໑. ເທວທຫວຄ຺ໂຄ

໑. ເທວທຫສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑. ທິພ຺ພນ຺ຕິ ກາມຄຸເຓຫິ ກີຬນ຺ຕິ, ລຬນ຺ຕິ, ເຕສຸ ວາ ວິຫຣນ຺ຕິ, ວິຊຍສມຕ຺ຖຕາໂຍເຄນ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິເກ ວິເຊຕຸໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ; ອິສ຺ສຣິຍຏ຺ຐານາທິສກ຺ກາຣທານຄ຺ຄຫຓໍ ຕໍຕໍອຕ຺ຖານຸສາສນຎ຺ຈ ກໂຣນ຺ຕາ ໂວຫຣນ຺ຕິ, ປຸຎ຺ຎານຸຠາວປ຺ປຕ຺ຕາຍ ຊຸຕິຍາ ໂຊເຕນ຺ຕິ ວາຕິ ເທວາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ຣາຊາໂນ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ຈຕູຫິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູຫິ ຊນໍ ຣຎ຺ຊຍນ຺ຕາ ສຍໍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ວິເສເສຫິ ຣາຊນ຺ຕິ ທິພ຺ພນ຺ຕິ ໂສຠນ຺ຕີຕິ ຈ, ‘‘ຣາຊາໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ນິຄມເທເສ. ສາຕິ ໂປກ຺ຂຣຓີ. ຕນ຺ຕິ ຕໍ, ‘‘ເທວທຫ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາມໍ ໂປກ຺ຂຣຓິໍ ອຸປາທາຍ, ຕສ຺ສ ອທູຣຠວຕ຺ຕາຕິ ເກຈິ. ສພ຺ພໍ ສຸຂາທິເຠທໍ ເວທຍິຕໍ. ປຸພ຺ເພຕິ ປຸຣິມຊາຕິຍໍ. ກຕກມ຺ມປຈ຺ຈຍາຕິ ກຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ ຊາຕໍ ກມ຺ມໍ ປຏິຈ຺ຈ. ເຕນ ສພ຺ພາປິ ເວທນາ ກມ຺ມຜລຠູຕາ ເອວ ອນຸຠວິຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິມິນາ’’ຕິອາທິ. ອນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ, ‘‘ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອເກ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ເອວໍວາທິໂນ’’ຕິ ເອວໍ ອິເມ ນາມາຕິ ອວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ. ນິຍເມຕ຺ວາຕິ, ‘‘ເອວໍວາທິໂນ, ຠິກ຺ຂເວ, ນິຄຓ຺ຐາ’’ຕິ ເອວໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ.

ກລິສາສນນ຺ຕິ ປຣາຊຍໍ. ກລີຕິ ຫິ ອນຕ຺ໂຖ ວຸຈ຺ຈຕິ, ກລີຕິ ສສຕິ ວິປ຺ຜຣຕີຕິ ກລິສາສນໍ, ປຣາຊໂຍ. ກລີຕິ ວາ ໂກຘມານາທິກິເລສຊາຕິ, ຕາຍ ປນ ອຍຸຕ຺ຕວາທິຕາ ກລິສາສນໍ. ຕໍ ອາໂຣເປຕຸກາໂມ ວິຠາເວຕຸກາໂມ. ເຍ ກມ຺ມໍ ກຕໍ ອກຕໍ ວາຕິ ນ ຊານນ຺ຕິ, ເຕ ກຖໍ ຕໍ ເອທິສນ຺ຕິ ຊານິສ຺ສນ຺ຕິ. ເຍ ຈ ກມ຺ມໍ ປເຠທໂຕ ນ ຊານນ຺ຕິ, ເຕ ກຖໍ ຕສ຺ສ ວິປາກໍ ຊານິສ຺ສນ຺ຕິ; ວິປາກປຣິໂຍສິຕຠາວໍ ຊານິສ຺ສນ຺ຕິ, ເຍ ຈ ປາປສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂເມວ ນ ຊານນ຺ຕິ; ເຕ ກຖໍ ຕສ຺ສ ປຫານໍ ກຸສລກມ຺ມສ຺ສ ຈ ສມ຺ປາທນວິຘິໍ ຊານິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ອຸຕ຺ຕຣິ ປຸຈ຺ຉາຍປິ ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ອາຫ.

໒. ກິຎ຺ຈາປິ ຈູຬທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ເຘປິ, (ມ. ນິ. ໑.໑໘໐) ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕ’’ຕິ ອິມິນາ ເຕສໍ ນິຄຓ຺ຐານໍ ອຊານນຠາໂວ ເອວ ອຸຊຸກໍ ປກາສິໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ເທສນາຍ ຕຖາ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໘໐) ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ຕຸມ຺ຫາກໍ ເອວໍ ອຊານນຠາເວ ສຕີ’’ຕິ, ຕຖາປິ ຕຕ຺ຖ ອຸປຣິເທສນາຍ ສມ຺ພທ຺ໂຘ ເອວມຕ຺ໂຖ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ອິຘ, ‘‘ມຫານິຄຓ຺ຐສ຺ສ ວຈເນ ສຈ຺ເຈ ສນ຺ເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຕກສ຺ສ ຐານສ຺ສາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຎ຺ຈປຣິມາຓສ຺ສ ກາຣຓສ຺ສ.

໓. ອເນກວາຣໍ ວິສຣຎ຺ຊນໍ ອິຘ ຄາຬ຺ຫາປເລປນໍ, ນ ສາຏກສ຺ສ ວິຍ ລິຕ຺ຕຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ພຫລູປ…ເປ… ລິຕ຺ເຕນ ວິຍາ’’ຕິ. ວຸຕ຺ຕເມວ, ນ ປຸນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອິເມສໍ ນິຄຓ຺ຐານໍ ຕາທິສສ຺ສ ເຕສໍ ອຠາວໂຕ, ‘‘ຊານນກາໂລ ສິຍາ’’ຕິ ປຣິກປ຺ປວເສນ ວທຕິ. ເຕນ ເອວໍ ຊານິຕຸໍ ເຕຫິ ສກ຺ກາ ສິຍາ, ເຕສຎ຺ຈ ທສ຺ສນໍ ສຈ຺ຈໍ ສິຍາ. ຍສ຺ມາ ເຕສໍ ທສ຺ສນໍ ອສຈ຺ຈໍ, ຕສ຺ມາ ເຕ ນ ຊານິໍສູຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຈຕູສຸ ກາເລສູຕິ ວຓມຸຂສ຺ສ ປຣິກນ຺ຕນກາໂລ, ສລ຺ລສ຺ສ ເອສນກາໂລ, ອພ຺ພຸຫນກາໂລ, ວຓມຸເຂ ອຄທງ຺ຄາຣໂອທຫນກາໂລຕິ ອິເມສຸ ຈຕູສຸ ກາເລສຸ. ສຸທ຺ຘນ຺ເຕຕິ ສຸທ຺ຘໂກຏ຺ຐາເສ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນວເສສໂຕ ນິຊ຺ຊີຣຓຏ຺ເຐນ ນິທ຺ທຸກ຺ຂຠາເວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກາຍ ອຸປມາຍາຕິ, ‘‘ສລ຺ເລນ ວິທ຺ຘສ຺ສ ຫິ ວິທ຺ຘກາເລ ເວທນາຍ ປາກຏກາໂລ ວິຍາ’’ຕິ ອິມາຍ ເອກາຍ ອຸປມາຍ. ຕໂຍ ອຕ຺ຖາຕິ ປຸພ຺ເພ ອຫຸວມ຺ຫາ ວາ ໂນ ວາ, ປາປກມ຺ມໍ ອກຣິມ຺ຫາ ວາ ໂນ ວາ, ເອວຣູປໍ ວາ ປາປກມ຺ມໍ ອກຣິມ຺ຫາຕິ ອິເມ ຕໂຍ ອຕ຺ຖາ. ຈຕູຫິ ອຸປມາຫີຕິ ວຓມຸຂປຣິກນ຺ຕນາທີຫິ ຈຕູຫິ ອຸປມາຫິ. ເອໂກ ອຕ຺ໂຖຕິ, ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ທຸກ຺ຂໍ ນິຊ຺ຊິຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ໂຕ ເອໂກ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ຫິ ທຸກ຺ຂນິຊ຺ຊີຣຓຠາວສາມຎ຺ຎາ ເອໂກ ອຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

໔. ອິເມ ປນ ນິຄຓ຺ຐາ. ອາສງ຺ກາຍ ວິທ຺ໂຘສ຺ມີຕິ ສຎ຺ຎໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ. ປຈ຺ຈາຫຣິຕຸນ຺ຕິ ປຈ຺ຈາວຕ຺ຕິຕຸໍ, ປຣິຫຣິຕຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕. ອຕີຕວາທໍ ສທ຺ທຫນ຺ຕານນ຺ຕິ, ‘‘ອຕ຺ຖິ ໂຂ, ໂຠ, ນິຄຓ຺ຐາ ປຸພ຺ເພ ປາປກມ຺ມໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອຕີຕໍສໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕໍ ມຫານິຄຓ຺ຐສ຺ສ ວາທໍ ສທ຺ທຫນ຺ຕານໍ. ຠູຕຕ຺ຕາຕິ ຍຖາຠູຕຕ຺ຕາ ກິໍ ອວິປຣີຕເມວ ອຕ຺ຖໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕາຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສຫ ຘມ຺ເມນາຕິ ສຫຘມ຺ໂມ, ໂສ ເອວ ສຫຘມ຺ມິໂກ ຍຖາ ‘‘ເວນຍິໂກ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໘.໑໑; ປາຣາ. ໘). ‘‘ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສເຫຕຸກໍ ສກາຣຓ’’ນ຺ຕິ. ປຏິຫຣຕິ ປຏິວຕ຺ເຕຕີຕິ ປຏິຫາໂຣ, ວາໂທ ເອວ ປຏິຫາໂຣ ວາທປຏິຫາໂຣ; ຕໍ, ອຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຈ຺ຈາຄມນກວາທ’’ນ຺ຕິ, ໂຈທນໍ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ປຏິປາກຕິກກຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕສນ຺ຕິ ອິທໍ ອາວຸຕ຺ຕິວເສນ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ‘‘ເຕສໍ ສທ຺ຘາເຉທກວາທໍ ນາມ ເຕສໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ.

໖. ອວິຊ຺ຊາ ອຎ຺ຎາຓາ ສມ຺ໂມຫາຕິ ປຣິຍາຍວຈນເມຕໍ. ອວິຊ຺ຊາຕິ ວາ ອວິຊ຺ຊາຍ ກຣຓຠູຕາຍ. ອຎ຺ຎາເຓນາຕິ ອຊານເນນ. ສມ຺ໂມເຫນາຕິ ສມ຺ມຸຍ຺ຫເນນ ມຫາມຸຬ຺ຫຕາຍ. ສາມໍເຍວ ໂອປກ຺ກມິກາ ເອຕຣຫິ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປກ຺ກມເຫຕຸ ທຸກ຺ຂເວທນໍ ເວທິຍມານໍ – ‘‘ຍໍກິຎ຺ຈາຍໍ…ເປ… ປຸພ຺ເພກຕເຫຕູ’’ຕິ ວິປຣີຕໂຕ ສທ຺ທຫຖ. ປຸພ຺ເພກຕເຫຕຸວາທສຎ຺ຎິຕໍ ວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາຫໍ ຄຓ຺ຫຖ.

໗. ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠູໂຕ, ຕຕ຺ຖ ເວທິຕພ຺ພໍ ຜລໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ອິມສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ວິປາກທາຍກ’’ນ຺ຕິ. ປໂຍເຄນາຕິ ກາຍິເກນ ປໂຍເຄນ ວາ ວາຈສິເກນ ວາ ປໂຍເຄນ. ປຘາເນນາຕິ ປທຫເນນ ເຈຕສິເກນ ອຸສ຺ສາຫເນນ. ອາສນ຺ເນ ຠວນ຺ຕເຣ ວິປາເຈຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ປເຄວ ທູເຣຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ທຸຕິເຍ ວາ ຕຕິເຍ ວາ ອຕ຺ຕຠາເວ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິພ຺ພຕ຺ຕກຠາວໂຕ ສຸຂເວທນາຍ ຫິຕນ຺ຕິ ສຸຂເວທນີຍໍ. ສາ ປນ ວິປາກເວທນາຠາວໂຕ ເອກນ຺ຕໂຕ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓາ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓວິປາກທາຍກ’’ນ຺ຕິ. ວິປຣີຕນ຺ຕິ ອນິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓວິປາກທາຍກໍ. ນິປ຺ຜນ຺ເນຕິ ສທ຺ຘິໍ ອຎ຺ເຎນ ກມ຺ເມນ ນິພ຺ພຕ຺ເຕ. ສມ຺ປຣາຍເວທນີຍສ຺ສາຕິ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍສ຺ສ ອປຣາປຣິຍເວທນີຍສ຺ສ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິ ກາມໍ ປຣິປກ຺ກເວທນີຍນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍເມວ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຖາປິ ອຕ຺ເຖຕ຺ຖ ອຕິສໂຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມວິເສສຠາວໂຕ ປຣິປກ຺ກເວທນີຍສ຺ສາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ອຍເມຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມິໍ ທິວເສ ກຕໍ, ຕໂຕ ສຕ຺ຕທິວສພ຺ຠນ຺ຕເຣ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ປຣິປກ຺ກເວທນີຍກມ຺ມສ຺ສ ສຕ຺ຕທິວສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ວິປາກທາເນ. ເອກວາຣໍ ກສິຕ຺ວາ ນິສີທິ ຉາຕຊ຺ຌຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ. ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕີ ອາຫ – ‘‘ອຸສ຺ສູເຣ ຠຕ຺ຕໍ ອາຫຣີຍິຕ຺ຖາ’’ຕິ ໂທມນສ຺ສໍ ອນຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ຍຖາ ກຕປຸຎ຺ຎໍ ອນຸໂມທຕິ. ວິຊ຺ໂຊຕມານໍ ທິສ຺ວາ, ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ອິທມ຺ປິ ຕປ຺ປກາໂຣ, ມມ ຈິຕ຺ຕວິກປ຺ປມຕ຺ຕໍ, ອຸທາຫຸ ສຸວຓ຺ຓເມວາ’’ຕິ ວີມໍສນ຺ໂຕ ຍຏ຺ຐິຍາ ປຫຣິຕ຺ວາ.

ວາຬຍກ຺ຂສຎ຺ຈຣຓຕ຺ຕາ ຣາຊຄຫູປຈາຣສ຺ສ ນຄເຣ ສຫສ຺ສຠຓ຺ຑິກໍ ຈາເຣສຸໍ. ອຸປ຺ປນ຺ນຣາໂຄ ຈູຬາຍ ຑໍສິ. ຣຎ຺ໂຎ ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາຕິ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ຣຎ຺ໂຎ ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາ. ມລ຺ລິກາຍ ວຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມປທວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໒.ມລ຺ລິກາເທວີວຕ຺ຖຸ) ອາຄເຕນ ນເຍນ ກເຖຕພ຺ພໍ.

ມຣຓສນ຺ຕິເກປິ ກຕໍ, ປເຄວ ຕໂຕ ປຸເຣຕຣໍ ອຕີຕຕ຺ຕຠາເວສຸ ຈ ກຕໍ. ອິຘ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕວິປາໂກຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ອວສ຺ສໍຠາວິຠາວໂຕ. ສມ຺ປຣາຍເວທນີຍເມວ ຠວນ຺ຕເຣ ວິປາກທາຍກຠາວໂຕ. ອິຘ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຄຸໂຓຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ອິຘ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕວິປາໂກຕິ ວິມຸຕ຺ຕິຠາວໂຕ. ປຣິປກ຺ກເວທນີຍນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕປຣິປກ຺ກເວທນີຍລກ຺ຂຓານຕິວຕ຺ຕນໂຕ. ສພ຺ພລຫຸໍ ຜລທາຍິກາຕິ ເອເຕນ ຜລຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາໂຍເຄນ ກມ຺ມສ຺ສ ປຣິປກ຺ກເວທນີຍຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ຈຕຸປ຺ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘຜລຕາຍ ສຎ຺ຎາຠວູປຄໍ ກມ຺ມໍ ພຫຸເວທນີຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກຂນ຺ຘຜລຕ຺ຕາ ອສຎ຺ຎາຠວູປຄໍ ກມ຺ມໍ ອປ຺ປເວທນີຍໍ. ເກຈິ ປນ, ‘‘ອຣູປາວຈຣກມ຺ມໍ ພຫຸກາລໍ ເວທິຕພ຺ພຜລຕ຺ຕາ ພຫຸເວທນີຍໍ, ອິຕຣໍ ອປ຺ປເວທນີຍໍ. ຣູປາຣູປາວຈຣກມ຺ມໍ ວາ ພຫຸເວທນີຍໍ, ປຣິຕ຺ຕກມ຺ມໍ ອປ຺ປເວທນີຍ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ສວິປາກໍ ກມ຺ມນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສມວາເຍ ວິປາກຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖໍ, ນ ອາຣທ຺ຘວິປາກເມວ. ອວິປາກໍ ກມ຺ມນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍເວກລ຺ເລນ ວິປຈ຺ຈິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖໍ ອໂຫສິກມ຺ມາທິເຠທໍ.

໘. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍາທີນນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍາທີນໍ ທສນ຺ນໍ ກມ຺ມານໍ ອຸປກ຺ກເມນ ກມ຺ມານໍ ອຎ຺ຎາຖາຠາວສ຺ສ ອນາປາທນີຍຕ຺ຕາ ຍຖາສຠາເວເນວ ກມ຺ມານິ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ນິຄຓ຺ຐານໍ ອຸປກ຺ກໂມ ນິປ຺ປໂຍຊໂນຕິ ອາຫ ‘‘ອຜໂລ’’ຕິ. ນິຄຓ຺ຐານໍ ປທຫນສ຺ສ ມິຈ຺ຉາວາຍາມສ຺ສ ນິປ຺ຜລຠາວປ຺ປເວທໂນ ປຘານຈ຺ເຉທກວາໂທ. ປເຣຫິ ວຸຕ຺ຕກາຣເຓຫີຕິ ເຍຫິ ກາຣເຓຫິ ນິຄຓ຺ຐານໍ ວາເທສຸ ໂທສໍ ທສ຺ເສນ຺ຕິ. ເຕຫິ ປເຣຫິ ວຸຕ຺ຕກາຣເຓຫິ. ນ ຫິ ລກ຺ຂຓຍຸຕ຺ເຕນ ເຫຕຸນາ ວິນາ ປຣວາເທສຸ ໂທສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ສກ຺ກາ. ເຕນາຫ ‘‘ສກາຣຓາ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ. ນິຄຓ຺ຐານໍ ວາທາ ຈ ອນຸວາທາ ຈາຕິ ນິຄຓ຺ເຐຫິ ວຸຈ຺ຈມານາ ສກສກສມຍປ຺ປເວທິກາ ວາທາເຈວ ສາວເກຫິ ວຸຈ຺ຈມານາ ເຕສໍ ອນຸວາທາ ຈ. ວິຎ຺ຎູຫິ ຄຣຫິຕພ຺ພໍ ກາຣຓໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ, ‘‘ອຍເມຕ຺ຖ ໂທໂສ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎູຫິ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ຄຣຫາຣຫໍ ກາຣຓໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ປາປຸຓນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖຕິອາທີສຸ ອຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ, ‘‘ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປເຣຫິ ວຸຕ຺ເຕນ ກາຣເຓນ ສກາຣຓາ ຫຸຕ຺ວາ ໂທສທສ຺ສນວເສນ ນິຄຓ຺ຐານໍ ວາທາ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕາ, ຕໂຕ ເອວ ຕໍ ວາທໍ ອປ຺ປສາທນີຍຠາວທສ຺ສເນນ ໂສເສນ຺ຕາ ເຫຕຸສມ຺ປຕ຺ຕິໂວຫາຣສຸກ຺ຂເນນ ມິລາເປນ຺ຕາ ທຸກ຺ກຏກມ຺ມກາຣິໂນຕິອາທໂຍ ທສ ຄາຣຍ຺ຫາປເທສາ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ.

໙. ສງ຺ຄຕິຠາວເຫຕູຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຍທິຈ຺ຉາຍ ສມຸຏ຺ຐິຕສງ຺ຄຕິນິມິຕ຺ຕໍ. ສາ ປນ ສງ຺ຄຕິ ນິຍຕິລກ຺ຂຓາຕິ ອາຫ ‘‘ນິຍຕິຠາວກາຣຓາ’’ຕິ. ອຈ຺ເຉຊ຺ຊສຸຕ຺ຕາວຸຕອເຠຊ຺ຊມຓິ ວິຍ ຫິ ປຏິນິຍຕຕາ ນິຍຕິປວຕ຺ຕີຕິ. ຉຬຠິຊາຕິເຫຕູຕິ ກຓ຺ຫາຠິຊາຕິ ນີລາຠິຊາຕິ ໂລຫິຕາຠິຊາຕິ ຫລິທ຺ທາຠິຊາຕິ ສຸກ຺ກາຠິຊາຕິ ປຣມສຸກ຺ກາຠິຊາຕີຕິ ອິມາສຸ ອຠິຊາຕີສຸ ຊາຕິນິມິຕ຺ຕໍ. ປາປສງ຺ຄຕິກາຕິ ນິຫີນສງ຺ຄຕິກາ.

໑໐. ອນທ຺ຘຠູຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຘິ-ສທ຺ເທນ ສມານຕ຺ໂຖ ອທ຺ຘ-ສທ຺ໂທຕິ ອາຫ – ‘‘ອນທ຺ຘຠູຕນ຺ຕິ ອນຘິຠູຕ’’ນ຺ຕິ. ຍຖາ ອາປາຍິໂກ ອຕ຺ຕຠາໂວ ມຫຕາ ທຸກ຺ເຂນ ອຠິຠຸຍ຺ຍຕິ, ນ ຕຖາ ອຍນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ທຸກ຺ເຂນ ອນຘິຠູໂຕ ນາມ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາໂວ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ‘‘ອເຈລໂກ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໓໙໔) ວຸຕ຺ຕາຍ ນານປ຺ປກາຣາຍ ທຸກ຺ກຣກາຣິກາຍ ກິລມເຖນ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ຘຸຕງ຺ຄຘຣາຕິ ອາຫ ‘‘ເຍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ນິຍ຺ຍານິກສາສນສ຺ມິຎ຺ຫິ ວີຣິຍນ຺ຕິ ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຍມານໍ ວີຣິຍໍ ສຣີຣໍ ເຂທນ຺ຕມ຺ປິ ສມ຺ມາວາຍາໂມ ນາມ ໂຫຕິ ຎາຍາຣທ຺ຘຠາວໂຕ.

ເຖໂຣຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຄຕມຫາຣກ຺ຂິຕຕ຺ເຖໂຣ. ຕິສ຺ໂສ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ມນຸສ຺ສເທວນິພ຺ພານສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ, ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ວາ. ຂຸຣຄ຺ເຄເຍວາຕິ ຂຸເຣ ສີສຄ຺ເຄ ເອວ, ຂຸເຣ ສີສຄ຺ຄໂຕ ອປນີເຕ ເອວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຍນ຺ຕິ, ‘‘ອິສ຺ສຣກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ໂຕ. ນ ສພ຺ເພ ເອວ ສກ຺ກາຣປຸພ຺ພກໍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ໂຍ ທາສິກຸຈ຺ຉິຍ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຣຊຕມຸທ຺ທິກນ຺ຕິ ຣຊຕມຍໍ ອງ຺ຄຸລິມຸທ຺ທິກໍ. ໂຄຣກປິຍງ຺ຄຸມຕ຺ເຕນປີຕິ ກປິຕ຺ຖຉລ຺ລິກງ຺ຄຸປຸປ຺ຜຄນ຺ຘມຕ຺ເຕນປິ.

ຘມ຺ເມນ ຎາເຍນ ອາຄຕສຸຂໍ ຘມ຺ມສຸຂນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສງ຺ຆໂຕ ວາ…ເປ… ປຈ຺ຈຍສຸຂ’’ນ຺ຕິ. ອມຸຈ຺ຉິໂຕຕິ ອນຊ຺ຌາປນ຺ໂນ. ອິທານິ ຕໍ ອນຊ຺ຌາປນ຺ນຕໍ ຕສ຺ສ ຈ ຜລໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຘມ຺ມິກໍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມສ຺ສາຕິ ສມຸທຍສ຺ສ. ໂສ ຫິ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ກາຣຓຠູຕຕ຺ຕາ ອາສນ຺ໂນ ປຈ຺ຈກ຺ໂຂ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສງ຺ຂາຣນ຺ຕິ ຍຖາຣທ຺ຘາຍ ສາຕິສຍໍ ກຣຓໂຕ ສງ຺ຂາຣນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາມໍ ພລວວີຣິຍໍ ອຸສ຺ໂສຬ຺ຫິໍ. ປທຫໂຕຕິ ປຍຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ. ມຄ຺ເຄນ ວິຣາໂຄ ໂຫຕີຕິ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ທຸກ຺ຂນິທານສ຺ສ ວິຣຊ຺ຊນາ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອິມິນາ ສຸຂາປຏິປທາ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎາ ກຖິຕາ ອກສິເຣເນວ ສີຆຕຣໍ ມຄ຺ຄປຊານຕາຍ ໂພຘິຕຕ຺ຕາ. ມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາກາໂຣຕິ ວີຣິຍູເປກ຺ຂມາຫ. ສງ຺ຂາຣໍ ຕຕ຺ຖ ປທຫຕີຕິ ປຘານສງ຺ຂາຣໍ ຕຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂນິທານສ຺ສ ວິຣຊ຺ຊນນິມິຕ຺ຕໍ ວິຣຊ຺ຊນຕ຺ຖໍ ປທຫຕິ. ກຖໍ? ມຄ຺ຄປ຺ປຘາເນນ ຈຕຸກິຈ຺ຈປ຺ປຘາເນ ອຣິຍມຄ຺ເຄ ວາຍາເມນ ປທຫຕິ ວາຍມຕິ. ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂໂຕຕິ ວີຣິຍສ຺ສ ອນຈ຺ຈາຣທ຺ຘນາຕິສິຖິລຕາຍ ວີຣິຍສມຕາໂຍຊເນ ພ຺ຍາປາຣາກຣເຓນ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸເປກ຺ຂໍ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ. ອຸເປກ຺ຂາຠາວນາ ຈ ນາເມຕ຺ຖ ຕຖາປວຕ຺ຕາ ອຣິຍມຄ຺ຄຠາວນາ ເອວາຕິ ອາຫ – ‘‘ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ຠາເວຕີ’’ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ເອວໍ ປາຬິຍາ ປທໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ, – ‘‘ໂສ ເອວໍ ປຊານາຕິ. ກຖໍ? ສງ຺ຂາຣໍ ເມ ປທຫໂຕ ສງ຺ຂາຣປທຫນາ ອິມສ຺ສ ທຸກ຺ຂນິທານສ຺ສ ວິຣາໂຄ ໂຫຕິ, ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂໂຕ ເມ ອຸເປກ຺ຂນາ ອິມສ຺ສ ທຸກ຺ຂນິທານສ຺ສ ວິຣາໂຄ ໂຫຕີ’’ຕິ. ປຏິປຊ຺ຊມານສ຺ສ ຈາຍໍ ປຸພ຺ພຠາຄວີມໍສສ຺ສາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຂາຣປ຺ປຘານາຕິ ສມ຺ມສນປເທນ ສຸເຂເນວ ຂິປ຺ປຕຣໍ ຠາວນາອຸສ຺ສຸກ຺ກາປນວີຣິຍໍ ທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ສຸຂາປຏິປທາ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎາ ທສ຺ສິຕາ. ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ກສ຺ສຈິ ນາຕິທຬ຺ຫໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຕວີຣິເຍນປິ ທຸກ຺ຂນິທານສ຺ສ ວິຣາໂຄ ໂຫຕິ ວິປສ຺ສນມນຸຍຸຎ຺ຊຕີຕິ ທສ຺ສິຕໍ. ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ຈຕຸຕ຺ຖີເຍວ ປຏິປທາ ວິຠາວິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອິທານິ, ‘‘ຍສ຺ສ ຫິ ຂ຺ວາສ຺ສ…ເປ… ອຸເປກ຺ຂໍ ຕຕ຺ຖ ຠາເວຕີ’’ຕິ ວາເຣຫິ ຕາສໍເຍວ ປຏິປທານໍ ວເສນ ເຕສໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ປຏິປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ. ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂນິທານສ຺ສ ປຣິຊິຓ຺ຓໍ ອິເມຫິ ວາເຣຫິ ທຸກ຺ຂກ຺ຂໂຍ ວິຠາວິໂຕ.

໑໑. ພທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕຕິ ສມ຺ພທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕ. ພຫລຈ຺ຉນ຺ໂທຕິ ພຫລຕຓ຺ຫາຉນ຺ໂທ. ອຕິຈຣິຕ຺ວາຕິ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ. ນຏສຕ຺ຖວິຘິນາ ນຈ຺ຈນກາ ນຏາ, ນຈ຺ຈກາ ອິຕເຣ. ໂສມນສ຺ສໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ‘‘ອີທິສໍ ນາມ ອິຕ຺ຖິໍ ປຣິຈ຺ຈຊິ’’ນ຺ຕິ. ຉິຊ຺ຊາຕິ ທ຺ວິຘາ ໂຫຕຸ. ຠິຊ຺ຊາຕິ ຠິຊ຺ຊຕຸ. ‘‘ຉິຊ຺ຊ ວາ ຠິຊ຺ຊວາ’’ຕິ ປທທ຺ວເຍນປິ ວິນາສເມວ ວທຕິ. ຎຕ຺ວາຕິ ປຸພ຺ພຠາຄຎາເຓນ ຊານິຕ຺ວາ. ຕທຸຠຍນ຺ຕິ ສງ຺ຂາຣປທຫນອຸເປກ຺ຂາຠາວນໍ.

໑໒. ເປເສນ຺ຕສ຺ສາຕິ ວາຍມນ຺ຕສ຺ສ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ທຸກ຺ຂາຍ ປຏິປທາຍ ນິຍ຺ຍານຕໍ ສນ຺ຘາຍ.

ອຸສຸກາໂຣ ວິຍ ໂຍຄີ ເຕຊນສ຺ສ ວິຍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຊຸກຣຓໂຕ. ໂຄມຸຕ຺ຕວງ຺ກໍ, ຈນ຺ທເລຂາກຸຏິລໍ, ນງ຺ຄລໂກຏິຊິມ຺ຫໍ ຈິຕ຺ຕໍ. ອລາຕາ ວິຍ ວີຣິຍໍ ອາຕາປນ-ປຣິຕາປນໂຕ. ກຎ຺ຈິກເຕລໍ ວິຍ ສທ຺ຘາ ສິເນຫນໂຕ. ນມນທຓ຺ຑໂກ ວິຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ໂຄ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ນາມນໂຕ. ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ເຄນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຊຸກຣຓໍ ຠາວນາຠິສມຍໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອນ຺ຕທ຺ວຍວຊ຺ຊິຕາ ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປຕ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ ກິເລສຄຓວິຊ຺ຌນໍ ປຫານາຠິສມໂຍ. ອິຕຣາ ປນ ປຏິປທາ ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎາຕິ ອິເມສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອິມາສຸ ທ຺ວີສຸ ຍຖາວຸຕ຺ຕາສຸ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎາສຸ ກຖິຕາສຸ, ອິຕຣາປິ ກຖິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ ລກ຺ຂຓຫາຣນເຍນ ປຏິປທາສາມຎ຺ຎໂຕ. ສຫາຄມນີຍາປິ ວາ ປຏິປທາ ກຖິຕາວ, ‘‘ນ ເຫວ ອນທ຺ຘຠູຕໍ ອຕ຺ຖານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາຍ ກຖິຕຕ຺ຕາ. ‘‘ອາຄມນີຍປຏິປທາ ປນ ນ ກຖິຕາ’’ຕິ ອິທໍ ສວິເສສໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂສ຺ສ ອກຖິຕຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນິກ຺ຂມນເທສນນ຺ຕິ ນິກ຺ຂມນຸປາຍໍ ເທສນໍ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ເທວທຫສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໒. ປຎ຺ຈຕ຺ຕຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໑. ເອເກຕິ ເອຕ຺ຖ ເອກ-ສທ຺ໂທ ອຎ຺ຎຕ຺ໂຖ, ນ ຄຓນາທິອຕ຺ໂຖຕິ ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອກຈ຺ເຈ’’ຕິ ອາຫ. ຍໍ ປນ ປາຬິຍໍ ‘‘ສນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ເຕສໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ ວິຊ຺ຊມານຕາຍ ອວິຈ຺ຉິນ຺ນຕາ; ຕໂຕ ຈ ເນສໍ ມິຈ຺ຉາຄຫຓໂຕ ສິຖິລກຣຓວິເວຈເນຫິ ອຕ຺ຕໂນ ເທສນາຍ ກິຈ຺ຈກາຣິຕາ ອວິຕຖຕາ ຈ ທີປິຕາ ໂຫຕິ. ປຣມຕ຺ຖສມຓພ຺ຣາຫ຺ມເຓສຸ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິກຕາຍ ເລໂສປິ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິພ຺ພຊຸປຄຕຠາເວນາ’’ຕິອາທິ. ສສ຺ສຕາທິວເສນ ອປຣນ຺ຕໍ ກປ຺ເປນ຺ຕີຕິ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິໂນ, ເຕ ເອວ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິກາ. ຍສ຺ມາ ເຕຫິ ອປຣນ຺ຕໍ ປຸຣິມຕຣສິທ຺ເຘຫິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິກປ຺ເປຫິ ກປ຺ເປຕ຺ວາ ອາເສວນພລວຕາຍ ຈ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ອປຣຠາຄສິທ຺ເຘຫິ ອຠິນິເວສຠູເຕຫິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາເຫຫິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ອຠິນິວິສນ຺ຕິ ປຣາມສນ຺ຕິ; ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອປຣນ຺ຕໍ ກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຓ຺ຫຸປາທານວເສນ ກປ຺ປນຄຫຓານິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ຕຓ຺ຫາປຈ຺ຈຍາ ຫິ ອຸປາທານໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ມຫານິທ຺ເທເສ ອຸທ຺ທານໂຕ ສງ຺ເຂປໂຕ. ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສນາຕິ ຕຓ຺ຫາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ຈ ວເສນ. ທິຏ຺ຏິຍາ ວາ ອຸປນິສ຺ສຍຠູຕາຍ ສຫຊາຕາຍ ອຠິນນ຺ທນກາຍ ຈ ຕຓ຺ຫາຍ ສສ຺ສຕາທິອາກາເຣນ ອຠິນິວິສນ຺ຕສ຺ສ ມິຈ຺ຉາຄາຫສ຺ສ ຈ ວເສນ. ອນາຄຕຘມ຺ມວິສຍາຍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ອນາຄຕກາລວາຈໂກ ອິຘ ອປຣ-ສທ຺ໂທ. ຣູປາທິຂນ຺ຘວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ກປ຺ປນວຕ຺ຖຸໂນ ອຠາວາ ອນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ຠາຄວາຈໂກຕິ ອາຫ – ‘‘ອນາຄຕໍ ຂນ຺ຘໂກຏ຺ຐາສ’’ນ຺ຕິ. ກປ຺ເປຕ຺ວາຕິ ຈ ຕສ຺ມິໍ ອປຣນ຺ເຕ ຕຓ຺ຫາຍ ນາຠິນິເວສານໍ ສມຕ຺ຕນໍ ປຣິນິຏ຺ຐາປນມາຫ. ຐິຕາຕິ ຕສ຺ສາ ລທ຺ຘິຍາ ອວິຊຫນໍ.

ອນຸຄຕາຕິ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ອນຸ ອນຸ ຄຕາ ອປຣນ຺ເຕ ປວຕ຺ຕາ. ອາຣພ຺ຠາຕິ ອາລມ຺ພິຕ຺ວາ. ວິສໂຍ ຫິ ຕສ຺ສາ ທິຏ຺ຐິຍາ ອປຣນ຺ໂຕ. ວິສຍຠາວໂຕ ເອວ ຫິ ໂສ ຕສ຺ສາ ອາຄມນຏ຺ຐານໍ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈໂຍ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາຄມ຺ມ ປຏິຈ຺ຈາ’’ຕິ. ອຘິວຈນປທານີຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິປທານິ, ທາສາທີສຸ ສິຣິວຑ຺ຒກາທິສທ຺ໂທ ວິຍ ວຈນມຕ຺ຕເມວ ອຘິກາຣໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຘິວຈນໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ອຖ ວາ ອຘິ-ສທ຺ໂທ ອຸປຣິຠາເວ, ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ວຈນໍ, ອຸປຣິ ວຈນໍ ອຘິວຈນໍ, ອຸປາທານຠູຕຣູປາທີນໍ ອຸປຣິ ປຎ຺ຎາປິຍມານາ ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິທີປກປທານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຍທິທໍ, ‘‘ອຕ຺ຕາ ໂລໂກ’’ຕິ ຈ, ນ ຣູປເວທນາທໂຍ ວິຍ ປຣມຕ຺ໂຖ. ອຘິກວຸຕ຺ຕິຕາຍ ວາ ອຘິມຸຕ຺ຕິໂຍຕິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຘິກຎ຺ຫິ ສຠາວຘມ຺ເມສຸ ສສ຺ສຕາທິໍ ປກຕິອາທິໍ ທ຺ຣພ຺ຍາທິໍ ຊີວາທິໍ ກາຍາທິຎ຺ຈ ອຠູຕມຕ຺ຖໍ ອຊ຺ຌາໂຣເປຕ຺ວາ ທິຏ຺ຐິໂຍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ. ອຠິວທນ຺ຕີຕິ, ‘‘ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ ໂມຆມຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ອຠິນິວິສິຕ຺ວາ ວທນ຺ຕິ, ‘‘ອຍໍ ຘມ຺ໂມ, ນາຍໍ ຘມ຺ໂມ’’ຕິອາທິນາ ວິວທນ຺ຕິ. ອຠິວທນກິຣິຍາຍ ອຊ຺ຊາປິ ອວິຈ຺ເຉທຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຕ຺ຕມານກາລວຈນໍ.

ສຎ຺ຎາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສຎ຺ຎີຕິ ອາຫ ‘‘ສຎ຺ຎາສມງ຺ຄີ’’ຕິ. ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ໂຣໂຄ ຠງ຺ໂຄຕິ ອໂຣໂຄຕິ ອໂຣຄສທ຺ທສ຺ສ ນິຈ຺ຈປຣິຍາຍຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ໂຣຄຣຫິຕຕາສີເສນ ວາ ນິພ຺ພິກາຣຕາຍ ນິຈ຺ຈຕໍ ປຏິຊານາຕິ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກຕິ ອາຫ ‘‘ອໂຣໂຄຕິ ນິຈ຺ໂຈ’’ຕິ. ອິມິນາຕິ, ‘‘ສຎ຺ຎີ ອຕ຺ຕາ ອໂຣໂຄ ປຣໍ ມຣຓາ’’ຕິ ອິມິນາ ວຈເນນ. ໂສຬສ ສຎ຺ຎີວາທາຕິ – ຣູປີຈຕຸກ຺ກໍ, ອຣູປີຈຕຸກ຺ກໍ, ອນ຺ຕວາຈຕຸກ຺ກໍ, ເອກນ຺ຕສຸຂີຈຕຸກ຺ກນ຺ຕິ – ອິເມສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຈຕຸກ຺ການໍ ວເສນ ໂສຬສ ສຎ຺ຎີວາທາ ກຖິຕາ. ອິເມສຸເຍວ ປຸຣິມານໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຈຕຸກ຺ການໍ ວເສນ ອຏ຺ຐ ສຎ຺ຎີວາທາ ອຏ຺ຐ ຈ ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີວາທາ ເວທິຕພ຺ພາ. ສຕ຺ຕ ອຸຈ຺ເຉທວາທາຕິ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາເວ ກາມາວຈຣເທວຕ຺ຕຠາເວ ຣູປາວຈຣເທວຕ຺ຕຠາເວ ຈຕຸພ຺ພິຘາຣຸປ຺ປຕ຺ຕຠາເວ ຈວິຕ຺ວາ ສຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຈ຺ເຉທປຎ຺ຎາປນວເສນ ສຕ຺ຕ ອຸຈ຺ເຉທວາທາ ກຖິຕາ. ອສໂຕ ວິນາສາສມ຺ຠວໂຕ ອຕ຺ຖິຠາວນິພນ຺ຘໂນ ອຸຈ຺ເຉທວາໂທຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສໂຕຕິ ວິຊ຺ຊມານສ຺ສາ’’ຕິ. ຍາວາຍໍ ອຕ຺ຕາ ນ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ຕາວ ວິຊ຺ຊຕິ ເອວາຕິ ຄຫຓໂຕ ນິຣຸທຍວິນາໂສ ອິຘ ອຸຈ຺ເຉໂທຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປຈ຺ເຉທ’’ນ຺ຕິ. ວິເສເສນ ນາໂສ ວິນາໂສ, ອຠາໂວ, ໂສ ປນ ມໍສຈກ຺ຂຸ-ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸ-ທສ຺ສນປຖາຕິກ຺ກໂມວາຕິ ອາຫ ‘‘ອທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ອທສ຺ສເນ ຫິ ນາສ-ສທ຺ໂທ ໂລເກ ນິຣຸຬ຺ໂຫ. ຠວວິຄມນ຺ຕິ ສຠາວາປຄມນໍ ໂຍ ຫິ ນິຣຸທຍວິນາສວເສນ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ນ ໂສ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວເນວ ຕິຏ຺ຐຕິ.

ປຎ຺ຈ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິພ຺ພານວາທາຕິ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓສຸຂມນຸໂຠຄວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘຣູປຊ຺ຌານສຸຂປຣິໂຠຄວເສນ ຈ ທິຏ຺ຐຘມ຺ເມ ນິພ຺ພານປ຺ປຕ຺ຕິປຎ຺ຎາປນວາທາ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມຕິ ທສ຺ສນຠູເຕນ ຎາເຓນ ອຸປລທ຺ຘຘມ຺ໂມ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍວິສໂຍ, ໂສປິ ສຸປາກຏຠາເວນ ອິນ຺ທ຺ຣິຍວິສໂຍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂຘມ຺ໂມ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ເຕເນວ ຈ, ‘‘ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຏິລທ຺ຘອຕ຺ຕຠາວສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຎ຺ຎີຕິ ອາທິວເສນ ຕີຫາກາເຣຫິ ສນ຺ຕນ຺ຕິ ສຎ຺ຎີ ອສຎ຺ຎີ ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີຕິ ອິເມຫິ ອາກາເຣຫິ ວິຊ຺ຊມານໍ, ສທາ ອຸປລພ຺ຠມານໍ ສສ຺ສຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຎ຺ຎີ ອຕ຺ຕາຕິອາທີນິ ຕີຓິ ທສ຺ສນານິ. ສນ຺ຕອຕ຺ຖວເສນ ເອກນ຺ຕິ ສສ຺ສຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ວເສນ ເອກໍ ທສ຺ສນໍ. ອິຕຣານິ ທ຺ເວຕິ ອຸຈ຺ເຉທວາທ-ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິພ຺ພານວາທສຎ຺ຎິຕານິ ທ຺ເວ ທສ຺ສນານິ. ຕີຓິ ຫຸຕ຺ວາ ປຎ຺ຈ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອິທໍ, ‘‘ສນ຺ຕອຕ຺ຖວເສນ ເອກ’’ນ຺ຕິ ສງ຺ຄຫວເສນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຎ຺ຎີຕິ ອາທິວິຠາຄວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ນ ອຸທ຺ຘຏໍ.

໒໒. ຣູປີໍ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໗໖-໗໗) ຍທິ ຣູປໍ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເອວໍ ສຕິ ຣູປວິນິມຸຕ຺ເຕນ ອຕ຺ຕນາ ຠວິຕພ຺ພໍ ສຎ຺ຎາຍ ວິຍ ຣູປສ຺ສປິ ອຕ຺ຕນິຍຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ສຎ຺ຎີ ອຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ສຎ຺ຎາ ອຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ສຸມງ຺ຄລວິລາສິນິຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໖-໗໗) ‘‘ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕສຎ຺ຎຎ຺ຈສ຺ສ ສຎ຺ຎາຕິ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ‘‘ກສິຓຣູປໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ ອິທໍ ກຖນ຺ຕິ? ນ ໂຂ ປເນຕໍ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ – ‘‘ຣູປໍ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປີ’’ຕິ, ອຖ ໂຂ ‘‘ຣຸປ຺ປນສີໂລ ຣູປີ’’ຕິ. ຣຸປ຺ປນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຣູປສຣິກ຺ຂຕາຍ ກສິຓຣູປສ຺ສ ວຑ຺ຒິຕາວຑ຺ຒິຕກາລວເສນ ວິເສສາປຕ຺ຕິ, ສາ ຈ ນຕ຺ຖີຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ປຣິຕ຺ຕວິປຸລຕາທິວິເສສສພ຺ຠາວໂຕ. ຍທິ ເອວໍ ອິມສ຺ສ ວາທສ຺ສ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິສງ຺ຄໂຫ ນ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ? ໂນ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ກາຍເຠທໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ອຕ຺ຕໂນ ນິພ຺ພິກາຣຕາຍ ເຕນ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອໂຣໂຄ ປຣໍ ມຣຓາ’’ຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ຣູປໍ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນປິ ນ ໂທໂສ. ກປ຺ປນາສິທ຺ເຘນປິ ຫິ ເຠເທນ ສາມິນິທ຺ເທສທສ຺ສນໂຕ ຍຖາ ‘‘ສິລາປຸຕ຺ຕກສ຺ສ ສຣີຣ’’ນ຺ຕິ. ຣຸປ຺ປນໍ ວາ ຣຸປ຺ປນສຠາໂວ ຣູປໍ, ຕໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປີ, ອຕ຺ຕາ ‘‘ຣູປິໂນ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໑ ທຸກມາຕິກາ) ວິຍ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ຣູປສຠາວຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຈນໍ ຎາຍາຄຕເມວາຕິ ‘‘ກສິຓຣູປໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຣູປິນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕາປິ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ຍຖາຣຫໍ ອຕ຺ໂຖ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ສນ຺ຕສຸຂຸມໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຕພ຺ພິປຣີຕສ຺ສ ຄຫເຓ ກາຣຓໍ ນຕ຺ຖີຕິ ລາຠີ, ‘‘ກສິຓຣູປໍ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ລາຠິຕກ຺ກິໂນ ຐເປຕ຺ວາ, ເສສຕກ຺ກີ ລາຠິຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕາ. ອນຸສ຺ສຸຕິຕກ຺ກິໂກປິ ສຸທ຺ຘຕກ຺ກິໂກປິ ວາ ນິຣງ຺ກຸສຕ຺ຕາ ຕກ຺ກນສ຺ສ ກສິຓຣູປມ຺ປິ ອຕ຺ຕາຕິ ກທາຈິປິ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸໂຠປິ ຣູປານິ ຄຓ຺ຫາຕິເຍວາ’’ຕິ. ສຸທ຺ຘຕກ຺ກິກສ຺ສ ອຸຠຍຄ຺ຄຫຓໍ ນ ກຕໍ, ຕສ຺ມາ ສາສງ຺ກວຈນໍ.

ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາສ-ປຐມາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາຓ-ນຕ຺ຖິຠາວອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນານິ ອຣູປສມາປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ. ຐເປຕ຺ວາ ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘນ຺ຕິ ອິທໍ ສຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຕນິຍຕໍ ຫທເຍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຣູປິໍ ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປນ ອຕ຺ເຖ ວຸຈ຺ຈມາເນ ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘໍ ພຫິທ຺ຘາ ອກຕ຺ວາ ‘‘ອຣູປຘມ຺ເມ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ມິສ຺ສກຄ຺ຄາຫວເສນາຕິ ຣູປາຣູປສມາປຕ຺ຕີນໍ ນິມິຕ຺ຕານິ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ, ‘‘ເອໂກ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ, ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕສຎ຺ຎຎ຺ຈສ຺ສ, ‘‘ສຎ຺ຎາ’’ຕິ ຄຫຓວເສນ. ອຍຎ຺ຫິ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ຣູປາຣູປສມາປຕ຺ຕິລາຠິຕາຍ ຕໍນິມິຕ຺ຕໍ ຣູປຠາເວນ ອຣູປຠາເວນ ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປຕິຏ຺ຐຕິ, ຕສ຺ມາ, ‘‘ຣູປີ ອຣູປີ ຈາ’’ຕິ ອຠິນິເວສໍ ຊເນຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕວາທິໂນ ວິຍ ຕກ຺ກມຕ຺ເຕເນວ ວາ ຣູປາຣູປຘມ຺ເມ ມິສ຺ສກວເສນ ຄເຫຕ຺ວາ, ‘‘ຣູປີ ຈ ອຣູປີຈ ອຕ຺ຕາ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕກ຺ກຄາເຫເນວາຕິ ສງ຺ຂາຣາວເສສສຸຂຸມຠາວປ຺ປຕ຺ຕຘມ຺ມາ ວິຍ ຈ ອຈ຺ຈນ຺ຕສຸຂຸມຠາວປຕ຺ຕິຍາ ສກິຈ຺ຈສາຘນາສມຕ຺ຖຕາຍ ຖມ຺ຠກຸຏ຺ຏຫຕ຺ຖປາທານໍ ສງ຺ຆາໂຕ ວິຍ ເນວ ຣູປີ, ຣູປສຠາວານຕິວຕ຺ຕນໂຕ ນ ອຣູປີຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕຕກ຺ກຄາເຫນ. ລາຠິວເສນປິ ວາ ອນ຺ຕານນ຺ຕິກຈຕຸຕ຺ຖວາເທ ວກ຺ຂມານນເຍນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຏິປກ຺ຂວເສນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເກວລໍ ປນ ຕຕ຺ຖ ເທສກາລເຠທວເສນ ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖວາທາ ອິຈ຺ຉິຕາ; ອິຘ ກາລວຕ຺ຖຸ ເຠທວເສນາຕິ ອຍເມວ ວິເສໂສ. ກາລເຠທວເສນ ເຈຕ຺ຖ ຕຕິຍວາທສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ຣູປາຣູປນິມິຕ຺ຕານໍ ສຫ ອນຸປຏ຺ຐານໂຕ; ຈຕຸຕ຺ຖວາທສ຺ສ ປນ ວຕ຺ຖຸເຠທວເສນ ປວຕ຺ຕິ ຣູປາຣູປຘມ຺ມານໍ ສມູຫໂຕ, ‘‘ເອໂກ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຕກ຺ກວເສນາຕິ ຕຕ຺ຖ ວກ຺ຂມານນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຍທິປິ ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິລາຠິໂນ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ ວເສນ ສມາປຕ຺ຕິເຠເທນ ສຎ຺ຎານານຕ຺ຕສມ຺ຠວໂຕ ທຸຕິຍທິຏ຺ຐິປິ ສມາປນ຺ນກວເສນ ລພ຺ຠຕິ; ຕຖາປິ ສມາປຕ຺ຕິຍໍ ເອກຣູເປເນວ ສຎ຺ຎາຍ ອຸປຏ຺ຐານໂຕ, ‘‘ປຐມທິຏ຺ຐິ ສມາປນ຺ນກວາເຣນ ກຖິຕາ’’ຕິ ອາຫ. ເຕເນເວຕ຺ຖ ສມາປນ຺ນກຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ເອກສມາປຕ຺ຕິລາຠິໂນ ເອວ ວາ ວເສນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສມາປຕ຺ຕິ ເຠເທນ ສຎ຺ຎາເຠທສມ຺ຠເວປິ ພຫິທ຺ຘາ ປຸຖຸຕ຺ຕາຣມ຺ມເຓ ສຎ຺ຎານານຕ຺ເຕນ ໂອຬາຣິເກນ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎີຕິ, ‘‘ທຸຕິຍທິຏ຺ຐິ ອສມາປນ຺ນກວາເຣນາ’’ຕິ ອາຫ. ອວຑ຺ຒິຕກສິຓວເສນ ປຣິຕ຺ຕສຎ຺ຎິຕໍ, ວຑ຺ຒິຕກສິຓວເສນ ອປ຺ປມາຓສຎ຺ຎິຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຕຕິຍທິຏ຺ຐິ ສຸປ຺ປມຕ຺ເຕນ ວາ ສຣາວມຕ຺ເຕນ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອງ຺ຄຸຏ຺ຐປ຺ປມາໂຓ ວາ ອຕ຺ຕາ ຍວປ຺ປມາໂຓ, ອຓຸມຕ຺ໂຕ ວາ ອຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິທສ຺ສນວເສນ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໕໔; ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໗໖-໗໗) ປຣິຕ຺ໂຕ ສຎ຺ຎີຕິ ປຣິຕ຺ຕສຎ຺ຎີ. ກປິລກຓາທາທໂຍ (ວິຠ. ອນຸຏີ. ໑໘໙) ວິຍ ອຕ຺ຕໂນ ສພ຺ພຄຕຠາວປຏິຊານນວເສນ ອປ຺ປມາໂຓ ສຎ຺ຎີຕິ ອປ຺ປມາຓສຎ຺ຎີຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ເອຕນ຺ຕິ, ‘‘ຣູປິໍ ວາ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຕ຺ຕວາທໍ. ເອເກສນ຺ຕິ ເອກຈ຺ຈານໍ. ອຸປາຕິວຕ຺ຕຕນ຺ຕິ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕານໍ. ນິທ຺ຘາຣເຓ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ວິຎ຺ຎາຓກສິຓເມເກ ອຠິວທນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ເຕນາຫ – ‘‘ສຎ຺ຎໍ…ເປ… ອຠິວທນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສຎ຺ຎໍ ຐເປຕ຺ວາ ເສສານິ ຕີຓີ’’ຕິ ອິທໍ ສຎ຺ຎາຍ ຈຕຸກ຺ກມ຺ປິ ປຣິປຸຓ຺ຓເມວ ຄເຫຕ຺ວາ, ອປເຣ ອຏ຺ຐກນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕທຸຠຍນ຺ຕິ ຕໍ ສຎ຺ຎາອຏ຺ຐກນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຸຠຍໍ. ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕີຕິ, ‘‘ຈຕສ຺ໂສ ຣູປສຎ຺ຎີ’’ຕິອາທິນາ ອຸປຣິ ປກາເສສ຺ສຕິ. ວກ຺ຂຕິ ຫິ – ‘‘ໂກຏ຺ຐາສໂຕ ອຏ຺ຐ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ສຕ຺ຕ ສຎ຺ຎາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໒໒). ເອຕ຺ຖາຕິ, ‘‘ເອຕໍ ວາ ປນາ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ວາກ຺ເຍ. ສມຕິກ຺ກມິຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ອາທີນວທສ຺ສເນນ ຕທຸທ຺ຘໍ ອານິສໍສທສ຺ສເນນ ຈ ພ຺ຣູຫິຕສທ຺ຘາທິ ຄຸຓຕ຺ຕາ, ວິປຣິຍາເຍນ ອສກ຺ກຸຓນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ເຕວ ຄຫິຕາ ເຕສໍເຍວ ວເສນ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ວິເສສສ຺ສ ວຕ຺ຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ. ສກ຺ໂກນ຺ຕານຎ຺ຈ ເນສໍ ອຸປາຕິວຕ຺ຕນໍ ອຕ຺ຕໂນ ຎາຓພລານຸຣູປນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ເຕສໍ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປມາຓນ຺ຕິ ອປ຺ປມາຓາຣມ຺ມໂຓ, ອປ຺ປມາຓາຣມ຺ມຓຕາ ຈສ຺ສ ອາຄມນວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ ອນນ຺ຕາຣມ຺ມຓໂຕ ວາ. ນ ຫິ ອາຣມ຺ມເຓ ອນນ຺ຕນ຺ຕິ ປຣມານນ຺ຕສ຺ສ ປມາຓໍ ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ. ສຸຂທຸກ຺ເຂຫິ ອນິຎ຺ຊນໂຕ ຣູປວິຣາຄຠາວນາວິເສສຕາຍ ຈ ອາເນຎ຺ຊໍ ປຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອຍໍ ໂນ ອຕ຺ຕາຕິ ອຠິວທນ຺ຕາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ວິຎ຺ຎາຓກສິຓເມເກຕິ ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນໍ ເອເກ ທິຏ຺ຐິຄຕິກາ ອຕ຺ຕາຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນໍ ຕາວ ທສ຺ເສຕຸ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ປນ ອາຣມ຺ມຓຠູຕໍ ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາເສ ປວຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ອປເຣ. ຕຎ຺ຫິ ກສິຓໍ ມນສິກາຣວເສນ, ‘‘ວິຎ຺ຎາຓກສິຓ’’ນ຺ຕິ, ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ຕໍ ອາຣມ຺ມຓຏ຺ເຐນ ອາຍຕນຎ຺ຈາຕິ, ‘‘ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນເມເກຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ຕຍິທນ຺ຕິ ຍ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍ ອິທ’’ນ຺ຕິ. ທິຏ຺ຐິຄຕນ຺ຕິ ຍຖາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຎ຺ຎີ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ທິຏ຺ຐິໍ. ທິຏ຺ຐິເຍວ ຫິ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ‘‘ມຸຕ຺ຕຄຕໍ (ມ. ນິ. ໒.໑໑໙; ອ. ນິ. ໙.໑໑), ສງ຺ຂາຣຄຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມຫານິ. ໔໑) ວິຍ. ຄນ຺ຕພ຺ພາຠາວໂຕ ວາ ທິຏ຺ຐິຍາ ຄຕມຕ຺ຕໍ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ, ທິຏ຺ຐິຍາ ຄຫຓມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທິຏ຺ຐິປກາໂຣ ວາ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ. ໂລກິຍາ ຫິ ວິຘຍຸຕ຺ຕຄຕປກາຣສທ຺ເທ ສມານຕ຺ເຖ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ. ທິຏ຺ຐິປຈ຺ຈໂຍ ທິຏ຺ຐິກາຣຓໍ, ອວິຊ຺ຊາທິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ອວິຊ຺ຊາປິ ຫິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ ອຸປນິສ຺ສຍາທິຠາວໂຕ. ຍຖາຫ – ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວີ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອໂກວິໂທ’’ຕິອາທິ (ຘ. ສ. ໑໐໐໗). ຜສ຺ໂສປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ຍຖາຫ ‘‘ຕທປິ ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໑໘-໑໒໔). ສຎ຺ຎາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ຍຖາຫ ‘‘ສຎ຺ຎານິທານາ ຫິ ປປຎ຺ຈສງ຺ຂາ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໘໘໐; ມຫານິ. ໑໐໙). ວິຕກ຺ໂກປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ຍຖາຫ – ‘‘ຕກ຺ກຎ຺ຈ ທິຏ຺ຐີສຸ ປກປ຺ປຍິຕ຺ວາ, ສຈ຺ຈໍ ມຸສາຕິ ທ຺ວຍຘມ຺ມມາຫູ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໘໙໒; ມຫານິ. ໑໒໑). ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ຍຖາຫ – ‘‘ຕສ຺ເສວໍ ມນສິກໂຣໂຕ ຉນ຺ນໍ ທິຏ຺ຐີນໍ ອຎ຺ຎຕຣາ ທິຏ຺ຐິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຕ຺ຖິ ເມ ອຕ຺ຕາຕິ ຕສ຺ສ ສຈ຺ຈໂຕ ເຖຕໂຕ ທິຏ຺ຐິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໙). ທິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິອາຣມ຺ມຓຠູຕໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໓໐). ຣູປເວທນາທິວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຍາ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຠາວໂຕ ອນາທິຍິຕ຺ວາ ອິທເມວ ທສ຺ເສຕິ – ‘‘ອິມິນາ ປຈ຺ຈເຍນ ອິທໍ ນາມ ທສ຺ສນໍ ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ. ອິມິນາ ປຈ຺ຈເຍນາຕິ ວາ ເອຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍຄ຺ຄຫເຓນ ອາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ຄຫິຕເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຕເທວາຕິ ທິຏ຺ຐິຄຕຎ຺ເຈວ ທິຏ຺ຐິປຈ຺ຈຍຎ຺ຈ. ຣູປສຎ຺ຎານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ປກາຣຕ຺ໂຖ, ‘‘ຍທິ ຣູປສຎ຺ຎານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປກາເຣນ ວຸຕ຺ຕສຎ຺ຎານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິຣຸປກ຺ກິເລສາ ນີວຣຓາທິ ອຸປກ຺ກິເລສວິມຸຕ຺ຕິໂຕ. ອຸຕ຺ຕມາ ປຓີຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ, ຕໂຕ ເອວ ເສຏ຺ຐາ, ເສຏ຺ຐຕ຺ຕາ ເອວ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣາຠາວໂຕ ອນຸຕ຺ຕຣິຍາ. ອກ຺ຂາຍຕີຕິ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນສຎ຺ຎາຍ ວິສຸໍ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ຈຕຸຕ຺ຖາຣຸປ຺ປສຎ຺ຎາຍ ຈ ອິມສ຺ມິໍ ສຎ຺ຎີວາເທ ອໂນຕຣຓໂຕ, ‘‘ຍທິ ອາຣຸປ຺ປສຎ຺ຎານນ຺ຕິ ອິມິນາ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນ-ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນສຎ຺ຎາ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕເຣຫິ ປນ ທ຺ວີຫີຕິ, ‘‘ຍທິ ເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎານໍ, ຍທິ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎານ’’ນ຺ຕິ ອິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ປເທຫິ. ສມາປນ຺ນກວາໂຣ ຈ ຕຖາ ອິຘ ກຖິໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ໂກຏ຺ຐາສໂຕ ອຏ຺ຐ ສຎ຺ຎາ ຈຕຸກ຺ກທ຺ວຍສງ຺ຄຫໂຕ. ເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎີປທໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ສຕ຺ຕ ສຎ຺ຎາ ໂຫນ຺ຕິ ອຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄຫເຓນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ – ‘‘ສມາປນ຺ນກ…ເປ… ສງ຺ຄຫິໂຕເຍວາ’’ຕິ.

ສຎ຺ຎາຄຕນ຺ຕິ ສຎ຺ຎາວເສນ ຄຕໍ, ສຎ຺ຎາສງ຺ຄຫໍ ຄຕໍ ວາ. ຕສ຺ສ ປນ ອທິຏ຺ຐິຄຕສ຺ສປິ ອຸປລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ, ‘‘ສທ຺ຘິໍ ທິຏ຺ຐິຄເຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຈເຍຫິ ສມາຄນ຺ຕ຺ວາ ກຕນ຺ຕິ ສຫ ກາຣຓຠູເຕຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ເຕເນວ ສຫ ກາຣຓຠາເວນ ສມາຄນ຺ຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ; ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ ໂອຬາຣິກໍ ອຸປ຺ປາທວຍຎ຺ຎຖຕ຺ຕສພ຺ຠາວໂຕ. ຍສ຺ສ ຫິ ອຸປ຺ປາໂທ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ວໂຍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຐິຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຕໍ ຂເຓ ຂເຓ ຠິຊ຺ຊນສຠາວໂຕ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ປາກຏຠູຕວິກາຣໍ ໂອຬາຣິກໍ ສິຍາ. ນ ເຈຕ຺ຖ ມຄ຺ຄຜລຘມ຺ມາ ນິທສ຺ເສຕພ຺ພາ ເຕສໍ ຕຖາ ອນນຸປສ຺ສິຕພ຺ພໂຕ; ເຕສມ຺ປິ ສງ຺ຂຕຠາເວນ ອິຕເຣຫິ ສມານໂຍຄກ຺ຂມຕາຍ ທຸນ຺ນິວາຣຍຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອເສສວິຣາຄນິໂຣຘາ’’ຕິ (ອຸທາ. ໓) ວຈນໂຕ ມຄ຺ຄສ຺ສປິ ນິສ຺ສຣຓຠາເວນ ‘‘ອຕ຺ຖິ ໂຂ ປນ ສງ຺ຂາຣານໍ ນິໂຣໂຘ’’ຕິ ນິພ຺ພານເມເວຕ຺ຖ ປຏິໂຍຄຠາເວນ ອຸທ຺ຘຏໍ ‘‘ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ນິໂຣຘສງ຺ຂາຕໍ ນິພ຺ພານໍ ນາມ ອຕ຺ຖີຕິ ເອຕ຺ຖ, – ‘‘ອຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຊາຕໍ ອຠູຕໍ ອສງ຺ຂຕ’’ນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕປທໍ (ອຸທາ. ໗໓) ອາເນຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ນິພ຺ພານທສ຺ສີຕິ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍວເສນ ນິພ຺ພານທສ຺ສີ, ຕໂຕ ເອວ ອິຕຣາຠິສມຍຕ຺ຖສິທ຺ຘິຍາ ຕໍ ສງ຺ຂຕໍ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕ.

໒໓. ອຏ຺ຐສຸ ອສຎ຺ຎີວາເທສູຕິ ອິທໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ (ທີ. ນິ. ໑.໗໘-໘໐) ອາຄຕນເຍນ ວຸຕ຺ຕເມວ ຫິ ສນ຺ຘາຍ ເຫຏ຺ຐາ, ‘‘ສຎ຺ຎີຕິ ອິມິນາ ອຏ຺ຐ ອສຎ຺ຎີວາທາ ກຖິຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ປນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວາທາ ເອວ ອຸທ຺ຘຏາ. ເຕນາຫ ‘‘ອສຎ຺ຎີ’’ຕິອາທິ. ເອສ ນໂຍ ປຣໂຕ ‘‘ອຏ຺ຐສຸ ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີວາເທສູ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ສຎ຺ຎາຍ ສຕິ ຕາຍ ເວທນາຄາຫສພ຺ຠາວໂຕ ‘‘ອາພາຘນຏ຺ເຐນ ສຎ຺ຎາ ໂຣໂຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸກ຺ຂຕາສູລໂຍຄໂຕ ກິເລສາສຸຈິປຄ຺ຆຣຓໂຕ ອຸປ຺ປາທຊຣາຠງ຺ເຄຫິ ອຸທ຺ຘຸມາຕປກ຺ກປຠິຊ຺ຊນໂຕ ຈ ສຎ຺ຎາ ຄຓ຺ໂຑ; ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ໂທສທຸຏ຺ຐຕາຍ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ສໂທສຏ຺ເຐນ ຄຓ຺ໂຑ’’ຕິ. ປີຬາຊນນໂຕ ອນ຺ໂຕຕຸທນໂຕ ທຸຣຸທ຺ຘຣຓໂຕ ຈ ສຎ຺ຎາ ສລ຺ລໍ; ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຕຠາວໍ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ອວຏ຺ຐາເນນາຕິ ອາຫ ‘‘ອນຸປວິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ສລ຺ລ’’ນ຺ຕິ. ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫເຓ ວິຎ຺ຎາຓໍ ກຸໂຕຈິ ອາຄຕໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ອາຄຕິ’’ນ຺ຕິ. ຄຕິນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕິໍ. ສາ ປນ ຕາສຸ ຕາສຸ ຄຕີສຸ ວຸຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຈຸຕິວເສນ ຄຕິ’’ນ຺ຕິ; ວຑ຺ຒນວເສນ ຆນປພນ຺ຘວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ອປຣາປຣ’’ນ຺ຕິ. ອປຣາປຣຎ຺ຫິ ປພນ຺ຘວເສນ ປວຕ຺ຕມານໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ນນ຺ທູປເສຈນໍ; ອິຕຣໍ ຂນ຺ຘຕ຺ຕຍໍ ວາ ນິສ຺ສາຍ ອຠິວຸທ຺ຘິໍ ປຕິຏ຺ຐໍ ມຫນ຺ຕຎ຺ຈ ປາປຸຓາຕີຕິ. ປວຑ຺ຒວເສນ ວາ ຄຕິໍ, ນິກ຺ເຂປວເສນ ຈຸຕິໍ, ຕໂຕ ອປຣາປຣຎ຺ຈ ຣູປປວຕ຺ຕນວເສນ ອຸປປຕ຺ຕິໍ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກວເສນ ວຸຑ຺ຒິໍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ກຕູປຈິຕຠາເວນ ວິຣຸຬ຺ຫິໍ; ຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ຜລນິພ຺ພຕ຺ຕິຍາ ເວປຸລ຺ລນ຺ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ກາມຎ຺ຈາຕິອາທິນາ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຣູປາ’’ຕິອາທິກາ ໂຈທນາ ລກ຺ຂຓວເສນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຍຎ຺ຈ ນໂຍ ໂຈທນາຍ ອວິສິຏ຺ຐວິສຍຕາຍ ສິຍາ; ວິສິຏ຺ຐວິສຍາ ປນາຍໍ ໂຈທນາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ອຍໍ ປນ ປຎ຺ໂຫ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຕເກ ຂນ຺ເຘຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ຣູປເວທນາທິເກ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ເຘ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຣູປາຕິ ອິມິນາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຣູເປນ ວິນາ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ຠວວິເສສໂຈທນາຍ ສຠາວໂຕ ເອວ ວິຎ຺ຎາເຓນ ວິນາ ຣູປສ຺ສປິ ປວຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ອຣູປຠເວປິ ຣູປໍ, ອສຎ຺ຎາຠເວ ຈ ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ. ນິໂຣຘສມາປນ຺ນສ຺ສາຕິ ສຎ຺ຎາເວທຍິຕນິໂຣຘໍ ສມາປນ຺ນສ຺ສປິ ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຕ຺ຖິ. ພ຺ຍຎ຺ຊນຈ຺ຉາຍາຍ ເຈ ອຕ຺ຖໍ ປຏິພາຫສີຕິ ຍທິ ສທ຺ທຕ຺ຖເມວ ຄເຫຕ຺ວາ ອຘິປ຺ປາຍໍ ນ ຄຓ຺ຫສິ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອສຎ຺ຎຠເວ ນິພ຺ພຕ຺ຕສຕ຺ຕວເສນ ປຐມວາໂທ; ສຎ຺ຎໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສຎ຺ຎໍເຍວ ອຕ຺ຕາຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ກິຎ຺ຈນຠາເວນ ຐິຕາຍ ອຎ຺ຎາຍ ສຎ຺ຎາຍ ອຠາວໂຕ ອສຎ຺ຎີຕິ ປວຕ຺ໂຕ ທຸຕິຍວາໂທ; ຕຖາ ສຎ຺ຎາຍ ສຫ ຣູປຘມ຺ເມ ສພ຺ເພ ເອວ ວາ ຣູປາຣູປຘມ຺ເມ ອຕ຺ຕາຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕ ຕຕິຍວາໂທ; ຕກ຺ກຄ຺ຄາຫວເສເນວ ປວຕ຺ໂຕ ຈຕຸຕ຺ຖວາໂທ. ເຕສຸ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີວາເທປິ ອສຎ຺ຎຠເວ ນິພ຺ພຕ຺ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕສ຺ສ ຈຸຕິປຏິສນ຺ຘີສຸ; ສພ຺ພຕ຺ຖ ວາ ປຏຸສຎ຺ຎາກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ອສມຕ຺ຖາຍ ສຸຂຸມາຍ ສຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຖິຠາວປຏິຊານນວເສນ ປຐມວາໂທ; ອສຎ຺ຎີວາເທ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສຸຂຸມາຍ ສຎ຺ຎາຍ ວເສນ ສຎ຺ຊານນສຠາວຕາປຏິຊານນວເສນ ຈ ທຸຕິຍວາທາທໂຍ ປວຕ຺ຕາຕິ. ເອວເມຕ຺ຖ ເອເຕສໍ ວາທານໍ ສພ຺ຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

໒໔. ຍຕ຺ຖ ນ ສຎ຺ຎາ, ຕຕ຺ຖ ຎາຓສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ ເອວ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ – ‘‘ອສຎ຺ຎາ ສມ຺ໂມໂຫ’’ຕິ, ອສຎ຺ຎຠາໂວ ນາມ ສມ຺ໂມຫປ຺ປວຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ນິຍ຺ຍນ຺ຕີຕິ ນິຍ຺ຍານິຍາຕິ ພຫຸລໍ ວຈນໂຕ ກຕ຺ຕຸສາຘໂນ ນິຍ຺ຍານິຍສທ຺ໂທ, ເອວໍ ອິຘ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພສທ຺ໂທຕິ ອາຫ – ‘‘ວິຊານາຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ, ວິຊານນໍ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ທິຏ຺ຐສຸຕມຸຕວິຎ຺ຎາຕພ຺ພມຕ຺ເຕນາຕິ ທິຏ຺ຐສຸຕມຸຕວິຎ຺ຎາຓປ຺ປມາເຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກສຎ຺ຎາປວຕ຺ຕິມຕ຺ເຕນາ’’ຕິ, ນິພ຺ພິກປ຺ປຠາວໂຕ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກສຎ຺ຎາປວຕ຺ຕິສເມນ ຠາວນາຠິນີຫາເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂອຬາຣິກສງ຺ຂາຣປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ເຕນາຕິ ໂອຬາຣິການໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ປວຕ຺ຕິຍາ. ໂອຬາຣິກສງ຺ຂາຣາຕິ ເຈຕ຺ຖ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນປຣິໂຍສານາ ສມາປຕ຺ຕິຘມ຺ມາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ອຸປສມ຺ປທນ຺ຕິ ເຍ ສຎ຺ຎາຍ, ອສຎ຺ຎິຠາເວ ຈ ໂທສໍ ທິສ຺ວາ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ວຓ຺ເຓນ຺ຕາປິ ຣູປຊ຺ຌານປຏິລາຠມຕ຺ເຕນ ຕສ຺ສ ສມ຺ປາທນໍ ປຏິລາຠໍ ອຘິຄມໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຕສ຺ສ ພ຺ຍສນໍ ອກ຺ຂາຍຕິ ອນຸປາຍຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ວິນາໂສ’’ຕິອາທິ. ວຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສທິສສມາປຊ຺ຊນປຸພ຺ພກໍ ປຣິວຸຏ຺ຐານໍ. ສມາປຕ຺ຕິ ເອວ ເຕສໍ ນຕ຺ຖິ ອນຘິຄຕຕ຺ຕາ. ໂອຬາຣິກສງ຺ຂາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອນ຺ຕມໂສ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນສງ຺ຂາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາປິ ປຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ນ ອກ຺ຂາຍຕິ ເຕປິ ສມຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕພ຺ພໂຕ. ສງ຺ຂາຣານນ຺ຕິ ນິທ຺ຘາຣເຓ ສາມິວຈນໍ. ອວເສສາຕິ ອິໂຕ ປຣໍ ສຸຂຸມຠາໂວ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ສຸຂຸມຠາວາປຕ຺ຕິຍາ ອວເສສາ. ເຕນາຫ – ‘‘ຠາວນາວເສນ ສພ຺ພສຸຂຸມຠາວໍ ປຕ຺ຕາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ. ເອຕນ຺ຕິ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ, ປຕ຺ຕພ຺ພໍ ນາມ ໂຫຕິ ຕາທິສສງ຺ຂາຣປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ຕພ຺ໂພຫາຣໂຕ. ສງ຺ຂຕໍ ສເມຈ຺ຈ ສມ຺ຠຸຍ຺ຍ ປຈ຺ຈເຍຫິ ກຕຕ຺ຕາ.

໒໕. ‘‘ເຍ ເຕ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ສໂຕ ສຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຈ຺ເຉທໍ ວິນາສໍ ວິຠວໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໒໕) ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ສພຸທ຺ຘິຍໍ ວິປຣິວຕ຺ຕມາເນ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ, ‘‘ຕຕ຺ຣາ’’ຕິ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ຕຕ຺ຣາຕິ ສຕ຺ຕສຸ ອຸຈ຺ເຉທວາເທສຸ ຠຸມ຺ມ’’ນ຺ຕິ. ອຸທ຺ຘໍ ສຣນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘໍ ຄຕໍ ສຣນ຺ຕາຕິ ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຸທ຺ຘໍ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິອາທິ. ສຣນ຺ຕາຕິ ຍຕ຺ຖ ປຕ຺ເຖນ຺ຕິ ນ ລຠນ຺ຕິ, ຕໍ ຊານນ຺ຕາ. ອາສຕ຺ຕິນ຺ຕິ ອາສີສນໍ. ເປຈ຺ຈາຕິ ປຣໂລເກ. ວາຓິຊູປມາ ວິຍາຕິ ຠວປຣິຍາປນ຺ນຜລວິເສສາເປກ຺ຂາຍ ປຏິປຊ຺ຊນໂຕ. ສກ຺ກາຍສ຺ສ ຠຍາຕິ ສນ຺ໂຕ ກາໂຍຕິ ສກ຺ກາໂຍ, ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊມາໂນ ຘມ຺ມສມູໂຫຕິ ກຕ຺ວາ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ, ຕໂຕ ຠາຍເນນ. ມາ ຂີຍິ ມາ ປຣິກ຺ຂຍໍ ອຄມາສິ. ມາ ໂອສີທິ ມາ ເຫຏ຺ຐາ ຠສ຺ສິ. ອພ຺ຠນ຺ຕິ ອາກາສໍ ມາ ອຸນ຺ທ຺ຣິຍິ ມາ ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຕິ. ຄທ຺ທຸເລນ ພທ຺ໂຘ ຄທ຺ທຸລພທ຺ໂຘ. ທຬ຺ຫຖມ຺ໂຠ ວິຍ ຂີໂລ ວິຍ ຈ ສກ຺ກາໂຍ ທຸມ຺ໂມຈນີຍໂຕ. ສາ ວິຍ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ຕສ຺ສ ອນຸປຣິວຕ຺ຕນໂຕ. ທຓ຺ຑໂກ ວິຍ ທິຏ຺ຐິ ເຉທນກຣຓາຍ ອສມຕ຺ຖຠາວກຣຓໂຕ. ຣຊ຺ຊຸ ວິຍ ຕຓ຺ຫາ ພນ຺ຘນໂຕ ຈ, ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ສມນ຺ນາຄມນວເສນ ຈ ສມ຺ພທ຺ຘຠາວໂຕ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ທິຏ຺ຐິທຓ຺ຑເກ ປເວສິຕາຍ ຕຓ຺ຫາຣຊ຺ຊຸຍາ’’ຕິ.

໒໖. ຠຄວາ ອຕ຺ຕໂນ ເທສນາວິລາເສນ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນ (ຈຕຸຈຕ຺ຕາຣີສ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິກວາທາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອນ຺ໂຕຄຘາຕິ) ອຸທ຺ເທສວເສນ ປຎ຺ເຈວ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຍຖຸທ຺ເທສໍ ນິຄເມນ຺ໂຕ, ‘‘ອິມາເນວ ປຎ຺ຈາຍຕນານີ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕຠາວໂຕ ທິຏ຺ຐິຄຕານໍ ກາຣຓຏ຺ເຐນ ອາຍຕນຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອິມາເນວ ປຎ຺ຈ ກາຣຓານີ’’ຕິ. ສຎ຺ຎີອາທິວເສນ ຕີຓິ ອຸຈ຺ເຉທວາໂທຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຠາຊິຕານິ. ອິຕຣໍ ປນ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິພ຺ພານໍ ກຸຫິໍ ປວິຏ຺ຐໍ? ສຣູປໂຕ ອຠາຊິຕຕ຺ຕາ ຍຖາຠາຊິເຕສຸ ວາເທສຸ ກຕ຺ຖ ອນ຺ໂຕຄຘນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ອຸທ຺ເທເສ ປນ ສຣູປໂຕ ຄຫິຕເມວ, ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິພ຺ພານໍ ວາ ປເນເກ ອຠິວທນ຺ຕີ’’ຕິ. ອິຕໂຣ ເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎີວາເທ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎີວາເທ ອນ຺ໂຕຄຘນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອກຕ຺ຕ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອາຫ ຍຖາສຸຂຎ຺ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຐໂມ ຫິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິພ຺ພານວາໂທ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎີວາເທ ອນ຺ໂຕຄໂຘ, ອິຕເຣ ຈຕ຺ຕາໂຣ ເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎີວາເທ.

໒໗. ອຕີຕໂກຏ຺ຐາສສງ຺ຂາຕນ຺ຕິ ອຕີຕໍ ຂນ຺ຘໂກຏ຺ຐາສສງ຺ຂາຕໍ ປຸພ຺ພນ຺ຕໍ. ປຸພ຺ເພ ນິວຸຕ຺ຖຘມ຺ມວິສຍາ ກປ຺ປນາ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາ, ຕສ຺ມາ ອຕີຕກາລວາຈໂກ ອິຘ ປຸພ຺ພສທ຺ໂທ, ຣູປາທິຂນ຺ຘວິນິມຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ກປ຺ປນາວຕ຺ຖຸ ນຕ຺ຖິ, ອນ຺ຕສທ຺ໂທ ຈ ໂກຏ຺ຐາສວາຈໂກ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕີຕໂກຏ຺ຐາສສງ຺ຂາຕໍ ປຸພ຺ພນ຺ຕໍ ກປ຺ເປຕ຺ວາ’’ຕິ. ‘‘ກປ຺ເປຕ຺ວາ’’ຕິ ຈ ຕສ຺ມິໍ ປຸພ຺ພນ຺ເຕ ຕຓ຺ຫາຍນາຠິນິວິສານໍ ສມຕ຺ຖນໍ ປຣິນິຏ຺ຐາປນໍ ວທຕິ. ເສສມ຺ປີຕິ ‘‘ປຸພ຺ພນ຺ຕານຸທິຏ຺ຐີ’’ຕິ ເອວມາທິກໍ. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣນ຺ຕິ ‘‘ອປຣນ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິໂນ’’ຕິອາທີສຸ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ. ເອເກກສ຺ມິຎ຺ຈ ອຕ຺ຕາຕິ ອາຫິໂຕ ອຫໍມາໂນ ເອຕ຺ຖາຕິ ກຕ຺ວາ, ໂລໂກຕິ ໂລກິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸຎ຺ຎປາປານິ ຕພ຺ພິປາກາ ຈາຕິ ກຕ຺ວາ, ຕໍ ຕໍ ຄຫຓວິເສສໍ ອຸປາທາຍ ປຎ຺ຎາປນໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ຣູປາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຈ ໂລໂກຕິ ຈ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ. ສພ຺ພທາຠາເວນ ສສ຺ສໂຕ. ອມໂຣ ນິຈ຺ໂຈ ຘຸໂວຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນານິ. ມຣຓາຠາເວນ ອມໂຣ, ອຸປ຺ປາທາຠາເວນ ສພ຺ພກາລໍ ວຕ຺ຕນໂຕ ນິຈ຺ໂຈ, ຖິຣຏ຺ເຐນ ວິກາຣາຠາເວນ ຘຸໂວ, ຍຖາຫາຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ນິທ຺ເທສປຏິສມ຺ຠິທາປາຬີຫິ ວິຠາເວຕິ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕິ, ເວທນໍ… ສຎ຺ຎໍ… ສງ຺ຂາເຣ… ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໓໐-໑໓໑) ອິມິສ຺ສາ ປຎ຺ຈວິຘາຍ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິຍາ ວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ຣູປວນ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິກາຍ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໓໐-໑໓໑) ປນ ປຎ຺ຈທສວິຘາຍ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິຍາ ວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ເຘ, ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕທຎ຺ຎໍ – ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕິ, ຕຖາ ເອກໍ ຂນ຺ຘໍ, ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕທຎ຺ເຎ ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ອິມິນາ ຍຖາ ‘‘ຣູປາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຈ ໂລໂກຕິ ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ສສ຺ສໂຕ…ເປ… ຘຸໂວ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ; ເອວໍ ອສສ຺ສໂຕ ອນິຈ຺ໂຈ ອຘຸໂວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ວິນສ຺ສຕິ ນ ໂຫຕິ ປຣໍ ມຣຓາ; ນິຈ຺ໂຈ ຈ ອນິຈ຺ໂຈ ຈ ເນວນິຈ຺ໂຈ ນານິຈ຺ໂຈຕິ ເອວມາທິມຕ຺ຖໍ ອຕິທິສຕິ.

ຈຕ຺ຕາໂຣ ສສ຺ສຕວາທາຕິ ລາຠີວເສນ ຕໂຍ, ຕກ຺ກີວເສນ ເອໂກຕິ ເອວໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ. ປຸພ຺ເພນິວາສຎາຓລາຠີ ຕິຕ຺ຖິໂຍ ມນ຺ທປຎ຺ໂຎ ອເນກຊາຕິສຕສຫສ຺ສມຕ຺ຕໍ ອນຸສ຺ສຣຕິ, ມຊ຺ຌິມປຎ຺ໂຎ ທສ ສໍວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏກປ຺ປານິ, ຕິກ຺ຂປຎ຺ໂຎ ຈຕ຺ຕາຣີສ ສໍວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏກປ຺ປານິ, ນ ຕໂຕ ປຣໍ. ໂສ ເອວໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາຕິ ອຠິວທຕິ. ຕກ຺ກີ ປນ ຕກ຺ກປຣິຍາຫຕໍ ວີມໍສານຸຈຣິຕໍ ສຍໍປຏິຠານໍ ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາຕິ ອຠິວທຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ລາຠີວເສນ ຕໂຍ, ຕກ຺ກີວເສນ ເອໂກຕິ ເອວໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສສ຺ສຕວາທາ’’ຕິ. ເອເຕເນວ ຈ ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປຕ຺ຕິກວາໂທ ວິຍ ສສ຺ສຕວາໂທ ກສ຺ມາ ທຸວິເຘນ ນ ວິຠຕ຺ໂຕຕິ ເຈ? ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອຕ຺ຖ ຈ, ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາ’’ຕິ ວາເທ ອຍມຍຸຕ຺ຕຕາວິຠາວນາ – ຍທິ ຫິ ປເຣນ ປຣິກປ຺ປິໂຕ ອຕ຺ຕາ, ໂລໂກ ວາ ສສ຺ສໂຕ ສິຍາ, ຕສ຺ສ ນິພ຺ພິກາຣຕາຍ ປຸຣິມຣູປາວິຊຫນໂຕ ກສ຺ສຈິ ວິເສສາຘານສ຺ສ ກາຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ອຫິຕໂຕ ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ຫິເຕ ຈ ປຏິປຕ຺ຕິອຕ຺ຖໍ ອຸປເທໂສ ເອວ ນິປ຺ປໂຍຊໂນ ສິຍາ ສສ຺ສຕວາທິໂນ. ກຖໍ ວາ ໂສ ອຸປເທໂສ ປວຕ຺ຕີຍຕິ ວິກາຣາຠາວໂຕ; ເອວຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຊຏາກາສສ຺ສ ວິຍ ທານາທິກິຣິຍາ ຫິໍສາທິກິຣິຍາ ຈ ນ ສມ຺ຠວຕິ; ຕຖາ ສຸຂສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຈ ອນຸຠວນນິພນ຺ໂຘ ເອວ ສສ຺ສຕວາທິໂນ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ກມ຺ມພທ຺ຘາຠາວໂຕ, ຊາຕິອາທີນໍ ອສມ຺ຠວໂຕ ກຸໂຕ ວິໂມກ຺ໂຂ. ອຖ ປນ ຘມ຺ມມຕ຺ຕໍ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈວ ວິນສ຺ສຕິ ຈ, ຍສ຺ສ ວເສນາຍໍ ກິຣິຍາທິໂວຫາໂຣຕິ ວເທຍ຺ຍ. ເອວມ຺ປິ ປຸຣິມຣູປາວິຊຫເນນ ອວຏ຺ຐິຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມມຕ຺ຕນ຺ຕິ ນ ສກ຺ກາ ສມ຺ຠາເວຕຸໍ; ເຕ ວາ ປນສ຺ສ ຘມ຺ມາ ອວຕ຺ຖາຠູຕາ ຕໂຕ ອຎ຺ເຎ ວາ ສິຍຸໍ ອນຎ຺ເຎ ວາ, ຍທິ ອຎ຺ເຎ, ນ ຕາຫິ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາຫິປິ ໂກຈິ ວິເສໂສ ອຕ຺ຖິ. ໂຍ ຫິ ກໂຣຕິ ປຏິສໍເວເທຕິ ຈວຕິ ອຸປປຊ຺ຊຕິ ຈາຕິ ອິຈ຺ຉິຕໍ. ຕສ຺ມາ ຕທວຕ຺ໂຖ ເອວ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທໂສ, ກິຎ຺ຈ ຘມ຺ມກປ຺ປນາປິ ນິຣຕ຺ຖກາ ສິຍາ. ອຖ ອນຎ຺ເຎ, ອຸປ຺ປາທວິນາສວນ຺ຕີຫິ ອວຕ຺ຖາຫິ ອນຎ຺ຎສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ຕາສໍ ວິຍ ອຸປ຺ປາທວິນາສສມ຺ຠວາປຕ຺ຕິໂຕ ກຸໂຕ ນິຈ຺ຈຕາວກາໂສ. ຕາສມ຺ປິ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວິຍ ນິຈ຺ຈຕາຕິ ພນ຺ຘນວິໂມກ຺ຂານໍ ອສມ຺ຠໂວ ເອວາຕິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ເອວ ສສ຺ສຕວາໂທ; ນ ເຈຕ຺ຖ ໂກຈິ ວາທີ ຘມ຺ມານໍ ສສ຺ສຕຠາເວ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ຍຸຕ຺ຕິໍ ວຕ຺ຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຖິ; ຍຸຕ຺ຕິຣຫິຕຎ຺ຈ ວຈນໍ ນ ປຓ຺ຑິຕານໍ ຈິຕ຺ຕມາຣາເຘຕີຕິ ວິຎ຺ຎູຫິ ຉຑ຺ຑິໂຕ ເອວາຍໍ ສສ຺ສຕວາໂທຕິ.

ສຕ຺ຕ ອຸຈ຺ເຉທວາທາຕິ ເອຕ຺ຖ ເຕ ສຣູປມຕ຺ຕໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ທສ຺ສິຕາ ເອວ, ຕຕ຺ຖ ທ຺ເວ ຊນາ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ລາຠີ ຈ ອລາຠີ ຈ. ຕຕ຺ຖ ລາຠີ ນາມ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓລາຠີ ທິພ຺ເພນ ຈກ຺ຂຸນາ ອຣຫໂຕ ຈຸຕິໍ ທິສ຺ວາ ອຸປປຕ຺ຕິໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ. ໂຍ ວາ ປຸຖຸຊ຺ຊນານມ຺ປິ ຈຸຕິມຕ຺ຕເມວ ທຏ຺ຐຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ປຸພ຺ພໂຍຄາຠາເວນ ປຣິກມ຺ມາກຣເຓນ ວາ ອຸປປາຕໍ ທຏ຺ຐຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ໂສ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອລາຠີ – ‘‘ໂກ ປຣໂລກໍ ຊານາຕິ, ເອຕ຺ຕໂກ ຊີວວິສໂຍ, ຍາວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໂຄຈໂຣ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຘີຕຸຍາ ຫຕ຺ຖຄ຺ຄຓ຺ຫນກຣາຊາ ວິຍ ກາມສຸຂຄິທ຺ຘຕາຍ ວາ, ‘‘ຍຖາ ຣຸກ຺ຂປຓ຺ຓານິ ຣຸກ຺ຂໂຕ ປຕິຕານິ ນ ປຏິສນ຺ຘິຍນ຺ຕິ, ເອວໍ ສພ຺ເພປິ ສຕ຺ຕາ ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກມຣຓເມວ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຊລພຸພ຺ພຸຬກູປມາ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ຕກ຺ກມຕ຺ຕວເສນ ວາ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາເວ ກາມາວຈຣເທວຕ຺ຕຠາເວ ຣູປາວຈຣເທວຕ຺ຕຠາເວ ຈຕຸພ຺ພິຘອຣູປຕ຺ຕຠາເວ ຈວິຕ຺ວາ ສຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຈ຺ເຉທປຎ຺ຎາປນວເສນ ສຕ຺ຕ ອຸຈ຺ເຉທວາທາ ກຖິຕາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕໍ ຕາວ ປຸຣິເມສຸ ຕີສຸ ວາເທສຸ ‘‘ກາຍສ຺ສ ເຠທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ; ປຎ຺ຈໂວກາຣຠວປຣິຍາປນ຺ນໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຕສໍ ວາທານໍ, ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ຈຕຸໂວກາຣຠວປຣິຍາປນ຺ນໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ເຕສຸ ຈຕຸຕ຺ຖາທີສຸ ຈຕູສຸ ວາເທສຸ, ‘‘ກາຍສ຺ສ ເຠທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ອຣູປີນໍ ກາໂຍ ອຕ຺ຖີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ຣູປຠເວ ປວຕ຺ຕໂວຫາເຣເນວ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ອຣູປຠເວປິ ກາຍໂວຫາຣມາໂຣເປຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ກາຍສ຺ສ ເຠທາ’’ຕິ. ຍຖາ ທິຏ຺ຐິຄຕິເກຫິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ຕເຖວ ຠຄວາ ທສ຺ເສສີຕິ. ອຣູປກາຍຠາວໂຕ ວາ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມສມູຫຠູເຕ ອຣູປຕ຺ຕຠາເວ ກາຍນິທ຺ເທໂສ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ‘‘ກາມາວຈຣເທວຕ຺ຕຠາວາທິນິຣວເສສວິຠວປຕິຏ຺ຐາປການໍ ທຸຕິຍວາທາທີນໍ ຍຸຕ຺ໂຕ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິກຠາໂວ ອນາຄຕທ຺ຘວິສຍຕ຺ຕາ ເຕສໍ ວາທານໍ; ນ ປນ ທິຏ຺ຐິຄຕິກ-ປຈ຺ຈກ຺ຂຠູຕ-ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາວ-ສມຸຈ຺ເຉທປຕິຏ຺ຐາປກສ຺ສ ປຐມວາທສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວິສຍຕ຺ຕາ’’ຕິ. ຍທິ ເອວໍ ຍຖາ ຫິ ທຸຕິຍາທິວາທານໍ, ປຸຣິມປຸຣິມວາທສງ຺ຄຫິຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຕໂນ ອຸຕ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣຠໂວປປຕ຺ຕິຍາ ສມຸຈ຺ເຉທນໂຕ ຍຸຊ຺ຊຕິ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິກຕາ, ຕຖາ ຈ ‘‘ໂນ ຈ ໂຂ, ໂຠ, ອຍໍ ອຕ຺ຕາ ເອຕ຺ຕາວຕາ ສມ຺ມາ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ອນາຄຕສ຺ເສວ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາວສມຸຈ຺ເຉທສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ປຐມວາທສ຺ສປິ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິກຕາ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ເອວໍ ສພ຺ພສ຺ສປິ ປຸພ຺ພນ຺ຕໂຕ ອາຄຕສ຺ສ ອຸຈ຺ເຉທປຎ຺ຎາປນວເສນ ອິຘ ປຸພ຺ພນ຺ຕກປ຺ປິເກສຸ ເທສນາ ຄຕາ. ເອເຕ ອຸຈ຺ເຉທວາທາ ເຫຏ຺ຐາ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິເກສຸ ເທສນາ ຄຕາ. ເອເຕ ອຸຈ຺ເຉທວາທາ ເຫຏ຺ຐາ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິເກສຸ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ນ ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ປວຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕາ. ຊລພຸພ຺ພຸຬກູປມາ ຫິ ສຕ຺ຕາຕິ ຕສ຺ສ ລທ຺ຘິ.

ອິຘາຕິ ປຸພ຺ພນ຺ຕກປ຺ປິເກສຸ. ອິເຘວ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາວາທິເກ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ວິນຏ຺ຐວິນາສວເສນ. ເອວໍ ອນາຄເຕ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນປຣານໍ ອຸຈ຺ເຉທວາທານໍ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິເກສຸ ຄຫຓໍ; ປຸພ຺ພນ຺ຕໂຕ ປນ ອາຄຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ອິເຘວ ອຸຈ຺ເຉທທສ຺ສນປຣານໍ ປຸພ຺ພນ຺ຕກປ຺ປິເກສຸ ຄຫຓໍ. ອິໂຕ ປຣໍ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ປນ ອິທໍ ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ນສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທສ຺ສນໍ. ສຕ຺ເຕສຸ ສງ຺ຂາເຣສຸ ຈ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕນ຺ຕິ ປວຕ຺ໂຕ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາໂທ. ໂສ ປນ ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກ-ຂິຑ຺ຑາປໂທສິກ-ມໂນປໂທສິກຕ຺ຕຠາວໂຕ ຈວິຕ຺ວາ ອິຘາຄຕານໍ ຕກ຺ກິໂນ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນວເສນ ຈຕຸພ຺ພິໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາທາ’’ຕິ. ‘‘ສງ຺ຂາເຣກຈ຺ຈສສ຺ສຕິກາ’’ຕິ ອິທໍ ເຕຫິ ສສ຺ສຕຠາເວນ ຄຍ຺ຫມານານໍ ຘມ຺ມານໍ ຍຖາສຠາວທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປເນກຈ຺ຈສສ຺ສຕິກມຕທສ຺ສນວເສນ. ຕສ຺ສ ຫິ ສສ຺ສຕາຠິມຕໍ ອສງ຺ຂຕເມວາຕິ ລທ຺ຘິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ (ທີ. ນິ. ໑.໔໙) ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ – ‘‘ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ ມໂນຕິ ວາ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ວາ ອຍໍ ອຕ຺ຕາ ນິຈ຺ໂຈ ຘຸໂວ ສສ຺ສໂຕ ອວິປຣິຓາມຘມ຺ໂມ ສສ຺ສຕິສມໍ ຕເຖວ ຐສ຺ສຕີ’’ຕິ. ນ ຫິ ຍສ຺ສ ຠາວສ຺ສ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຠິສງ຺ຂຕຠາວໍ ປຏິຊານາຕິ; ຕສ຺ເສວ ນິຈ຺ຈຘຸວາທິຠາໂວ ອນຸມ຺ມຕ຺ຕເກນ ນ ສກ຺ກາ ປຏິຎ຺ຎາຕຸໍ. ເອເຕນ, ‘‘ອຸປ຺ປາທວຍຘຸວຕາຍຸຕ຺ຕຠາວາ ສິຍາ ນິຈ຺ຈາ, ສິຍາ ອນິຈ຺ຈາ, ສິຍາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິອາທິນາ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕຠງ຺ຄວາທສ຺ສ ອຍຸຕ຺ຕຕາ ວິຠາວິຕາ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຖາຍໍ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໓໘) ອຍຸຕ຺ຕຕາວິຠາວນາ – ຍທິ, ‘‘ເຍນ ສຠາເວນ ໂຍ ຘມ຺ໂມ ອຕ຺ຖີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເຕເນວ ສຠາເວນ ໂສ ຘມ຺ໂມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ສິຍາ ອເນກນ຺ຕວາໂທ; ອຖ ອຎ຺ເຎນ, ສິຍາ ນ ອເນກນ຺ຕວາໂທ; ນ ເຈຕ຺ຖ ເທສນ຺ຕຣາທິສມ຺ພທ຺ຘຠາໂວ ຍຸຕ຺ໂຕ ວຕ຺ຕຸໍ ຕສ຺ສ ສພ຺ພໂລກສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ວິວາທາຠາວໂຕ. ເຍ ປນ ວທນ຺ຕິ – ‘‘ຍຖາ ສຸວຓ຺ຓຆເຏ ມກຸເຏ ກເຕ ຆຏຠາໂວ ນສ຺ສຕິ, ມກຸຏຠາໂວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ສຸວຓ຺ຓຠາໂວ ຕິຏ຺ຐຕິເຍວ, ເອວໍ ສພ຺ພຠາວານໍ ໂກຈິ ຘມ຺ໂມ ນສ຺ສຕິ, ໂກຈິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ສຠາໂວ ປນ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ. ເຕ ວຕ຺ຕພ຺ພາ – ກິໍ ຕໍ ສຸວຓ຺ຓໍ, ຍໍ ຆເຏ ມກຸເຏ ຈ ອວຏ຺ຐິຕໍ? ຍທິ ຣູປາທິ, ໂສ ສທ຺ໂທ ວິຍ ອນິຈ຺ໂຈ, ອຖ ຣູປາທິສມູໂຫ, ສມູໂຫ ນາມ ສມ຺ມຸຕິມຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ໂວຫາຣມຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕາ ນຕ຺ຖິຕາ ນິຈ຺ຈຕາ ວາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ຕສ຺ສ ປຣມຕ຺ຖສຠາເວນ ອນຸປລພ຺ຠນໂຕຕິ ອເນກນ຺ຕວາໂທ ນ ສິຍາ. ຘມ຺ມາ ຈ ຘມ຺ມິໂຕ ອຎ຺ເຎ ວາ ສິຍຸໍ ອນຎ຺ເຎ ວາ. ຍທິ ອຎ຺ເຎ, ນ ເຕສໍ ອນິຈ຺ຈຕາຍ ຘມ຺ມີ ອນິຈ຺ໂຈ ອຎ຺ຎຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ຣູປາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ນ ຈ ຣູເປ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສທ຺ໂທ ໂຫຕິ; ກິຎ຺ຈ ຘມ຺ມກປ຺ປນາປິ ນິຣຕ຺ຖິກາ ສິຍາ ຘມ຺ມິໂນ ນິຈ຺ຈານິຈ຺ຈຕາຍ ອສິຊ຺ຌນໂຕ ອຖ ອນຎ຺ເຎ; ອຸປ຺ປາທວິນາສວນ຺ເຕຫິ ອນຎ຺ຎສ຺ສ ຘມ຺ມິໂນ ເຕສໍ ວິຍ ອຸປ຺ປາທວິນາສສພ຺ຠາວໂຕ ກຸໂຕ ນິຈ຺ຈຕາວກາໂສ, ເຕສມ຺ປິ ວາ ຘມ຺ມິໂນ ວິຍ ນິຈ຺ຈຕາປຕ຺ຕິ ສິຍາ. ອປິຈ ນິຈ຺ຈານິຈ຺ຈນວຕ຺ຕພ຺ພຣູໂປ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊມານຕາປຏິຊານນໂຕ ຍຖາ ນິຈ຺ຈາທີນໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຣູປໍ, ຍຖາ ວາ ທີປາທໂຍ. ນ ຫິ ທີປາທີນໍ ອຸທຍພ຺ພຍສຠາວານໍ ນິຈ຺ຈານິຈ຺ຈນວຕ຺ຕພ຺ພສຠາວຕາ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ຊີວສ຺ສ ນິຈ຺ຈາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຣູປໍ ວິຍາຕິ ເອວໍ ສຕ຺ຕຠງ຺ຄສ຺ສ ວິຍ ເສສຠງ຺ຄານມ຺ປິ ອສມ຺ຠໂວເຍວາຕິ ສຕ຺ຕຠງ຺ຄວາທສ຺ສ ອຍຸຕ຺ຕຕາ ເວທິຕພ຺ພາຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ, ‘‘ອິສ຺ສໂຣ ນິຈ຺ໂຈ, ອຎ຺ເຎ ສຕ຺ຕາ ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕວາທາ ສຕ຺ເຕກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາທາ; ເສຍ຺ຍຖາປິ ອິສ຺ສຣວາທາທໂຍ. ‘‘ປຣມາຓໂວ ນິຈ຺ຈາ ຘຸວາ, ທ຺ວິອຓຸກາທໂຍ ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕວາທາ ສງ຺ຂາເຣກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາທາ; ເສຍ຺ຍຖາປິ ກຓາທວາທາທໂຍ. ນນຸ ຈ ‘‘ເອກຈ຺ເຈ ຘມ຺ມາ ສສ຺ສຕາ, ເອກຈ຺ເຈ ອສສ຺ສຕາ’’ຕິ; ເອຕສ຺ມິໍ ວາເທ ຈກ຺ຂາທີນໍ ອສສ຺ສຕຕາສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ຍຖາສຠາວາວໂພໂຘ ເອວ, ຕຍິທໍ ກຖໍ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນນ຺ຕິ, ໂກ ເອວມາຫ – ‘‘ຈກ຺ຂາທີນໍ ອສສ຺ສຕຠາວສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ? ອສສ຺ສເຕສຸເຍວ ປນ ເກສຎ຺ຈິ ຘມ຺ມານໍ ສສ຺ສຕຠາວາຠິນິເວໂສ ອິຘ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນໍ; ເຕນ ປນ ເອກວາເຣ ປວຕ຺ຕມາເນນ ຈກ຺ຂາທີນໍ ອສສ຺ສຕຠາວາວໂພໂຘ ວິທູສິໂຕ ສໍສຏ຺ຐຠາວໂຕ; ວິສສໍສຏ຺ໂຐ ວິຍ ສປ຺ປິມຓ຺ໂຑ ສກິຈ຺ຈກາຣຓາສມຕ຺ຕຕາຍ ສມ຺ມາທສ຺ສນປກ຺ເຂ ຐເປຕພ຺ພຕໍ ນາຣຫຕິ. ອຖ ວາ ອສສ຺ສຕຠາເວນ ນິຈ຺ຉິຕາປິ ຈກ຺ຂຸອາທໂຍ ສມາໂຣປິຕຊີວສຠາວາ ເອວ ທິຏ຺ຐິຄຕິ ເກຫິ ຄຍ຺ຫນ຺ຕີຕິ ຕທວໂພຘສ຺ສ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນຠາໂວ ນ ສກ຺ກາ ນິວາເຣຕຸໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ (ທີ. ນິ. ໑.໔໙) – ‘‘ຈກ຺ຂຸນ຺ຕິ ວາ…ເປ… ກາໂຍຕິ ວາ ອຍໍ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອສງ຺ຂຕາຍ ສງ຺ຂຕາຍ ຈ ຘາຕຸຍາ ວເສນ ຍຖາກ຺ກມໍ ເອກຈ຺ເຈ ຘມ຺ມາ ສສ຺ສຕາ; ເອກຈ຺ເຈ ອສສ຺ສຕາຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ໂຕ ວິຠຊ຺ຊວາໂທປິ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາໂທ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ເອວໍປກາຣາ ໂຈທນາ ອໂນກາສາ ໂຫຕິ ອວິປຣີຕຘມ຺ມສຠາວສມ຺ປຏິປຕ຺ຕິຠາວໂຕ.

ນ ມຣຕີຕິ ອມຣາ. ກາ ສາ? ‘‘ເອວນ຺ຕິປິ ເມ ໂນ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໖໒) ນເຍນ ປຣິຍນ຺ຕຣຫິຕາ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ ທິຏ຺ຐິ ຈ ວາຈາ ຈ, ອມຣາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ວາຈາຍ ວິວິໂຘ ເຂໂປຕິ ອມຣາວິກ຺ເຂໂປ. ໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອມຣາວິກ຺ເຂໂປ. ອຖ ວາ ອມຣາຕິ ເອກາ ມຈ຺ຉຊາຕິ, ສາ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນນິມ຺ມຸຊ຺ຊນາທິວເສນ ອຸທເກ ສນ຺ຘາວມານາ ຄາຫໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ; ເອວເມວໍ ອຍມ຺ປິ ວາໂທ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ສນ຺ຘາວຕິ, ຄາຫໍ ນາຄຈ຺ຉຕີຕິ ອມຣາວິກ຺ເຂໂປ, ໂສ ເອວ ອມຣາວິກ຺ເຂປິໂກ. ສ຺ວາຍໍ ວາໂທ ມຸສາວາທອນຸໂຍຄຉນ຺ທຣາຄໂມຫເຫຕຸກຕາຍ ຈຕຸຘາ ປວຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອມຣາວິກ຺ເຂປິກາ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ນນຸ ເຈຕ຺ຖ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໖໕-໖໖) ຈຕຸພ຺ພິໂຘປິ ອມຣາວິກ຺ເຂປິໂກ ກຸສລາທິເກ ຘມ຺ເມ ປຣໂລກຕ຺ຕິກາທີນິ ຈ ຍຖາຠູຕໍ ອນວພຸຊ຺ຌມາໂນ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຫໍ ປຸຏ຺ໂຐ ປຸຈ຺ຉາຍ ວິກ຺ເຂປນມຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ຕສ຺ສ ກຖໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິກຠາໂວ. ນ ຫິ ອວຕ຺ຕຸກາມສ຺ສ ວິຍ ປຸຈ຺ຉິຕມຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ຕສ຺ສ ວິກ຺ເຂປກຣຓມຕ຺ເຕນ ທິຏ຺ຐິຄຕິກຕາ ຍຸຕ຺ຕາຕິ? ນ ເຫວໍ ປຸຈ຺ຉາວິກ຺ເຂປກຣຓມຕ຺ເຕນ ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄຕິກຕາ ອິຈ຺ຉິຕາ, ອຖ ໂຂ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວເສນ. ສສ຺ສຕວເສນ ມິຈ຺ຉາຠິນິວິຏ຺ໂຐເຍວ ຫິ ມນ຺ທພຸທ຺ຘິຕາຍ ກຸສລາທິຘມ຺ເມ ປຣໂລກຕ຺ຕິກາທີນິ ຈ, ຍາຖາວໂຕ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊມາໂນ ອຕ຺ຕນາ ອວິຎ຺ຎາຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຣໍ ວິຎ຺ຎາເປຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຕາຍ ມຸສາວາທາທິຠເຍນ ຈ ວິກ຺ເຂປໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ວາທສ຺ສ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິສງ຺ຄໂຫ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຖ ວາ ປຸຎ຺ຎປາປານໍ, ຕພ຺ພິປາການຎ຺ຈ ອນວໂພເຘນ, ອສທ຺ທຫເນນ ຈ, ‘‘ຕພ຺ພິສຍາຍ ປຸຈ຺ຉາຍ ວິກ຺ເຂປກຣຓໍເຍວ ຍຸຕ຺ຕໍ ສຸນ຺ທຣຎ຺ຈາ’’ຕິ, ຂນ຺ຕິໍ ຣຸຈິໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ອຠິນິວິສນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ວິສຸໍເຍເວກາ ເອສາ ທິຏ຺ຐິ ສຕ຺ຕຠງ຺ຄທິຏ຺ຐິ ວິຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຕຖາ ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປຣິຍນ຺ຕຣຫິຕາ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ ທິຏ຺ຐິ ເຈວ ວາຈາ ຈາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໑). ກຖໍ ປນສ຺ສາ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິສງ຺ຄໂຫ? ອຸຈ຺ເຉທວເສນ ອນຠິນິເວສໂຕ. ‘‘ນຕ຺ຖິ ໂກຈິ ຘມ຺ມານໍ ຍຖາຠູຕເວທີ ວິວາທພຫຸລຕ຺ຕາ ໂລກສ຺ສ; ‘ເອວເມວ’ນ຺ຕິ ປນ ສທ຺ທນ຺ຕເຣນ ຘມ຺ເມ ນິຊ຺ຌານນາ ອນາທິກາລິກາ ໂລເກ’’ຕິ ຄາຫວເສນ ສສ຺ສຕເລໂສເປຕ຺ຖ ລພ຺ຠຕິເຍວ.

ອມຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ເອຕ຺ຖ ສຠາໂວ ໂອສານນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕ, ມຣິຍາໂທ, ໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອນ຺ຕວາ. ເຕນາຫ ‘‘ສປຣິຍນ຺ໂຕ’’ຕິ. ອວຑ຺ຒິຕກສິຓສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເອວໍ ໂຫຕີຕິ ໂຍຊນາ. ທຸຕິຍວາໂທ ‘‘ອນນ຺ຕວາ ໂລໂກ’’ຕິ ວາໂທ. ຕຕິຍວາໂທ ‘‘ອນ຺ຕວາ ຈ ອນນ຺ຕວາ ຈາ’’ຕິ ວາໂທ. ຈຕຸຕ຺ຖວາໂທ ‘‘ເນວນ຺ຕວາ ນານນ຺ຕວາ’’ຕິ ວາໂທ. ເອເຕ ເອວ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວາທິໂນ ສນ຺ຘາຍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ (ທີ. ນິ. ໑.໕໓) – ‘‘ອນ຺ຕານນ຺ຕິກາ ອນ຺ຕານນ຺ຕໍ ໂລກສ຺ສ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ ຈຕູຫິ ວຕ຺ຖູຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໕໓) ຍຸຕ຺ຕໍ ຕາວ ປຸຣິມານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ວາທີນໍ ອນ຺ຕຕ຺ຕຎ຺ຈ ອນນ຺ຕຕ຺ຕຎ຺ຈ ອນ຺ຕານນ຺ຕຕ຺ຕຎ຺ຈ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕວາທຕ຺ຕາ ອນ຺ຕານນ຺ຕິກຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຉິມສ຺ສ ປນ ຕທຸຠຍປຏິເສຘວເສນ ປວຕ຺ຕວາທຕ຺ຕາ ກຖມນ຺ຕານນ຺ຕິກຕ຺ຕນ຺ຕິ? ຕທຸຠຍປຏິເສຘວເສນ ປວຕ຺ຕວາທຕ຺ຕາ ເອວ. ຍສ຺ມາ ປຏິເສຘວາໂທປິ ອນ຺ຕານນ຺ຕວິສໂຍ ເອວ ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອປເຣ ອາຫຸ – ‘‘ຍຖາ ຕຕິຍວາເທ ສມ຺ເຠທວເສນ ເອຕສ຺ເສວ ອນ຺ຕວນ຺ຕຕາ ອນນ຺ຕຕາ ຈ ສມ຺ຠວຕິ, ເອວໍ ຕກ຺ກີວາເທປິ ກາລເຠທວເສນ ອຸຠຍສມ຺ຠວໂຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຏິເສເຘນ ອຸຠຍຎ຺ເຎວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກຖໍ? ອນ຺ຕວນ຺ຕຕາປຏິເສເຘນ ຫິ ອນນ຺ຕຕາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອນນ຺ຕຕາປຏິເສເຘນ ຈ ອນ຺ຕວນ຺ຕຕາ, ອນ຺ຕານນ຺ຕານຎ຺ຈ ຕຕິຍວາທຠາໂວ ກາລເຠທສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ຍສ຺ມາ ອຍໍ ໂລກສຎ຺ຎິໂຕ ອຕ຺ຕາ ຌາຍີຫິ ອຘິຄຕວິເສເສຫິ ອນນ຺ໂຕ ກທາຈິ ສກ຺ຂິ ທິຏ຺ໂຐ ອນຸສຸຍ຺ຍຕິ; ຕສ຺ມາ ເນວນ຺ຕວາ. ຍສ຺ມາ ປນ ເຕຫິ ເອວ ກທາຈິ ອນ຺ຕວາ ສກ຺ຂິ ທິຏ຺ໂຐ ອນຸສຸຍ຺ຍຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ປນ ອນນ຺ຕວາ’’ຕິ. ຍຖາ ຈ ອນຸສ຺ສຸຕິຕກ຺ກີວເສນ, ເອວໍ ຊາຕິສ຺ສຣຕກ຺ກິອາທີນຎ຺ຈ ວເສນ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອຍຎ຺ຫິ ຕກ຺ກິໂກ ອວຑ຺ຒິຕຠາວປຸພ຺ພກຕ຺ຕາ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕານໍ ວຑ຺ຒິຕຠາວສ຺ສ ວຑ຺ຒິຕກາລວເສນ ອປຈ຺ຈກ຺ຂກາຣິຕາຍ ອນຸສ຺ສວາທິມຕ຺ເຕ ຐຕ຺ວາ – ‘‘ເນວນ຺ຕວາ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ອວຑ຺ຒິຕກາລວເສນ ປນ ‘‘ນານນ຺ໂຕ’’ຕິ. ນ ປນ ອນ຺ຕວນ຺ຕຕານນ຺ຕຕານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕມຠາເວນ ຍຖາ ຕໍ ‘‘ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີ’’ຕິ, ອວສ຺ສຎ຺ຈ ເອຕໍ ເອວໍ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ວິກ຺ເຂປປກ຺ຂໍເຍວ ຠເຊຍ຺ຍ ຈຕຸຕ຺ຖວາໂທ. ນ ຫິ ອນ຺ຕວນ຺ຕຕານນ຺ຕຕາຕທຸຠຍວິນິມຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ປກາໂຣ ອຕ຺ຖິ, ຕກ຺ກີວາທີ ຈ ຍຸຕ຺ຕິມຄ຺ຄໂກ, ກາລເຠທວເສນ ຈ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ເອກສ຺ມິໍ ນ ນ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ. ອນນ຺ຕຣຈຕຸກ຺ກນ຺ຕິ ເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎີຕິ ອາຄຕສຎ຺ຎີຈຕຸກ຺ກໍ.

ເອກນ຺ຕສຸຂີຕິ ເອກນ຺ເຕເນວ ສຸຂີ. ຕໍ ປນສ຺ສ ສຸຂໍ ທຸກ຺ເຂນ ອໂວມິສ຺ສໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນິຣນ຺ຕຣສຸຂີ’’ຕິ. ເອກນ຺ຕສຸຂເມວາຕິ ອິທໍ ສຸຂພຫຸລຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕີຕາສຸ ສຕ຺ຕສຸ ຊາຕີສູຕິ ອິທໍ ຕໂຕ ປຣໍ ຊາຕິສ຺ສຣຎາເຓນ ອນຸສ຺ສຣິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕາທິສເມວາຕິ ສຸຂສມງ຺ຄິເມວ ອຕ຺ຕຠາວໍ. ‘‘ເອວໍ ສຸຂສມງ຺ຄີ’’ຕິ ຕໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສ ຊາຕິສ຺ສຣສ຺ສ ອຕີຕຊາຕິຍມ຺ປິ ອິຘ ວິຍ ທຸກ຺ຂຜຸຏ຺ຐສ຺ສ ຕໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສ.

ສພ຺ເພສມ຺ປີຕິ ລາຠີນໍ ຕກ຺ກີນມ຺ປິ. ຕຖາຕິ ອິມິນາ ‘‘ສພ຺ເພສມ຺ປີ’’ຕິ ອິທໍ ປທໍ ອາກຑ຺ຒຕິ. ກາມາວຈຣໍ ນາມ ອທຸກ຺ຂມສຸຂໍ ອນຸຬາຣໍ ອວິຠູຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານວເສນາ’’ຕິ. ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ກາຣຓຠູຕໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖິ, ເຕນ ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານິກໍ. ມຊ຺ຌຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠູຕສ຺ສ ມຊ຺ຌຕ຺ຕເວທນາພຫຸລສ຺ສ. ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠູຕຏ຺ຐານເມວ ອຕ຺ຕໂນ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາປຕ຺ຕເມວ ຠູຕປຸພ຺ພໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສ. ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕິກາຕິ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາທິໂນ ວຸຕ຺ຕາ. ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐາເນນ ຫິ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕິກາ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນວາໂທ ສສ຺ສຕວາທສມຸທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ທ຺ເວ ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນິກາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒໘. ທິຏ຺ຐຸທ຺ຘາຣນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕານໍ ທິຏ຺ຐີນໍ ອນິຍ຺ຍານິກຠາວທສ຺ສນວເສນ ປທຸທ຺ຘຣຓໍ. ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍເຍວ ຎາຓນ຺ຕິ ອປຣປ຺ປຈ຺ຈຍໍ ອຕ຺ຕນິເຍວ ຎາຓໍ. ຕໍ ປນ ອຕ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຈ຺ຈກ຺ຂຎາຓ’’ນ຺ຕິ. ສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ວິຍ ໂທສາປຄເມນ ອຸປກ຺ກິເລສວິຄເມນ ຎາຓສ຺ສ ວິສຸທ຺ຘນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘນ຺ຕິ ນິຣຸປກ຺ກິເລສ’’ນ຺ຕິ. ກິເລສນ຺ຘກາຣວິຄມໂຕ ສປ຺ປຠາສມຸຊ຺ຊລເມວ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປຣິໂຍທາຕນ຺ຕິ ປຠສ຺ສຣ’’ນ຺ຕິ ພາຫິຣສມຍສ຺ມິມ຺ປິ ໂຫນ຺ຕິ ຌານສ຺ສ ສມິຊ຺ຌນໂຕ. ມຍມິທໍ ຊານາມາຕິ ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈ ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ ໂມຆມຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ຈ ມິຈ຺ຉາຄາຫວເສນ ອຎ຺ຎາຓຠາຄເມວ ປຣິພ຺ຣູເຫຕ຺ວາ ຕໂຕ ເອວ ຍຖາຄຫິຕໍ ຄາຫໍ ສນ຺ຘາຍ – ‘‘ມຍມິທໍ ອຕ຺ຖໍ ຕຕ຺ຖ ຊານາມາ’’ຕິ ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ມິຈ຺ຉາຄາເຫ ອວິຊ຺ຊມານໍ ຎາຓໂກຏ຺ຐາສໍ ໂອຕາເຣນ຺ຕິເຍວ ອນຸປ຺ປເວເສນ຺ຕິເຍວ. ນ ຕໍ ຎາຓໍ, ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນໍ ນາເມຕໍ, ກິໍ ປນ ຕໍ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນໍ ນາມ? ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາຕິອາທິນາ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຕທປິ…ເປ… ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຍໍ ຕໍ ທິຏ຺ຐິຍາ ອຸປນິສ຺ສຍຠູຕໍ ຎາຓໍ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ – ‘‘ຊານນມຕ຺ຕລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ຎາຓຠາຄມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ. ຎາຓມ຺ປິ ຫິ ທິຏ຺ຐິຍາ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕິເຍວ ລາຠິໂນ ອິຕຣສ຺ສ ຈ ຕຖາ ຕຖາ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສໂຕ. ອນຸປາຕິວຕ຺ຕນໂຕ ອນຕິກ຺ກມນໂຕ. ອສາຘາຣຓໂຕ ນ ອຸປາຕິວຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ອນຸປາຕິວຕ຺ຕນໍ, ຕໂຕ. ອຸປາທານປຈ຺ຈຍໂຕຕິ ອຸປາທານສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ເອເຕນ ຜລູປຈາເຣເນວ ອຸປາທານມາຫ. ຍທິ ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ ອາຄຕາ ສພ຺ພາປິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ອິຘ ກຖິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສຸຕ຺ເຕນ ເອກສທິສນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ ປນາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຣູປໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ເວທນາ ສກ຺ກາຍໍເຍວ ອນຸປຣິຘາວນ຺ຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອິຘ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິ ອາຄຕາ. ພ຺ຣຫ຺ມຊາລໍ ກຖິຕເມວ ໂຫຕິ ຕຕ຺ຖ ອາຄຕານໍ ທ຺ວາສຏ຺ຐິຍາປິ ທິຏ຺ຐີນໍ ອິຘາຄຕຕ຺ຕາ. ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທາຠິນິເວໂສ ອຕ຺ຕາຠິນິເວສປຸພ຺ພໂກ, ‘‘ອຕ຺ຕາ ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ເຉໂທ’’ຕິ ປວຕ຺ຕນໂຕ.

໓໐. ທ຺ວາສຏ຺ຐິ…ເປ… ທສ຺ເສຕຸນ຺ຕິ ກຖໍ ປນາຍມຕ຺ໂຖ ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອກຈ຺ໂຈ’’ຕິອາທິປາຬິຍາ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕີຕິ? ອປ຺ປຫີນສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິກສ຺ສ ປຸພ຺ພນ຺ຕາປຣນ຺ຕທິຏ຺ຐິອຸປາທິຍນໂຊຕນໂຕ. ປຣິຈ຺ຈາເຄນາຕິ ວິກ຺ຂມ຺ຠເນນ. ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານນິໂຣຘາ ຕຕິຍຊ຺ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ນ ປຣິຫີນຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສ຺ສ ຕຕິຍຊ຺ຌານໍ ຠວຕິ, ຕຕິຍຊ຺ຌານາ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ປນ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານາ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ຈ ຕຕິຍໍ ປຏິໂລມນເຍນ ສມ຺ຠວຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍໍ ປເນຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ເອວໍສມ຺ປທມິທໍ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ປວິເວກາ ປີຕິ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ອິທໍ, ‘‘ນິຣາມິສສຸຂສ຺ສນິໂຣຘາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຍ ວຸຏ຺ຐານນິໂຣຘວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫີນຊ຺ຌານປຣິຍາທານກໂທມນສ຺ສນ຺ຕິ ນີວຣຓສຫຄຕໂທມນສ຺ສມາຫ. ຕຎ຺ຫິ ຌານປຣິຍາທານກຣໍ. ກມ຺ມນີຍຠາໂວຕິ ສມາປຕ຺ຕິໍ ປຕ຺ໂຕ ວິຍ ສມາປຕ຺ຕິສມາປຊ຺ຊນຠາເວ ກມ຺ມກ຺ຂມຠາໂວ. ໂສມນສ຺ສວິຘຸຣຕ຺ຕາ ໂທມນສ຺ສໍ ວິຍາຕິ ໂທມນສ຺ສນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ປວິເວກາ ປີຕີ’’ຕິ ປຸນ ວຸຕ຺ຕາ ປີຕິ ຌານທ຺ວຍປີຕິ. ຍໍ ຐານໍ ຉາຍາ ຊຫຕີຕິ ຍໍ ປເທສໍ ອາຕເປນ ອຠິຠຸຍ຺ຍມານໍ ຉາຍາ ຊຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາຕເປ ຉາຍາຕິ ປເທເສນ ອາຕປສຎ຺ຎິຕານໍ ຠູຕສງ຺ຂຕານໍ ປຫານຏ຺ຐານມາຫ. ເຕນາຫ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ຐາເນ’’ຕິອາທິ.

໓໑. ນິຣາມິສໍ ສຸຂນ຺ຕິ ຕຕິຍຊ຺ຌານສຸຂໍ ທູຣສມຸສ຺ສາຣິຕກາມາມິສຕ຺ຕາ.

໓໒. ອທຸກ຺ຂມສຸຂນ຺ຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານເວທນໍ, ນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຸເປກ຺ຂາເວທນໍ.

໓໓. ນິຄ຺ຄຫໂຓຕິ ມມໍກາຣຠາເວນ ກິຎ຺ຈິປິ ອຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ. ນິພ຺ພານສ຺ສ ສປ຺ປາຍນ຺ຕິ ນິພ຺ພານາຘິຄມສ຺ສ, ນິພ຺ພານສ຺ເສວ ວາ ອວິໂລມວເສນ ເອກນ຺ຕິກຸປາຍຕາຍ ສປ຺ປາຍໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸປກາຣຠູຕ’’ນ຺ຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ເພສຸ ເຕຠູມກຘມ຺ເມສຸ. ເອຕນ຺ຕິ ເອຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕສມຖຠາວນາຍ ກິເລສານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ນິກນ຺ຕິຍາ ອສຸກ຺ຂາປິຕຕ຺ຕາ ກຖໍ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອຸປກາຣປຏິປທາ ນາມ ຊາຕໍ? ນ ຊາຍເຕ ວາຕ຺ຍຘິປ຺ປາໂຍ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ປຸພ຺ພນ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິອາທິເກ ສພ຺ພສ຺ມິໍ. ອຄ຺ຄຓ຺ຫນວເສນາຕິ ຕຓ຺ຫາຄາເຫນ ອຄ຺ຄຫຓວເສນ. ຍຕ຺ຖ ຫິ ຕຓ຺ຫາຄາໂຫ ວິໂມຈິໂຕ, ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐິມານຄ຺ຄາຫາ ສຸກ຺ຂາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕິ ຕເທກຏ຺ຐຠາວໂຕ. ຕາທິສສ຺ສ ນິພ຺ພານຄາມິນີ ປຏິປທາ ເອວ ອາສນ຺ເນ, ນ ທູເຣ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸປກາຣປຏິປທາ ນາມ ຊາຕ’’ນ຺ຕິ. ຕາທິສສ຺ສ ຈ ສນ຺ໂຕຫມສ຺ມີຕິອາທິກາ ສມນຸປສ຺ສນາ ອຘິມານປກ຺ເຂ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ອຠິວທຕີຕິ ອຠິມາເນນ ອຸປວທຕີ’’ຕິ. ອິທເມວ ອຸປາທິຍຕີຕິ ນິຍມາຠາວໂຕ ‘‘ອຏ຺ຐາຣສວິຘມ຺ປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສສປເທປິ ເອເສວ ນໂຍ. ທິຏ຺ຐຸປາທາເນ ສຕິ ເສສອຸປາທານສມ຺ຠໂວ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ໂຘຕິ ຕເທວ ອຸທ຺ຘຏໍ.

ເສ ອາຍຕເນ ເວທິຕພ຺ເພຕິ ນິໂຣຘສ຺ສ ກາຣຓໍ ນິພ຺ພານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ອາຍຕນານນ຺ຕິ ຈກ຺ຂາຍຕນາທີນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອາຍຕນານໍ. ປຏິກ຺ເຂເປນ ນິພ຺ພານໍ ທສ຺ສິຕໍ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນ.

ນ ຄາຘຕີຕິ ນ ປຕິຏ຺ຐາຕິ. ອໂຕຕິ ອສ຺ມາ ນິພ຺ພານາ. ສຣາຕິ ຕຓ຺ຫາ. ສງ຺ຂາຣປຏິກ຺ເຂເປນາຕິ ສງ຺ຂາເຣກເທສຠູຕານໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ມຫາຠູຕານໍ ປຏິກ຺ເຂເປນ.

ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ວິສິຏ຺ເຐນ ຎາເຓນ ຊານິຕພ຺ພໍ. ຕໂຕ ເອວ ອນິທສ຺ສນໍ ອຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍໂຄຈຣໍ. ອນນ຺ຕນ຺ຕິ ອນ຺ຕຣຫິຕໍ, ນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ພໂຕ ປຠນ຺ຕິ ກິເລສນ຺ຘກາຣາຠາວໂຕ ຈ ສມນ຺ຕໂຕ ປຠສ຺ສຣໍ. ‘‘ສພ຺ພໂຕ ປປ’’ນ຺ຕິ ວາ ປາໂຐ, ສພ຺ພໂຕ ປຕຕິຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຕ຺ຕາຣີສກມ຺ມຏ຺ຐານສງ຺ຂາເຕຫິ ຕິຕ຺ເຖຫິ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ອນຸປວິສິຕພ຺ພໍ ອມຕສຣນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອນຸປາທາ ກຎ຺ຈິ ຘມ຺ມໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວິມຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອນຸປາທາວິໂມກ຺ໂຂ, ນິພ຺ພານໍ. ອນຸປາທາ ວິມຸຈ຺ຈຕິ ເອເຕນາຕິ ອນຸປາທາວິໂມກ຺ໂຂ, ອຄ຺ຄມຄ຺ໂຄ. ອນຸປາທາວິໂມກ຺ຂນ຺ຕິກຕາຍ ປນ ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ອນຸປາທາວິໂມກ຺ໂຂຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ປຎ຺ຈຕ຺ຕຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໓. ກິນ຺ຕິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໔. ຠໂວຕິ ປຣິຕ຺ໂຕ. ອຠໂວຕິ ມຫນ຺ໂຕ. ວຸທ຺ຘິອຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ອ-ກາໂຣ, ‘‘ສໍວຣາສໍວໂຣ, ຜລາຜລ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ, ຕສ຺ມາ ຠວາຠວເຫຕູຕິ ຂຸທ຺ທກສ຺ສ ມຫນ຺ຕສ຺ສ ວາ ຠວສ຺ສ ເຫຕຸ, ຕໍ ປຈ຺ຈາສີສມາໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ – ‘‘ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຠເວ ສຸຂໍ ເວທິສ຺ສາມີ’’ຕິອາທິ.

໓໕. ໂລກຸຕ຺ຕຣໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ວິວາໂທ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາວ ກຖິຕາ’’ຕິ. ໂລກິຍາປິ ຫິ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມາຘິຄມສ຺ສ ອາສນ຺ນກາຣຓຕ຺ຕາ ວິເສສກາຣຓນ຺ຕິ ຍາວ ອຎ຺ເຎຫິ ໂລກິຍຘມ຺ເມຫິ ອຠິວິສິຏ຺ໂຐຕິ ກຕ຺ວາ, ‘‘ອິເມສຸ ສຕ຺ຕຕິໍສໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມສູ’’ຕິ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຖໂຕ ນານໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ເຠໂທ ໂຫຕິ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມານໍ ສມຘິຄຕຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ກາຍາທໂຍ ຠາເວຕພ຺ພາ, ສຕິເຍວ ປນ ຠາເວຕພ຺ພາຕິ. ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ນານໍ ເຠທໍ. ອິມິນາປິ ກາຣເຓນາຕິ ອິມາຍປິ ຍຸຕ຺ຕິຍາ. ອິທານິ ຕໍ ຍຸຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ – ‘‘ອຕ຺ຖຎ຺ຈ ພ຺ຍຎ຺ຊນຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສມາເນຕ຺ວາຕິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຣໂຕ ສມາເນຕ຺ວາ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຣປເທຫິ ຈ ສມາເນຕ຺ວາ. ອຎ຺ຎຖາຕິ ອຎ຺ຎໂຕ, ຠູຕໂຕ ອປຄຕໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມິຈ຺ຉາ ໂຣປິຕຠາໂວຕິ ອຍາຖາວໂຕ ຐປິຕຠາໂວ. ອຕ຺ຖຎ຺ຈ ພ຺ຍຎ຺ຊນຎ຺ຈ ວິຎ຺ຎາປນກາຣຓເມວາຕິ ອວິປຣີຕຕ຺ຖສ຺ສ ສທ຺ທສ຺ສ ຈ ພຸຊ຺ຌນເຫຕຸຕາຍ.

໓໗. ອິຘ ຘມ຺ມວິນຍຏ຺ຐາເນ ສຕິເຍວ ສຕິປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຄຫິຕາ, ອຕ຺ຖໂຕ ສເມຕິ ນາມ ຍາຖາວໂຕ ອຕ຺ຖສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ອສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຠາວໂຕ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ນານຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕໍ ລິງ຺ຄເຠເທນ ວຈນເຠເທນ ຈ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ສຕິປຏ຺ຐາໂນຕິ ວາ ສຕິປຏ຺ຐານາຕິ ວາ ມິຈ຺ຉາ ໂຣເປຖາ’’ຕິ ອາຫ. ອປ຺ປມຕ຺ຕກນ຺ຕິ ອຓຸມຕ຺ຕໍ ສລ຺ລຫຸກໍ, ນ ຄຣຸຕຣໍ ອຘນິຕໍ ກຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພມ຺ປິ ຘນິຕໍ ໂຆສວນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ໂຣປິເຕ ວຸຕ຺ຕໂທສາຠາວໂຕຕິ ເຕນາຫ – ‘‘ນິພ຺ພຸຕິໍ ປຕ຺ຕຸໍ ສກ຺ກາ ໂຫຕີ’’ຕິ.

ພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ມິຈ຺ຉາໂຣປນໍ ນ ວິເສສນ຺ຕຣາຍກຣໍ ໂຫຕີຕິ ຎາປນຕ຺ຖໍ, ຈຕຸສຸ ມຄ຺ເຄສຸ ປຎ຺ຫໍ ກເຖຕ຺ວາວ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອປ຺ປມຕ຺ຕກໍ ໂຂ ປນາ’’ຕິ.

໓໘. ອຖ ຈຕຸຕ຺ຖວາເຣ ວິວາໂທ ກສ຺ມາ ຊາໂຕ? ຍາວຕາ ເນສໍ ວຈນໍ ອຕ຺ຖໂຕ ເຈວ ສເມຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ຈາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຎ຺ຎາຍ ວິວາໂທຕິ ກິຎ຺ຈາປິ ສເມຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ເຈວ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ຈ, ສຎ຺ຎາ ປນ ເນສໍ ອວິສຸທ຺ຘາ, ຕາຍ ສຎ຺ຎາຍ ວເສນ ວິວາໂທ ຊາໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ອຫໍ ສຕິປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວທາມິ, ອຍໍ ສຕິປຏ຺ຐາໂນຕິ ວທຕີຕິ ເອວໍ ເຕສໍ ຎາຓໍ ໂຫຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ, ‘‘ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ອິມິນາ ອຕິທິສຕິ.

໓໙. ນ ໂຈທນຕ຺ຖາຍ ເວຄາຍິຕພ຺ພນ຺ຕິ ສີຆໍ ສີຆໍ ນ ໂຈທນາ ກາຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ເອກຈ຺ໂຈ ໂກຘນຠາເວນ ເອວໍ ປຏິປ຺ຜຣິ, ຕສ຺ມາ. ອນາທານທິຏ຺ຐີຕິ ອາທິຍິຕ຺ວາ ອນຠິນິວິສນໂຕ ອນາທານທິຏ຺ຐີ ອທຬ຺ຫຄ຺ຄາຫີ. ປກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ວິຍາຕິ ຄິລິຕ຺ວາ ປກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ວິຍ.

ອຸປຆາໂຕຕິ ຈິຕ຺ຕປ຺ປຆາໂຕ ຜຣສຸປຆາໂຕ ວິຍ. ວຓຆຏ຺ຏິຕສ຺ສ ວິຍາຕິ ວເຓ ຆຏ຺ຏິຕສ຺ສ ວິຍ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ທ຺ເວ ວາເຣ ວຕ຺ວາປິ ວິສຊ຺ເຊຕີຕິ ສຸປ຺ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄີ ເອວໍ ປເຄວ ໂຈທິຕມຕ຺ເຕ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ ເຈຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກຖນວເສນ ຈ ກາຍຈິຕ຺ຕກິລມໂຖ. ເອວຣູໂປຕິ ສຫສາ ອວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ເຕນ ໂຈທກສ຺ສ ວິເຫສາວາໂທ ຫຸຕ຺ວາປິ ອກ຺ໂກຘນາທິສຠາໂວ.

ອຸເປກ຺ຂາຕິ ສເກນ ກມ຺ເມນ ປຎ຺ຎາຍິສ຺ສຕີຕິ ຕສ຺ມິໍ ປຸຄ຺ຄເລ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂຓາ. ອຸເປກ຺ຂໍ ອຕິມຎ຺ຎຕິ ນາມ ຕສ຺ສ ອນາຈາຣສ຺ສ ອນຊ຺ຌຸເປກ຺ຂຓໂຕ.

໔໐. ວຈນສຎ຺ຈາໂຣຕິ ເປສຸຎ຺ຎວເສນ ອຎ຺ຎຖາວຈນຸປສໍຫາໂຣ. ທິຏ຺ຐິປຬາໂສຕິ ຍຸຄຄ຺ຄາຫວເສນ ລທ຺ຘິ. ສາ ປນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນາຣາຘນິຍຠາໂວ ສຕ຺ຖຸຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນາຣາຘກຠາໂວ. ກລໂຫຕິ ອຘິກຣຓຸປ຺ປາທວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ວິຄ຺ຄໂຫ ຠຓ຺ຑນສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາໂຄ.

ເຍນ ກາຣເຓນາຕິ ເຍນ ຘມ຺ເມນ ສຕ຺ຖຸສາສເນນ. ຕເມວ ຫິ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ – ‘‘ຘມ຺ໂມຕິ ສາຣຓີຍຘມ຺ໂມ ອຘິປ຺ເປໂຕ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ຘມ຺ມສ຺ສ ຈານຸຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ. ຘມ຺ໂມຕິ ສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຕສ຺ສ ຕຖາ ປວຕ຺ຕໍ ພ຺ຍາກຣຓໍ ຍຖາ ວິວາທາປນ຺ນາ ສຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສຎ຺ຎຕ຺ຕິກຣຓ’’ນ຺ຕິ. ຕເທວ ພ຺ຍາກຣຓໍ ອນຸຘມ຺ໂມຕິ ຠິກ຺ຂຸນາ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ອນຸປວຕ຺ໂຕ ຘມ຺ໂມ. ເຕນາຫ – ‘‘ຕເທວ ພ຺ຍາກໂຣຕິ ນາມາ’’ຕິ. ໂກຈີຕິ ໂຍ ໂກຈິ. ສຫຘມ຺ມິໂກ ສກາຣໂຓ. ອຎ຺ຎຕ຺ໂຖ ອຍໍ ກິໍ ສທ຺ໂທຕິ ອາຫ ‘‘ອຎ຺ໂຎ’’ຕິ. ອສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິປນ຺ນຠິກ຺ຂຸໂນ, ຕສ຺ສ ປຏິປຕ຺ຕິ ນ ເກນຈິ ຄຣຫຓີຍາ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສໍ ສພ຺ພໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ກິນ຺ຕິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔. ສາມຄາມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໑. ທ຺ເວຘິກຊາຕາຕິ ຊາຕທ຺ເວຘິກາ ສຎ຺ຊາຕເຠທາ. ທ຺ເວຊ຺ຌຊາຕາຕິ ທຸວິຘຠາວໍ ປຕ຺ຕາ. ຠຓ຺ຑນ຺ຕິ ປຣິຠາສນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ຠຓ຺ຑນໍ, ວິຣຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕຕາ. ຕນ຺ຕິ ຠຓ຺ຑນໍ. ຘມ຺ມວິນຍນ຺ຕິ ປາວຈນໍ. ວິຕຸຊ຺ຊນ຺ຕາ ມຸຂສຕ຺ຕີຫິ. ສຫິຕໍ ເມຕິ ມຍ຺ຫໍ ວຈນໍ ສຫິຕໍ ສິລິຏ຺ຐໍ ປຸພ຺ພາປຣສມ຺ພນ຺ຘໍ ອຕ຺ຖຍຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຖສໍຫິຕ’’ນ຺ຕິ. ອຘິຈິຓ຺ຓນ຺ຕິ ອາຈິຓ຺ຓໍ. ວິປຣາວຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິໂຣຘທສ຺ສນວເສນ ປຣາວຕ຺ຕິຕໍ, ປຣາວຕ຺ຕໍ ທູສິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ – ‘‘ຈິຣກາລວເສນ…ເປ… ນິວຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ປຣິເຍສມາໂນ ຈຣ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສິກ຺ຂາຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສເຈ ສກ຺ໂກສິ, ອິທານິເມວ ມຍາ ເວຐິຕໂທສໍ ນິພ຺ເພເຐຫິ. ມຣຓເມວາຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎຆາຕວເສນ ມຣຓເມວ.

ນາຏປຸຕ຺ຕສ຺ສ ອິເມຕິ ນາຏປຸຕ຺ຕິຍາ. ເຕ ປນ ຕສ຺ສ ສິສ຺ສາຕິ ອາຫ ‘‘ອນ຺ເຕວາສິເກສູ’’ຕິ. ປຸຣິມປຏິປຕ຺ຕິໂຕ ປຏິນິວຕ຺ຕນໍ ປຏິວານໍ, ຕໍ ຣູປໍ ສຠາໂວ ເອເຕສນ຺ຕິ ປຏິວານຣູປາ. ເຕນາຫ ‘‘ນິວຕ຺ຕນສຠາວາ’’ຕິ. ກຖນໍ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອາຈິກ຺ຂນໍ. ປເວທນໍ ຕສ຺ສ ເຫຕຸທາຫຣຓານິ ອາຫຣິຕ຺ວາ ໂພຘນໍ. ນ ອຸປສມາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ ອນຸປສມສໍວຕ຺ຕນໍ, ຕເທວ ອນຸປສມສໍວຕ຺ຕນິກໍ, ຕສ຺ມິໍ. ສມຸສ຺ສິຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ປຕິຏ຺ຐາເຫຕຸຠາວໂຕ ຖູປໍ ປຕິຏ຺ຐາຕິ ອາຫ – ‘‘ຠິນ຺ນຖູເປຕິ ຠິນ຺ນປຕິຏ຺ເຐ’’ຕິ. ຖູໂປຕິ ວາ ຘມ຺ມສ຺ສ ນິຍ຺ຍານຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ, ອຎ຺ຎຘມ຺ເມ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ສມຸສ຺ສິຕຏ຺ເຐນ. ໂສ ນິຄຓ຺ຐສ຺ສ ສມເຍ ເກຫິຈິ ອຠິນ຺ນສມ຺ມໂຕປິ ຠິນ຺ໂນ ວິນຏ຺ໂຐເຍວ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອຠາວໂຕຕິ ຠິນ຺ນຖູໂປ. ໂສ ເອວ ນິຍ຺ຍານຠາໂວ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຕ ມຸຈ຺ຈິຕຸກາມານໍ ປຏິສຣຓໍ, ຕໍ ເອຕ຺ຖ ນຕ຺ຖີຕິ ອປ຺ປຏິສຣໂຓ, ຕສ຺ມິໍ ຠິນ຺ນຖູເປ ອປ຺ປຏິສຣເຓຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອາຈຣິຍປ຺ປມາຓນ຺ຕິ ອາຈຣິຍມຸຏ຺ຐິ ຫຸຕ຺ວາ ປມາຓຠູຕໍ. ນານານີຫາເຣນາຕິ ນານາກາເຣນ. ‘‘ວິວາໂທ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ສຕ຺ຖາ ຫິ…ເປ… ອວິວາທກາຣຓໍ ກຕ຺ວາວ ປຣິນິພ຺ພາຍີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ຠຄວຕາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຕິຏ຺ຐາ ຈ ອວສ຺ສໂຍ ຈ, ‘‘ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ອຍໍ ວິນໂຍ ອິທໍ ສຕ຺ຖຸສາສນ’’ນ຺ຕິ ວິນິຈ຺ຉຍເນ ມຫາປເທສາ, ປຎ຺ຫພ຺ຍາກຣຓານິ ຈ, ຍສ຺ມາ ເຕສຸ ປຕິຏ຺ຐາຍ ເຕ ອວສ຺ສາຍ ຘມ຺ມວິນຍຘຣາ ຈ ນິຈ຺ຉຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕມຫາປເທສໂຕ ວິນເຍ ເກນຈິ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ອຕ຺ໂຖ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຎ຺ຫພ຺ຍາກຣຓານໍ ວເສນ ສຸວິນິຈ຺ຉິຕຣູໂປ, ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມວິນໂຍ ອິຘ ສຕ຺ຖຸ ກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ສກ຺ໂກຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ເຕເນວາ’’ຕິອາທິ, ຕສ຺ມາ ອຸຬາຣາຍ ເທສນາຍ ຠາຊນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໔໒. ປຏິປວິຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ ອາຫຣິຕພ຺ພໂຕ, ສຈ຺ຈໍ ກາຣິຕພ຺ພໂຕ ປາຠຕໍ ມູລນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ກຖາປາຠຕ’’ນ຺ຕິ, ຘມ຺ມກຖາຍ ມູລກາຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຍສໍ ວເສນ ວິວາໂທ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ເຕເຍວ ອຘມ຺ມວາທິໂນ, ເຕສໍ ຕາວ ໂສ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕຕຸ, ຕໂຕ ອຎ຺ເຎສໍ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ກຖນ຺ຕິ, ໂຈທນາ ປຣມ຺ປຣາຍ ສໍກິເລສວຕ຺ຖຸຠາວໂຕຕິ ປຣິຫາໂຣ. ເຕນາຫ – ‘‘ໂກສມ຺ພກກ຺ຂນ຺ຘເກ ວິຍາ’’ຕິອາທິ.

໔໓. ອຠິຎ຺ຎາ ເທສິຕາຕິ ອຠິວິສິຏ຺ຐາຍ ປຎ຺ຎາຍ ຊານິຕ຺ວາ ໂພຘິຕາ. ປຕິສ຺ສຍມານຣູປາຕິ ອປທິສ຺ສ ປຕິສ຺ສຍມານາ ຄຣຸກວເສນ ນິສ຺ສຍມານສຠາວາ. ເຕນາຫ – ‘‘ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫຣນ຺ຕີ’’ຕິ, ຄຣຸຕຣໍ ນິສ຺ສຍໍ ກຕ຺ວາ ວິຫຣນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິວາເຣ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານີຕິ, ‘‘ອາຊີວເຫຕຸ ອາຊີວກາຣຓາ’’ຕິ, ເອວໍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ປຣິວາຣປາຬິຍໍ (ປຣິ. ໓໓໖) ອາສງ຺ກຣວເສນ ຐປິຕານິ. ‘‘ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິມໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໙, ໔໒, ໔໓) ວິຠງ຺ຄປາຐວເສເນວ ຫິ ຕານິ ຠຄວຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ. ຕານິ ຐເປຕ຺ວາ ເສສານິ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານິ ອຘິປາຕິໂມກ຺ຂໍ ນາມາຕິ, ອິທໍ ໂຄພລີພທ຺ທຎາເຍນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ເຕສມ຺ປິ ອຘິປາຕິໂມກ຺ຂຠາວໂຕ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ນໂຍຕິ ຕສ຺ມິໍ ສຸປ຺ປຊຫນາຍ ອປ຺ປມຕ຺ຕກຠາເວ ອຍໍ ວກ຺ຂມາໂນ. ຕານີຕິ ປຓີຕໂຠຊນານິ. ໂຍ ໂກຈີຕິ ຠິກ຺ຂຸ ວາ ຠິກ຺ຂຸນີ ວາ. ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸກນ຺ຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ທຸກ຺ກຏາປຕ຺ຕິວຕ຺ຖຸກໍ. ເຕນາຕິ ສຸປ຺ປຊຫນຠາເວນ ມູລາປຕ຺ຕິວີຕິກ຺ກມສ຺ສ ອຓຸມຕ຺ຕຕາຍ.

ປຸພ຺ພຠາຄມຄ຺ຄນ຺ຕິ ໂລກິຍມຄ຺ຄໍ. ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ປຸພ຺ພຠາຄມຄ຺ຄໍ ນິສ຺ສາຍ ວິວາທຸປ຺ປາເທ. ໂອຠາສຎາຓນ຺ຕິ ໂອຠາສສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕໍ ຎາຓໍ. ຕຕ຺ຖ ປນ ໂສ ມຄ຺ຄສຎ຺ຎິຠາເວນ ມຄ຺ໂຄ ຈ ຈຕຸພ຺ພິໂຘຕິ ສຸຕຕ຺ຕາ, ‘‘ປຏ຺ຐມມຄ຺ໂຄ ນາມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອວນ຺ຕິ ເອວໍ ອສນ຺ທິທ຺ຘໍ ອປຣິສງ຺ກິຕໍ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກເຖຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ.

ເຈຕິຍໍ ນ ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ກຕໍ ຖູປໍ ວທຕິ. ນິນ຺ທິເຍ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາເວ ຐິຕໍ ປາສໍສໍ ອຣິຍຠາວໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຕໍ ມິຈ຺ຉາລທ຺ຘິໍ ອຠິນິວິສ຺ສ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ໂວຫຣຓໂຕ ສຄ຺ໂຄປິ ມຄ຺ໂຄປິ ວາຣິໂຕເຍວາຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ໂຍ ນິນ຺ທິຍໍ ປສໍສຕິ, ຕໍ ວາ ນິນ຺ທຕິ ໂຍ ປສໍສິໂຍ;

ວິຈິນາຕິ ມຸເຂນ ໂສ ກລິໍ, ກລິນາ ເຕນ ສຸຂໍ ນ ວິນ຺ທຕີ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໖໖໓; ສໍ. ນິ. ໑.໑໘໐-໑໘໑; ອ. ນິ. ໔.໓; ເນຕ຺ຕິ. ໙໒);

‘‘ຂເຓເນວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິຕຸໍ ສມຕ຺ຖກມ຺ມຏ຺ຐານກຖໍ ອາຈິກ຺ຂິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຫິ ອິມິນາ ຕຕ຺ຖ ໂກຫຎ຺ຎມ຺ປິ ທິສ຺ສຕິ; ອິຕເຣສຸ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ອຸປ຺ປາເຏຕ຺ວາຕິ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ. ‘‘ອຖ ເຕ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິ ເສສໍ ນາມ. ‘‘ອມຕໍ ເຕ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ, ເຍ ກາຍຄຕາສຕິໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໖໐໐) ວຈນໍ ທຸຄ຺ຄຫິຕໍ ຄຓ຺ຫາເປຕ຺ວາ, ‘‘ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂວ ອມຕໍ ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ ນາມ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອາຫ.

໔໔. ເອວນ຺ຕິ ອາກາຣລກ຺ຂຓເມຕໍ, ນ ອາກາຣນິຍມນໍ. ເຕນ ອິມິນາວ ກາຣເຓນ ຈ ໂຍ ວິວາໂທ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຄຣຸສ຺ມິໍ ຄຣູຕິ ປວຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຄຣຸວິສຍຕ຺ຕາ ຕໍສຫຈຣິຕຕ຺ຕາ ຄຣຸ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ຄາຣວໍ, ຄຣຸກຣຓໍ, ຕໍ ເອຕ຺ຖ ນຕ຺ຖີຕິ ອຄາຣໂວ. ເຕນາຫ ‘‘ຄາຣວວິຣຫິໂຕ’’ຕິ. ຄຣຸສ຺ສ ຄາຣວວເສນ ປຕິສ຺ສຍນໍ ປຕິສ຺ໂສຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ນີຈວຸຕ຺ຕິຕາ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອປ຺ປຕິສ຺ໂສຕິ ອາຫ – ‘‘ອປ຺ປຕິສ຺ສໂຍ ອນີຈວຸຕ຺ຕີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຍຖາຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ສຕ຺ຖຣິ ອຄາຣໂວ ນາມ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ເອຕ຺ຖ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕີສຸກາເລສຸ ອຸປຏ຺ຐານໍ ນ ຍາຕີຕິອາທິ ສມຸທາຍກິຕ຺ຕນອນວເສສທສ຺ສນໍ, ອວຍວໂຕ ປນ ອຄາຣວສິທ຺ຘິ ຍຖາ ຕໍ ສາມຎ຺ຎໂຕ ສິກ຺ຂາປທສມາທານໍ ຕພ຺ພິເສໂສ ເຠໂທ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ.

ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອາທຣວເສນ ນ ຄຈ຺ຉຕິ. ສງ຺ເຆ ກໂຕເຍວ ໂຫຕິ ສງ຺ຆປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ, ຍຖາ ສງ຺ຆໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ທິນ຺ນໍ ເອເກນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ທິນ຺ນເມວ ໂຫຕິ. ອປຣິປູຣຍມາໂນວ ສິກ຺ຂາຍ ອຄາຣໂວ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ສິກ຺ຂາຍ ນ ປຣິປູຣກາຣີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໑໓໕). ອຕ຺ຕໂນ ປຣິສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ວິວາທມູລໍ ວິເສສໂຕ ອຕ຺ຕນາ ວູປສເມຕພ຺ພໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ອນຕ຺ຖາວຫໂຕ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕ’’ນ຺ຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອສ ນໂຍ ພຫິທ຺ຘາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ.

໔໖. ຉຐານານີຕິ ຉມູລານິ. ຍຖາ ສມນວເສນ ສມຖານໍ ວິວາທາທີສຸ ອຘິກຕ຺ຕຸຠາໂວ, ເອວໍ ວິວາທາທີນໍ ເຕຫິ ອຘິກຕ຺ຕພ຺ພຕາປີຕິ ອາຫ – ‘‘ວູປສມນຕ຺ຖາຍ…ເປ… ອຘິກຣຓານີ’’ຕິ. ເຕນ ອຘິກຣຓສທ຺ທສ຺ສ ກມ຺ມຕ຺ຖຕໍ ອາຫ. ສມຖາ ວາ ສມນວເສນ ອຘິກຣີຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຘິກຣຓານິ, ວິວາທາທໂຍ.

ວິວາໂທ ອຸປ຺ປນ຺ນມຕ຺ໂຕວ ຫຸຕ຺ວາ ປຣໂຕ ກກ຺ຂຬຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ຕນໂຕ ຍໍ ວຕ຺ຖຸໍ ນິສ຺ສາຍ ປຐມໍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ວິວາທານຸສາເຣນ ມູລກໍ ວິຍ ອນຸພນ຺ຘໂຣໂຄ ຕເມວ ຕທຎ຺ຎໍ ວາ ວຕ຺ຖຸໍ ກຕ຺ວາ ປວຑ຺ຒນ຺ໂຕ ວິວາທາຘິກຣຓໍ ປຕ຺ວາ ອຸປຣິ ວຑ຺ຒຕິ ນາມ, ອນຸວາທາປຕ຺ຕິກິຈ຺ຈາຘິກຣຓໍ ປຕ຺ວາ ວິວາທສ຺ສ ຈ ວຑ຺ຒນໍ ປາກຏເມວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ອຘິກຣຓານິ ປຕ຺ວາ ອຸປຣິ ວຑ຺ຒນ຺ໂຕ ໂສ ວິວາໂທ’’ຕິ. ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນານນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໓.໓໓໑) ອຸຏ຺ຐິຕານໍ ອຸຏ຺ຐິຕານໍ. ສມຖຕ຺ຖນ຺ຕິ ສມນຕ຺ຖໍ.

ອຏ຺ຐາຣສຫິ ວຕ຺ຖູຫີຕິ ລກ຺ຂຓວຈນເມຕໍ ຍຖາ ‘‘ຍທິ ເມ ພ຺ຍາຘີ ທາເຫຍ຺ຍຸໍ. ທາຕພ຺ພມິທໂມສຘ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ຏີ. ໒.໓.໓໙-໔໒; ກງ຺ຂາ. ອຠິ. ຏີ. ອຘິກຣຓສມຖວຓ຺ຓນາ), ຕສ຺ມາ ເຕສຸ ອຎ຺ຎຕເຣນ ວິວທນ຺ຕາ, ‘‘ອຏ຺ຐາຣສຫິ ວຕ຺ຖູຫິ ວິວທນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຸປວທນາຕິ ອກ຺ໂກໂສ. ໂຈທນາຕິ ອນຸໂຍໂຄ.

ອຘິກຣຓສ຺ສ ສມ຺ມຸຂາວ ວິນຍນໂຕ ສມ຺ມຸຂາວິນໂຍ. ສນ຺ນິປຕິຕປຣິສາຍ ຘມ຺ມວາທີນໍ ເຍຠຸຍ຺ຍຕາຍ ເຍຠຸຍ຺ຍສິກກມ຺ມສ຺ສ ກຣຓໍ ເຍຠຸຍ຺ຍສິກາ. ກາຣກສງ຺ຆສ຺ສ ສາມຄ຺ຄິວເສນ ສມ຺ມຸຂີຠາໂວ, ນ ຍຖາ ຕຖາ ກາຣກປຸຄ຺ຄລານໍ ສມ຺ມຸຂຕາມຕ຺ຕໍ. ຠູຕຕາຕິ ຕຈ຺ຉຕາ. ສຈ຺ຈປຣິຍາໂຍ ຫິ ອິຘ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ‘‘ຘມ຺ມວາທີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໙) ວິຍ. ວິເນຕິ ເອເຕນາຕິ ວິນໂຍ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຘິກຣຓສ຺ສ ວູປສມາຍ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕວິຘິ, ຕສ຺ສ ວິນຍສ຺ສ ສມ຺ມຸຂຕາ ວິນຍສມ຺ມຸຂຕາ. ວິວາທວຕ຺ຖຸສງ຺ຂາເຕ ອຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ ອຕ຺ຖປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ, ເຕສໍ ອຕ຺ຖປຈ຺ຈຕ຺ຖິການໍ. ສງ຺ຆສມ຺ມຸຂຕາ ປຣິຫາຍຕິ ສມ຺ມຕປຸຄ຺ຄເລເຫວ ວູປສມນໂຕ.

ນນ຺ຕິ ວິວາທາຘິກຣຓໍ. ‘‘ນ ຉນ຺ທາຄຕິໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິອາທິນາ (ປຣິ. ໓໘໓) ວຸຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຈງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕໍ. ຄຸຬ຺ຫກາທີສຸ ອລຊ຺ຊຸສ຺ສນ຺ນາຍ ປຣິສາຍ ຄຸຬ຺ຫໂກ ສລາກຄ຺ຄາໂຫ ກາຕພ຺ໂພ; ລຊ຺ຊຸສ຺ສນ຺ນາຍ ວິວຏໂກ, ພາລຸສ຺ສນ຺ນາຍ ສກຓ຺ຓຊປ຺ປໂກ. ຍສ຺ສາ ກິຣິຍາຍ ຘມ຺ມວາທິໂນ ພຫຸຕຣາ, ສາ ເຍຠຸຍ຺ຍສິກາຕິ ອາຫ – ‘‘ຘມ຺ມວາທີນໍ ເຍຠຸຍ຺ຍຕາຍາ’’ຕິອາທິ.

ເອວໍ ວິນິຈ຺ຉິຕນ຺ຕິ ອາປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ໂຣປນວເສນ ວິນິຈ຺ຉິຕໍ, ປຏິກມ຺ມໍ ປນ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓສມເຖ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ນ ສມຓສາຣຸປ຺ປໍ ອສ຺ສາມຓກໍ, ສມເຓຫິ ອກາຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມິໍ. ອຊ຺ຌາຈາເຣ ວີຕິກ຺ກເມສຕິ. ປຏິຈຣໂຕຕິ ປຏິຈ຺ຉາເທນ຺ຕສ຺ສ. ປາປຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ປາປິໂຍ, ປຸຄ຺ຄໂລ, ຕສ຺ສ ກາຕພ຺ພກມ຺ມໍ ຕສ຺ສປາປິຍສິກໍ.

ສມ຺ມຸຂາວິນເຍເນວ ວູປສໂມ ນຕ຺ຖິ ປຏິຎ຺ຎາຍ, ຕຖາຣູປາຍ ຂນ຺ຕິຍາ ວາ ວິນາ ອວູປສມນໂຕ. ເອຕ຺ຖາຕິ ອາປຕ຺ຕິເທສນາຍໍ. ປຏິຎ຺ຎາເຕ ອາປນ຺ນຠາວາທິເກ ກຣຓກິຣິຍາ, ‘‘ອາຍຕິໍ ສໍວເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ, ປຣິວາສທານາທິວເສນ ຈ ປວຕ຺ຕໍ ວຈີກມ຺ມໍ ປຏິຎ຺ຎາຕກຣຓໍ.

ຍຖານຸຣູປນ຺ຕິ ‘‘ທ຺ວີຫິ ຈຕູຫິ ຕິຫິ ເອເກນາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຍຖານຸຣູປໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ, ເອຕສ຺ມິໍ ວາ ສມຖວິຈາເຣ. ວິນິຈ຺ຉຍນໂຍຕິ ວິນິຈ຺ຉເຍ ນຍມຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນາ’’ຕິອາທິ.

໔໗. ສງ຺ເຂປໂຕວ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ສມຖກ຺ຂນ຺ຘເກ ວິຍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ. ຕຖາຕິ ອິມິນາ ‘‘ຘມ຺ມາ’’ຕິ ປທໍ ອາກຑ຺ຒຕິ, ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ, ເອວມາທິນາ ອິມິນາ ປກາເຣນາຕິ ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມານໍ ເອກນ຺ຕານວຊ຺ຊຠາວໂຕ ນຕ຺ຖິ ອຘມ຺ມຠາໂວ, ຠຄວໂຕ ເທສິຕາກາຣໍ ຫາເປຕ຺ວາ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ວາ ກຖນໍ ຍຖາຘມ຺ມໍ ອກຕນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ອຘມ຺ມຠາໂວຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ຕໂຍ ສຕິປຏ຺ຐານາ’’ຕິອາທິ.

ນິຍ຺ຍານິກນ຺ຕິ ສປາຏິຫີຣໍ ອປ຺ປຏິວານໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕເຖວາຕິ ອິມິນາ ‘‘ເອວໍ ອມ຺ຫາກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອາກຑ຺ຒຕິ. ຠູເຕນ…ເປ… ກາຕພ຺ພກມ຺ມໍ ຘມ຺ໂມ ນາມ ຍຖາຘມ຺ມໍ ກຣຓໂຕ, ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາຍໂຕ ອິໂຕ ປຣໍ ອຘມ຺ໂມ. ອຍໍ ວິນໂຍ ນາມ ຣາຄາທີນໍ ສໍວຣຓໂຕ ປຫານໂຕ ປຏິສງ຺ຂານໂຕ ຈ. ອຍໍ ອວິນໂຍ ນາມ ຣາຄາທີນໍ ອວິນຍນໂຕ. ອຍໍ ວິນໂຍ ນາມ ຍຖາວິນຍກຣຓໂຕ, ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອິຕໂຣ ອວິນໂຍ. ວຕ຺ຖຸສມ຺ປຕ຺ຕິອາທິນາ ເອວ ສພ຺ເພສໍ ວິນຍກມ຺ມານໍ ອກຸປ຺ປຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ວຕ຺ຖຸສມ຺ປຕ຺ຕິ…ເປ… ອຍໍ ວິນໂຍ ນາມາ’’ຕິ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອວິນໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ວຕ຺ຖຸວິປຕ຺ຕີ’’ຕິອາທິ.

ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ນຍນຏ຺ເຐນ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ຘມ຺ໂມ ເອວ ເນຕ຺ຕິ, ຕໂຕ ເອວ ສຕ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ຣຊ຺ຊຸ ອສິຖິລປວຕ຺ຕິເຫຕຸຕາຍ ຘມ຺ມຣຊ຺ຊູຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິຍາເຍນ ຕາວ ທສ ກຸສລກມ຺ມປຖາ ຘມ຺ໂມຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ. ສາ ເອວ ວາ ໂຫຕຸ ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິ, ໂຍ ອິຘ ອິມິສ຺ສາ ວຓ຺ຓນາຍ, ‘‘ຉຕ຺ຕິໍສ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ຘມ຺ເມນ ຈ ວິນເຍນ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ເອວ ວາ ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິ ໂຫຕູຕິ ອາເນຕ຺ວາ ໂຍຊນາ. ຕາຍ ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິຍາ ສເມຕິ ຕາຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິຍາ ສໍສນ຺ທຕິ, ເອກລກ຺ຂຓເມວ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ວິວາທວຕ຺ຖຸຠູໂຕ ຘມ຺ໂມ ເຈ ‘‘ຘມ຺ໂມ’’ຕິ, ອຘມ຺ໂມ ເຈ ‘‘ອຘມ຺ໂມ’’ຕິ, ວິນໂຍ ເຈ ‘‘ວິນໂຍ’’ຕິ, ອວິນໂຍ ເຈ ‘‘ອວິນໂຍ’’ຕິ ນິຈ຺ຉິນນ຺ເຕນ ເອກຈ຺ຈານໍ ວິວາທາຘິກຣຓເມວ ທສ຺ສິຕໍ ຕສ຺ສ ວູປສມຘມ຺ມານໍ ອປຣິໂຍສາປິຕຕ຺ຕາ.

໔໘. ຕໍ ປເນຕນ຺ຕິ ວິວາທາຘິກຣຓໍ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ວາເຣ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ປຕ຺ເຕປິ. ທ຺ວີຫີຕິ ຍສ຺ມິໍ ອາວາເສ ວິວາທາຘິກຣຓໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຕຕ຺ຖ ວາສີຫິ ທ຺ວີຫິປິ ຠິກ຺ຂູຫິ ອຕິເຣກຕຣາ.

໔໙. ຂນ຺ຘສາມນ຺ຕນ຺ຕິ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘຠາເວນ ສມີປໍ. ອາປຕ຺ຕິສາມນ຺ຕໍ ນາມ ປຸພ຺ພຠາຄາ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພອາປຕ຺ຕິ. ເມຖຸນຣາຄວເສນ ກາຍສໍສຄ຺ເຄ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ ວຕ຺ຖູຕິ ອາຫ – ‘‘ປຐມປາຣາຊິກສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາເຄ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ. ເສສານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ປາຣາຊິການໍ ປຸພ຺ພຠາເຄ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍເມວ.

໕໐. ປຣິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອຸປກ຺ກມິຕ຺ວາ. ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ ທສ຺ສິຕໍ ຕຕ຺ເຖວ ວິເສສໂຕ ປຏິຎ຺ຎາຍ ກາເຣຕພ຺ພຕາຍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ.

໕໒. ກມ຺ມສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ທສ຺ສິຕໍ ນ ສມໂຖຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນນຸ ຈາຍໍ ສມຖາຘິກາໂຣຕິ? ສຈ຺ຈໍ, ສມຖສ຺ສ ປນ ກາຣເຓ ທສ຺ສິເຕ ສມໂຖ ທສ຺ສິໂຕວ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວຣູປສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໕໓. ອິທໍ ກມ຺ມນ຺ຕິ ‘‘ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ຠຓ຺ຑນຊາຕານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕກມ຺ມໍ. ຕິຓວຕ຺ຖາຣກສທິສຕ຺ຕາຕິ ຕໍສທິສຕາຍ ຕພ຺ໂພຫາໂຣຕິ ທສ຺ເສຕິ ຍຖາ – ‘‘ເອສ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ອາກາຣມຕ຺ຕເມວ ຕິຓວຕ຺ຖາຣກກມ຺ມໍ ນາມ, ນ ປນ ຕສ຺ສ ສພ຺ພໂສ ກຣຓວິຘານໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຂນ຺ຘເກ’’ຕິອາທິ. ຄິຫີນໍ ຫີເນນ ຂຸໍສນວມ຺ຠນໍ ຍຖາ ‘‘ຕິລສໍຄຸຬິກາ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ຘມ຺ມິກປຏິສ຺ສເວສຸ ວິສໍວາທນວເສນ ອາປນ຺ນາ ອາປຕ຺ຕິ. ອສ຺ສາຕິ ກິຈ຺ຈາຘິກຣຓສ຺ສ. ສມ຺ມຸຂາວິນເຍເນວ ວູປສໂມ ສງ຺ຆສມ຺ມຸຂຕາທິນາວ ວູປສມນໂຕ.

໕໔. ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍວຈນໂຕ ໂກສມ຺ພິຍສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໑.໔໙໒) ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ກຖິຕາ, ອິຘ ປນ ‘‘ທິຏ຺ຐິສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕິ’’ຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປາປກມ຺ມສ຺ສ ອປ຺ປຕາ ມຫນ຺ຕຕາ ສາວຊ຺ຊຠາວສ຺ສ ມຸທຸຕິກ຺ຂຠາເວນ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ອາຫ ‘‘ອຓຸນ຺ຕິ ອປ຺ປສາວຊ຺ຊໍ. ຖູລນ຺ຕິ ມຫາສາວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ສາມຄາມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໕. ສຸນກ຺ຂຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໕. ເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ເຄຫິ ຎາຕມຣິຍາທາຍ ປຊານນໂຕ ອຎ຺ຎາ, ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ. ຕສ຺ສ ຜລຠາວໂຕ ອຄ຺ຄຜລປຎ຺ຎາ, ຕໍສຫຄຕາ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປາທໂຍ ຈ ‘‘ອຎ຺ຎາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອຎ຺ຎາຕິ ອຣຫຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ຈຕູຫິ ປເທຫິ ກຖິຕາ, ‘‘ປຣິຈິຓ຺ຓາ ເມ ຠຄວາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ນ ເອກປເທເນວ. ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕໂຣ ຘມ຺ໂມ ອຘິຄໂຕ ມຍາ’’ຕິ ມຎ຺ຎນາມຕ຺ຕໍ ອຘິມາໂນຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ອປ຺ປຕ຺ເຕ ປຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ’’ຕິອາທິມາຫ.

໕໖. ອິທໍ ຐານນ຺ຕິ ອິທໍ ໂອຠາສາທິສມ຺ມຸຕິເຫຕຸຠູຕໍ ອຸຬາຣຕຣໍ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓໍ. ອຸຬາຣຕຣຠາເວນ ຫິ ຕໍ ມຄ຺ຄຜລປຎ຺ຎາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ຍາຖາວໂຕ ທຸພ຺ພິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາຍ ວິປສ຺ສກໍ ວິສໍວາເທຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອວິຠູຕໍ ອນ຺ຘກາຣ’’ນ຺ຕິ. ອິມໍ ປຎ຺ຫນ຺ຕິ ອິມໍ ສຸຕ຺ຕໍ ຄມ຺ຠີຣໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຕນາ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ ອຕ຺ຖໍ. ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ເກວລໍ ປິຏກສມ຺ປາທນວເສເນວ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ອຊານິຕ຺ວາ’’ຕິ. ວິເສວມານາຕິ ກິເລສວິເສ ອວມາເນນ຺ຕາ, ສາສນສ຺ສ ວາ ອນຸປກາຣວິຣູປປຈ຺ຈເຍ ເສວມານາ. ເອວມສ຺ສາຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເຕສໍ ກຣຓເຫຕຸ ອສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຘມ຺ມເທສນາວເສນ ປວຕ຺ຕສ຺ສ. ອຎ຺ຎຖາຠາໂວ ອເທເສຕຸກາມຕາ ໂຫຕິ. ຕນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ. ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ຕສ຺ສປິ ໂຫຕິ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

໕໘. ກິເລເສຫິ ອາມສີຍຕີຕິ ອາມິສໍ, ໂລເກປຣິຍາປນ຺ນໍ ອາມິສນ຺ຕິ ອິຘ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ເຕສຸ ວຏ຺ຏາມິສຠາເວປິ ລຠິເຕ ກາມາມິສຠາໂວ ສິທ຺ໂຘຕິ ອາຫ – ‘‘ວຏ຺ຏາມິສກາມາມິສໂລກາມິສຠູເຕສູ’’ຕິ. ກາມຄຸຓາ ຫິ ວຏ຺ຏສ຺ສ ວຑ຺ຒນໂຕ ວຏ຺ຏາມິສໍ, ກາເມຕພ຺ພໂຕ ກາມຕຓ຺ຫາຍ ອາມສິຕພ຺ພໂຕ ກາມາມິສໍ, ເຍຠູຍ຺ຍໂຕ ສຕ຺ຕໂລກສ຺ສ ອາມິສຠາວໂຕ ໂລກາມິສໍ. ກາມຄຸຓສຠາຄາຕິ ກາມຄຸຓານຸໂລມາ ກາມຄຸຓປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ. ອາເນຎ຺ຊສມາປຕ຺ຕິປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາຍາຕິ ກິເລສິຎ຺ຊນຣຫິຕຕາຍ ອິຘ ອາເນຎ຺ຊາຕິ ອຘິປ຺ເປຕາຫິ ເຫຏ຺ຐິມາຫິ ອຣູປສມາປຕ຺ຕີຫິ ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາຍ. ເອວຣູໂປຕິ ໂລກາມິສຠູເຕສຸ ປຈ຺ຈເຍສຸ ອຘິມຸຕ຺ໂຕ ຕນ຺ນິນ຺ໂນ ຕຄ຺ຄຣຸໂກ ຕປ຺ປພ຺ຠາໂຣ. ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ເອວໍ ສທ຺ຘານໍ ມນຸສ຺ສານໍ ທສ຺ສເນນ ເຕສໍ ປວຕ຺ຕິຕາສເຍນ ຈ. ສີສໍ ນິກ຺ຂນ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ລາຠາສາຍ ສີສໍ ພຫິ ນິກ຺ຂນ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕິ. ອຸທຣໍ ຜລິຕນ຺ຕິ ອຕິພຫຸຠຓ຺ຑໍ ປກ຺ຂິປິຍມານໍ ປສິພ຺ພກໍ ວິຍ ລທ຺ຘພ຺ພສ຺ສ ອຕິປຫູຕຠາເວນ ອຸທຣໍ ຜີຕໍ ໂຫຕິ.

໕໙. ຍຖາ ປຸຣິມາ ທ຺ເວ ອຣູປສມາປຕ຺ຕິໂຍ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈນີກກິເລເສຫິ ອນິຎ຺ຊນໂຕ ‘‘ອນິຎ຺ຊາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເອວໍ ອິຕຣາປິ. ຕໍ ປວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂລກາມິສສໍໂຍຊນໍ ວິຄຕໍ.

໖໐. ນິຆໍສນ຺ຕິ ‘‘ເອຕ຺ຕໂກ ອຍ’’ນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ເຉທນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສິເລເສນາຕິ ຈມ຺ມກາຣສິເລສາທິສິເລເສນ, ວຊິຣເລປສິເລເສ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ຕໍ ຠິນ຺ນນ຺ຕິ ອາເນຎ຺ຊສໍໂຍຊນໍ ຠິນ຺ນໍ ວິຘມິຕໍ ສມຕິກ຺ກນ຺ຕໍ ຕາສຸ ສມາປຕ຺ຕີສຸ ອເປກ຺ຂາຠາວໂຕ. ອຊ຺ຌາສເຍນ ອສມ຺ພທ຺ຘຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ທ຺ເວຘາຠິນ຺ນາ ເສລາ ວິຍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ຕໍ ສມາປຊ຺ຊິສ຺ສາມີຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ.

໖໑. ວນ຺ຕນ຺ຕິ ຉຑ຺ຑິຕໍ, ວິສ຺ສຏ຺ຐນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໖໒. ອຸປຣິສມາປຕ຺ຕິລາຠິໂນຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸປຣິສມາປຕ຺ຕີຕິ ອຣຫຕ຺ຕຜລສມາປຕ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ອຣຫໂຕ ຈ ມຄ຺ຄາຘິຄເມເນວ ອນາຄາມິຜລສມາປຕ຺ຕິ, ເສກ຺ຂານໍ ວິສຍາ ເຫຏ຺ຐິມາ ຜລສມາປຕ຺ຕິໂຍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘາ. ໂລກິຍາ ປນ ນິກນ຺ຕິປ຺ປຫາເນນ ປຏິນິສ຺ສຏ຺ຐາຕິ ອາຫ – ‘‘ເຫຏ຺ຐາ…ເປ… ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ.

໖໓. ‘‘ປຎ຺ຈ ໂຂ ອິເມ, ສຸນກ຺ຂຕ຺ຕ, ກາມຄຸຓາ’’ຕິອາທິນາ ອາຣທ຺ຘເທສນາ, ‘‘ສມ຺ມາ ນິພ຺ພານາຘິມຸຕ຺ໂຕ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິ ອຣຫຕ຺ຕກິຕ຺ຕເນນ ນິຏ຺ຐາປິຕາຕິ ຕໂຕ ປຣໍ, ‘‘ຐານໍ ໂຂ ປນາ’’ຕິອາທິກາ ເທສນາ, ‘‘ປາຏິເຍກ຺ໂກ ອນຸສນ຺ຘີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຫຏ຺ຐາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ຂີຓາສວສ຺ສ ສມາປຕ຺ຕິລາຠິໂນຕິ ໂຍຊນາ, ເອວໍ ວາ ຂີຓາສວສ຺ສ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສກສ຺ສາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ. ຕສ຺ສ ປຏິກ຺ເຂປສ຺ສ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສມາປຕ຺ຕິລາຠິໂນ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສໂກ ອຘິມານິໂກ ສມາປຕ຺ຕິລາຠິໂນ ສມານໂຍຄກ຺ຂໂມ ອປ຺ປຕ຺ເຕ ປຕ຺ຕສຎ຺ຎິຕາຍ ເຠທາຠາວໂຕ, ເອວໍ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສໂກ ຂີຓາສໂວ ສມານໂຍຄກ຺ຂໂມ ຂີຓາສວຠາເວນ ວິເສສາຠາວໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສມາປຕ຺ຕິລາຠິມ຺ຫິ ກຖິເຕ ອິຕໂຣປິ ກຖິໂຕວ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂູນນ຺ຕິ ສມາປຕ຺ຕິລາຠິໂນ ອຘິມານິກສ຺ສ ຂີຓາສວສ຺ສ ຈ. ເຕເນວາຫ ‘‘ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ຕາວາ’’ຕິອາທິ.

ຍທຄ຺ເຄນາຕິ ເຍນ ຠາເຄນ. ຍທິປິ ຂີຓາສວສ຺ສ ອສປ຺ປາຍາຣມ຺ມຓໍ ກິເລສານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕິ ເຕສໍ ສພ຺ພໂສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ. ສນ຺ຕວິຫາຣປຣິປນ຺ໂຖ ປນ ສິຍາ ວິສຠາຄໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຂີຓາສວສ຺ສປິ ອສປ຺ປາຍເມວາ’’ຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ວິສໍ ນາມ…ເປ… ວິສເມວາ’’ຕິ. ເອເຕນ ‘‘ຍຖາ ວິສຊານນໍ ອປ຺ປມາຓໍ, ວິກາຣຸປ຺ປາທນໂຕ ປນ ຕໍ ປຣິຫຣິຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ປຣິຎ຺ຎາຕມ຺ປິ ວຕ຺ຕຸ ອຕ຺ຖວິເສສາຠາເວນ ເອກຣູປເມວາຕິ ຕໍ ປຣິຫຣິຕພ຺ພເມວາ’’ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ນ ຫິ ອສໍວຸເຕນ ຠວິຕພ຺ພໍ ອສາຣຸປ຺ປຠາວໂຕ. ຍຸຕ຺ຕປຍຸຕ຺ເຕເນວາຕິ ສຠາຄາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອາໂລກນາທີສຸ ຍຸຕ຺ເຕເນວ ຠວິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

໖໔. ຍຕ຺ຖ ສຍໍ ນິປຕຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ສນ຺ຕານສ຺ສ ວິປ຺ປສນ຺ນວເສນ ຣຸປ຺ປນໂຕ, ວິສສງ຺ຂາຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ມູລຠາວໂຕ ຈ ‘‘ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາໂຕ ວິສໂທໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣຸປ຺ປຕີຕິ ກຕ຺ຕພ຺ພາທິມຸຈ຺ຉາປາທເນນ ວິກາຣໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ. ອນຸທ຺ຘໍເສຍ຺ຍາຕິ ວິພາເຘຍ຺ຍ. ຣາໂຄ ຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນວ ກຸສລຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ໂອກາສໍ ອເທນ຺ໂຕ ຕໍ ວິພາຘຕິ; ຕຖາຠູໂຕ ສທ຺ຘາສິເນຫສ຺ສ ສມຖວິປສ຺ສນາຠິວຸຑ຺ຒິຍາ ວມເນນ ຈ ຕໍ ວິໂສເສຕິ ມິລາເປຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ໂສເສຍ຺ຍ ມິລາເປຍ຺ຍາ’’ຕິ. ສຄຫຓເສສນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພວິສໍ ສາວເສສໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ອລໍ ນ ສມຕ຺ຖນ຺ຕິ ອນລໍ. ສູກປຣິຍາໂຍ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ ສຸກ-ສທ຺ໂທຕິ ອາຫ – ‘‘ວີຫິສຸກາທິ ຈ ສູກ’’ນ຺ຕິ.

ສອຸປາທານສລ຺ລຸທ຺ຘາໂຣ ວິຍ ອປ຺ປຫີໂນ ອວິຊ຺ຊາວິສໂທໂສ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ມຫານຕ຺ຖຸປ຺ປາທນໂຕ. ອສປ຺ປາຍ…ເປ… ອສໍວຸຕກາໂລ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ອປຣິຫຣຓຠາວໂຕ. ມຣຓໍ ວິຍ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຫີນາຍາວຕ຺ຕນໍ ອຘິສີລສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອາຍຸໂນ ອເປຕຕ຺ຕາ. ມຣຓມຕ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ວິຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອາປຊ຺ຊນໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອາຍຸໂນ ອຸປປີຬນກຠາວໂຕ. ອິມິນາວ ນເຍນ ໂອປມ຺ມສໍສນ຺ທນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອນຸປາທິເສສສລ຺ລຸທ຺ຘາໂຣ ວິຍ ປຫີໂນ ອວິຊ຺ຊາວິສໂທໂສ; ສປ຺ປາຍ…ເປ… ສຸສໍວຸຕກາໂລ, ຕທຸຠເຍນ ວເຓ ປຸຖຸຕ຺ຕໍ ນ ຄເຕ ມຣຓາຠາໂວ ວິຍ ສິກ຺ຂາຍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ, ມຣຓມຕ຺ຕທຸກ຺ຂາຠາໂວ ວິຍ ອຎ຺ຎຕຣາຍ ສໍກິລິຏ຺ຐາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອນາປຊ຺ຊນນ຺ຕິ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

໖໕. ສຕິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ‘‘ອຣິຍາຍາ’’ຕິ ນ ວິເສສິຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສຕິ ປຎ຺ຎາຄຕິກາ’’ຕິອາທິ. ປຎ຺ຎາ ເຈຕ຺ຖ ໂລກິຍາ ອຘິປ຺ເປຕາ, ນ ໂລກຸຕ຺ຕຣາຕິ ອາຫ – ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘາຍ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍາ’’ຕິ.

ຂີຓາສວສ຺ສ ພລນ຺ຕິ ອຸຬາຣຕເມສຸ ທິພ຺ພສທິເສສຸປິ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ມນຈ຺ຉຏ຺ຐານໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ອນຸປນມນເຫຕຸຠູຕໍ ສຸສໍວຸຕກາຣິສງ຺ຂາຕໍ ຂີຓາສວພລໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ສໍວຸຕກາຣີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຸກ຺ກໍສຄຕສຕິເວປຸລ຺ລຕ຺ຕາ ຍຖາ ອສໍວຣສ຺ສ ອສໍວໂຣ ໂຫຕິ, ເອວໍ ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎພເລນ ຈກ຺ຂາທິທ຺ວາຣານິ ສໍວຣິຕ຺ວາ ທສ຺ສນາທິກິຈ຺ຈກາຣີ. ເອວໍ ຊານິຕ຺ວາຕິ ‘‘ອຸປຘິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ມູລ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາສຫິຕາຍ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ຊານິຕ຺ວາ. ອຸປຘີຍຕິ ທຸກ຺ຂໍ ເອເຕຫີຕິ ອຸປຘີ, ກິເລສາຕິ ອາຫ – ‘‘ກິເລສຸປຘິປຫານາ ນິຣຸປຘີ’’ຕິ. ຕໂຕ ເອວ ອຸປາທີຍຕິ ທຸກ຺ຂໍ ເອເຕຫີຕິ ກິເລສາ ‘‘ອຸປາທານາ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ນິຣຸປາທາໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຸປຘີ ສມ຺ມເທວ ຂີຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕາຕິ ອຸປຘິສງ຺ຂໂຍ, ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ອຸປຘີນໍ ສງ຺ຂຍຠູເຕ ນິພ຺ພາເນ’’ຕິ. ອາຣມ຺ມຓໂຕຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ຕທາຣມ຺ມຓາຍ ຜລວິມຸຕ຺ຕິຍາ ວິມຸຕ຺ໂຕ. ກາມຸປຘິສ຺ມິໍ ກາຍໍ ອຸປສໍຫຣິສ຺ສຕີຕິ ‘‘ກາເມເສວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ກາຍໍ ອຸປນາເມສ຺ສຕິ; ກາຍູປສໍຫາໂຣ ຕາວ ຕິຏ຺ຐຕຸ, ຕຖາ ຈິຕ຺ຕໍ ວາ ອຸປ຺ປາເທສ຺ສຕີຕິ ເອຕໍ ກາຣຓໍ ນຕ຺ຖີຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ສຸນກ຺ຂຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໖. ອາເນຎ຺ຊສປ຺ປາຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໖໖. ຂຓປຠງ຺ຄຸຕາຍ ນ ນິຈ຺ຈາ ນ ຘຸວາຕິ ອນິຈ຺ຈາ. ຕໂຕ ເອວ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ນ ອິຈ຺ຈາ ນ ອຸປຄນ຺ຕພ຺ພາຕິປິ ອນິຈ຺ຈາ. ໂສ ຈາຍໍ ອນິຈ຺ຈຕ຺ໂຖ ອຸທຍວຍປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕາຍ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວຏ຺ເຐນ ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິ ອາຫ; ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວິນສ຺ສນໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍຎ຺ຈ ອນິຈ຺ຈຕາ ວກ຺ຂມານາ ຈ ຕຸຈ຺ຉາທິຕາ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ກາມານໍ ສາຘາຣໂຓຕິ ອາຫ – ‘‘ວຕ຺ຖຸກາມາປິ ກິເລສກາມາປີ’’ຕິ. ຣິຕ຺ຕາ ວິວິຕ຺ຕາ, ເຕສໍ ນິຈ຺ຈສາຣາທີນໍ ອຕ຺ຕນິ ອຠາວໂຕ ເຕຫິ ວິສຸໍຠູຕາ. ຍຖາ ປນ ສພ຺ພໂສ ສຠາວຣຫິຕມາກາສໍ ‘‘ຕຸຈ຺ຉໍ ຣິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ເອວເມເຕ. ເອເຕ ປນ ເກວລໍ ນິຈ຺ຈສາຣາທິວິຣຫໂຕ ເອວ ຕຸຈ຺ຉາ ຣິຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ນ ຫິ ຕຸຈ຺ຉມຸຏ຺ຐິ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອິທໍ ໂລກສມຎ຺ຎາວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂລກສມຎ຺ຎາ ໂລກິຍກຖາ ນ ລງ຺ຆິຕພ຺ພາ.

ມຸສາຕິ ອິຕ຺ຕຣປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຕາຍ ນ ທິສ຺ສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມຸສາຕິ ນາສນກາ’’ຕິ. ວິສໍວາທນຏ຺ເຐນ ວາ ມຸສາ. ເອເຕ ຫິ ອສຸຠາທິສຠາວາປິ ພາລານໍ ສຸຠາທິຠາເວນ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕາ ສຸຠາທິຄ຺ຄຫຓສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາເວນ ສຕ຺ເຕ ວິສໍວາເທນ຺ຕິ. ນສ຺ສນສຠາວາຕິ ຂຓຠງ຺ຄຕ຺ຕາ ອິຕ຺ຕຣປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຕາຍ ທິສ຺ສມານາ ວິຍປິ ຫຸຕ຺ວາ ອປຎ຺ຎາຍນກປກຕິກາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຂຕ຺ຕໍ ວິຍາ’’ຕິອາທິ. ຘມ຺ມສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ‘‘ຊາຕິຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓໙໘) ວິຍ ປກຕິປຣິຍາໂຍ, ຕຖາ ສຠາວສທ຺ໂທ ຈາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ໂມສຘມ຺ມາຕິ ໂມສນປກຕິກາ, ກຸສລຠຓ຺ຑຫຣຓສຠາວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມາຍາກຕນ຺ຕິ ມາຍາຍ ກຕໍ ອຸທກາທິມຓິອາທິອາກາເຣນ ມາຍາທິນາ ອຸປຏ຺ຐາປິຕໍ; ມາຍາກຕໍ ວິຍ ມາຍາກຕໍ ອຎ຺ຎສຠາວາ ຫຸຕ຺ວາ ອຕຖາ ອຸປຏ຺ຐຫນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາ’’ຕິອາທິ. ຈກ຺ຂຸປເຖ ເອວ ກຕວິຊ຺ຊາຍ, ນ ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ທສ຺ສນູປຈາເຣ ຐິຕສ຺ເສວ ຕຖາ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ. ຕຍິທໍ ສມ຺ພຣວິຊ຺ຊາວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອວໍ ຕາວກາລິກຠາເວນ ກາມານໍ ມາຍາກຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕໂຕ ອຎ຺ເຎນປິ ປກາເຣນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນິຈ຺ຈາທິສຠາວານໍ ກາມານໍ ນິຈ຺ຈາທິສຠາວທສ຺ສນໍ ວິປລ຺ລາສສຫຄຕຕາຍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ພາລານໍ ລາປນໂຕຕິ ອປຣິຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸການໍ ອນ຺ຘພາລານໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ວິປລ຺ລາສເຫຕຸໂຕ. ມນຸສ຺ສໂລເກ ຐຕ຺ວາ ມນຸສ຺ສານໍ ວາ ວເສນ ຠຄວຕາ ຠາສິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາ ກາມາຕິ ມານຸສກາ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາ’’ຕິ. ຕໂຕ ເອວ ຈ ‘‘ສມ຺ປຣາຍິກາຕິ ເຕ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມາ ປຈ຺ຈກ຺ຂສຠາວາ ອາຣມ຺ມຓຠູຕາ ເອຕາສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາ. ສມ຺ປຣາຍິເກ ກາເມ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎາ ສມ຺ປຣາຍິກາ. ເຕ ສເມຈ຺ຈ ຘີຍຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຓາຕິ ເຘຍ຺ຍໍ, ອາຓາປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ. ມາຣສ຺ສ ເຘຍ຺ຍນ຺ຕິ ມາຣເຘຍ຺ຍໍ ຕສ຺ສ ອິສ຺ສຣິຍປວຕ຺ຕນຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຍຫີ’’ຕິອາທິ. ຄຫິຕນ຺ຕິ ວິສຍວິສຍີຠາເວນ ຄຫິຕໍ, ອາຣມ຺ມຓວເສນ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ຈ ຄຫິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ຄຫຓໍ ນາມ ‘‘ອິທໍ ມຍ຺ຫ’’ນ຺ຕິ ອວິຠາເຄນ ປຣິຄ຺ຄຫກຣຓໍ; ອາຣມ຺ມຓວເສນ ປນ ຄຫຓໍ ຠາຄໂສ ອາຣມ຺ມຓານຸຠວນນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຸຠຍສ຺ສປິ ປນ ຕຓ຺ຫາຣາຄວເສນ ຄຫຓໍ ສນ຺ຘາຍ, ‘‘ອຸຠຍເມຕໍ ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມາໂຣຕິ ກິເລສມາໂຣ. ຍທຄ຺ເຄນ ກິເລສມາໂຣ, ຕທຄ຺ເຄນ ເທວປຸຕ຺ຕມາໂຣປິ ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ວສໍ ວຕ຺ເຕຕິ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ຘມ຺ມມຸເຂນ ປຸຄ຺ຄລຄ຺ຄຫຓໍ ສນ຺ຘາຍ.

ອປ຺ປຫີນວິປລ຺ລາສາ ຫິ ປຸຄ຺ຄລາ ກາມາຘິມຸຕ຺ຕາ ມາຣສ຺ສ ອິສ຺ສຣິຍວຕ຺ຕນຏ຺ຐານຕາຍ ‘‘ມາຣເຘຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕຖາ ມາຣສ຺ສ ນິວາປໂຄຈຣປຣິຍາເຍຫິປິ ເຕ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ຍຖາ ໂຈຬສ຺ສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ນິວປຕີຕິ ນິວາໂປ, ໂສ ເອວ ພີຊນ຺ຕິ ນິວາປພີຊໍ. ເຕຕິ ກາມຄຸຓາ. ຍຕ຺ຖາຕິ ຍສ຺ມິໍ ປເທເສ.

ມນສິ ຠວາຕິ ມານສາຕິ ອາຫ ‘‘ຈິຕ຺ຕສມ຺ຠູຕາ’’ຕິ. ເຕ ປນ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ປາຬິຍໍ ອາຄຕາ. ເອວຎ຺ຫິ ໂລຫິຕສນ຺ນິສ຺ສໂຍ ປຸພ຺ໂພ ວິຍ ອນຸໂຣຘູປນິສ຺ສໂຍ ວິໂຣໂຘຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ມມາຍິເຕ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ເຕຘາຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຘາຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຘາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠຸຕ຺ຕາວີ ອສ຺ສ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໐) ວິຍ. ກາມໂລກນ຺ຕິ ກາມຄຸຓສງ຺ຂາຕໍ ສງ຺ຂາຣໂລກໍ, ຍຕ຺ຖ ວາ ໂລເກ ກາມຄຸຓວນ຺ຕໍ ໂລກໍ. ຈິຕ຺ເຕນ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາຕິ ຌານາຣມ຺ມຓໍ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕໍ ຠາວນາຈິຕ຺ເຕນ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ. ປຣິຕ຺ຕໍ ນາມ ວິກ຺ຂມ຺ຠນອສມຕ຺ຖຕ຺ຕາ ກິເລເສຫິ ປຣິໂຕ ຂຓ຺ຑິຕໍ ວິຍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສ ປຏິກ຺ເຂເປນາຕິ ປຣິຕ຺ຕຠາວປຏິກ຺ເຂເປນ. ປມາຓນ຺ຕິປິ ກາມາວຈຣເມວ ປາປການໍ ປມາຓກຣຓຘມ຺ມານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ອປ຺ປຊຫນໂຕ. ຕປ຺ປຏິກ຺ເຂປວເສນ ອປ຺ປມາຓໍ ນາມ ມຫຄ຺ຄຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ຣູປາວຈຣໍ ອຣູປາວຈຣ’’ນ຺ຕິ. ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ກິເລສານໍ ອປ຺ປຫາເນນ ມຫຄ຺ຄຕຊ຺ຌານມ຺ປິ ສຸຠາວິຕໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ປເຄວ ປຣິຕ຺ຕຊ຺ຌານນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສຸຠາວິຕນ຺ຕິ…ເປ… ໂລກຸຕ຺ຕຣສ຺ເສເວຕໍ ນາມ’’ນ຺ຕິ. ເອຕສ຺ສ ວເສນາຕິ ‘‘ສຸຠາວິຕ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ວເສນ.

ຕເມວ ປຏິປທນ຺ຕິ ຕເມວ ອຠິຊ຺ຌາທິປຫານາວຫໍ ຌານປຏິປທໍ. ອຣຫຕ຺ເຕ ຕສ຺ສ ອຸປາຍຠູຕາຍ ວິປສ຺ສນາຍ ວາ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌາເນ ຕສ຺ສ ອຸປາຍຠູເຕ ອຸປຈາເຣ ວາ ສຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ປສນ຺ນເມວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ອຣຫຕ຺ຕໍ ວາ…ເປ… ອຸປຈາຣໍ ວາ’’ຕິ. ອຘິໂມກ຺ຂສມ຺ປສາໂທຕິ ‘‘ອຊ຺ເຊວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວາ ວິປສ຺ສນາຍ ວີຖິປຏິປນ຺ນຕ຺ຕາ; ‘‘ອຊ຺ເຊວ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສ຺ສາມີ’’ຕິ ວາ ອຸປຈາຣສມາຘິນາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມາຫິຕຕ຺ຕາ ອຘິມຸຈ຺ຈນຠູໂຕ ສມ຺ປສາໂທ. ປຏິລາຠສມ຺ປສາໂທຕິ ອຣຫຕ຺ຕສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສ຺ສ ວາ ອຘິຄມສງ຺ຂາໂຕ ສມ຺ປສາໂທ. ປຏິລາໂຠປິ ຫິ ກິເລສກາລຸສິຍາຠິຠວນໂຕ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສຸປ຺ປສນ຺ນຠາວາວຫຕ຺ຕາ ‘‘ສມ຺ປສາໂທ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ປຈ຺ຈຍາຕິ ນາມຣູປປຈ຺ຈຍາ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ. ສພ຺ພຖາຕິ ສມຸທຍໂຕ ອຕ຺ຖງ຺ຄມໂຕ ອສ຺ສາທໂຕ ອາທີນວໂຕ ນິສ຺ສຣຓໂຕຕິ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ. ອາສາຕິ ອຘິມຸຈ຺ຈນວເສນ ອາສີສນາ. ເຕນາຫ – ‘‘ອາສາ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕິ, ອຘິໂມກ຺ຂໍ ປຏິລຠຕີ’’ຕິ.

ປາທກນ຺ຕິ ປທຏ຺ຐານໍ. ກິເລສາ ສນ຺ນິສີທນ຺ຕີຕິ ນີວຣຓສຫຄຕາ ເອວ ກິເລສາ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ວູປສມນ຺ຕິ. ສຕີຕິ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານາວຫາ ສຕິ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕິ. ສງ຺ຂາຣຄຕນ຺ຕິ ຠາວນາຍ ສມຕາຍ ປວຕ຺ຕມານຕ຺ຕາ, ອິເມ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທໂຍ ເອກຣສາ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ, ຠາວນາຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນໍ ສງ຺ຂາຣຄຕໍ ວິຠູຕໍ ປາກຏໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທຕິ ຠາວນາຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ເລປປິຓ຺ເຑຕິ ສິເລສປິຓ຺ເຑ ລຄ຺ຄມາໂນ ວິຍ ອປ຺ປິໂຕ ວິຍ ໂຫຕິ. ອຸປຈາເຣນ ສມາຘິຍຕິ ອຸປຈາຣຊ຺ຌາເນນ ສມາຘິຍຕິ. ອຍນ຺ຕິ ອຍໍ ທຸວິໂຘປິ ອຘິມຸຈ຺ຈນາກາໂຣ ອຘິໂມກ຺ຂສມ຺ປສາໂທ ນາມ. ຕສ຺ມິໍ ສມ຺ປສາເທ ສຕີຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ວິປສ຺ສນາລກ຺ຂເຓ, ອຸປຈາຣຊ຺ຌາເນ ວາ ອຘິໂມກ຺ຂສມ຺ປສາເທ ສຕິ. ໂຍ ປນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ວາ ປຏິລຠຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ວາ, ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ວິປ຺ປສນ຺ນໍ ໂຫຕິເຍວ, ອຍໍ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ປຏິລາຠສມ຺ປສາໂທ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ອິຘາມິປ຺ເປຕເມວ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ອິຘ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິປສ຺ສນາ ຫີຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມຕ຺ຖນໍ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາຍາຕິ ອຣຫຕ຺ຕປຎ຺ຎາຍ. ອຘິມຸຈ຺ຈນສ຺ສາຕິ ສທ຺ທຫນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາປຊ຺ຊນສ຺ສ. ອຸປຈາຣນ຺ຕິ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານໍ. ອາເນຎ຺ຊສມາປຕ຺ຕິຍາ ອຘິມຸຈ຺ຈນສ຺ສ ກາຣຓນ຺ຕິ ໂຍຊນາ.

ເອຕຣຫິ ວາຕິ ອິທານິເມວ. ອາເນຎ຺ຊໍ ວາຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ວາ. ສມາປຊ຺ຊຕີຕິ ອຘິຄຈ຺ຉຕິ. ອິທໍ ຫີຕິອາທິນາ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ. ອຣຫຕ຺ຕສຈ຺ຉິກິຣິຍາ ນາມ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຠາວນາຍ ສຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ນາ ໂຫຕິ, ອຄ຺ຄມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ ເອວ ຕທຕ຺ຖໍ ອຘິມຸຈ຺ຈິຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິ ວິກປ຺ປນ຺ຕຣມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ນາມ ປາສາທສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ສມານີຕທພ຺ພສມ຺ຠາຣາວຍເວ ອປ຺ປໂຫນ຺ເຕ ກູຏາຄາຣໍ ກາຕຸໍ ນ ປໂຫນ຺ຕິເຍວ, ເອວໍສມ຺ປທມິທນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ຕໍ ອນຠິສມ຺ຠຸຓນ຺ໂຕ ອາເນຎ຺ຊໍ ວາ ສມາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຈຕຸສຈ຺ຈໍ ວາ ສຈ຺ຉິກໂຣຕິ ເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ຄາຘິຄມນວເສນ ອາເນຎ຺ຊໍ ວາ ສມາປຊ຺ຊຕິ ອຸຠຍສ຺ສປິ ເຫຕຸປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ‘‘ປຎ຺ຎາຍ ວາ ອຘິມຸຈ຺ຈຕິ, ອາເນຎ຺ຊໍ ວາ ສມາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ວິເສສາຘິຄເມ ອຍໍ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ໂຍຊນານໂຍ. ເອວໍ ໂຫຕີຕິ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານາກາເຣນ ຈິຕ຺ຕາຠິນີຫາໂຣ ໂຫຕິ. ກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ປພ຺ພຊິຕກິຈ຺ຈໍ. ຕໂຕຕິ ອຣຫຕ຺ຕາຘິຄມນໂຕ. ໂອສກ຺ກິຕມານໂສຕິ ສໍກຸຈິຕຈິຕ຺ໂຕ. ອນ຺ຕຣາ ນ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອສມາຫິຕຠູມິຍໍ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ. ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຍຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຍຖາ ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ວນມຫິໍສໍ ຄເຫຕຸໍ ອຸສ຺ສາຫວໂຕ ໂອສກ຺ກນ຺ຕສ຺ສ ສສໂຄຘາທິຄ຺ຄຫເຓ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ, ເອວໍ ອິມສ຺ສປິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄເຫຕຸໍ ອຸສ຺ສາຫວໂຕ ຕໂຕ ໂອສກ຺ກິຕ຺ວາ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສມາປຊ຺ຊເນ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີຕິ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ອຸປມໍ ອຸປມາສໍສນ຺ທນຎ຺ຈ ມຄ຺ຄຠາວນາໂຍຊນາຍໍ ຈຕຸສຈ຺ຈສຈ຺ຉິກິຣິຍາໂຍຊນາຍຎ຺ຈ ອຕິທິສຕິ.

ເຫຕຸອຕ຺ຖໂຊຕໂນ ຍນ຺ຕິ ນິປາໂຕ, ກຣເຓ ວາ ເອຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຍນ ກາຣເຓນາ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ສໍວຕ຺ຕນໍ ອຣຫຕິ, ຕໍ ວາ ປໂຍຊນໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຕໍສໍວຕ຺ຕນິກໍ. ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ວິປາກວິຎ຺ຎາຓໍ. ອາເນຎ຺ຊສຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ອາເນຎ຺ຊູປຄໍ. ຍຖາ ກຸສລໍ ອາເນຎ຺ຊສຠາວໍ, ເອວໍ ຕໍ ວິປາກວິຎ຺ຎາຓມ຺ປິ ອາເນຎ຺ຊສຠາວໍ ອຸປຄຕໍ ອສ຺ສ ຠເວຍ຺ຍ. ເຕນາຫ – ‘‘ກາທິສເມວ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ເກຈີຕິ ອຠຍຄິຣິວາສິໂນ. ກຸສລວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ວິປາກວິຎ຺ຎາຓມ຺ປິ ຕໍ ກຸສລໍ ວິຍ ວທນ຺ຕິ. ຕນ຺ນາມກເມວາຕິ ກຸສລໍ ວິຍ ອາເນຎ຺ຊນາມກເມວ ສິຍາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຸຣິມວິກປ຺ເປ ‘‘ອາເນຎ຺ຊູປຄ’’ນ຺ຕິ ຕໍສທິສຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ຕໂຕ ເອວ ຕໍສມຎ຺ຎຕາ. ໂສ ປນາຍມຕ຺ໂຖຕິ ອາເນຎ຺ຊສທິສຕາຍ ວິປາກກາເລປິ ຕໍນາມກເມວ ອສ຺ສາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ໂຖ. ອິມິນາ ນເຍນາຕິ ອິມິນາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ອາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາຣເຫຕຸວິປາກວິຎ຺ຎາຓໍ ‘‘ອາເນຎ຺ຊູປຄໍ ໂຫຕິ ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕໍນາມກເມວ ກຕ຺ວາ ທີປິຕໍ. ອຣຫຕ຺ຕສ຺ສາປີຕິ ອປິສທ຺ເທນ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຠາວນາຍປິ ເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ຄຠາວນາຍປີຕິ ອຕ຺ໂຖ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສມາຘິວເສນ ໂອສກ຺ກນາ ກຖິຕາຕິ ‘‘ວິປຸເລນ ມຫຄ຺ຄເຕນ ເຈຕສາ ວິຫເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ສມຖນຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ເທສນາ ກຖິຕາ.

໖໗. ອຍຎ຺ຫິ ຠິກ຺ຂູຕິ ຍໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ອຍໍ ທຸຕິຍາເນຎ຺ຊສປ຺ປາຍເທສນາຍ ຠິກ຺ຂຸ ວຸຕ຺ໂຕ. ປຎ຺ຎວນ຺ຕຕໂຣຕິ ວຕ຺ວາ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ສມ຺ມສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຫຏ຺ຐິມສ຺ສ ຫິ ‘‘ເຍ ຈ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາ ກາມາ’’ຕິອາທິນາ ຣູປສທ຺ທຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພາເນວ ຣູປມຸເຂນ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວໂສ ກໂຕ, ອິມສ຺ສ ປນ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຣູປ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສກລຣູປຘມ຺ມວເສນ. ຠຄວາ ຫິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກເຖນ຺ໂຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານິກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ກາຣຓພລານຸຣູປເມວ ປຐມໍ ຠາວນາຠິນິເວສໍ ທສ຺ເສຕິ; ໂສ ປຈ຺ຉາ ຎາເຓ ວິປຸລໍ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ອນວເສສໂຕ ຘມ຺ມໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຣູປປຏິພາຫເນນາຕິ ຣູປວິຣາຄຠາວນາຍ ສພ຺ພໂສ ສມຕິກ຺ກເມນ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ເພສຸ ຕຕິຍາເນຎ຺ຊາທີສຸ.

ປຎ຺ຎວນ຺ຕຕໂຣຕິ ປຎ຺ຎຸຕ຺ຕໂຣ. ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາຕິ ກາມຄຸຓາ ສພ຺ພຣູປຘມ຺ມາ ກາມສຎ຺ຎາຕິ ເອວໍ ຕິຓ຺ຓໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານວເສນ ຕິຘາ ວຸຕ຺ເຕ ສມ຺ມສນູປຄຘມ຺ເມ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ, ‘‘ສພ຺ພເມຕໍ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ, ສມ຺ມສຕິ ຍຖາ – ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສມຸທຍຘມ຺ມໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ນິໂຣຘຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໙໘; ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ມຫາວ. ໑໖; ຈູຬນິ. ອຊິຕມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໔, ໗, ໘; ຕິສ຺ສເມຕ຺ເຕຍ຺ຍມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໑໐, ໑໑; ປຏິ. ມ. ໒.໓໐). ເຕນາຫ – ‘‘ອຸຠຍເມຕໍ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິ. ກາມຣູປສຎ຺ຎາວເສນ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກເຠທໂຕ ອຏ຺ຐ ເອເກກໂກຏ຺ຐາສາຕິ ເອວໍ ກຕໍ ອຸຠຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກ…ເປ… ວເສນ ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຸຠຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສນາຕິ ຕຓ຺ຫາຠິນນ຺ທນາວເສນ ‘‘ເອຕໍ ມມາ’’ຕິ, ທິຏ຺ຐາຠິນນ຺ທນາວເສນ ‘‘ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອວໍ ອຠິນນ຺ທິຕຸໍ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ອິມິນາ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສນ ‘‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຠິນນ຺ທິຕຸໍ ອຊ຺ໂຌສາຍ ຄິລິຕ຺ວາ ປຣິນິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ຐາຕຸນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ອຕິທິສຕິ. ກາມປຏິພາຫເນນາຕິ ອິທໍ ອາຄມນປຏິປທາທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ວຓ຺ຓຠຓນຕ຺ຖຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣູປປຏິພາຫນໍ ຫິສ຺ສ ອາສນ຺ນໍ, ຕໂຕປິ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນສມຕິກ຺ກໂມ, ຕໍສມຕິກ຺ກເມນ ສເຫວ ສພ຺ເພ ຕາ ວິປສ຺ສນາວເສນ ໂອສກ຺ກນາ ກຖິຕາ ‘‘ອຸຠຍເມຕໍ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໂຕ.

໖໘. ອິຘ ອຕ຺ຕໂນ ຈາຕິ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຉນ຺ທຣາຄນິໂຣເຘນ, ສມາປຊ຺ຊນກ຺ຂເຓ ປນ ອນຸປ຺ປາທເນນປິ. ເຕນາຫ ‘‘ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນໍ ປຕ຺ວາ’’ຕິ. ອຕປ຺ປກຏ຺ເຐນາຕິ ອຸຬາຣຕຣຠາເວນ ຌານສມາປຕ຺ຕິຍາ ອຕິຕ຺ຕິກຣຠາເວນ. ຕເມວ ປຏິປທນ຺ຕິ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນຠາວນມາຫ. ສມາຘິວເສນ ໂອສກ຺ກນາ ກຖິຕາ ຕຕິຍາຣຸປ຺ປກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຍຕ຺ເຖຕາ’’ຕິອາທິນາ.

ອິຘ ອຕ຺ຕໂນຕິ ທ຺ວິໂກຏິກສຸຎ຺ຎຕາມນສິກາຣສງ຺ຂາຕໍ ວິປສ຺ສນາກມ຺ມຏ຺ຐານໍ. ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕປຏິປທນ຺ຕິ ອນນ຺ຕຣໍ ວຸຕ຺ຕອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນກມ຺ມຏ຺ຐານໍ. ສຕິ ສມຖຠາວນາຍໍ ສຸຎ຺ຎຕາມນສິກາຣສ຺ສ ອິຘ ສາຕິສຍຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ທຸຕິຍາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕເນ ວິປສ຺ສນາວເສນ ໂອສກ຺ກນາ ກຖິຕາ’’ຕິ.

໗໐. ຕຕິຍາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕເນ ອຕ຺ຕໂນຕິ ຈຕຸໂກຏິກສຸຎ຺ຎຕາມນສິກາຣສງ຺ຂາຕໍ ວິປສ຺ສນາກມ຺ມຏ຺ຐານໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ສຸຎ຺ຎຕານຸປສ຺ສນາຘິກາເຣ. ກ຺ວຈີຕິ ກຕ຺ຖຈິ ຐາເນ, ກາເລ, ຘມ຺ເມ ວາ. ອຖ ວາ ກ຺ວຈີຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ, ພຫິທ຺ຘາ ວາ. ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕານນ຺ຕິ ສກຕ຺ຕານໍ. ‘‘ອຍໍ ໂຂ, ໂຠ ພ຺ຣຫ຺ມາ…ເປ… ວສີ ປິຕາ ຠູຕຠພ຺ຍານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໔໒) ປຣປຣິກປ຺ປິຕໍ ອຕ຺ຕານຎ຺ຈ ກສ຺ສຈິ ກິຎ຺ຈນຠູຕໍ ນ ປສ຺ສຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກສ຺ສຈີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປຣສ຺ສາຕິ ‘‘ປຣາ ປຊາ’’ຕິ ‘‘ປໂຣ ປຸຣິໂສ’’ຕິ ຈ ເອວໍ ຄຫິຕສ຺ສ. ນ ຈ ມມ ກ຺ວຈນີຕິ ເອຕ຺ຖ ມມ-ສທ຺ໂທ ອຏ຺ຐານປຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ມມສທ຺ທໍ ຕາວ ຐເປຕ຺ວາ’’ຕິ. ປຣສ຺ສ ຈາຕິ ອຕ຺ຕໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ, ‘‘ປໂຣ ປຸຣິໂສ ນາມ ອຕ຺ຖິ ມມຕ຺ຖາຍ ສຊິໂຕ, ຕສ຺ສ ວເສນ ມຍ຺ຫໍ ສພ຺ພໍ ອິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ເອວໍ ເອກຈ຺ຈທິຏ຺ຐິຄຕິກປຣິກປ຺ປິຕວເສນ ປຣໍ ອຕ຺ຕານໍ, ຕຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ກິຎ຺ຈນຠູຕໍ ນ ປສ຺ສຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ນ ຈ ກ຺ວຈນີ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖ ຈ ນາຫໍ ກ຺ວຈນີຕິ ສກອຕ຺ຕໂນ ອຠາວໍ ປສ຺ສຕິ. ນ ກສ຺ສຈິ ກິຎ຺ຈນຕສ຺ມິນ຺ຕິ ສກອຕ຺ຕໂນ ເອວ ກສ຺ສຈິ ອນຕ຺ຕນິຍຕໍ ປສ຺ສຕິ. ນ ຈ, ມມາຕິ ເອຕໍ ທ຺ວຍໍ ຍຖາສງ຺ຂ຺ຍໍ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ, ອຕ຺ຖີຕິ ປຈ຺ເຈກໍ. ‘‘ນ ຈ ກ຺ວຈນິ ປຣສ຺ສ ອຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ປຣສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ອຠາວໍ ປສ຺ສຕິ, ‘‘ຕສ຺ສ ປຣສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ມມ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ກິຎ຺ຈນຕາ ນ ຈຕ຺ຖີ’’ຕິ ປຣສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ອນຕ຺ຕນິຍຕໍ ປສ຺ສຕິ. ເອວໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ພຫິທ຺ຘາ ຈ ຂນ຺ຘານໍ ອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍສຸຎ຺ຎຕາ ສຸທ຺ຘສງ຺ຂາຣປຸຎ຺ຊຕາ ຈຕຸໂກຏິກສຸຎ຺ຎຕາປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫເນນ ທິຏ຺ຐາ ໂຫຕິ. ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕປຏິປທນ຺ຕິ ອິຘາປິ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນກມ຺ມຏ຺ຐານເມວ ວທຕິ. ວິປສ຺ສນາວເສເນວ ໂອສກ຺ກນາ ກຖິຕາ ຈຕຸໂກຏິກສຸຎ຺ຎຕາທສ຺ສນວິເສສຠາວໂຕ, ຕປ຺ປຘານຕ຺ຕາ ຈສ຺ສ ມນສິກາຣສ຺ສ.

ອິຘ ອຕ຺ຕໂນຕິ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນກມ຺ມຏ຺ຐານມາຫ. ສພ຺ພສຎ຺ຎາຕິ ຣູປສຎ຺ຎາ ປຏິຆສຎ຺ຎາ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎາ ເຫຏ຺ຐິມາ ຕິສ຺ໂສ ອຣູປສຎ຺ຎາຕິ ເອວໍ ສພ຺ພສຎ຺ຎາ ອນວເສສາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ປນ ວິເສສິຕຕ຺ຕາ ອິມສ຺ມິໍ ອາຄຕາ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສຎ຺ຎາທໂຍ ອປິ ສຎ຺ຎາຕິ ອປເຣ. ຕນ຺ຕິ ສມ຺ມຸຕິມຕ຺ຕໍ ກາມສຎ຺ຎາປຏິພາຫນວເສເນວ ເຕສໍ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎາທິນິໂຣຘສ຺ສ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ສມາຘິວເສນ ໂອສກ຺ກນາ ກຖິຕາ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນຠາວນາຍ ສມຖກມ຺ມຏ຺ຐານຠາວໂຕ.

໗໑. ປຸພ຺ເພ ປຎ຺ຈວິຘໍ ກມ຺ມວຏ຺ຏນ຺ຕິ ປຸຣິມກມ຺ມຠວສ຺ມິໍ ໂມໂຫ ອວິຊ຺ຊາ ອາຍູຫນາ ສງ຺ຂາຣາ ນິກນ຺ຕິຕຓ຺ຫາ ອຸປຄມນໍ ອຸປາທານໍ ເຈຕນາ ຠໂວຕິ ເອວມາຄໂຕ ສປຣິກ຺ຂາໂຣ ກມ຺ມປ຺ປພນ຺ໂຘ. ນ ອາຍູຫິຕໍ ອສ຺ສາຕິ ນ ເຈຕິຕໍ ປກປ຺ປິຕໍ ຠເວຍ຺ຍ. ເອຕຣຫິ ເອວໍ ປຎ຺ຈວິຘໍ ວິປາກວຏ຺ຏນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓນາມຣູປສຬາຍຕນຜສ຺ສເວທນາສງ຺ຂາໂຕ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ ວິປາກປ຺ປພນ຺ໂຘ ນປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍ ກາຣຓສ຺ສ ອນິປ຺ຜນ຺ນຕ຺ຕາ. ສເຈ ອາຍູຫິຕໍ ນ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຍທິ ເຈຕິຕໍ ປກປ຺ປິຕໍ ນ ສິຍາ. ຍໍ ອຕ຺ຖີຕິ ຍໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊມານກໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຠູຕ’’ນ຺ຕິ. ຕຎ຺ຫິ ປຈ຺ຈຍນິພ຺ພຕ຺ຕຕາຍ ‘‘ຠູຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕໍ ປຊຫາມີຕິ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນນ ຕໂຕ ເອວ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕາປາທນວເສນ ປຊຫາມິ ປຣິຈ຺ຈຊາມິ.

ປຣິນິພ຺ພາຍີຕິ ສຫ ປຣິກປ຺ປເນນ ອຕີຕຕ຺ເຖຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິນິພ຺ພາເຍຍ຺ຍາ’’ຕິ. ປຣິນິພ຺ພາເຍຍ຺ຍ ນຸ ໂຂຕິ ວາ ປາໂຐ, ໂສ ເອວຕ຺ໂຖ. ນ ກິຎ຺ຈິ ກຖິຕນ຺ຕິ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນສມາປຕ຺ຕິຍາ ສງ຺ຂາຣາວເສສສຸຂຸມຠາເວນ ຎາຓຸຕ຺ຕຣສ຺ເສວ ວິສຍຠາວໂຕ ສຣູປໂຕ ນ ກິຎ຺ຈິ ກຖິຕໍ, ນເຍນ ປນສ຺ສ ວິເສສໍ ຎາເປຕຸກາມຕ຺ຕາ. ຠຄວໂຕ ກິຣ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອິມິສ຺ສໍເຍວ ປຣິສຕິ ນິສິນ຺ໂນ ອານນ຺ໂທ ອນຸສນ຺ຘິກຸສລຕາຍ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອຣຫຕ຺ຕຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສຕິ, ອິມິນາ ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິນາ ຕມຕ຺ຖໍ ເທເສສ຺ສາມີ’’ຕິ. ໂອສກ຺ກນາຍ ຈ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ຠິນ຺ນຣສເທສນາ ໂຫຕີຕິ ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິ ປຸຈ຺ຉິຕາ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ອສຕິ ອນຸສນ຺ຘິເຠທຠິນ຺ເນສາ ເທສນາ, ນ ຈ ພຸທ຺ຘາຈິຓ຺ຓາ ຠິນ຺ນຣສເທສນາຕິ. ວິປສ຺ສນານິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕໍ. ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ. ອຸປາທິຍຕິ ເອເຕນາຕິ ຈ ອຸປາທານໍ. ນ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ ປຫາຕພ຺ພສ຺ສ ອປ຺ປຊຫນໂຕ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ຘມ຺ມາປິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຫາຕພ຺ພາ, ປເຄວ ອຘມ຺ມາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໐). ອຸປາທານເສຏ຺ຐນ຺ຕິ ອິທໍ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນຠວສ຺ສ ສພ຺ພຠວຄ຺ຄຕາທສ຺ສນປຣໍ, ນ ປນ ອຣິຍຠວຄ຺ຄສ຺ສ ອຸປາທານເສຏ຺ຐຕາປຏິເສຘປຣໍ.

໗໓. ນິສ຺ສາຍາຕິ ຠວປຣິຍາປນ຺ນໍ ນາມ ຘມ຺ມໍ ນິສ຺ສາຍ ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນໍ ນາມ ນິສ຺ສາຍ ໂອຆນິຕ຺ຖຣຓາ ຠຄວຕາ ອກ຺ຂາຕາ; ອໂຫ ອຈ຺ຉຣິຍເມຕໍ, ອໂຫ ອພ຺ຠຸຕເມຕນ຺ຕິ.

ນວສຸປິ ຐາເນສຸ ສມຖຍານິກສ຺ເສວ ວເສນ ເທສນາຍ ອາຄຕຕ຺ຕາ, ອິຘ ຈ ກສ຺ສຈິປິ ປາທກຊ຺ຌານສ຺ສ ອນາມຏ຺ຐຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຣິຍສາວໂກຕິ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສໂກ ອຣິຍສາວໂກ’’ຕິ. ນວນ຺ນມ຺ປິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ສມ຺ມສຕີຕິ ອິທໍ ຌານຘມ຺ເມປິ ອນຸສ຺ສວລທ຺ເຘ ຄເຫຕ຺ວາ ສມ຺ມສນໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ; ເຕຠູມກສງ຺ຂາຣຄຕໍ ອິຘ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອນວເສສໂຕ ປຣິຄ຺ຄຫຓໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຍາວຕາ ສກ຺ກາໂຍ’’ຕິ.

ເອຕໍ ອມຕນ຺ຕິ ອມຕໍ ນິພ຺ພານໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕິຍາ ເອຕໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອມຕຣສໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ເອຕໍ ອມຕໍ ສນ຺ຕໍ, ເອຕໍ ປຓີຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອນຸປາທາຍ ກິຎ຺ຈິປິ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຈ຺ຈີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາປິ ອນຸປາທາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິໂມກ຺ໂຂ ນິພ຺ພານໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ສຸຕ຺ເຕ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ຕິຓ຺ຓໍ ຠິກ຺ຂູນນ຺ຕິ ອຠິນິເວສເຠເທນ ຕິວິຘານໍ. ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ໂອສກ຺ກນາຍ ອຠາເວ ກາຣຓໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສໂມຘາເນຕ຺ວາຕິ ສມ຺ມເທວ ໂອທຫິຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ອສງ຺ກຣໂຕ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ. ສຸກຖິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ ກເຖຕພ຺ພສ຺ສ ອນວເສເສຕ຺ວາ ກຖິຕຕ຺ຕາ.

ອາເນຎ຺ຊສປ຺ປາຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໗. ຄຓກໂມຄ຺ຄລ຺ລານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໗໔. ຍຖາ ເຫຏ຺ຐິມໂສປານຜລກໍ ໂອໂຣຫນ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຉິມໍ ນາມ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອາໂຣຫນ຺ຕສ຺ສ ປຐມໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຍາວ ປຈ຺ຉິມໂສປານກເຬວຣາຕິ ຍາວ ປຐມໂສປານຜລກາ’’ຕິ. ວຕ຺ຖຸໍ ໂສເຘຕ຺ວາຕິ ວຕ຺ຖຸວິຊ຺ຊາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕວິຘິນາ ປາສາທວຕ຺ຖຸໂນ ໂສຘນວິຘິໍ ກຕ຺ວາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ປາສາທກຣເຓ. ສຕ຺ຕຘາ ຠິນ຺ນສ຺ສ ວາລຄ຺ຄສ຺ສ ອໍສຸໂກຏິເວຘໂກ ວາລເວຘິ ນາມ. ຐານສມ຺ປາທນນ຺ຕິ ເວສາຂມຓ຺ຑລາທີນໍ ສມ຺ປາທນໍ. ມຸຏ຺ຐິກຣຓາທີຫີຕິ ອຸສຸມຸຏ຺ຐິກຣຓຊິຍາຄາຫຊິຍາວິຊ຺ຌາທີຫິ. ເອວໍ ຄຓາເປມາຕິ ເອກໍ ນາມ ເອກເມວ, ທ຺ເວ ທຸກາ ຈຕ຺ຕາຣິ, ຕີຓິ ຕິການິ ນວ, ຈຕ຺ຕາຣິ ຈຕຸກ຺ການິ ໂສຬສາຕິອາທິນາ ເອວໍ ຄຓນໍ ສິກ຺ຂາເປມ.

໗໕. ເກຣາຏິກາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ສມຍສ຺ສ ອນຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐກຣຓມາຍາສາເຐຍ຺ເຍນ ສມນ຺ນາຄຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕໍ ທມນໍ ຊີວິຕເຫຕຸປິ ນາຕິກ຺ກມຕິ, ອຍມສ຺ສ ຊາຕິໂທສາຠາໂວ.

໗໖. ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎາຫິ ສມງ຺ຄິຠາວຕ຺ຖາຍາຕິ ສຕຕວິຫາຣິຠາວສາຘເນຫິ ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ເຎຫິ ສມນ຺ນາຄມຕ຺ຖາຍ. ນນຸ ຈ ຂີຓາສວາ ສຕິເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕາ ຈ, ກຖໍ ຕສ຺ສ ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ ປໂຍຄສາຘນີຍໍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທ຺ເວ ຫີ’’ຕິອາທິ. ສຕຕວິຫາຣີຕິ ສຕຕໍ ສມາປຕ຺ຕິວິຫາຣິພຫຸລາ, ຕສ຺ມາ ເຕ ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕກ຺ຂເຓ ຜລສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ໂນສຕຕວິຫາຣິໂນ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ອປ຺ເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ອນາຈິຓ຺ຓຠາວໂຕ.