໔. ສາມຄາມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໑. ທ຺ເວຘິກຊາຕາຕິ ຊາຕທ຺ເວຘິກາ ສຎ຺ຊາຕເຠທາ. ທ຺ເວຊ຺ຌຊາຕາຕິ ທຸວິຘຠາວໍ ປຕ຺ຕາ. ຠຓ຺ຑນ຺ຕິ ປຣິຠາສນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ຠຓ຺ຑນໍ, ວິຣຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕຕາ. ຕນ຺ຕິ ຠຓ຺ຑນໍ. ຘມ຺ມວິນຍນ຺ຕິ ປາວຈນໍ. ວິຕຸຊ຺ຊນ຺ຕາ ມຸຂສຕ຺ຕີຫິ. ສຫິຕໍ ເມຕິ ມຍ຺ຫໍ ວຈນໍ ສຫິຕໍ ສິລິຏ຺ຐໍ ປຸພ຺ພາປຣສມ຺ພນ຺ຘໍ ອຕ຺ຖຍຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຖສໍຫິຕ’’ນ຺ຕິ. ອຘິຈິຓ຺ຓນ຺ຕິ ອາຈິຓ຺ຓໍ. ວິປຣາວຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິໂຣຘທສ຺ສນວເສນ ປຣາວຕ຺ຕິຕໍ, ປຣາວຕ຺ຕໍ ທູສິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ – ‘‘ຈິຣກາລວເສນ…ເປ… ນິວຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ປຣິເຍສມາໂນ ຈຣ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສິກ຺ຂາຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສເຈ ສກ຺ໂກສິ, ອິທານິເມວ ມຍາ ເວຐິຕໂທສໍ ນິພ຺ເພເຐຫິ. ມຣຓເມວາຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎຆາຕວເສນ ມຣຓເມວ.

ນາຏປຸຕ຺ຕສ຺ສ ອິເມຕິ ນາຏປຸຕ຺ຕິຍາ. ເຕ ປນ ຕສ຺ສ ສິສ຺ສາຕິ ອາຫ ‘‘ອນ຺ເຕວາສິເກສູ’’ຕິ. ປຸຣິມປຏິປຕ຺ຕິໂຕ ປຏິນິວຕ຺ຕນໍ ປຏິວານໍ, ຕໍ ຣູປໍ ສຠາໂວ ເອເຕສນ຺ຕິ ປຏິວານຣູປາ. ເຕນາຫ ‘‘ນິວຕ຺ຕນສຠາວາ’’ຕິ. ກຖນໍ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອາຈິກ຺ຂນໍ. ປເວທນໍ ຕສ຺ສ ເຫຕຸທາຫຣຓານິ ອາຫຣິຕ຺ວາ ໂພຘນໍ. ນ ອຸປສມາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ ອນຸປສມສໍວຕ຺ຕນໍ, ຕເທວ ອນຸປສມສໍວຕ຺ຕນິກໍ, ຕສ຺ມິໍ. ສມຸສ຺ສິຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ປຕິຏ຺ຐາເຫຕຸຠາວໂຕ ຖູປໍ ປຕິຏ຺ຐາຕິ ອາຫ – ‘‘ຠິນ຺ນຖູເປຕິ ຠິນ຺ນປຕິຏ຺ເຐ’’ຕິ. ຖູໂປຕິ ວາ ຘມ຺ມສ຺ສ ນິຍ຺ຍານຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ, ອຎ຺ຎຘມ຺ເມ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ສມຸສ຺ສິຕຏ຺ເຐນ. ໂສ ນິຄຓ຺ຐສ຺ສ ສມເຍ ເກຫິຈິ ອຠິນ຺ນສມ຺ມໂຕປິ ຠິນ຺ໂນ ວິນຏ຺ໂຐເຍວ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອຠາວໂຕຕິ ຠິນ຺ນຖູໂປ. ໂສ ເອວ ນິຍ຺ຍານຠາໂວ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຕ ມຸຈ຺ຈິຕຸກາມານໍ ປຏິສຣຓໍ, ຕໍ ເອຕ຺ຖ ນຕ຺ຖີຕິ ອປ຺ປຏິສຣໂຓ, ຕສ຺ມິໍ ຠິນ຺ນຖູເປ ອປ຺ປຏິສຣເຓຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອາຈຣິຍປ຺ປມາຓນ຺ຕິ ອາຈຣິຍມຸຏ຺ຐິ ຫຸຕ຺ວາ ປມາຓຠູຕໍ. ນານານີຫາເຣນາຕິ ນານາກາເຣນ. ‘‘ວິວາໂທ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ສຕ຺ຖາ ຫິ…ເປ… ອວິວາທກາຣຓໍ ກຕ຺ວາວ ປຣິນິພ຺ພາຍີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ຠຄວຕາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຕິຏ຺ຐາ ຈ ອວສ຺ສໂຍ ຈ, ‘‘ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ອຍໍ ວິນໂຍ ອິທໍ ສຕ຺ຖຸສາສນ’’ນ຺ຕິ ວິນິຈ຺ຉຍເນ ມຫາປເທສາ, ປຎ຺ຫພ຺ຍາກຣຓານິ ຈ, ຍສ຺ມາ ເຕສຸ ປຕິຏ຺ຐາຍ ເຕ ອວສ຺ສາຍ ຘມ຺ມວິນຍຘຣາ ຈ ນິຈ຺ຉຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕມຫາປເທສໂຕ ວິນເຍ ເກນຈິ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ອຕ຺ໂຖ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຎ຺ຫພ຺ຍາກຣຓານໍ ວເສນ ສຸວິນິຈ຺ຉິຕຣູໂປ, ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມວິນໂຍ ອິຘ ສຕ຺ຖຸ ກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ສກ຺ໂກຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ເຕເນວາ’’ຕິອາທິ, ຕສ຺ມາ ອຸຬາຣາຍ ເທສນາຍ ຠາຊນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໔໒. ປຏິປວິຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ ອາຫຣິຕພ຺ພໂຕ, ສຈ຺ຈໍ ກາຣິຕພ຺ພໂຕ ປາຠຕໍ ມູລນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ກຖາປາຠຕ’’ນ຺ຕິ, ຘມ຺ມກຖາຍ ມູລກາຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຍສໍ ວເສນ ວິວາໂທ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ເຕເຍວ ອຘມ຺ມວາທິໂນ, ເຕສໍ ຕາວ ໂສ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕຕຸ, ຕໂຕ ອຎ຺ເຎສໍ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ກຖນ຺ຕິ, ໂຈທນາ ປຣມ຺ປຣາຍ ສໍກິເລສວຕ຺ຖຸຠາວໂຕຕິ ປຣິຫາໂຣ. ເຕນາຫ – ‘‘ໂກສມ຺ພກກ຺ຂນ຺ຘເກ ວິຍາ’’ຕິອາທິ.

໔໓. ອຠິຎ຺ຎາ ເທສິຕາຕິ ອຠິວິສິຏ຺ຐາຍ ປຎ຺ຎາຍ ຊານິຕ຺ວາ ໂພຘິຕາ. ປຕິສ຺ສຍມານຣູປາຕິ ອປທິສ຺ສ ປຕິສ຺ສຍມານາ ຄຣຸກວເສນ ນິສ຺ສຍມານສຠາວາ. ເຕນາຫ – ‘‘ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫຣນ຺ຕີ’’ຕິ, ຄຣຸຕຣໍ ນິສ຺ສຍໍ ກຕ຺ວາ ວິຫຣນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິວາເຣ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານີຕິ, ‘‘ອາຊີວເຫຕຸ ອາຊີວກາຣຓາ’’ຕິ, ເອວໍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ປຣິວາຣປາຬິຍໍ (ປຣິ. ໓໓໖) ອາສງ຺ກຣວເສນ ຐປິຕານິ. ‘‘ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິມໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໙, ໔໒, ໔໓) ວິຠງ຺ຄປາຐວເສເນວ ຫິ ຕານິ ຠຄວຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ. ຕານິ ຐເປຕ຺ວາ ເສສານິ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານິ ອຘິປາຕິໂມກ຺ຂໍ ນາມາຕິ, ອິທໍ ໂຄພລີພທ຺ທຎາເຍນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ເຕສມ຺ປິ ອຘິປາຕິໂມກ຺ຂຠາວໂຕ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ນໂຍຕິ ຕສ຺ມິໍ ສຸປ຺ປຊຫນາຍ ອປ຺ປມຕ຺ຕກຠາເວ ອຍໍ ວກ຺ຂມາໂນ. ຕານີຕິ ປຓີຕໂຠຊນານິ. ໂຍ ໂກຈີຕິ ຠິກ຺ຂຸ ວາ ຠິກ຺ຂຸນີ ວາ. ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸກນ຺ຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ທຸກ຺ກຏາປຕ຺ຕິວຕ຺ຖຸກໍ. ເຕນາຕິ ສຸປ຺ປຊຫນຠາເວນ ມູລາປຕ຺ຕິວີຕິກ຺ກມສ຺ສ ອຓຸມຕ຺ຕຕາຍ.

ປຸພ຺ພຠາຄມຄ຺ຄນ຺ຕິ ໂລກິຍມຄ຺ຄໍ. ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ປຸພ຺ພຠາຄມຄ຺ຄໍ ນິສ຺ສາຍ ວິວາທຸປ຺ປາເທ. ໂອຠາສຎາຓນ຺ຕິ ໂອຠາສສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕໍ ຎາຓໍ. ຕຕ຺ຖ ປນ ໂສ ມຄ຺ຄສຎ຺ຎິຠາເວນ ມຄ຺ໂຄ ຈ ຈຕຸພ຺ພິໂຘຕິ ສຸຕຕ຺ຕາ, ‘‘ປຏ຺ຐມມຄ຺ໂຄ ນາມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອວນ຺ຕິ ເອວໍ ອສນ຺ທິທ຺ຘໍ ອປຣິສງ຺ກິຕໍ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກເຖຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ.

ເຈຕິຍໍ ນ ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ກຕໍ ຖູປໍ ວທຕິ. ນິນ຺ທິເຍ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາເວ ຐິຕໍ ປາສໍສໍ ອຣິຍຠາວໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຕໍ ມິຈ຺ຉາລທ຺ຘິໍ ອຠິນິວິສ຺ສ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ໂວຫຣຓໂຕ ສຄ຺ໂຄປິ ມຄ຺ໂຄປິ ວາຣິໂຕເຍວາຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ໂຍ ນິນ຺ທິຍໍ ປສໍສຕິ, ຕໍ ວາ ນິນ຺ທຕິ ໂຍ ປສໍສິໂຍ;

ວິຈິນາຕິ ມຸເຂນ ໂສ ກລິໍ, ກລິນາ ເຕນ ສຸຂໍ ນ ວິນ຺ທຕີ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໖໖໓; ສໍ. ນິ. ໑.໑໘໐-໑໘໑; ອ. ນິ. ໔.໓; ເນຕ຺ຕິ. ໙໒);

‘‘ຂເຓເນວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິຕຸໍ ສມຕ຺ຖກມ຺ມຏ຺ຐານກຖໍ ອາຈິກ຺ຂິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຫິ ອິມິນາ ຕຕ຺ຖ ໂກຫຎ຺ຎມ຺ປິ ທິສ຺ສຕິ; ອິຕເຣສຸ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ອຸປ຺ປາເຏຕ຺ວາຕິ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ. ‘‘ອຖ ເຕ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິ ເສສໍ ນາມ. ‘‘ອມຕໍ ເຕ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ, ເຍ ກາຍຄຕາສຕິໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໖໐໐) ວຈນໍ ທຸຄ຺ຄຫິຕໍ ຄຓ຺ຫາເປຕ຺ວາ, ‘‘ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂວ ອມຕໍ ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ ນາມ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອາຫ.

໔໔. ເອວນ຺ຕິ ອາກາຣລກ຺ຂຓເມຕໍ, ນ ອາກາຣນິຍມນໍ. ເຕນ ອິມິນາວ ກາຣເຓນ ຈ ໂຍ ວິວາໂທ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຄຣຸສ຺ມິໍ ຄຣູຕິ ປວຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຄຣຸວິສຍຕ຺ຕາ ຕໍສຫຈຣິຕຕ຺ຕາ ຄຣຸ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ຄາຣວໍ, ຄຣຸກຣຓໍ, ຕໍ ເອຕ຺ຖ ນຕ຺ຖີຕິ ອຄາຣໂວ. ເຕນາຫ ‘‘ຄາຣວວິຣຫິໂຕ’’ຕິ. ຄຣຸສ຺ສ ຄາຣວວເສນ ປຕິສ຺ສຍນໍ ປຕິສ຺ໂສຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ນີຈວຸຕ຺ຕິຕາ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອປ຺ປຕິສ຺ໂສຕິ ອາຫ – ‘‘ອປ຺ປຕິສ຺ສໂຍ ອນີຈວຸຕ຺ຕີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຍຖາຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ສຕ຺ຖຣິ ອຄາຣໂວ ນາມ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ເອຕ຺ຖ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕີສຸກາເລສຸ ອຸປຏ຺ຐານໍ ນ ຍາຕີຕິອາທິ ສມຸທາຍກິຕ຺ຕນອນວເສສທສ຺ສນໍ, ອວຍວໂຕ ປນ ອຄາຣວສິທ຺ຘິ ຍຖາ ຕໍ ສາມຎ຺ຎໂຕ ສິກ຺ຂາປທສມາທານໍ ຕພ຺ພິເສໂສ ເຠໂທ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ.

ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອາທຣວເສນ ນ ຄຈ຺ຉຕິ. ສງ຺ເຆ ກໂຕເຍວ ໂຫຕິ ສງ຺ຆປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ, ຍຖາ ສງ຺ຆໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ທິນ຺ນໍ ເອເກນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ທິນ຺ນເມວ ໂຫຕິ. ອປຣິປູຣຍມາໂນວ ສິກ຺ຂາຍ ອຄາຣໂວ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ສິກ຺ຂາຍ ນ ປຣິປູຣກາຣີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໑໓໕). ອຕ຺ຕໂນ ປຣິສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ວິວາທມູລໍ ວິເສສໂຕ ອຕ຺ຕນາ ວູປສເມຕພ຺ພໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ອນຕ຺ຖາວຫໂຕ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕ’’ນ຺ຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອສ ນໂຍ ພຫິທ຺ຘາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ.

໔໖. ຉຐານານີຕິ ຉມູລານິ. ຍຖາ ສມນວເສນ ສມຖານໍ ວິວາທາທີສຸ ອຘິກຕ຺ຕຸຠາໂວ, ເອວໍ ວິວາທາທີນໍ ເຕຫິ ອຘິກຕ຺ຕພ຺ພຕາປີຕິ ອາຫ – ‘‘ວູປສມນຕ຺ຖາຍ…ເປ… ອຘິກຣຓານີ’’ຕິ. ເຕນ ອຘິກຣຓສທ຺ທສ຺ສ ກມ຺ມຕ຺ຖຕໍ ອາຫ. ສມຖາ ວາ ສມນວເສນ ອຘິກຣີຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຘິກຣຓານິ, ວິວາທາທໂຍ.

ວິວາໂທ ອຸປ຺ປນ຺ນມຕ຺ໂຕວ ຫຸຕ຺ວາ ປຣໂຕ ກກ຺ຂຬຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ຕນໂຕ ຍໍ ວຕ຺ຖຸໍ ນິສ຺ສາຍ ປຐມໍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ວິວາທານຸສາເຣນ ມູລກໍ ວິຍ ອນຸພນ຺ຘໂຣໂຄ ຕເມວ ຕທຎ຺ຎໍ ວາ ວຕ຺ຖຸໍ ກຕ຺ວາ ປວຑ຺ຒນ຺ໂຕ ວິວາທາຘິກຣຓໍ ປຕ຺ວາ ອຸປຣິ ວຑ຺ຒຕິ ນາມ, ອນຸວາທາປຕ຺ຕິກິຈ຺ຈາຘິກຣຓໍ ປຕ຺ວາ ວິວາທສ຺ສ ຈ ວຑ຺ຒນໍ ປາກຏເມວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ອຘິກຣຓານິ ປຕ຺ວາ ອຸປຣິ ວຑ຺ຒນ຺ໂຕ ໂສ ວິວາໂທ’’ຕິ. ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນານນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໓.໓໓໑) ອຸຏ຺ຐິຕານໍ ອຸຏ຺ຐິຕານໍ. ສມຖຕ຺ຖນ຺ຕິ ສມນຕ຺ຖໍ.

ອຏ຺ຐາຣສຫິ ວຕ຺ຖູຫີຕິ ລກ຺ຂຓວຈນເມຕໍ ຍຖາ ‘‘ຍທິ ເມ ພ຺ຍາຘີ ທາເຫຍ຺ຍຸໍ. ທາຕພ຺ພມິທໂມສຘ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ຏີ. ໒.໓.໓໙-໔໒; ກງ຺ຂາ. ອຠິ. ຏີ. ອຘິກຣຓສມຖວຓ຺ຓນາ), ຕສ຺ມາ ເຕສຸ ອຎ຺ຎຕເຣນ ວິວທນ຺ຕາ, ‘‘ອຏ຺ຐາຣສຫິ ວຕ຺ຖູຫິ ວິວທນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຸປວທນາຕິ ອກ຺ໂກໂສ. ໂຈທນາຕິ ອນຸໂຍໂຄ.

ອຘິກຣຓສ຺ສ ສມ຺ມຸຂາວ ວິນຍນໂຕ ສມ຺ມຸຂາວິນໂຍ. ສນ຺ນິປຕິຕປຣິສາຍ ຘມ຺ມວາທີນໍ ເຍຠຸຍ຺ຍຕາຍ ເຍຠຸຍ຺ຍສິກກມ຺ມສ຺ສ ກຣຓໍ ເຍຠຸຍ຺ຍສິກາ. ກາຣກສງ຺ຆສ຺ສ ສາມຄ຺ຄິວເສນ ສມ຺ມຸຂີຠາໂວ, ນ ຍຖາ ຕຖາ ກາຣກປຸຄ຺ຄລານໍ ສມ຺ມຸຂຕາມຕ຺ຕໍ. ຠູຕຕາຕິ ຕຈ຺ຉຕາ. ສຈ຺ຈປຣິຍາໂຍ ຫິ ອິຘ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ‘‘ຘມ຺ມວາທີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໙) ວິຍ. ວິເນຕິ ເອເຕນາຕິ ວິນໂຍ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຘິກຣຓສ຺ສ ວູປສມາຍ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕວິຘິ, ຕສ຺ສ ວິນຍສ຺ສ ສມ຺ມຸຂຕາ ວິນຍສມ຺ມຸຂຕາ. ວິວາທວຕ຺ຖຸສງ຺ຂາເຕ ອຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ ອຕ຺ຖປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ, ເຕສໍ ອຕ຺ຖປຈ຺ຈຕ຺ຖິການໍ. ສງ຺ຆສມ຺ມຸຂຕາ ປຣິຫາຍຕິ ສມ຺ມຕປຸຄ຺ຄເລເຫວ ວູປສມນໂຕ.

ນນ຺ຕິ ວິວາທາຘິກຣຓໍ. ‘‘ນ ຉນ຺ທາຄຕິໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິອາທິນາ (ປຣິ. ໓໘໓) ວຸຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຈງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕໍ. ຄຸຬ຺ຫກາທີສຸ ອລຊ຺ຊຸສ຺ສນ຺ນາຍ ປຣິສາຍ ຄຸຬ຺ຫໂກ ສລາກຄ຺ຄາໂຫ ກາຕພ຺ໂພ; ລຊ຺ຊຸສ຺ສນ຺ນາຍ ວິວຏໂກ, ພາລຸສ຺ສນ຺ນາຍ ສກຓ຺ຓຊປ຺ປໂກ. ຍສ຺ສາ ກິຣິຍາຍ ຘມ຺ມວາທິໂນ ພຫຸຕຣາ, ສາ ເຍຠຸຍ຺ຍສິກາຕິ ອາຫ – ‘‘ຘມ຺ມວາທີນໍ ເຍຠຸຍ຺ຍຕາຍາ’’ຕິອາທິ.

ເອວໍ ວິນິຈ຺ຉິຕນ຺ຕິ ອາປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ໂຣປນວເສນ ວິນິຈ຺ຉິຕໍ, ປຏິກມ຺ມໍ ປນ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓສມເຖ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ນ ສມຓສາຣຸປ຺ປໍ ອສ຺ສາມຓກໍ, ສມເຓຫິ ອກາຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມິໍ. ອຊ຺ຌາຈາເຣ ວີຕິກ຺ກເມສຕິ. ປຏິຈຣໂຕຕິ ປຏິຈ຺ຉາເທນ຺ຕສ຺ສ. ປາປຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ປາປິໂຍ, ປຸຄ຺ຄໂລ, ຕສ຺ສ ກາຕພ຺ພກມ຺ມໍ ຕສ຺ສປາປິຍສິກໍ.

ສມ຺ມຸຂາວິນເຍເນວ ວູປສໂມ ນຕ຺ຖິ ປຏິຎ຺ຎາຍ, ຕຖາຣູປາຍ ຂນ຺ຕິຍາ ວາ ວິນາ ອວູປສມນໂຕ. ເອຕ຺ຖາຕິ ອາປຕ຺ຕິເທສນາຍໍ. ປຏິຎ຺ຎາເຕ ອາປນ຺ນຠາວາທິເກ ກຣຓກິຣິຍາ, ‘‘ອາຍຕິໍ ສໍວເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ, ປຣິວາສທານາທິວເສນ ຈ ປວຕ຺ຕໍ ວຈີກມ຺ມໍ ປຏິຎ຺ຎາຕກຣຓໍ.

ຍຖານຸຣູປນ຺ຕິ ‘‘ທ຺ວີຫິ ຈຕູຫິ ຕິຫິ ເອເກນາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຍຖານຸຣູປໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ, ເອຕສ຺ມິໍ ວາ ສມຖວິຈາເຣ. ວິນິຈ຺ຉຍນໂຍຕິ ວິນິຈ຺ຉເຍ ນຍມຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນາ’’ຕິອາທິ.

໔໗. ສງ຺ເຂປໂຕວ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ສມຖກ຺ຂນ຺ຘເກ ວິຍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ. ຕຖາຕິ ອິມິນາ ‘‘ຘມ຺ມາ’’ຕິ ປທໍ ອາກຑ຺ຒຕິ, ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ, ເອວມາທິນາ ອິມິນາ ປກາເຣນາຕິ ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມານໍ ເອກນ຺ຕານວຊ຺ຊຠາວໂຕ ນຕ຺ຖິ ອຘມ຺ມຠາໂວ, ຠຄວໂຕ ເທສິຕາກາຣໍ ຫາເປຕ຺ວາ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ວາ ກຖນໍ ຍຖາຘມ຺ມໍ ອກຕນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ອຘມ຺ມຠາໂວຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ຕໂຍ ສຕິປຏ຺ຐານາ’’ຕິອາທິ.

ນິຍ຺ຍານິກນ຺ຕິ ສປາຏິຫີຣໍ ອປ຺ປຏິວານໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕເຖວາຕິ ອິມິນາ ‘‘ເອວໍ ອມ຺ຫາກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອາກຑ຺ຒຕິ. ຠູເຕນ…ເປ… ກາຕພ຺ພກມ຺ມໍ ຘມ຺ໂມ ນາມ ຍຖາຘມ຺ມໍ ກຣຓໂຕ, ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາຍໂຕ ອິໂຕ ປຣໍ ອຘມ຺ໂມ. ອຍໍ ວິນໂຍ ນາມ ຣາຄາທີນໍ ສໍວຣຓໂຕ ປຫານໂຕ ປຏິສງ຺ຂານໂຕ ຈ. ອຍໍ ອວິນໂຍ ນາມ ຣາຄາທີນໍ ອວິນຍນໂຕ. ອຍໍ ວິນໂຍ ນາມ ຍຖາວິນຍກຣຓໂຕ, ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອິຕໂຣ ອວິນໂຍ. ວຕ຺ຖຸສມ຺ປຕ຺ຕິອາທິນາ ເອວ ສພ຺ເພສໍ ວິນຍກມ຺ມານໍ ອກຸປ຺ປຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ວຕ຺ຖຸສມ຺ປຕ຺ຕິ…ເປ… ອຍໍ ວິນໂຍ ນາມາ’’ຕິ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອວິນໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ວຕ຺ຖຸວິປຕ຺ຕີ’’ຕິອາທິ.

ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ນຍນຏ຺ເຐນ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ຘມ຺ໂມ ເອວ ເນຕ຺ຕິ, ຕໂຕ ເອວ ສຕ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ຣຊ຺ຊຸ ອສິຖິລປວຕ຺ຕິເຫຕຸຕາຍ ຘມ຺ມຣຊ຺ຊູຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິຍາເຍນ ຕາວ ທສ ກຸສລກມ຺ມປຖາ ຘມ຺ໂມຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ. ສາ ເອວ ວາ ໂຫຕຸ ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິ, ໂຍ ອິຘ ອິມິສ຺ສາ ວຓ຺ຓນາຍ, ‘‘ຉຕ຺ຕິໍສ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ຘມ຺ເມນ ຈ ວິນເຍນ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ເອວ ວາ ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິ ໂຫຕູຕິ ອາເນຕ຺ວາ ໂຍຊນາ. ຕາຍ ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິຍາ ສເມຕິ ຕາຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິຍາ ສໍສນ຺ທຕິ, ເອກລກ຺ຂຓເມວ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ວິວາທວຕ຺ຖຸຠູໂຕ ຘມ຺ໂມ ເຈ ‘‘ຘມ຺ໂມ’’ຕິ, ອຘມ຺ໂມ ເຈ ‘‘ອຘມ຺ໂມ’’ຕິ, ວິນໂຍ ເຈ ‘‘ວິນໂຍ’’ຕິ, ອວິນໂຍ ເຈ ‘‘ອວິນໂຍ’’ຕິ ນິຈ຺ຉິນນ຺ເຕນ ເອກຈ຺ຈານໍ ວິວາທາຘິກຣຓເມວ ທສ຺ສິຕໍ ຕສ຺ສ ວູປສມຘມ຺ມານໍ ອປຣິໂຍສາປິຕຕ຺ຕາ.

໔໘. ຕໍ ປເນຕນ຺ຕິ ວິວາທາຘິກຣຓໍ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ວາເຣ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ປຕ຺ເຕປິ. ທ຺ວີຫີຕິ ຍສ຺ມິໍ ອາວາເສ ວິວາທາຘິກຣຓໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຕຕ຺ຖ ວາສີຫິ ທ຺ວີຫິປິ ຠິກ຺ຂູຫິ ອຕິເຣກຕຣາ.

໔໙. ຂນ຺ຘສາມນ຺ຕນ຺ຕິ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘຠາເວນ ສມີປໍ. ອາປຕ຺ຕິສາມນ຺ຕໍ ນາມ ປຸພ຺ພຠາຄາ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພອາປຕ຺ຕິ. ເມຖຸນຣາຄວເສນ ກາຍສໍສຄ຺ເຄ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ ວຕ຺ຖູຕິ ອາຫ – ‘‘ປຐມປາຣາຊິກສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາເຄ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ. ເສສານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ປາຣາຊິການໍ ປຸພ຺ພຠາເຄ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍເມວ.

໕໐. ປຣິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອຸປກ຺ກມິຕ຺ວາ. ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ ທສ຺ສິຕໍ ຕຕ຺ເຖວ ວິເສສໂຕ ປຏິຎ຺ຎາຍ ກາເຣຕພ຺ພຕາຍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ.

໕໒. ກມ຺ມສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ທສ຺ສິຕໍ ນ ສມໂຖຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນນຸ ຈາຍໍ ສມຖາຘິກາໂຣຕິ? ສຈ຺ຈໍ, ສມຖສ຺ສ ປນ ກາຣເຓ ທສ຺ສິເຕ ສມໂຖ ທສ຺ສິໂຕວ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວຣູປສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໕໓. ອິທໍ ກມ຺ມນ຺ຕິ ‘‘ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ຠຓ຺ຑນຊາຕານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕກມ຺ມໍ. ຕິຓວຕ຺ຖາຣກສທິສຕ຺ຕາຕິ ຕໍສທິສຕາຍ ຕພ຺ໂພຫາໂຣຕິ ທສ຺ເສຕິ ຍຖາ – ‘‘ເອສ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ອາກາຣມຕ຺ຕເມວ ຕິຓວຕ຺ຖາຣກກມ຺ມໍ ນາມ, ນ ປນ ຕສ຺ສ ສພ຺ພໂສ ກຣຓວິຘານໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຂນ຺ຘເກ’’ຕິອາທິ. ຄິຫີນໍ ຫີເນນ ຂຸໍສນວມ຺ຠນໍ ຍຖາ ‘‘ຕິລສໍຄຸຬິກາ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ຘມ຺ມິກປຏິສ຺ສເວສຸ ວິສໍວາທນວເສນ ອາປນ຺ນາ ອາປຕ຺ຕິ. ອສ຺ສາຕິ ກິຈ຺ຈາຘິກຣຓສ຺ສ. ສມ຺ມຸຂາວິນເຍເນວ ວູປສໂມ ສງ຺ຆສມ຺ມຸຂຕາທິນາວ ວູປສມນໂຕ.

໕໔. ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍວຈນໂຕ ໂກສມ຺ພິຍສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໑.໔໙໒) ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ກຖິຕາ, ອິຘ ປນ ‘‘ທິຏ຺ຐິສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕິ’’ຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປາປກມ຺ມສ຺ສ ອປ຺ປຕາ ມຫນ຺ຕຕາ ສາວຊ຺ຊຠາວສ຺ສ ມຸທຸຕິກ຺ຂຠາເວນ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ອາຫ ‘‘ອຓຸນ຺ຕິ ອປ຺ປສາວຊ຺ຊໍ. ຖູລນ຺ຕິ ມຫາສາວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ສາມຄາມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.