຕາກາໂຣ’’ຕິ. ອຸປສຄ຺ໂຄຕິ ອຸປສຊ຺ຊນໍ. ຕໂຕ ອປ຺ປຕີກາຣວິຆາຕາປຕ຺ຕິ ຍສ຺ມາ ປຕີກາຣາຠາເວນ ວິຫຎ຺ຎມານສ຺ສ ກິຎ຺ຈິ ກາຕຸໍ ອສມຕ຺ຖສ຺ສ ໂອສີທນກາຣຓໍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ລຄ຺ຄນາກາໂຣ’’ຕິ. ວຎ຺ເຈຕ຺ວາ ອາຄນ຺ຕຸໍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ທິວເສ ອນາຄຈ຺ຉນ຺ເຕສຸ. ພຫິ ອນິກ຺ຂມນຕ຺ຖາຍ ທ຺ວາເຣ ອຄ຺ຄິໍ ທຕ຺ວາ.

ນເຬຫີຕິ ນຬຈ຺ຉນ຺ນສງ຺ເຂເປນ ອຸປຣິ ຉາເທຕ຺ວາ ເຕຫິເຍວ ທາຣຸກຈ຺ຉທນນິຍາເມນ ປຣິໂຕປິ ຉາທິຕາ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ອິມິນາ ຕິເຓຫິ ຉນ຺ນຕໍ, ເສສສມ຺ຠາຣານໍ ຣຸກ຺ຂມຍຕຎ຺ຈ ອຕິທິສຕິ. ວິຘວາປຸຕ຺ເຕຕິ ອທນ຺ຕຠາໂວປລກ຺ຂຓໍ. ເຕ ຫິ ນິປ຺ປິຕິກາ ອວິນີຕາ ອສໍຍຕາ ອກິຈ຺ຈກາຣິໂນ ໂຫນ຺ຕິ.

ມຕ຺ຖກໍ ອປາເປຕ຺ວາວ ນິຏ຺ຐາປິຕາຕິ ກສ຺ມາ ຠຄວາ ເອວມກາສີຕິ? ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ ປຸຈ຺ຉາໂກສລ຺ລທີປນຕ຺ຖເມວ, ຕຕ຺ຖ ນິສິນ຺ນານໍ ສນ຺ນິປຕິຕຠິກ຺ຂູນໍ ເທສນາຍ ຊານນຕ຺ຖຎ຺ຈ. ເຕ ກິຣ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ຕາ ອນ຺ຘກາຣໍ ປວິຏ຺ຐາ ວິຍ ຐິຕາ. ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິວເສນ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫ ຊານິສ຺ສນ຺ຕີຕິ.

໑໒໕. ຣູປປຣິຄ຺ຄໂຫວ ກຖິໂຕ, ນ ອຎ຺ຎໍ ກິຎ຺ຈີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທານິ ຕໂຕ ສຈ຺ຈານິ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ສພ຺ພາປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອທ຺ເຘກາທສ ຘາຕຸໂຍ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ, ອທ຺ຘຏ຺ຐມາ ຘາຕຸໂຍ ຍຖາຣຫໍ ເວທນາທໂຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣູປິໂນ ຂນ຺ຘາຕິ ເອວໍ ອຏ຺ຐາຣສ ຘາຕຸໂຍ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕິ. ປຎ຺ຈປິ ຂນ຺ຘາ ຕຓ຺ຫາວຊ຺ຊາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ. ອປ຺ປວຕ຺ຕີຕິ ອປ຺ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ. ນິໂຣຘປຊານນາຕິ ປຎ຺ຎາສີເສນ ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈມາຫ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິປມຸໂຂ ຫິ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ. ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕ຺ວາ ກຖິຕໍ ໂຫຕິ ສມ຺ມສນສ຺ສ ຠູມິຍາ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍາ ຈ ກຖິຕຕ຺ຕາ. ຊານາຕິ ປສ຺ສຕີຕິ ອິມິນາ ຎາຓທສ຺ສນໍ ກຖິຕໍ ຕໍ ປນ ໂລກິຍໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ທຸວິຘນ຺ຕິ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ສຫ ວິປສ຺ສນາຍ ມຄ຺ໂຄ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ.

ເອຕ຺ຕາວຕາປິ ໂຂຕິ ປິ-ສທ຺ທຄ຺ຄຫເຓນ ອຎ຺ເຎນ ປຣິຍາເຍນ ສຕ຺ຖາ ຘາຕຸໂກສລ຺ລໍ ເທເສຕຸກາໂມຕິ ເຖໂຣ, ‘‘ສິຍາ ປນ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉຕີຕິ ຠຄວາ ປຖວີຘາຕຸອາທິວເສນປິ ຘາຕຸໂກສລ຺ລໍ ວິຠາເວຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຖວີຘາຕຸອາທິສທ຺ເທນ ເທສນາກາຣຓໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ, ‘‘ປຖວີຘາຕຸ…ເປ… ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ອາຫ. ຕາປິ ຫິ ອາທິໂຕ ຉ ຘາຕຸໂຍ. ‘‘ວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸໂຕ ນີຫຣິຕ຺ວາ ປູເຣຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ກຖໍ ຣູປຘາຕຸໂຍ ນີຫຣີຍນ຺ຕີຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍ ຕໍ ນຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ວິຎ຺ຎາຓຘາຕູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ກາຍວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸຍາ ອາຣມ຺ມຓໍ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພຘາຕຸປຖວີຘາຕຸ ອາທິວເສນ ເທສນາຣຸຬເມວ, ກາຍຘາຕຸ ປນ ນີຫຣິຕພ຺ພາຕິ ເອກໍສເມວ ນີຫຣຓວິຘິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖາ’’ຕິ ອາຫ. ປຸຣິມປຈ຺ຉິມວເສນ ມໂນຘາຕູຕິ ປຈ຺ຉິມຠາຄວເສນ ກິຣິຍາມໂນຘາຕຸ ຄເຫຕພ຺ພາ ຕສ຺ສານຸຣູປຠາວໂຕ. ນນຸ ເຈຕ຺ຖ ມໂນຘາຕຸ ນາມາຍໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸຍາ ອສໍສຏ຺ຐາ, ວິສຸໍເຍວ ເຈສາ ຘາຕູຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ ອຏ຺ຐາຣສຘາຕຸເທສນາຍ, ຈິຕ຺ຕວິຠຕ຺ຕິນິທ຺ເທເສ ຉວິຎ຺ຎາຓກາຍເທສນາຍໍ ປນ ສາ ມໂນວິຎ຺ຎາຓກາຍສງ຺ຄຫິຕາວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຕໍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສໍວຓ຺ຓນາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໒.໕໑໗) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມວເສນາຕິ ປຸເຣຈຣານຸຈຣວເສນ. ມໂນຘາຕູຕິ ວິປາກມໂນຘາຕຸ ຄເຫຕພ຺ພາ ປຸເຣຈຣຓໂຕ, ປຣໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກິຣິຍາມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸຍາ ອນນ຺ຕຣໍ ມໂນຘາຕຸຍາ, ກິຣິຍາມໂນຘາຕຸຍາ ອນນ຺ຕຣໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸຍາ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ຈ.

ຘມ຺ມານໍ ຍາວເທວ ນິສ຺ສຕ຺ຕນິຊ຺ຊີວວິຠາວນຕ຺ຖາຍ ສຕ຺ຖຸ ຘາຕຸເທສນາຕິ ອຎ຺ເຎສຸ ສຠາວຘາຣຓາທິອຕ຺ເຖສຸ ລພ຺ຠມາເນສຸປິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ປຘາໂນຕິ ອາຫ – ‘‘ເອສນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖາ’’ຕິ. ສປ຺ປຏິປກ຺ຂວເສນາຕິ ສປ຺ປຏິຠາຄວເສນ ສຸຂໍ ທຸກ຺ເຂນ ສປ຺ປຏິຠາຄໍ, ທຸກ຺ຂໍ ສຸເຂນ, ເອວໍ ໂສມນສ຺ສໂທມນສ຺ສາຕິ. ຍຖາ ສຸຂາທີນໍເຍວ ສມຸທາຈາໂຣ ວິຠູໂຕ, ນ ອຸເປກ຺ຂາຍ, ເອວໍ ຣາຄາທີນໍເຍວ ສມຸທາຈາໂຣ ວິຠູໂຕ, ນ ໂມຫສ຺ສ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອວິຠູຕຠາເວນາ’’ຕິ. ກາຍວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ ປຣິຄ຺ຄຫິຕາວ ໂຫຕິ ຕທວິນາຠາວໂຕ. ເສສາສຸ ໂສມນສ຺ສຘາຕຸອາທີສຸ, ປຣິຄ຺ຄຫິຕາວ ໂຫຕິ ອວິນາຠາວໂຕ ເອວ. ນ ຫິ ໂສມນສ຺ສາທໂຍ ມໂນຘາຕຸຍາ ວິນາ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ອຸເປກ຺ຂາຘາຕຸໂຕ ນີຫຣິຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸອາທໂຍ ຈຕສ຺ໂສ ວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸໂຍ ຕາສໍ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓຠູຕາ ຈກ຺ຂຸຘາຕຸອາທໂຍ ຈາຕິ ອຏ຺ຐ ຣູປຘາຕຸໂຍ, ມໂນຘາຕຸ, ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕາ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ, ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕາ ເອວ ຘມ຺ມຘາຕູຕິ ເອວໍ ປນ຺ນຣສ ຘາຕຸໂຍ ອຸເປກ຺ຂາຘາຕຸໂຕ ນີຫຣິຕພ຺ພາ. ໂສມນສ຺ສຘາຕຸອາທໂຍ ປນ ຈຕສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ ຘມ຺ມຘາຕຸອນ຺ໂຕຄຘາ, ເອວໍ ສຸຂຘາຕຸໂຕ ກາຍວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸຍາ ຕສ຺ສາ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓຠູຕານໍ ກາຍຘາຕຸໂຜຏ຺ຐພ຺ພຘາຕູນຎ຺ຈ ນີຫຣຓາ ເຫຏ຺ຐາ ທສ຺ສິຕນຍາຕິ, ‘‘ອຸເປກ຺ຂາຘາຕຸໂຕ ນີຫຣິຕ຺ວາ ປູເຣຕພ຺ພາ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກາມວິຕກ຺ກາທໂຍ ອິຘ ກາມຘາຕຸອາທິປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ‘‘ກາມຘາຕຸອາທີນໍ ທ຺ເວຘາວິຕກ຺ເກ ກາມວິຕກ຺ກາທີສຸ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ກາມວິຕກ຺ໂກຕິ ກາມປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວິຕກ຺ໂກ, ພ຺ຍາປາທວິຕກ຺ໂກຕິ ພ຺ຍາປາທປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວິຕກ຺ໂກ, ວິຫິໍສາວິຕກ຺ໂກຕິ ວິຫິໍສາປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວິຕກ຺ໂກ, ເນກ຺ຂມ຺ມປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວິຕກ຺ໂກ ເນກ຺ຂມ຺ມວິຕກ຺ໂກ, ໂສ ຍາວ ປຐມຊ຺ຌານາ ວຏ຺ຏຕິ. ອພ຺ຍາປາທປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວິຕກ຺ໂກ ອພ຺ຍາປາທວິຕກ຺ໂກ, ໂສ ເມຕ຺ຕາປຸພ຺ພຠາຄໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ປຐມຊ຺ຌານາ ວຏ຺ຏຕິ. ອວິຫິໍສາປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວິຕກ຺ໂກ ອວິຫິໍສາວິຕກ຺ໂກ, ໂສ ກຣຸຓາຍ ປຸພ຺ພຠາຄໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ປຐມຊ຺ຌານາ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖ ອຠິຘມ຺ເມ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອາຄໂຕ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ອຠິຘມ຺ເມ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາມຘາຕຸໂຕ ນີຫຣິຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ກາມຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາ ຣູປຘາຕຸອາທໂຍ ຉ, ຕໍວິສຍາ ສຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸໂຍ, ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ວິຎ຺ຎາຓຘາຕູນໍ ຈກ຺ຂຸຘາຕຸອາທໂຍ ປຎ຺ຈາຕິ ອຏ຺ຐາຣສ. ເນກ຺ຂມ຺ມຘາຕຸອາທໂຍ ປນ ຘມ຺ມຘາຕຸອນ຺ໂຕຄຘາ ເອວ.

ກາມຕຓ຺ຫາຍ ວິສຍຠູຕາ ຘມ຺ມາ ກາມຘາຕູຕິ ອາຫ – ‘‘ປຎ຺ຈ ກາມາວຈຣກ຺ຂນ຺ຘາ ກາມຘາຕູ’’ຕິ. ຕຖາ ຣູປຕຓ຺ຫາຍ ວິສຍຠູຕາ ຘມ຺ມາ ຣູປຘາຕຸ, ອຣູປຕຓ຺ຫາຍ ວິສຍຠູຕາ ຘມ຺ມາ ອຣູປຘາຕູຕິ ອາຫ – ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣູປາວຈຣກ຺ຂນ຺ຘາ’’ຕິອາທິ. ກາມຕຓ຺ຫາ ກາໂມ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ເອວໍ ຣູປາຣູປຕຓ຺ຫາ ຣູປາຣູປໍ. ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ຕາ ຍຕ຺ຖ ອວຈຣນ຺ຕິ, ເຕ ກາມາວຈຣາທໂຍຕິ ເອວໍ ກາມາວຈຣກ຺ຂນ຺ຘາທີນໍ ກາມຕຓ຺ຫາທິຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອາທິນາ ນເຍນາຕິ ເອເຕນ ‘‘ອຸປຣິໂຕ ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕິເທເວ ອນ຺ໂຕກຣິຕ຺ວາ ເອຕ຺ຖາວຈຣາ’’ຕິອາທິປາຬິໍ (ວິຠ. ໑໐໒໐) ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອຕ຺ຖາວຈຣາຕິ ອວີຈິປຣນິມ຺ມິຕປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນກາສາຍ ກາມຕຓ຺ຫາຍ ວິສຍຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໂທກາສຕາ ຈ ຕຓ຺ຫາຍ ຕນ຺ນິນ຺ນຕ຺ຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຣິປຸຓ຺ຓອຏ຺ຐາຣສຘາຕຸກຕ຺ຕາ ກາມາວຈຣຘມ຺ມານໍ ‘‘ກາມຘາຕຸໂຕ ນີຫຣິຕ຺ວາ ປູເຣຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸຘມ຺ມຘາຕຸ ເອກເທສມຕ຺ຕເມວ ຫິ ຣູປາຣູປາວຈຣຘມ຺ມາຕິ.

ສມາຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ສຫິຕາ ຫຸຕ຺ວາ. ຍຕ຺ຕກຎ຺ຫິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມາ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ກາຣຓໍ, ຕຕ຺ຖ ຕນ຺ນິພ຺ພຕ຺ຕເນ ສມາຄຕາ ວິຍ ໂຫຕິ ເວກລ຺ເລ ຕທນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ. ສງ຺ຂຕຘາຕຸໂຕ ນີຫຣິຕ຺ວາ ປູເຣຕພ຺ພາ ອສງ຺ຂຕາຍ ຘາຕຸຍາ ຘມ຺ມຘາຕຸເອກເທສຠາວໂຕ.

໑໒໖. ເອວໍ ປວຕ຺ຕມານາ ມຍໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຄຫຓໍ ຄມິສ຺ສາມາຕິ ອິມິນາ ວິຍ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອຕ຺ຕານໍ ອຘິກິຈ຺ຈ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປວຕ຺ຕາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕາ, ເຕສຸ ຠວາ ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການິ. ຕໂຕ ພຫິຠູຕານິ ພາຫິຣານິ. ອາຍຕນກຖາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຖາ ຈ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໕໑໐, ໕໗໐, ໕໗໑) ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ນ ວິຕ຺ຖາຣິຕາ.

໑໒໗. ອວິຊ຺ຊມານໍ ຐານໍ ອຏ຺ຐານໍ (ອ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໒໖໘; ວິຠ. ມູລຏີ. ໘໐໙), ນຕ຺ຖິ ຐານນ຺ຕິ ວາ ອຏ຺ຐານໍ. ອນວກາໂສຕິ ເອຕ຺ຖ ເອເສວ ນໂຍ. ຕທຕ຺ຖນິຄມນເມວ ຫິ ‘‘ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຈນນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸຠເຍນປີ’’ຕິອາທິ. ຍນ຺ຕິ ກາຣເຓ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ, ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ຈ ກາຣຓຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ – ‘‘ຍນ຺ຕິ ເຍນ ກາຣເຓນາ’’ຕິ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທເສນ ເອຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຄ຺ຄທິຏ຺ຐິຍາ ສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ. ກຸໂຕ ປນາຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ? ລິງ຺ຄໂຕ. ລິງ຺ຄຎ຺ເຫຕໍ, ຍທິທໍ ນິຈ຺ຈໂຕ ອຸປຄມນປຏິກ຺ເຂໂປ. ຈຕຸຠູມເກສູຕິ ອິທໍ ຈຕຸຕ຺ຖຠູມກສງ຺ຂາຣານໍ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ວິສຍຠາວູປຄມນໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ; ນ ປນ ເຕ ອາຣພ຺ຠ ນິຈ຺ຈໂຕ ອຸປຄມນສພ຺ຠາວໂຕ. ວກ຺ຂຕິ ຈ ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖຠູມກສງ຺ຂາຣາ ປນາ’’ຕິອາທິນາ. ອຠິສງ຺ຂຕສງ຺ຂາຣອຠິສງ຺ຂຣຓກສງ຺ຂາຣານໍ ສປ຺ປເທສຕ຺ຕາ ນິປ຺ປເທສສງ຺ຂາຣຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ‘‘ສງ຺ຂຕສງ຺ຂາເຣສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂລກຸຕ຺ຕຣສງ຺ຂາຣານໍ ປນ ນິວຕ຺ຕເນ ກາຣຓໍ ສຍເມວ ວກ຺ຂຕິ. ເອຕໍ ກາຣຓໍ ນຕ຺ຖິ ເສຕຸຆາຕຕ຺ຕາ. ເຕຊຸສ຺ສທຕ຺ຕາຕິ ສໍກິເລສວິຘມນເຕຊສ຺ສ ອຘິກຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ຄມ຺ຠີຣຠາເວນ ທຸທ຺ທສາ. ອກຸສລານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອິທໍ ປກຣຓວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປ຺ປຫີນວິປລ຺ລາສານໍ ສຕ຺ຕານໍ ກຸສລຘມ຺ມານມ຺ປິ ເຕ ອາຣມ຺ມຓໍ ນ ໂຫນ຺ຕິ.

ອສຸເຂ ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວິປລ຺ລາໂສ ຈ ອິຘ ສຸຂໂຕ ອຸປຄມນສ຺ສ ຐານນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ເອກນ຺ຕ…ເປ… ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຕ຺ຕທິຏ຺ຐິວເສນາຕິ ປຘານທິຏ຺ຐິມາຫ. ທິຏ຺ຐິຍາ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອວິສຍຠາໂວ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວາຕິ ‘‘ກສິຓາທິປຓ຺ຓຕ຺ຕິສງ຺ຄຫຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິຈ຺ເຉໂທຕິ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊຄຫຓໍ. ສ຺ວາຍໍ ເຍສໍ ນິຈ຺ຈາທິໂຕ ອຸປຄມນໍ ຠວຕິ ເຕສໍເຍວ ວເສນ ກາຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສພ຺ພວາເຣສູ’’ຕິອາທິມາຫ. ສພ຺ພວາເຣສູຕິ ນິຈ຺ຈາທິສພ຺ພວາເຣສຸ. ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ຫີຕິ ຫິ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ຍໍ ຍໍ ສງ຺ຂາຣໍ ນິຈ຺ຈາທິວເສນ ປຸຖຸຊ຺ຊນກາເລ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ, ຕໍ ຕໍ ອຣິຍມຄ຺ຄາຘິຄເມນ ອນິຈ຺ຈາທິວເສນ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຍາຖາວໂຕ ຊານນ຺ໂຕ ຕໍ ຄາຫໍ ຕໍ ທິຏ຺ຐິໍ ວິນິເວເຐຕິ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ. ຕສ຺ມາ ຍຕ຺ຖ ຄາໂຫ ຕຕ຺ຖ ວິສ຺ສຊ຺ຊນາຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຠູມກສງ຺ຂາຣາ ອິຘ ສງ຺ຂາຣຄ຺ຄຫເຓນ ນ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໒໘. ປຸຕ຺ຕສມ຺ພນ຺ເຘນ ມາຕາປິຕຸສມຎ຺ຎາ, ທຕ຺ຕກິຕ຺ຕິມາທິວເສນປິ ປຸຕ຺ຕໂວຫາໂຣ ໂລເກ ທິສ຺ສຕິ, ໂສ ຈ ໂຂ ປຣິຍາຍໂຕ ນິປ຺ປຣິຍາຍສິທ຺ຘໍ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຊນິກາ ວ ມາຕາ ຊນໂກ ປິຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ‘‘ມນຸສ຺ສຠູໂຕວ ຂີຓາສໂວ ອຣຫາຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ມາຕຸອາທີນໍເຍວ ຊີວິຕາ ໂວໂຣປເນ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ອຠພ຺ພຠາວທສ຺ສນໂຕ ຕທຎ຺ຎໍ ອຣິຍສາວໂກ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຕີຕິ ອິທໍ ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ນເມວາຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ວທຕິ – ‘‘ກິໍ ປນ ອຣິຍສາວໂກ ອຎ຺ຎໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍາ’’ຕິ? ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນວກາໂສ, ຍໍ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ປາຓໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍ, ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ, ‘‘ເອຕມ຺ປິ ອຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສເຈປິ ຫີ’’ຕິອາທິ. ພລທີປນຕ຺ຖນ຺ຕິ ສທ຺ຘາທິພລສມນ຺ນາຄມທີປນຕ຺ຖໍ. ອຣິຍມຄ຺ເຄນາຄຕສທ຺ຘາທິພລວເສນ ຫິ ອຣິຍສາວໂກ ຕາທິສໍ ສາວຊ຺ຊໍ ນ ກໂຣຕິ.

ປຎ຺ຈຫິ ກາຣເຓຫີຕິ ອິທໍ ອຕ຺ຖນິປ຺ຜາທການິ ເຕສໍ ປຸພ຺ພຠາຄິຍານິ ຈ ກາຣຓານິ ກາຣຓຠາວສາມຎ຺ເຎນ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ສພ຺ເພສໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ສຫໂຍຄກ຺ຂມໂຕ. ອາກາເຣຫີຕິ ກາຣເຓຫິ. ອນຸສ຺ສາວເນນາຕິ ອນຸຣູປໍ ສາວເນນ. ເຠທສ຺ສ ອນຸຣູປໍ ຍຖາ ເຠໂທ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຠິນ຺ທິຕພ຺ພານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຕ຺ຕໂນ ວຈນສ຺ສ ສາວເນນ ວິຎ຺ຎາປເນນ. ເຕນາຫ ‘‘ນນຸ ຕຸມ຺ເຫ’’ຕິອາທິ. ກຓ຺ຓມູເລ ວຈີເຠທໍ ກຕ຺ວາຕິ ເອເຕນ ‘‘ປາກຏໍ ກຕ຺ວາ ເຠທກຣວຕ຺ຖຸທີປນໍ ໂວຫາໂຣ, ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂນ ນິຈ຺ຉິຕມຕ຺ຖໍ ຣຫສ຺ສວເສນ ວິຎ຺ຎາປນໍ ອນຸສ຺ສາວນ’’ນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ກມ຺ມເມວ ອຸທ຺ເທໂສ ວາ ປມາຓນ຺ຕິ ເຕຫິ ສງ຺ຆເຠທສິທ຺ຘິໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຕເຣ ປນ ເຕສໍ ປຸພ຺ພຠາຄຠູຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ໂວຫາຣາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ໂວຫາເຣ. ຈຸຕິອນນ຺ຕຣໍ ຜລໍ ອນນ຺ຕຣໍ ນາມ, ຕສ຺ມິໍ ອນນ຺ຕເຣ ນິຍຸຕ຺ຕານິ ຕນ຺ນິພ຺ພຕ຺ຕເນນ ອນນ຺ຕຣກຣຓສີລານິ, ອນນ຺ຕຣປ຺ປໂຍຊນານິ ຈາຕິ ອານນ຺ຕຣິຍານິ, ຕານິ ເອວ ‘‘ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານິ.

ກມ຺ມໂຕຕິ ‘‘ເອວໍ ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອນນ຺ຕຣິຍກມ຺ມສທິສ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ກມ຺ມວິຠາຄໂຕ. ທ຺ວາຣໂຕຕິ ກາຍາທິທ຺ວາຣໂຕ. ກປ຺ປຏ຺ຐິຕິຍໂຕຕິ ‘‘ອິທໍ ກປ຺ປຏ຺ຐິຕິກວິປາກໍ, ອິທໍ ນ ກປ຺ປຏ຺ຐິຕິກວິປາກ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ກປ຺ປຏ຺ຐິຕິຍວິຠາຄໂຕ. ປາກາຕິ ‘‘ອິທເມຕ຺ຖ ວິປຈ຺ຈຕິ, ອິທໍ ນ ວິປຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວິປຈ຺ຈນວິຠາຄໂຕ. ສາຘາຣຓາທີຫີຕິ ຄຫຏ຺ຐປພ຺ພຊິຕານໍ ສາຘາຣຓາສາຘາຣຓໂຕ, ອາທິ-ສທ຺ເທນ ເວທນາທິວິຠາຄໂຕ ຈ.

ຍສ຺ມາ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາເວ ຐິຕສ຺ເສວ ຈ ກຸສລຘມ຺ມານໍ ຕິກ຺ຂວິສທສູຣຠາວາປຕ຺ຕິ, ຍຖາ ຕໍ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ໂພຘິຕ຺ຕຍນິພ຺ພຕ຺ຕິຍໍ, ເອວໍ ມນຸສ຺ສຠາເວ ຐິຕສ຺ເສວ ອກຸສລຘມ຺ມານມ຺ປິ ຕິກ຺ຂວິສທສູຣຠາວາປຕ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມນຸສ຺ສຠູຕສ຺ເສວາ’’ຕິ. ປາກຕິກມນຸສ຺ສານມ຺ປິ ຈ ກຸສລຘມ຺ມານໍ ວິເສສປ຺ປຕ຺ຕິ ວິມານວຕ຺ຖຸອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິ. ວ. ອຏ຺ຐ. ໓) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍຖາ ວຸຕ຺ໂຕ ຈ ອຕ຺ໂຖ ສມານຊາຕິຍສ຺ສ ວິໂກປເນ ກມ຺ມໍ ຄຣຸຕຣໍ, ນ ຕຖາ ວິຊາຕິຍສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ມນຸສ຺ສຠູຕໍ ມາຕຣໍ ວາ ປິຕຣໍ ວາ’’ຕິ. ລິງ຺ເຄ ປຣິວຕ຺ເຕ ຈ ໂສ ເອວ ເອກກມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ຠວງ຺ຄປ຺ປພນ຺ໂຘ, ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍປ຺ປພນ຺ໂຘ ຈ, ນ ອຎ຺ໂຎຕິ ອາຫ ‘‘ອປິ ປຣິວຕ຺ຕລິງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ. ອຣຫນ຺ເຕປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕສ຺ສ ວິປາກນ຺ຕິອາທິ ກມ຺ມສ຺ສ ອານນ຺ຕຣິຍຠາວສມຕ຺ຖນໍ, ຈຕຸໂກຏິກຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສມ຺ຠວຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຐມາ ໂກຏິ ທສ຺ສິຕາ, ອິຕຣາສຸ ວິສງ຺ເກຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ໂຍ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິປິ ຕຕ຺ຖ ວິສງ຺ເກໂຕ, ກມ຺ມໍ ປນ ຄຣຸຕຣໍ ອານນ຺ຕຣິຍສທິສໍ ຠາຍິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ອານນ຺ຕຣິຍໍ ອາຫຈ຺ເຈວ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ. ອຍໍ ປຎ຺ໂຫຕິ ຎາປນິຈ຺ຉານິພ຺ພຕ຺ຕາ ກຖາ.

ອານນ຺ຕຣິຍໍ ຜຸສຕິ ມຣຓາຘິປ຺ປາເຍເນວ ອານນ຺ຕຣິຍວຕ຺ຖຸໂນ ວິໂກປິຕຕ຺ຕາ. ອານນ຺ຕຣິຍໍ ນ ຜຸສຕິ ອານນ຺ຕຣິຍວຕ຺ຖຸອຠາວໂຕ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ຫິ ປຸຣິມໍ ອຠິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕໍ ອປ຺ປມາຓໍ, ວຘກຈິຕ຺ຕໍ ປນ ຕທາຣມ຺ມຓໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍຎ຺ຈ ອານນ຺ຕຣິຍນານນ຺ຕຣິຍຠາເວ ປມາຓນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສງ຺ຄາມຈຕຸກ຺ກໍ ສມ຺ປຕ຺ຕວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ເຕເນວາຕິ ເຕເນວ ປໂຍເຄນ. ອຣຫນ຺ຕຆາໂຕ ໂຫຕິເຍວ ອຣຫໂຕ ມາຣິຕຕ຺ຕາ. ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ເສວ ທິນ຺ນໍ ໂຫຕີຕິ ຍສ຺ມາ ຍຖາ ວຘກຈິຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ປພນ຺ຘວິຈ຺ເຉທວເສນ ຈ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ເອວໍ ຈາຄເຈຕນາ, ສາ ຫິ ຈຊິຕພ຺ພວຕ຺ຖຸໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ຈຊນມຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ, ອຎ຺ຎສນ຺ຕກຠາວກຣຓຎ຺ຈ ຕສ຺ສ ຈຊນໍ, ຕສ຺ມາ ຍສ຺ສ ຕໍ ສນ຺ຕກໍ ກຕໍ. ຕສ຺ເສວ ທິນ຺ນໍ ໂຫຕີຕິ.

ໂລຫິຕໍ ສໂມ ສຣຕີຕິ ອຠິຆາເຕນ ປກຸປ຺ປມານໍ ສຎ຺ຈິຕໍ ໂຫຕິ. ມຫນ຺ຕຕຣນ຺ຕິ ຄຣຸຕຣໍ. ສຣີຣປຏິຊຄ຺ຄເນ ວິຍາຕິ ສຕ຺ຖຸຣູປກາຍປຏິຊຄ຺ຄເນ ວິຍ.

ອສນ຺ນິປຕິເຕຕິ ອິທໍ ສາມຄ຺ຄິຍທີປນໍ. ເຠໂທ ຈ ໂຫຕີຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ ເຠໂທ ໂຫຕິ. ວຏ຺ຏຕີຕິ ສຎ຺ຎາຍາຕິ ອີທິສກຣຓໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ເຠທາຍ ນ ໂຫຕີຕິ ສຎ຺ຎາຍ. ນວໂຕ ອູນປຣິສາຍໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ຕຖາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ຕຖາຕິ ອິມິນາ ‘‘ນ ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມນ຺ຕິ’’ ອິມໍ ອາກຑ຺ຒຕິ, ນ ປນ ‘‘ເຠໂທ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິທໍ. ເຫຏ຺ຐິມນ຺ເຕນ ຫິ ນວນ຺ນເມວ ວເສນ ສງ຺ຆເຠໂທ. ຘມ຺ມວາທິໂນ ອນວຊ຺ຊາ ຍຖາຘມ຺ມໍ ອວຏ຺ຐານໂຕ. ສງ຺ຆເຠທສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາໂຄ ສງ຺ຆຣາຊິ.

ກາຍທ຺ວາຣເມວ ປູເຣນ຺ຕິ ກາຍກມ຺ມຠາເວເນວ ລກ຺ຂິຕພ຺ພໂຕ.

‘‘ສຓ຺ຐຫນ຺ເຕ ຫິ…ເປ… ມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ອິທໍ ກປ຺ປຏ຺ຐກຖາຍ ນ ສເມຕິ. ຕຖາ ຫິ ກປ຺ປຏ຺ຐກຖາຍໍ (ກຖາ. ອຏ຺ຐ. ໖໕໔-໖໕໗) ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອາປາຍິໂກຕິ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ຍໍ ໂສ ເອກໍ ກປ຺ປໍ ອສີຕິຠາເຄ ກຕ຺ວາ ຕໂຕ ເອກຠາຄມຕ຺ຕໍ ກາລໍ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ, ຕໍ ອາຍຸກປ຺ປໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ກປ຺ປວິນາເສເຍວາຕິ ປນ ອາຍຸກປ຺ປວິນາເສເຍວາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕິ ນຕ຺ຖິ ວິໂຣໂຘ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສຓ຺ຐຫນ຺ເຕຕິ ອິທມ຺ປິ ‘‘ສ຺ເວວວິນສ຺ສິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວິຍ ອຠູຕປຣິກປ຺ປວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກທິວສເມວ ນິຣເຍ ປຈ຺ຈຕິ ຕໂຕ ປຣໍ ກປ຺ປາຠາເວ ອາຍຸກປ຺ປສ຺ສປິ ອຠາວໂຕຕິ ອວິໂຣຘໂຕ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເສສານີຕິ ສງ຺ຆເຠທໂຕ ອຎ຺ຎານິ ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມານິ.

ອໂຫສິກມ຺ມໍ…ເປ… ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເອວໍ ສຕິ ກຖໍ ເນສໍ ອານນ຺ຕຣິຍຕາ ຈຸຕິອນນ຺ຕຣໍ ວິປາກທານາຠາວໂຕ. ອຖ ສຕິ ຜລທາເນ ຈຸຕິອນນ຺ຕໂຣ ເອວ ເອເຕສໍ ຜລກາໂລ, ນ ອຎ຺ໂຎຕິ ຜລກາລນິຍເມນ ນິຍຕຕາ ນິຈ຺ຉິຕາ, ນ ຜລທານນິຍເມນ, ເອວມ຺ປິ ນິຍຕຜລກາລານໍ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍານໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍານຎ຺ຈ ນິຍຕຕາ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ຕສ຺ມາ ວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣວິກລຕາທີຫິ ອວິປຈ຺ຈມານານມ຺ປິ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວນ ວິປາກຘມ຺ມຕາ ວິຍ ພລວຕາ ອານນ຺ຕຣິເຍນ ວິປາເກ ທິນ຺ເນ ອວິປຈ຺ຈມານານມ຺ປິ ອານນ຺ຕຣິຍານໍ ຜລທາເນ ນິຍຕສຠາວາ ອານນ຺ຕຣິຍສຠາວາ ຈ ປວຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວນ ຜລທານນິຍເມເນວ ນິຍຕຕາ ອານນ຺ຕຣິຍຕາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ອວສ຺ສຎ຺ຈ ອານນ຺ຕຣິຍສຠາວາ ຕໂຕ ເອວ ນິຍຕສຠາວາ ຈ ເຕສໍ ປວຕ຺ຕີຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພເມຕໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ພລວໂຕ ອານນ຺ຕຣິຍສ຺ສ ອຠາເວ ຈຸຕິອນນ຺ຕຣໍ ເອກນ຺ເຕນ ຜລທານໂຕ.

ນນຸ ເອວໍ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍານໍ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ວິປາກທາຍເກ ອສຕິ ຈຸຕິອນນ຺ຕຣເມກນ຺ເຕນ ຜລທານໂຕ ນິຍຕສຠາວາ ອນນ຺ຕຣິຍສຠາວາ ຈ ປວຕ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ. ອສມານຊາຕິເກນ ເຈໂຕປຓິຘິວເສນ ອຸປຆາຕເກນ ຈ ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພວິປາກຕ຺ຕາ ອນນ຺ຕເຣ ເອກນ຺ຕຜລທາຍກຕ຺ຕາຠາວາ. ນ ປນ ອານນ຺ຕຣິຍການໍ ປຐມຊ຺ຌານາທີນໍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທີນິ ວິຍ ອສມານຊາຕິກໍ ຜລນິວຕ຺ຕກໍ ອຕ຺ຖິ ສພ຺ພານນ຺ຕຣິຍານໍ ອວີຈິຜລຕ຺ຕາ. ນ ຈ ເຫຏ຺ຐູປປຕ຺ຕິໍ ອິຈ຺ຉໂຕ ສີລວໂຕ ເຈໂຕປຓິຘິ ວິຍ ອຸປຣູປປຕ຺ຕິຊນກກມ຺ມຜລໍ ອານນ຺ຕຣິຍຜລໍ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ເຈໂຕປຓິຘິ ອຕ຺ຖິ ອນິຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ເສວ ອວີຈິປາຕນໂຕ, ນ ຈ ອານນ຺ຕຣິໂຍປຆາຕກໍ ກິຎ຺ຈິ ກມ຺ມໍ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ເຕສໍເຍວ ອນນ຺ຕເຣ ເອກນ຺ຕວິປາກຊນກສຠາວາ ປວຕ຺ຕີຕິ. ອເນການິ ຈ ອານນ຺ຕຣິຍານິ ກຕານິ ເອກນ຺ເຕເນວ ວິປາເກ ນິຍຕສຠາວຕ຺ຕາ ອຸປຣຕາວິປຈ຺ຈນສຠາວາສງ຺ກຕ຺ຕາ ນິຈ຺ຉິຕານິ ສຠາວໂຕ ນິຍຕາເນວ. ເຕສຸ ປນ ສມານສຠາເວສຸ ເອເກນ ວິປາເກ ທິນ຺ເນ ອິຕຣານິ ອຕ຺ຕນາ ກາຕພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ເຕເນວ ກຕຕ຺ຕາ ນ ທຸຕິຍໍ ຕຕິຍໍ ວາ ປຏິສນ຺ຘິໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ນ ສມຕ຺ຖຕາວິຆາຕຕ຺ຕາຕິ ນຕ຺ຖິ ເຕສໍ ອານນ຺ຕຣິຍກຕາ ນິວຕ຺ຕິ; ຄຣຸຕຣຠາໂວ ປນ ເຕສຸ ລພ຺ຠເຕວາຕິ ສງ຺ຆເຠທສ຺ສ ສິຍາ ຄຣຸຕຣຠາໂວຕິ, ‘‘ເຍນ…ເປ… ວິປຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ອາຫ. ເອກສ຺ສ ປນ ອຎ຺ຎານິ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠການິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພານິ. ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ວິປຈ຺ຈຕີຕິ ວຈເນນ ອິຕເຣສໍ ປວຕ຺ຕິວິປາກທາຍິຕາ ອນຸຎ຺ຎາຕາ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ. ໂນ ວາ ຕຖາ ສີລວຕີຕິ ຍຖາ ປິຕາ ສີລວາ, ຕຖາ ສີລວຕີ ໂນ ວາ ໂຫຕີຕິ ໂຍຊນາ. ສເຈ ມາຕາ ສີລວຕີ, ມາຕຸຆາໂຕ ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ວິປຈ຺ຈຕີຕິ ໂຍຊນາ.

ປກຕຕ຺ໂຕຕິ ອນຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ສມານສໍວາສໂກຕິ ອປາຣາຊິໂກ. ສມານສີມາຍນ຺ຕິ ເອກສີມາຍໍ.

ສຕ຺ຖຸກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ອສມຕ຺ໂຖຕິ ຍໍ ສຕ຺ຖາຣາ ກາຕພ຺ພກິຈ຺ຈໍ ອນຸສາສນາທິ, ຕໍ ກາຕຸໍ ອສມຕ຺ໂຖຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ. ອຎ຺ຎໍ ຕິຕ຺ຖກຣນ຺ຕິ ອຎ຺ຎໍ ສຕ຺ຖາຣໍ.

໑໒໙. ອຠິຊາຕິອາທິສຸ (ອ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໒໗໗) ປກປ຺ປເນນ ເທວຕູປສງ຺ກມນາທິນາ ຊາຕຈກ຺ກວາເຬນ ສມານໂຍຄກ຺ເຂມໍ ທສສຫສ຺ສປຣິມາຓໍ ຐານໍ ຊາຕິເຂຕ຺ຕໍ, ສຣເສເນວ ອາຓາປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ອາຓາເຂຕ຺ຕໍ, ວິສຍຠູຕໍ ຐານໍ ວິສຍເຂຕ຺ຕໍ. ທສສຫສ຺ສີ ໂລກຘາຕູຕິ ອິມາຍ ໂລກຘາຕຸຍາ ສທ຺ຘິໍ ອິມໍ ໂລກຘາຕຸໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຐິຕາ ທສສຫສ຺ສີ ໂລກຘາຕຸ. ຕຕ຺ຕການໍເຍວ ຊາຕິເຂຕ຺ຕຠາໂວ ຘມ຺ມຕາວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ປຣິຄ຺ຄຫວເສນາ’’ຕິ ເກຈິ. ‘‘ສພ຺ເພສມ຺ປິ ພຸທ຺ຘານໍ ຕຕ຺ຕກໍ ເອວ ຊາຕິເຂຕ຺ຕໍ ຕນ຺ນິວາສີນໍເຍວ ຈ ເທວຕານໍ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ’’ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໂອກ຺ກມນກາລາທີນໍ ຉນ຺ນໍ ເອວ ຄຫຓໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ມຫາຠິນີຫາຣາທິກາເລປິ ຕສ຺ສ ປກມ຺ປນສ຺ສ ລພ຺ຠມານໂຕ. ອາຓາເຂຕ຺ຕໍ ນາມ ຍໍ ເອກຊ຺ຌໍ ສໍວຏ຺ຏຕິ ຈ ວິວຏ຺ຏຕິ ຈ. ອາຓາ ວຕ຺ຕຕິ ອາຓາຍ ຕນ຺ນິວາສີນໍ ເທວຕານໍ ສິຣສາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນນ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ເກວລໍ ພຸທ຺ຘານໍ ອານຸຠາເວເນວ, ນ ອຘິປ຺ປາຍວເສນ, ອຘິປ຺ປາຍວເສນ ປນ ‘‘ຍາວຕາ ວາ ປນ ອາກງ຺ເຂຍ຺ຍາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໘໑) ວຈນໂຕ ຕໂຕ ປຣມ຺ປິ ອາຓາ ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍ.

ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ປນ ອຕ຺ຖີຕິ, ‘‘ນ ເມ ອາຈຣິໂຍ ອຕ຺ຖິ, ສທິໂສ ເມ ນ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິໍ (ມ. ນິ. ໑.໒໘໕; ໒.໓໔໑; ມຫາວ. ໑໑; ກຖາ. ໔໐໕; ມິ. ປ. ໔.໕.໑໑) ອິມິສ຺ສໍ ໂລກຘາຕຸຍໍ ຐຕ຺ວາ ວທນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ, ‘‘ກິໍ ປນາວຸໂສ ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ອຕ຺ເຖຕຣຫິ ອຎ຺ເຎ ສມຓາ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ວາ ຠຄວຕາ ສມສມາ ສມ຺ໂພຘິຍນ຺ຕິ, ເອວໍ ປຸຏ຺ໂຐ ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ໂນຕິ ວເທຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໑໖໑), ວຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ ອນວກາໂສ, ຍໍ ເອກິສ຺ສາ ໂລກຘາຕຸຍາ ທ຺ເວ ອຣຫນ຺ໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ’’ຕິ ອິມໍ ສຸຕ຺ຕໍ (ທີ. ນິ. ໓.໑໖໑; ມິ. ປ. ໕.໑.໑) ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ຈ ພຸທ຺ຘເຂຕ຺ຕຠູຕໍ ອິມໍ ໂລກຘາຕຸໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ເອກໂຕຕິ ສຫ, ເອກສ຺ມິໍ ກາເລຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ປນ ກາໂລ ກຖໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນຕິ ຈຣິມຠເວ ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ຘາຕຸປຣິນິພ຺ພານາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ນິສິນ຺ນກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ປຏິໂລມກ຺ກເມນ ວທຕິ. ປຣິນິພ຺ພານໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ອນຸປາທິເສສາຍ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ ປຣິນິພ຺ພານໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣຕິ ຈຣິມຠເວ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓໍ ຘາຕຸປຣິນິພ຺ພານນ຺ຕິ ເອເຕສໍ ອນ຺ຕເຣ.

ອຎ຺ຎສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນ ນິວາຣິຕາ, ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕີຓິ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏິປຕ຺ຕິອນ຺ຕຣຘາເນນ ຫິ ສາສນສ຺ສ ໂອສກ຺ກິຕຕ຺ຕາ ອປຣສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ລທ຺ຘາວສຣາ ໂຫຕິ. ປຏິປທາຕິ ປຏິເວຘາວຫາ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາ. ‘‘ປຣິຍຕ຺ຕິ ປມາຓ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ໂພຘິສຕ຺ຕໍ ນິທສ຺ສນໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຍຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ ຕຍິທໍ ຫີນໍ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ມສ຺ສ ຐິຕິຎ຺ຫິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ມໍ ນິທສ຺ເສຕິ.

ມາຕິກາຍ ອນ຺ຕຣຫິຕາຍາຕິ, ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປຕ຺ຕາ ສິກ຺ຂາປທປາຬິ ມາຕິກາ, ຕາຍ ອນ຺ຕຣຫິຕາຍ ນິທານຸທ຺ເທສສງ຺ຂາເຕ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທເສ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍຸປສມ຺ປທາກມ຺ເມສຸ ຈ ສາສນໍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ປາຕິໂມກ຺ເຂ ຘຣນ຺ເຕເຍວ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ອຸປສມ຺ປທາ ຈ, ເອວໍ ສຕິ ຕທຸຠຍໍ ປາຕິໂມກ຺ເຂ ອນ຺ໂຕຄຘໍ ຕທຸຠຍາຠາເວ ປາຕິໂມກ຺ຂາຠາວໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕຍິທໍ ຕຍໍ ສາສນສ຺ສ ຐິຕິເຫຕູຕິ ອາຫ – ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂປພ຺ພຊ຺ຊາອຸປສມ຺ປທາສຸ ຐິຕາສຸ ສາສນໍ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ວາ ອຸປສມ຺ປທາຘີນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ, ອຸປສມ຺ປທາ ຈ ປພ຺ພຊ຺ຊາຘີນາ, ຕສ຺ມາ ປາຕິໂມກ຺ເຂ ສິທ຺ເຘ, ສິທ຺ຘາສຸ ປພ຺ພຊ຺ຊາອຸປສມ຺ປທາສຸ ຈ ສາສນໍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ປຈ຺ຉິມປຏິເວຘໂຕ ຫິ ປຣໍ ປຏິເວຘສາສນໍ, ປຈ຺ຉິມສີລໂຕ ຈ ປຣໍ ປຏິປຕ຺ຕິສາສນໍ ວິນຏ຺ຐໍ ນາມ ໂຫຕິ. ໂອສກ຺ກິຕໍ ນາມາຕິ ປຈ຺ຉິມກປຏິເວຘສີລເຠທທ຺ວຍໍ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຣໍ ວິນຏ຺ຐໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເຕນ ກາມໍ ‘‘ສາສນຏ຺ຐິຕິຍາ ປຣິຍຕ຺ຕິ ປມາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຣິຍຕ຺ຕິ ປນ ປຏິປຕ຺ຕິເຫຕຸກາຕິ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອສຕິ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ປຏິປຕ຺ຕິອນ຺ຕຣຘານໍ ສາສໂນສກ຺ກນສ຺ສ ວິເສສກາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕຍິທໍ ສາສໂນສກ຺ກນໍ ຘາຕຸປຣິນິພ຺ພາໂນສານນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຕີຓິ ປຣິນິພ຺ພານານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກາຣຸຎ຺ຎນ຺ຕິ ປຣິເທວນກາຣຸຎ຺ຎໍ. ຊມ຺ພຸທີເປ ທີປນ຺ຕເຣສຸ ເທວນາຄພ຺ຣຫ຺ມໂລເກສຸ ຈ ວິປ຺ປກິຣິຕ຺ວາ ຐິຕານໍ ຘາຕູນໍ ມຫາໂພຘິປລ຺ລງ຺ເກ ເອກຊ຺ຌໍ ສນ຺ນິປຕນໍ, ຣສ຺ມິວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ, ຕຕ຺ຖ ເຕໂຊຘາຕຸຍາ ອຸຏ຺ຐານໍ, ເອກຊາລີຠາໂວ ຈາຕິ ສພ຺ພເມຕໍ ສຕ຺ຖຸ ອຘິຏ຺ຐານວເສເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອນຈ຺ຉຣິຍຕ຺ຕາຕິ ທ຺ວີສຸປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາເນສຸ ອຈ຺ຉຣິຍຕ຺ຕາຠາວໂທສໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພຸທ຺ຘາ ນາມ ມຊ຺ເຌ ຠິນ຺ນໍ ສຸວຓ຺ຓໍ ວິຍ ເອກສທິສາຕິ ເຕສໍ ເທສນາປິ ເອກຣສາ ເອວາຕິ ອາຫ – ‘‘ເທສນາຍ ຈ ວິເສສາຠາວໂຕ’’ຕິ. ເອເຕນປິ ອນຈ຺ຉຣິຍຕ຺ຕເມວ ສາເຘຕິ. ວິວາທຠາວໂຕຕິ ເອເຕນ ວິວາທາຠາວຕ຺ຖໍ ທ຺ເວ ເອກໂຕ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ມິລິນ຺ທປຎ຺ເຫ. ເອກໍ ພຸທ຺ຘໍ ຘາເຣຕີຕິ ເອກພຸທ຺ຘຘາຣຓີ. ເອເຕນ ເອວໍ ສຠາວາ ເອເຕ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ, ເຍນ ທຸຕິຍພຸທ຺ຘຄຸເຓ ຘາເຣຕຸໍ ອສມຕ຺ຖາ ອຍໍ ໂລກຘາຕູຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປຈ຺ຈຍວິເສສນິປ຺ຜນ຺ນານຎ຺ຫິ ຄຸຓຘມ຺ມານໍ ຠາຣິໂຍ ວິເສໂສ ນ ສກ຺ກາ ຘາເຣຕຸນ຺ຕິ, ‘‘ນ ຘາເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເມວ ອຘາຣຓໍ ປຣິຍາຍນ຺ຕເຣນປິ ປກາເສນ຺ໂຕ ‘‘ຈເລຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຈເລຍ຺ຍາຕິ ປຣິປ຺ຜນ຺ເທຍ຺ຍ. ກມ຺ເປຍ຺ຍາຕິ ປເວເຘຍ຺ຍ. ນເມຍ຺ຍາຕິ ເອກປສ຺ເສນ ນເມຍ຺ຍ. ໂອນເມຍ຺ຍາຕິ ໂອສີເທຍ຺ຍ. ວິນເມຍ຺ຍາຕິ ວິວິຘໍ ອິໂຕຈິໂຕ ຈ ນເມຍ຺ຍ. ວິກິເຣຍ຺ຍາຕິ ວາເຕນ ຖຸສມຸຏ຺ຐິ ວິຍ ວິປ຺ປກິເຣຍ຺ຍ. ວິຘເມຍ຺ຍາຕິ ວິນສ຺ເສຍ຺ຍ. ວິທ຺ຘໍເສຍ຺ຍາຕິ ສພ຺ພໂສ ວິທ຺ຘສ຺ຕາ ຠເວຍ຺ຍ. ຕຖາຠູຕາ ຈ ກຕ຺ຖຈິ ນ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍາຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຐານມຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາ’’ຕິ.

ອິທານິ ຕຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ຍຖາ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສມຸປາທິກາຕິ ສມໍ ອຸທ຺ຘໍ ປຊ຺ຊຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ສມຸປາທິກາ, ອຸທກສ຺ສ ອຸປຣິ ສມໍ ຄາມິນີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຓ຺ເຓນາຕິ ສຓ຺ຐາເນນ. ປມາເຓນາຕິ ອາໂຣເຫນ. ກິສຖູເລນາຕິ ກິສຖູລຠາເວນ, ປຣິຓາເຫນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຉາເທນ຺ຕນ຺ຕິ ໂຣເຈນ຺ຕໍ ຣຸຈິໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕໍ. ຕນ຺ທີກໂຕຕິ ເຕນ ໂຠຊເນນ ຕນ຺ທີຠູໂຕ. ອໂນນມິຕທຓ຺ຑຊາໂຕຕິ ຍາວທຕ຺ຖໍ ໂຠຊເນນ ໂອນມິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ອໂນນມິຕທຓ຺ໂຑ ວິຍ ຊາໂຕ. ສກິໍ ຠຸຕ຺ໂຕ ວເມຍ຺ຍາຕິ ເອກມ຺ປິ ອາໂລປໍ ອຊ຺ໂຌຫຣິຕ຺ວາ ວເມຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຕິຘມ຺ມຠາເຣນ ປຖວີ ຈລຕີຕິ ຘມ຺ເມນ ນາມ ປຖວີ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ. ສາ ກິໍ ເຕເນວ ຈລຕິ ວິນສ຺ສຕີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ປຸຈ຺ຉຕິ. ປຸນ ເຖໂຣ ‘‘ຣຕນໍ ນາມ ໂລເກ ກຸຏຸມ຺ພໍ ສນ຺ຘາເຣນ຺ຕໍ ອຠິມຕຎ຺ຈ ໂລເກນ ອຕ຺ຕໂນ ຄຣຸສຠາວຕາຍ ສກຏຠງ຺ຄສ຺ສ ກາຣຓໍ ອຕິຠາຣຠູຕໍ ທິຏ຺ຐໍ. ເອວໍຘມ຺ໂມ ຈ ຫິຕສຸຂວິເສເສຫິ ຕໍສມງ຺ຄິນໍ ຘາເຣນ຺ໂຕ ອຠິມໂຕ ຈ ວິຎ຺ຎູນໍ ຄມ຺ຠີຣປ຺ປເມຍ຺ຍຠາເວນ ຄຣຸສຠາວຕ຺ຕາ ອຕິຠາຣຠູໂຕ ປຖວີຈລນສ຺ສ ກາຣຓໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ອິຘ, ມຫາຣາຊ, ທ຺ເວ ສກຏາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອເຕເນວ ຕຖາຄຕສ຺ສ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໂອກ຺ກມນາທິກາເລ ປຖວີກມ຺ປນກາຣຓໍ ສໍວຓ຺ຓິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອກສກຏໂຕ ຣຕນນ຺ຕິ ເອກສ຺ມາ, ເອກສ຺ສ ວາ ສກຏສ຺ສ ຣຕນໍ, ຕສ຺ມາ ສກຏໂຕ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ໂອສາຣິຕນ຺ຕິ ອຸຈ຺ຈາຣິຕໍ, ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຄ຺ໂຄຕິ ສພ຺ພສຕ຺ເຕຫິ ອຄ຺ໂຄ.

ສຠາວປກຕີຕິ ສຠາວຠູຕາ ອກິຕ຺ຕິມາ ປກຕິ. ກາຣຓມຫນ຺ຕຕາຍາຕິ ມຫນ຺ເຕຫິ ພຸທ຺ຘກາຣກຘມ຺ເມຫິ ປາຣມິຕາສງ຺ຂາເຕຫິ ກາຣເຓຫິ ພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຖວິອາທີນິ ມຫນ຺ຕານິ ວຕ຺ຖູນິ, ມຫນ຺ຕາ ຈ ສກ຺ກຠາວາທໂຍ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ເອເກກາ ເອວ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘປິ ມຫນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ເອໂກວ, ໂກ ຈ ຕສ຺ສ ວິສໂຍ? ພຸທ຺ຘຠູມິ, ຍາວຕກໍ ວາ ເຎຍ຺ຍໍ. ເອວໍ ‘‘ອາກາໂສ ວິຍ ອນນ຺ຕວິສໂຍ ຠຄວາ ເອໂກວ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ປຣຈກ຺ກວາເຬສຸ ທຸຕິຍສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ.

ອິມິນາວ ປເທນາຕິ ‘‘ເອກິສ຺ສາ ໂລກຘາຕຸຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ເອວ ປເທນ. ທສຈກ຺ກວາຬສຫສ຺ສານິ ຄຫິຕານິ ຊາຕິເຂຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເອກຈກ຺ກວາເຬເນວາຕິ ອິມິນາ ເອກຈກ຺ກວາເຬເນວ. ຍຖາ – ‘‘ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຈກ຺ກວາເຬ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອິມສ຺ມິມ຺ປິ ຈກ຺ກວາເຬ ຊມ຺ພຸທີເປເຍວ, ຕຕ຺ຖປິ ມຊ຺ຌິມປເທເສ ເອວາຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ; ເອວໍ ‘‘ເອກິສ຺ສາ ໂລກຘາຕຸຍາ’’ຕິ ຊາຕິເຂຕ຺ເຕ ອຘິປ຺ເປເຕປິ ອິມິນາວ ຈກ຺ກວາເຬນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

ວິວາທູປຈ຺ເຉທໂຕຕິ ວິວາທູປຈ຺ເຉທກາຣຓາ. ທ຺ວີສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ໂຍ ວິວາໂທ ຠເວຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ອນຸປ຺ປາໂທເຍເວຕ຺ຖ ວິວາທຸປຈ຺ເຉໂທ. ເອກສ຺ມິໍ ທີເປຕິອາທິນາ ທີປນ຺ຕເຣປິ ເອກຊ຺ຌໍ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ປເຄວ ເອກທີເປຕິ ທສ຺ເສຕິ. ໂສ ປຣິຫາເຍຖາຕິ ຈກ຺ກວາຬສ຺ສ ປເທເສ ເອວ ວຕ຺ຕິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ປຣິຫາເຍຍ຺ຍ.

໑໓໐. ມນຸສ຺ສຕ຺ຕນ຺ຕິ ມນຸສ຺ສຠາໂວ ຕສ຺ເສວ ປພ຺ພຊ຺ຊາທິຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິອາທີນໍ ໂຍຄ຺ຄຠາວໂຕ. ລິງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕີຕິ ປຸຣິສຠາໂວ. ເຫຕູຕິ ມໂນວຈີປຓິຘານປຸພ຺ພິກາ ເຫຕຸສມ຺ປທາ. ສຕ຺ຖາຣທສ຺ສນນ຺ຕິ ສຕ຺ຖຸສມ຺ມຸຂີຠາໂວ. ປພ຺ພຊ຺ຊາຕິ ກມ຺ມກິຣິຍວາທີສຸ ຕາປເສສຸ, ຠິກ຺ຂູສຸ ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊາ. ຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕີຕິ ອຠິຎ຺ຎາທິຄຸຓສມ຺ປທາ. ອຘິກາໂຣຕິ ພຸທ຺ຘໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ອຘິໂກ ສກ຺ກາໂຣ. ຉນ຺ທຕາຕິ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ສາຕິສໂຍ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາກຸສລຈ຺ຉນ຺ໂທ. ອຏ຺ຐຘມ຺ມສໂມຘານາຕິ ເອເຕສໍ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ຘມ຺ມານໍ ສມາໂຍເຄນ. ອຠິນີຫາໂຣຕິ ກາຍປຓິຘານໍ. ສມິຊ຺ຌຕີຕິ ນິປ຺ຜຊ຺ຊຕີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ປຣມຕ຺ຖທີປນິຍາ ຈຣິຍາປິຏກວຓ຺ຓນາຍ (ຈຣິຍາ. ອຏ຺ຐ. ປກິຓ຺ຓກກຖາ) ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສພ຺ພາກາຣປຣິປູຣເມວາຕິ ປຣິປຸຓ຺ຓລກ຺ຂຓຕາຍ ສຕ຺ຕຸສ຺ສທາທີຫິ ສພ຺ພາກາເຣຫິ ສມ຺ປນ຺ນເມວ. ນ ຫິ ອິຕ຺ຖິຍາ ໂກໂສຫິຕວຕ຺ຖຄຸຍ຺ຫຕາ ສມ຺ຠວຕິ, ທຸຕິຍປກຕິ ຈ ນາມ ປຐມປກຕິໂຕ ນິຫີນາ ເອວ. ເຕເນວາຫ ອນນ຺ຕຣວາເຣ ‘‘ຍສ຺ມາ’’ຕິອາທິ.

ອິຘ ປຸຣິສສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕຕິ ອິມສ຺ມິໍ ມນຸສ຺ສໂລເກ ປຸຣິສຠູຕສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ພ຺ຣຫ຺ມຕ຺ຕຠາເວນ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ. ເຕນ ອສຕິປິ ປຸຣິສລິງ຺ເຄ ປຸຣິສາກາຣາ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕໍເຍວ ຫິ ປຸຣິສາກາຣໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຍໍ ປຸຣິໂສ ພ຺ຣຫ຺ມຕ຺ຕໍ ກເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສມາເນປີ’’ຕິອາທິ. ຍທິ ເອວໍ ອິຕ຺ຖິໂຍ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິ.

໑໓໑. ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕສ຺ສາຕິອາທິປາຬິຍາ ກມ຺ມນິຍາໂມ ນາມ ກຖິໂຕ. ສມຎ຺ຊນໍ ສມງ຺ໂຄ, ໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສມງ຺ຄີ, ສມນ຺ນາຄໂຕ. ສມຎ຺ຊນສີໂລ ວາ ສມງ຺ຄີ. ປຸພ຺ພຠາເຄ ອາຍູຫນສມງ຺ຄິຕາ, ສນ຺ນິຏ຺ຐາປກເຈຕນາວເສນ ເຈຕນາສມງ຺ຄິຕາ. ເຈຕນາສນ຺ຕຕິວເສນ ວາ ອາຍູຫນສມງ຺ຄິຕາ, ຕໍຕໍເຈຕນາຂຓວເສນ ເຈຕນາສມງ຺ຄິຕາ. ກຕູປຈິຕສ຺ສ ອວິປກ຺ກວິປາກສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ວເສນ ກມ຺ມສມງ຺ຄິຕາ, ກມ຺ເມ ປນ ວິປຈ຺ຈິຕຸໍ ອາຣທ຺ເຘ ວິປາກປ຺ປວຕ຺ຕິວເສນ ວິປາກສມງ຺ຄິຕາ. ກມ຺ມາທີນໍ ອຸປຏ຺ຐານກາລວເສນ ອຸປຏ຺ຐານສມງ຺ຄິຕາ. ກຸສລາກຸສລກມ຺ມາຍູຫນກ຺ຂເຓຕິ ກຸສລກມ຺ມສ຺ສ ຈ ອກຸສລກມ຺ມສ຺ສ ຈ ສມີຫນກ຺ຂເຓ. ຕຖາຕິ ອິມິນາ ກຸສລາກຸສລກມ຺ມປທໍ ອາກຑ຺ຒຕິ. ຍຖາ ກຕໍ ກມ຺ມໍ ຜລທານສມຕ຺ຖໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ກຕໍ ອຸປຈິຕໍ. ວິປາກາຣຫນ຺ຕິ ທຸຕິຍຠວາທີສຸ ວິປຈ຺ຈນາຣຫໍ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ອຸປປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ໂຍຊນາ. ຈລຕີຕິ ປຣິວຕ຺ຕຕິ. ເອເກນ ຫິ ກມ຺ມຸນາ ຕຊ຺ເຊ ນິມິຕ຺ເຕ ອຸປຏ຺ຐາປິເຕ ປຈ຺ຈຍວິເສສວເສນ ຕໂຕ ອຎ຺ເຎນ ກມ຺ມຸນາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານໍ ປຣິວຕ຺ຕນໍ.

ສຸນຂຊີວິໂກຕິ ສຸນເຂຫິ ຊີວນສີໂລ. ຕລສນ຺ຖຣຓປູຊນ຺ຕິ ຠູມິຕລສ຺ສ ປຸປ຺ເຜຫິ ສນ຺ຕຣຓປູຊໍ. ອາຍູຫນເຈຕນາກມ຺ມສມງ຺ຄິຕາວເສນາຕິ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕສ຺ສ ອປຣາປຣໍ ອາຍູຫເນນ ສນ຺ນິຏ຺ຐາປກເຈຕນາຍ ຕສ຺ເສວ ປກປ຺ປເນ ກມ຺ມກ຺ຂຍກຣຎາເຓນ ອເຂປິຕຕ຺ຕາ ຍຖູປຈິຕກມ຺ມຸນາ ຈ ສມງ຺ຄິຠາວສ຺ສ ວເສນ.

໑໓໒. ເອວໍ ສສ຺ສິຣິກນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ອເນກຘາຕຸວິຠຊນາທິນາ ນານານຍວິຈິຕ຺ຕຕາຍ ປຣມນິປຸຓຄມ຺ຠີຣຕາຍ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ຈ ສໂສຠໍ ກຕ຺ວາ.

ນໍ ຘາເຣຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ນນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ຘາຕຸອາທິວເສນ ປຣິວຏ຺ຏີຍນ຺ຕິ ອຕ຺ຖາ ເອເຕຫີຕິ ປຣິວຏ຺ຏາ, ເທສນາເຠທາ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຣິວຏ຺ຏາ ເອຕສ຺ສ, ເອຕສ຺ມິໍ ວາຕິ ຈຕຸປຣິວຏ຺ໂຏ, ຘມ຺ມປຣິຍາໂຍ. ຘມ຺ໂມ ຈ ໂສ ປຣິຍຕ຺ຕິຠາວໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນຕ຺ເຖນ ອາທາໂສຕິ ຘມ຺ມາທາໂສ. ອຸປຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ ຍຖາຘມ຺ມານໍ ອາທາໂສຕິປິ ຘມ຺ມາທາໂສ. ຍຖາ ຫິ ອາທາເສນ ສຕ຺ຕານໍ ມຸເຂ ມລໂທສຫຣຓໍ, ເອວໍ ອິມິນາປິ ສຸຕ຺ເຕນ ໂຍຄີນໍ ມຸເຂ ມລໂທສຫຣຓໍ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ອິມິນາ ສຸຕ຺ເຕນ ກິເລເສ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ສມຖາຘິຄເມນ ໂຍຄິໂນ ຊຍປ຺ປຕ຺ຕາ; ຕສ຺ມາ ອມຕປຸຣປ຺ປເວສເນ ອຸຄ຺ໂຆສນມຫາເຠຣິຕາຍ ຈ ອມຕທຸນ຺ທຸຠິ. ອິຘ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຸຕ຺ຕໂຣ ສງ຺ຄາມວິຊໂຍຕິ ອນຸຕ຺ຕຣຠາວໂຕ ກິເລສສງ຺ຄາມວິຊໂຍ, ‘‘ວິເຊຕິ ເອເຕນາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ພຫຸຘາຕຸກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໖. ອິສິຄິລິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໓໓. ສມຎ຺ຎາຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ສມຎ຺ຎາ, ນາມນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍມຍໍ ນາມາຕິ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕິ ເອຕາຍ, ຕຖາປຎ຺ຎາປນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ນາມເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸຣິມປທສ຺ເສວ ເວວຈນ’’ນ຺ຕິ. ເສເສສຸປີຕິ ‘‘ປຓ຺ຑວສ຺ສ ປພ຺ພຕສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ ຕີສຸ ວາເຣສຸປິ.

ສມຸຏ຺ຐານໍ ຕາວ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ກເຖຕ຺ວາ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນໍ ກາຕຸໍ ‘‘ຕທາ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ປພ຺ພເຕຫິ ອຕ຺ໂຖຕິ ນ ຠຄວໂຕ ປພ຺ພເຕຫິ ກຖິເຕຫິ ອຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຖິ. ອິສິຄິລິຠາໂວຕິ ອິສິຄິລິນາມຕາ. ອິຕີຕິ ອິມິນາ ກາຣເຓນ, ອິມໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ອເວກ຺ຂນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເຈຕິຍຄພ຺ເຠຕິ ເຈຕິຍຆເຣ ເຈຕິຍສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ຍມກມຫາທ຺ວາຣນ຺ຕິ ຍມກກວາຏຍຸຕ຺ຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ທ຺ວາຣໍ. ທ຺ເວຘາ ກຕ຺ວາຕິ ປພ຺ພຕສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ມຓ຺ຑປສງ຺ເຂເປນ ເລຓໍ ນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ ທ຺ເວຘາ ກຕ຺ວາ ຕທາ ເຕ ຕຕ຺ຖ ວສິໍສຸ.

ວສິຕກາລຎ຺ຈ ກເຖນ຺ໂຕ ເຕສໍ ມາຕຸຍາ ຍາວ ຕຕິຍຠວໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສມຸທາຄມໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ອຕີເຕ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຕ຺ເຖສີຕິ ຕສ຺ສາ ກິຣ ເຂຕ຺ຕກຸຏິຍາ ວີຫໂຍ ຠຊ຺ຊນ຺ຕິຍາ ຕຕ຺ຖ ມຫາກຣຎ຺ຊປຸປ຺ຜປ຺ປມາຓາ ມຫນ຺ຕາ ມໂນຫຣາ ປຎ຺ຈສຕມຕ຺ຕາ ລາຊາ ຊາຍິໍສຸ. ສາ ຕາ ຄເຫຕ຺ວາ ມຫນ຺ເຕ ປທຸມິນິປຕ຺ເຕ ຐເປສິ. ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ສມເຍ ເອໂກ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ຕສ຺ສາ ອນຸຄ຺ຄຫຕ຺ຖໍ ອວິທູເຣ ເຂຕ຺ຕປາຬິຍາ ຄຈ຺ຉຕິ. ສາ ຕໍ ທິສ຺ວາ ປສນ຺ນມານສາ ສຸປຸປ຺ຜິຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ເອກໍ ປທຸມໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ລາເຊ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນ ວນ຺ທິຕ຺ວາ, ‘‘ອິມສ຺ສ, ຠນ຺ເຕ, ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ອານຸຠາເວນ ອານຸຠາວສມ຺ປນ຺ເນ ປຎ຺ຈສຕປຸຕ຺ເຕ ລເຠຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ປຎ຺ຈ ປຸຕ຺ຕສຕານິ ປຕ຺ເຖສິ. ຕສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓຕິ ຍທາ ສາ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຖນໍ ປຏ຺ຐເປສິ; ຕສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ ປຎ຺ຈສຕາ ມິຄລຸທ຺ທກາ ສມ຺ຠຕສມ຺ຠາຣາ ປຣິປກ຺ກປຈ຺ເຈກໂພຘິຎາຓາ ຕສ຺ເສວ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘສ຺ສ ມຘຸຣມໍສໍ ທຕ຺ວາ, ‘‘ເອຕິສ຺ສາ ປຸຕ຺ຕາ ຠເວຍ຺ຍາມາ’’ຕິ ປຕ຺ຖຍິໍສຸ. ອຕີຕາສຸ ອເນກຊາຕີສຸ ຕສ຺ສາ ປຸຕ຺ຕຠາເວນ ອາຄຕຕ຺ຕາ ຕຖາ ເຕສໍ ອໂຫສີຕິ ວທນ຺ຕິ. ປາທຸທ຺ຘາເຣຕິ ປາທຸທ຺ຘາເຣ ປາທຸທ຺ຘາເຣ. ປາທຸທ຺ຘາຣສີເສນ ເຈຕ຺ຖ ນິກ຺ຂິປນໍ ອາຫ.

ຄພ຺ຠມລໍ ນິສ຺ສາຍາຕິ ພຫິ ນິກ຺ຂນ຺ຕໍ ຄພ຺ຠມລໍ ນິສ຺ສຍໍ ກຕ຺ວາ ສໍເສທຊຠາເວນ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ. ໂອປປາຕິກຠາເວນາຕິ ເກຈິ. ຂຍວຍໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາຕິ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ. ວິປສ຺ສນາຕິ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາປຸພ຺ພິກາ ສປ຺ປຈ຺ຈຍນາມຣູປທສ຺ສນປຸພ຺ພິກາ ຈ, ສງ຺ຂາເຣ ສມ຺ມສນ຺ຕສ຺ສ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂເຓ ທິຏ຺ເຐ, ‘‘ຍທນິຈ຺ຈໍ ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ ຕທນຕ຺ຕາ’’ຕິ ເສສລກ຺ຂຓານິ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາເນວ ໂຫນ຺ຕິ. ປຈ຺ເຈກໂພຘິຎາຓໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕຍິໍສູຕິ ທ຺ເວ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ກປ຺ປານໍ ສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ ປຈ຺ເຈກໂພຘິປາຣມິຕາຍ ປຣິນິປ຺ຜນ຺ນຕ຺ຕາ ຎາຓສ຺ສ ປຣິປາກຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສຍເມວ ວິປສ຺ສນໍ ປວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກໂພຘິຎາຓໍ ອຘິຄຈ຺ຉິໍສຸ. ສພ຺ເພປິ ເຕ ຕໍເຍວ ຄາຖໍ ອຠາສິໍສູຕິ ອາຫ – ‘‘ອຍໍ ເຕສໍ ພ຺ຍາກຣຓຄາຖາ ອໂຫສີ’’ຕິ.

ສໂຣຣຸຫນ຺ຕິ ສຣສິ ຊາຕໍ. ປທຸມປລາສປຕ຺ຕຊນ຺ຕິ ຂຸທ຺ທກມຫນ຺ເຕຫິ ກມລທເລຫິ ສຫຊາຕໍ. ຂຸທ຺ທກມຫນ຺ຕກມລທລສງ຺ຂາຕານິ ວາ ປທຸມປລາສປຕ຺ຕານິ ເອຕ຺ຖ ສນ຺ຕີຕິ ປທຸມປລາສປຕ຺ຕໍ, ປທຸມຄຈ຺ຉໍ. ຕຕ຺ຖ ຊາຕນ຺ຕິ ປທຸມປລາສປຕ຺ຕຊໍ. ສຸປຸປ຺ຜິຕນ຺ຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ປຸປ຺ຜິຕໍ ສມ຺ມາ ວິກສິຕໍ. ຠມຣຄຓານຸຈິຓ຺ຓນ຺ຕິ ຠມຣຄເຓຫິ ອນຸກຸລຎ຺ເຈວ ອນຸປຣິພ຺ຠມິຕຎ຺ຈ. ອນິຈ຺ຈຕາຍຸປຄຕນ຺ຕິ ຂເຓ ຂເຓ ວຓ຺ຓເຠທາທິວເສນ ອນິຈ຺ຈຕາຍ ອຸປຄຕໍ. ວິທິຕ຺ວາຕິ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາສຫິຕາຍ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ຊານິຕ຺ວາ. ເອໂກ ຈເຣຕິ ຕສ຺ມາ ອຎ຺ໂຎປິ ມາທິໂສ ໂຫຕຸກາໂມ ເອວໍ ປຏິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເອໂກ ຈເຣ ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປຕິ.

໑໓໕. ສຕິສາຣສີລສາຣາທິສມນ຺ນາຄມເນນ ສຕ຺ເຕສຸ ສາຣຠູຕາ. ສພ຺ພໂສ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ ວິຄຕຕ຺ຕາ ນິທ຺ທຸກ຺ຂາ. ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕຓ຺ຫຕາຍ ນິຕ຺ຕຓ຺ຫາ. ມານຈ຺ຉິໂທຕິ ຖຸຕິວຈນໍ.

ເອເຕສໍ ເອກນາມກາເຍວາຕິ ເອເຕສໍ ອາຄຕານໍ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ປາຬິຍໍ ອນາຄຕາ ອຎ຺ເຎ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ສມານນາມກາ ເອວ. ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ປາກຏີກຣຓຕ຺ຖໍ ‘‘ອິເມສຸ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອວຕ຺ວາຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ສຣູປໂຕ ອວຕ຺ວາ. ອຎ຺ເຎ ຈາຕິ ອສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ອາຫ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ອິສິຄິລິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໗. ມຫາຈຕ຺ຕາຣີສກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໓໖. ໂທເສຫິ ອາຣກາຕິ ອຣິຍໍ. ເຕນາຫ ‘‘ນິທ຺ໂທສ’’ນ຺ຕິ. ສາ ປນ ນິທ຺ໂທສຕາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຠາເວນ ສວິເສສາຕິ ອາຫ ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ. ສມ຺ມາ ສຸນ຺ທໂຣ ປສຕ຺ໂຖ ນິຍ຺ຍານິໂກ ສມາຘິ ສມ຺ມາສມາຘີຕິ ອາຫ – ‘‘ສມ຺ມາສມາຘິນ຺ຕິ ມຄ຺ຄສມາຘິ’’ນ຺ຕິ. ອຸປນິສີທຕິ ເອຕ຺ຖ ຜລໍ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕາຍາຕິ ອຸປນິສໍ, ກາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສອຸປນິສນ຺ຕິ ສປ຺ປຈ຺ຈຍ’’ນ຺ຕິ. ປຣິກໂຣຕິ ປຣິວາເຣຕີຕິ ປຣິກ຺ຂາໂຣຕິ ອາຫ – ‘‘ສປຣິກ຺ຂາຣນ຺ຕິ ສປຣິວາຣ’’ນ຺ຕິ.

ປຣິວາຣິຕາຕິ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍຠາເວນ ປຣິວາຣນ຺ເຕຫິ ວິຍ ອຸປຄຕາ. ປຸເຣຈາຣິກາຕິ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິຠາວນາ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍວເສນ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ປຸຣສ຺ສຣາ. ເຕນາຫ – ‘‘ວິປສ຺ສນາສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ຈາ’’ຕິ. ອິທານິ ຕານິ ກິຈ຺ຈໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ວິປສ຺ສນາສມ຺ມາທິຏ຺ຐີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຣິວີມໍສຄ຺ຄຫຓໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ ວີມໍສາຘິປເຕຍ຺ເຍນ ປວຕ຺ຕິຍາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ເຕນສ຺ສ ມຄ຺ຄສມາຘິສ຺ສ ນານາຂຓິກໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ວີມໍສນປຣິໂຍສາເນຕິ ຕຖາປວຕ຺ຕອນຸໂລມຎາຓສ຺ສ ໂອສາເນ. ຠູມິລທ຺ຘໍ ວຏ຺ຏໍ ສມຸຄ຺ຆາຏຍມານາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ອນຸສຍິຕໍ ກິເລສວຏ຺ຏໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕິ. ວູປສມຍມານາຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ວູປສມຍມານາຕິ ວາ ຕໂຕ ເອວ ອວສິຏ຺ຐມ຺ປິ ວຏ຺ຏໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກຣຓວເສນ ວູປສເມນ຺ຕິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ…ເປ… ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ສາຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ. ທຸວິຘາປີຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕາ ທຸວິຘາປິ. ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕາ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາສຫິຕາຍ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ກິຈ຺ຈສ຺ສ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ.

ລກ຺ຂເຓ ປຏິວິຊ຺ຌມາເນ ລກ຺ຂຓິໂກ ຘມ຺ໂມ ປຏິວິທ຺ໂຘ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໍ…ເປ… ອາຣມ຺ມຓໂຕ ປຊານາຕີ’’ຕິ. ວິປສ຺ສນາສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍມ຺ປິ ເອເສວ ນໂຍ. ກິຈ຺ຈໂຕຕິ ຠາວນາກິຈ຺ຈໂຕ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍໍ ຕທຘິຄຕອສມ຺ໂມຫຕາຍ ອສມ຺ໂມຫໂຕ ປຊານາຕິ. ກິຈ຺ຈໂຕຕິ ປຏິເວຘກິຈ຺ຈໂຕ. ຕໍ ປນ ສພ຺ພຖາ ອສມ຺ມຸຍ຺ຫນເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ອສມ຺ໂມຫໂຕ’’ຕິ. ເອວໍ ປຊານນາຕິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐີຕິ ຍາຖາວໂຕ ອວໂພໂຘ. ອສ຺ສາຕິ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ.

ທ຺ວາຍນ຺ຕິ -ກາໂຣ ທີຆໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ທ຺ວຍໍ ວທາມີ’’ຕິ. ທ຺ເວ ອວຍວາ ເອຕສ຺ສາຕິ ທ຺ວຍໍ. ເຕນາຫ ‘‘ທຸວິຘໂກຏ຺ຐາສໍ ວທາມີ’’ຕິ. ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ເອໂກ ຠາໂຄ ໂສ ເອວ ປຸຎ຺ຎຠາຄິໂກ, ກ-ກາຣສ຺ສ ຍ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ‘‘ປຸຎ຺ຎຠາຄິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປຘິສງ຺ຂາຕສ຺ສາຕິ ຂນ຺ຘປພນ຺ຘສງ຺ຂາຕສ຺ສ.

ອມຕທ຺ວາຣນ຺ຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ. ປຎ຺ຎເປຕີຕິ ນິຍ຺ຍານາທິປກາຣໂຕ ປຎ຺ຎເປຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ໂມຫສ຺ສ ວິທ຺ຘໍສເນນ ອສມ຺ໂມຫໂຕ ທສ຺ເສຕິ. ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖຕິ ອມຕທ຺ວາຣປຎ຺ຎາປເນ ອຕ຺ເຖ. ໂພຊ຺ຌງ຺ຄປ຺ປຕ຺ຕາຕິ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຠາວປ຺ປຕ຺ຕາ. ມຄ຺ຄຠາເວນ ນິຍ຺ຍານຠາເວນ ປວຕ຺ຕິຍາ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ອຏ຺ຐນ຺ນມ຺ປິ ສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ສມຸທາຍສ຺ສ ຈ ອວຍໂວ ອງ຺ຄນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ເສສຘມ຺ເມ ອງ຺ຄິກຠາເວນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ໂສ ຠິກ຺ຂູຕິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໍ ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐີ’’ຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໍ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີ’’ຕິ ຊານນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ. ປຊຫນຕ຺ຖາຍາຕິ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຊຫນາຍ. ປຏິລາຠຕ຺ຖາຍາຕິ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ອຘິຄມາຍ. ກຸສລວາຍາໂມຕິ ວິປສ຺ສນາສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕວ ໂກສລ຺ລສມ຺ຠູໂຕ ວາຍາໂມ. ສຣຕີຕິ ສໂຕ, ຕໍ ປນສ຺ສ ສຣຓໍ ສຕິສມງ຺ຄິຕາຍາຕິ ອາຫ ‘‘ສຕິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ວິປສ຺ສນາສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໍ ຍຖາຠູຕາ ສມ຺ມາວາຍາມສຕິໂຍ ສຫຊາຕາ ຈ ປຸເຣຊາຕາ ຈ ຫຸຕ຺ວາ ປຣິວາເຣນ຺ຕິ, ‘‘ອິຕິຍິເມ ຕໂຍ ຘມ຺ມາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໍ ອນຸປຣິຘາວນ຺ຕິ ອນຸປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ ປນ ວຈນໂຕ, ‘‘ເອຕ຺ຖ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ເອວ ເສສຘມ຺ມານໍ ຍຖາຣຫໍ ສຫຈຣຓຠາເວນ ປຣິວາຣຓໍ ໂຍຊິຕໍ. ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສມ຺ມາວາຈາກມ຺ມນ຺ຕາຊີວານໍ ຄຫຓໍ ອິຕເຣສໍ ປຣິວາຣຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ສກ຺ກາ ເຕ ເອວ ປຣິວາເຣ ປຣິວາຣວນ຺ເຕ ຈ ກຕ຺ວາ ວຕ຺ຕຸໍ ສງ຺ກຣໂຕ ສມ຺ໂມຫຊນນໂຕ ຈ. ຕໂຍຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິວາຍາມສຕິໂຍ ສຫຊາຕປຣິວາຣາວ ໂຫນ຺ຕິ ມຄ຺ຄກ຺ຂຓິການໍ ເຕສໍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ວິປສ຺ສນາຂຓວິຣຕີນໍ ອສມ຺ຠວໂຕ.

໑໓໗. ຕກ຺ກນວເສນ ໂລກສິທ຺ເຘນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ເອວຎ຺ເຈວຎ຺ຈ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວິວິຘໍ ຕກ຺ກນໍ ກູເປ ວິຍ ອຸທກສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອາກຑ຺ຒນໍ ວິຕກ຺ກນໍ ວິຕກ຺ໂກ. ສງ຺ກປ຺ປນວເສນາຕິ ຕໍ ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກປ຺ປນວເສນ. ຕກ຺ກນໍ ກປ຺ປນນ຺ຕິ ຈ ອຕໍສຫຊາຕານເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອກຄ຺ໂຄຕິ ອິມິນາ ສມາຘິນາ ລທ຺ຘຸປກາຣສ຺ເສວ ວິຕກ຺ກສ຺ສ ອປ຺ປນາປຣິຍາໂຍ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ວິເສເສນ ວາ ອປ຺ປນາ ວິຕກ຺ກສ຺ສ ວເສນ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອຠິໂຣເປຕິ, ວິຕກ຺ເກ ອສຕິ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິຕກ຺ເກ ປນາ’’ຕິອາທິ. ອຕ຺ຕໂນເຍວ ຘມ຺ມຕາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອຠິຣຸຫຕີຕິ, ເອເຕນ ອາຣມ຺ມຓຘມ຺ມານໍ ຄຫຓໍ ນາມ ສຠາວສິທ຺ຘໍ, ນ ຘມ຺ມນ຺ຕຣມເປກ຺ຂຕິ, ວິຕກ຺ໂກ ປນ ປວຕ຺ຕມາໂນ ອາຣມ຺ມຓາຠິນິໂຣປນວເສເນວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ສຠາວາວິຕກ຺ກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທໂຕ ສວິຕກ຺ກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຄ຺ຄຫຓວິເສໂສ ວິຕກ຺ເກນ ຊາໂຕຕິ ກຕ຺ວາ ວິຕກ຺ໂກ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຄ຺ຄຫເຓ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍຕິ ປາກໂຏຍມຕ຺ໂຖ. ອປເຣ ປນ ຠຓນ຺ຕິ – ຍຖາ ໂກຈິ ຣາຊວລ຺ລຠໍ, ຕໍສມ຺ພນ຺ຘີນໍ ມິຕ຺ຕໍ ວາ ນິສ຺ສາຍ ຣາຊເຄຫໍ ອາໂຣຫຕິ ອນຸປວິສຕິ, ເອວໍ ວິຕກ຺ກໍ ນິສ຺ສາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອາໂຣຫຕິ ວິຕກ຺ກສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓາຠິນິໂຣປນສຠາວຕ຺ຕາ, ອຎ຺ເຎສໍ ຘມ຺ມານຎ຺ຈ ອວິຕກ຺ກສຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ເຈຕໂສ ອຠິນິໂຣປນາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໗).

ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ອວິຕກ຺ກຈິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອາໂຣຫຕີຕິ? ວິຕກ຺ກພເລເນວ. ຍຖາ ຫິ ໂສ ປຸຣິໂສ ປຣິຈເຍນ ເຕນ ວິນາປິ ນິຣາສງ຺ໂກ ຣາຊເຄຫໍ ປວິສຕິ, ເອວໍ ປຣິຈເຍນ ວິຕກ຺ເກນ ວິນາປິ ອວິຕກ຺ກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອາໂຣຫຕິ. ປຣິຈເຍນາຕິ ຈ ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕວິຕກ຺ກຠາວນາສງ຺ຂາເຕນ ປຣິຈເຍນ. ວິຕກ຺ກສ຺ສ ຫິ ສນ຺ຕາເນ ອຠິຓ຺ຫໍ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ວເສນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓາຠິຣຸຫນໍ ຈິຣປຣິຈິຕໍ; ເຕນ ຕໍ ກທາຈິ ວິຕກ຺ເກນ ວິນາປິ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕເຕວ; ຍຖາ ຎາຓສຫຄຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສມ຺ມສນວເສນ ຈິຣປຣິຈິຕໍ ກທາຈິ ຎາຓຣຫິຕມ຺ປິ ສມ຺ມສນວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ; ຍຖາ ວາ ກິເລສສຫິຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕໍ ສພ຺ພໂສ ກິເລສຣຫິຕມ຺ປິ ປຣິຈເຍນ ກິເລສວາສນາວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ເອວໍ ສມ຺ປທມິທໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ວາຈໍ ສງ຺ຂໂຣຕີຕິ ວາຈໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ວຈີໂຆສຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂລກິຍວິຕກ຺ໂກ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສຈິຕ຺ຕສຫຄໂຕ ວາຈໍ ສງ຺ຂໂຣຕິ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຊນນໂຕ. ວຈີສງ຺ຂາໂຣຕ຺ເວວ ປນສ຺ສ ນາມໍ ໂຫຕິ ຣຸຬ຺ຫິໂຕ, ຕໍສມຕ຺ຖຕານິໂຣຘໂຕ ວາ ສມ຺ຠວໂຕ ປນ ສງ຺ຂາໂຣຕິ. ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປໍ ປຣິວາເຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕິວິເຘ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ເປ ກທາຈິ ກຕມໍ ປຣິວາເຣນ຺ຕີຕິ? ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ເອຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ນານາຈິຕ຺ເຕສຸ ລພ຺ຠນ຺ຕິ ນານາສມນ຺ນາຫາຣເຫຕຸກຕ຺ຕາ, ປຸພ຺ພຠາເຄເຍວ ຈ ເຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ. ຕີຓິ ນາມານິ ລຠຕິ ຕິວິຘສ຺ສປິ ປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທເນນ ສາຕິສຍໍ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ກິຈ຺ຈກຣຓໂຕ. ເອສ ນໂຍ ສມ຺ມາວາຈາທີສຸປິ.

໑໓໘. ວິຣມຕິ ເອຕາຍາຕິ ເວຣມຓີ ວິຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສາ ມຸສາວາທໂຕ ວິຣມຓສ຺ສ ກາຣຓຠາວໂຕ ເຈຕນາປິ ເວຣສ຺ສ ມຓນໂຕ ວິນາສນໂຕ ວິຣຕິປີຕິ ອາຫ – ‘‘ວິຣຕິປິ ເຈຕນາປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ອາຣກາ ຣມຕີຕິ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ເນຫິ ທູຣໂຕ ສມຸສ຺ສາເຣຕິ. ວິນາ ເຕຫິ ຣມຕີຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ເຕຫິ ວິນາ ຠວຕິ. ຕໂຕ ຕໂຕຕິ ທິຏ຺ເຐ ອທິຏ຺ຐວາທາທິໂຕ ມຸສາວາທາ. ວິເສສໂຕ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕ຺ຕາ ປຏິນິວຕ຺ຕາ ຫຸຕ຺ວາ.

໑໔໐. ຕິວິເຘນ ກຸຫນວຕ຺ຖຸນາຕິ ປຈ຺ຈຍປຏິເສວນ-ສາມນ຺ຕຊປ຺ປນ-ອິຣິຍາປຖປວຕ຺ຕນສງ຺ຂາເຕນ ປາປິຈ຺ຉຕາ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ ຕິວິເຘນ ກຸຫນວຕ຺ຖຸນາ. ເອຕາຍ ກຸຫນາຍ ກຣຓຠູຕາຍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ ນິມິຕ຺ຕໍ ສີລໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ອຕ຺ຕວິສຍລາຠເຫຕຸ ອກ຺ໂກສນຂຸໍສນວມ຺ຠນາທິວເສນ ປິສນໍ ຆຏ຺ຏນໍ ວິເຫຐນໍ ນິປ຺ເປໂສ. ອິໂຕ ລທ຺ຘໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ, ຕໂຕ ລທ຺ຘໍ ປຣສ຺ສ ທຕ຺ວາ ເອວໍ ລາເຠນ ລາຠໍ ນິຊິຄີໍສຕີຕິ ລາເຠນ ລາຠໍ ນິຊິຄີໍສນາ. ປາຬິຍໍ ອາຄໂຕ ກຸຫນາທິວເສນ ມິຈ຺ຉາອາຊີໂວ. ໂກ ປນ ໂສຕິ ອາຫ ‘‘ອາຊີວເຫຕູ’’ຕິອາທິ. ຕາສໍເຍວາຕິ ອວຘາຣຓໍ, ‘‘ອາຊີໂວ ກຸປ຺ປມາໂນ ກາຍວຈີທ຺ວາເຣສຸ ເອວ ກຸປ຺ປຕີ’’ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ.

໑໔໑. ສມ຺ມາ ປສຕ຺ຖາ ໂສຠນາ ນິຍ຺ຍານິກາ ທິຏ຺ຐິ ເອຕສ຺ສາຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ, ປຸຄ຺ຄໂລ. ຕສ຺ສ ປນ ຍສ຺ມາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ສຈ຺ຈາຠິສມຍສ຺ສ ນິພ຺ພານສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ອວສ຺ສໂຍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍໍ ຐິຕສ຺ສາ’’ຕິ. ປໂຫຕິ ຠວຕິ ຕາຍ ສເຫວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ປວຕ຺ຕຕິ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ ຍາຖາວໂຕ ຊານນຏ຺ເຐນ ສມ຺ມາຎາຓນ຺ຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ມຄ຺ຄສມາຘິມ຺ຫິ ຐິເຕ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ອາຫ – ‘‘ມຄ຺ຄສມ຺ມາສມາຘິມ຺ຫິ…ເປ… ສມ຺ມາຎາຓໍ ປໂຫຕີ’’ຕິອາທິ. ອິມິນາ ກິໍ ທສ຺ເສຕີຕິ? ຍຖາ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍໍ ຐິໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ, ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອວໍ ມຄ຺ຄຜລປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາເຓ ຐິໂຕ, ‘‘ສມ຺ມາຎາໂຓ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ຈ ມຄ຺ຄຜລສມ຺ມາສມາຘິປວຕ຺ຕິຍາ ປໂຫຕິ ສມ຺ມາຎາຓສ຺ສ ສມ຺ມາວິມຸຕ຺ຕິຍາ ປໂຫຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ຜລສມາຘິ ຕາວ ປວຕ຺ຕຕຸ, ມຄ຺ຄສມາຘິ ປນ ກຖນ຺ຕິ? ຕມ຺ປິ ອກຸປ຺ປຠາວຕາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕສມາຘິຠາວໂຕ ກິຈ຺ຈນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍາ ປວຕ຺ຕເຕວາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠຕິ. ຐເປຕ຺ວາ ອຏ຺ຐຜລງ຺ຄານີຕິ ຜລຠູຕານິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນິ ອຏ຺ຐງ຺ຄານິ, ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສ຺ສ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ປໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ວິສຸໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຐເປຕ຺ວາ. ສມ຺ມາຎາຓໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ ກຕ຺ວາຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ ສມ຺ມາຎາຓໍ ກຕ຺ວາ. ຜລໍ ກາຕຸນ຺ຕິ ຜລຘມ຺ມສຫຈຣິຕຕາຍ ວິປາກສຠາວຕາຍ ຈ ‘‘ຜລ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາເມ ຜລສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ສມ຺ມາວິມຸຕ຺ຕິໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ສລ຺ເລຂສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໘໓) ‘‘ຜລສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານິ ປນ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນິ ອຏ຺ຐງ຺ຄານິ ຐເປຕ຺ວາ ເສສຘມ຺ມາ ສມ຺ມາວິມຸຕ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ.

໑໔໒. ນິຊ຺ຊິຓ຺ຓາຕິ ນິຊ຺ຊີຣິຕາ, ວິທ຺ຘສ຺ຕາ ວິນາສິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຜລໍ ກຖິຕນ຺ຕິ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ນິຊ຺ຊິຓ຺ຓາ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ວາເຣນ ສາມຎ຺ຎຜລໍ ກຖິຕນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ນິຊ຺ຊີຣຓໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນິຊ຺ຊີຣຓໍ ປນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ, ມຊ຺ຌິມຠາຓກາ…ເປ… ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕຕິ ວທນ຺ຕິ. ທສ຺ສນຏ຺ເຐນາຕິ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາທິວເສນ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ທສ຺ສນຏ຺ເຐນ. ວິທິຕກຣຓຏ຺ເຐນາຕິ ປຈ຺ຈກ຺ເຂນ ຍຖາທິຏ຺ຐານໍ ມຄ຺ຄຜລານໍ ປາກຏກຣຓຏ຺ເຐນ. ຕທຘິມຸຕ຺ຕຏ຺ເຐນາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຍຖາສຈ຺ຉິກເຕ ນິພ຺ພາເນ ອຘິມຸຈ຺ຈນຠາເວນ.

ກຸສລປກ຺ຂາຕິ ອນວຊ຺ຊໂກຏ຺ຐາສາ. ມຫາວິປາກທາເນນາຕິ ມຫໂຕ ວິປຸລສ຺ສ ໂລກຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ສຸຂວິປາກສ຺ສ ເຈວ ກາຍິກາທິທຸກ຺ຂວິປາກສ຺ສ ຈ ທາເນນ.

ຍຖາ ມຫາວິປາກສ຺ສ ທາເນນ ມຫາຈຕ຺ຕາຣີສກໍ, ຕຖາ ພຫຸຕາຍປິ ມຫາຈຕ຺ຕາຣີສໂກຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ປນ ສຸຕ຺ເຕ ປຎ຺ຈ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໂຍ ກຖິຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ພຫຸອຕ຺ໂຖປິ ຫິ ມຫາ-ສທ຺ໂທ ໂຫຕິ ‘‘ມຫາຊໂນ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໖໕). ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຕ຺ຖຸເຠເທນ ທສ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຘມ຺ມາ ກຖິຕາ, ວຕ຺ຖຸເຠເທເນວ, ‘‘ອຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ທສ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຘມ຺ມາຕິ ວີສຕິ ໂຫຕິ. ຍຖາ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ປໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ມຄ຺ຄວເສນ ທສ ສມ຺ມຕ຺ຕຘມ຺ມາ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂຠູຕາ ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິສ຺ສ ມິຈ຺ຉາສງ຺ກປ຺ໂປ ປໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ອຕ຺ຖໂຕ ທສ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕຘມ຺ມາຕິ ວີສຕິ, ຕຖາ ຜລວເສນ ເຕສຸ ເອວໍ ວີສຕິ. ກຖໍ ວາເຣປິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທໂຍ ທສາຕິ ວີສຕິ? ເອວເມເຕ ທ຺ເວ ຈຕ຺ຕາຣີສການິ ປຸຣິເມນ ສທ຺ຘິໍ ຕໂຍ ຈຕ຺ຕາຣີສກາ ວິຠາວິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

໑໔໓. ປສໍສິຍສ຺ສ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກໍ ນິນ຺ທິຍໍ ປສໍສນ຺ໂຕປິ ອຕ຺ຖໂຕ ປສໍສິຍໍ ນິນ຺ທນ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕິ. ປສໍສິຍສ຺ສ ຄຸຓປຣິຘໍສນມຸເຂເນວ ຫິ ນິນ຺ທິຍສ຺ສ ປສໍສາຍ ປວຕ຺ຕນໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິນາມາຍໍ ໂສຠນາຕິ ວທນ຺ໂຕປິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໍ ຄຣຫຕິ ນາມາ’’ຕິອາທິ. ເອວມາທີຕິ ອາທິສທ຺ເທນ ‘‘ນຕ຺ຖິ ເຫຕຸ ນຕ຺ຖິ ປຈ຺ຈໂຍ ສຕ຺ຕານໍ ສໍກິເລສາຍາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໘; ມ. ນິ. ໒.໒໒໗) ເອວມາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ; ຕສ຺ມາ ເອວໍວາທິໂນຕິ ເອວໍ ເຫຕຸ ປຏິກ຺ເຂປວາທິໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂອກ຺ກນ຺ຕນິຍາມາຕິ ໂອຄາຬ຺ຫມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍາມາ. ເອວຣູປໍ ລທ຺ຘິໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິອາທີສຸ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ຈູຬປຸຓ຺ຓມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອທິໂສ ຫິ ‘‘ພຸທ຺ຘານມ຺ປິ ອເຕກິຈ຺ໂຉ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕສທິໂສ.

ອຕ຺ຕໂນ ນິນ຺ທາຠເຍນາຕິ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຎ຺ຈ ນາເມເຕ ຄຣຫນ຺ຕີ’’ອາທິນາ ອຸປຣິ ປເຣຫິ ວຕ຺ຕພ຺ພນິນ຺ທາຠເຍນ. ຆຏ຺ຏນຠເຍນາຕິ ຕຖາ ປເຣສໍ ອາສາທນາຠເຍນ. ສຫຘມ຺ເມນ ປເຣນ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຣິ ກາຕພ຺ພນິຄ຺ຄໂຫ ອຸປາຣມ຺ໂຠ, ຄຣຫໂຕ ປຣິຕ຺ຕາໂສ ອຸປາຣມ຺ຠຠຍໍ, ຕໍ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປວາທຠຍໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປວາທຠເຍນາ’’ຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ມຫາຈຕ຺ຕາຣີສກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໘. ອານາປານສ຺ສຕິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໔໔. ປຸພ຺ເພນາຕິ ນິສ຺ສກ຺ເກ ກຣຓວຈນໍ. ‘‘ອປຣໍ ວິເສສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິເສສວິສໂຍ ຈ ປຸພ຺ພສທ຺ໂທຕິ ອາຫ – ‘‘ສີລປຣິປູຣຓາທິໂຕ ປຸພ຺ພວິເສສໂຕ’’ຕິ.

໑໔໕. ອາຣທ຺ໂຘ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອາຣາຘິໂຕ. ຍທຕ຺ຖາຍ ສາສເນ ປພ຺ພຊ຺ຊາ, ວິເສສາປຕ຺ຕິ ຈ, ຕເທເວຕ຺ຖ ອປ຺ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ຕໍ ຌານວິປສ຺ສນານິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ອປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ອຣຫຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ. ໂກມຸທີຕິ ກຸມຸທວຕີ. ຕທາ ກິຣ ກຸມຸທານິ ສຸປຸປ຺ຜິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ກຸມຸທານໍ ອຕ຺ຖິຕາຍ ໂກມຸທີ’’ຕິ. ກຸມຸທານໍ ສມູໂຫ, ກຸມຸທານິ ເອວ ວາ ໂກມຸທາ, ເຕ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຖີຕິ ໂກມຸທີຕິ. ປວາຣຓສງ຺ຄຫນ຺ຕິ ມຫາປວາຣຓໍ ອກຕ຺ວາ ອາຄມນີຍສງ຺ຄຫຓໍ.

ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສກສ຺ສາຕິ ອາຣຠິຕວິປສ຺ສນສ຺ສ, ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ວິປສ຺ສິສ຺ສ. ຠິກ຺ຂູ ອິຘ ໂອສຣິສ຺ສນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຖວສ຺ສາ ປວາຣິຕປວາຣຓາ ‘‘ຠຄວນ຺ຕໍ ວນ຺ທິສ຺ສາມ, ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ໂສເຘສ຺ສາມ, ຍຖາລທ຺ຘໍ ວິເສສຎ຺ຈ ປເວທິສ຺ສາມາ’’ຕິ ອຊ຺ຌາສເຍນ. ອິເມ ຠິກ຺ຂູຕິ ອິເມ ຕຣຸຓສມຖວິປສ຺ສນາ ຠິກ຺ຂູ. ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສນ຺ຕິ ເສນາສນສປ຺ປາຍາທິອລາເຠນ. ອປລິພຸທ຺ຘນ຺ຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ອນຸປທ຺ທຸຕໍ. ເສນາສນໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ລຠນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕວສ຺ສຠາວໂຕ. ເອກສ຺ສ ທິນ຺ໂນປິ ສພ຺ເພສໍ ທິນ຺ໂນເຍວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສຸຕສຸຕຏ຺ຐາເນເຍວ ເອກມາສໍ ວສິຕ຺ວາ ໂອສຣິໍສຸ.

໑໔໖. ອລນ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ, ໂອປາຍິກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ‘‘ອລເມວ ນິພ຺ພິນ຺ທິຕຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໒໗໒; ສໍ. ນິ. ໒.໑໒໔, ໑໒໘, ໑໓໔, ໑໔໓) ວິຍ. ປຸຏພທ຺ຘໍ ປຣິຫຣິຕ຺ວາ ອສິຕໍ ປຸໂຏສໍ ອ-ກາຣສ຺ສ ໂອ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ປາເຖຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ.

໑໔໗. ວິປສ຺ສນາ ກຖິຕາຕິ ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາມຸເຂເນວ ວິປສ຺ສນາຠາວນາ ກຖິຕາ. ນ ຫິ ເກວລາຍ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາຍ ວິປສ຺ສນາກິຈ຺ຈໍ ສມິຊ຺ຌຕິ. ພຫູ ຠິກ຺ຂູ ເຕ ຈ ວິຕ຺ຖາຣຣຸຈິກາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ.