໒. ປຎ຺ຈຕ຺ຕຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໑. ເອເກຕິ ເອຕ຺ຖ ເອກ-ສທ຺ໂທ ອຎ຺ຎຕ຺ໂຖ, ນ ຄຓນາທິອຕ຺ໂຖຕິ ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອກຈ຺ເຈ’’ຕິ ອາຫ. ຍໍ ປນ ປາຬິຍໍ ‘‘ສນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ເຕສໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ ວິຊ຺ຊມານຕາຍ ອວິຈ຺ຉິນ຺ນຕາ; ຕໂຕ ຈ ເນສໍ ມິຈ຺ຉາຄຫຓໂຕ ສິຖິລກຣຓວິເວຈເນຫິ ອຕ຺ຕໂນ ເທສນາຍ ກິຈ຺ຈກາຣິຕາ ອວິຕຖຕາ ຈ ທີປິຕາ ໂຫຕິ. ປຣມຕ຺ຖສມຓພ຺ຣາຫ຺ມເຓສຸ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິກຕາຍ ເລໂສປິ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິພ຺ພຊຸປຄຕຠາເວນາ’’ຕິອາທິ. ສສ຺ສຕາທິວເສນ ອປຣນ຺ຕໍ ກປ຺ເປນ຺ຕີຕິ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິໂນ, ເຕ ເອວ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິກາ. ຍສ຺ມາ ເຕຫິ ອປຣນ຺ຕໍ ປຸຣິມຕຣສິທ຺ເຘຫິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິກປ຺ເປຫິ ກປ຺ເປຕ຺ວາ ອາເສວນພລວຕາຍ ຈ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ອປຣຠາຄສິທ຺ເຘຫິ ອຠິນິເວສຠູເຕຫິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາເຫຫິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ອຠິນິວິສນ຺ຕິ ປຣາມສນ຺ຕິ; ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອປຣນ຺ຕໍ ກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຓ຺ຫຸປາທານວເສນ ກປ຺ປນຄຫຓານິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ຕຓ຺ຫາປຈ຺ຈຍາ ຫິ ອຸປາທານໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ມຫານິທ຺ເທເສ ອຸທ຺ທານໂຕ ສງ຺ເຂປໂຕ. ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສນາຕິ ຕຓ຺ຫາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ຈ ວເສນ. ທິຏ຺ຏິຍາ ວາ ອຸປນິສ຺ສຍຠູຕາຍ ສຫຊາຕາຍ ອຠິນນ຺ທນກາຍ ຈ ຕຓ຺ຫາຍ ສສ຺ສຕາທິອາກາເຣນ ອຠິນິວິສນ຺ຕສ຺ສ ມິຈ຺ຉາຄາຫສ຺ສ ຈ ວເສນ. ອນາຄຕຘມ຺ມວິສຍາຍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ອນາຄຕກາລວາຈໂກ ອິຘ ອປຣ-ສທ຺ໂທ. ຣູປາທິຂນ຺ຘວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ກປ຺ປນວຕ຺ຖຸໂນ ອຠາວາ ອນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ຠາຄວາຈໂກຕິ ອາຫ – ‘‘ອນາຄຕໍ ຂນ຺ຘໂກຏ຺ຐາສ’’ນ຺ຕິ. ກປ຺ເປຕ຺ວາຕິ ຈ ຕສ຺ມິໍ ອປຣນ຺ເຕ ຕຓ຺ຫາຍ ນາຠິນິເວສານໍ ສມຕ຺ຕນໍ ປຣິນິຏ຺ຐາປນມາຫ. ຐິຕາຕິ ຕສ຺ສາ ລທ຺ຘິຍາ ອວິຊຫນໍ.

ອນຸຄຕາຕິ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ອນຸ ອນຸ ຄຕາ ອປຣນ຺ເຕ ປວຕ຺ຕາ. ອາຣພ຺ຠາຕິ ອາລມ຺ພິຕ຺ວາ. ວິສໂຍ ຫິ ຕສ຺ສາ ທິຏ຺ຐິຍາ ອປຣນ຺ໂຕ. ວິສຍຠາວໂຕ ເອວ ຫິ ໂສ ຕສ຺ສາ ອາຄມນຏ຺ຐານໍ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈໂຍ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາຄມ຺ມ ປຏິຈ຺ຈາ’’ຕິ. ອຘິວຈນປທານີຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິປທານິ, ທາສາທີສຸ ສິຣິວຑ຺ຒກາທິສທ຺ໂທ ວິຍ ວຈນມຕ຺ຕເມວ ອຘິກາຣໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຘິວຈນໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ອຖ ວາ ອຘິ-ສທ຺ໂທ ອຸປຣິຠາເວ, ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ວຈນໍ, ອຸປຣິ ວຈນໍ ອຘິວຈນໍ, ອຸປາທານຠູຕຣູປາທີນໍ ອຸປຣິ ປຎ຺ຎາປິຍມານາ ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິທີປກປທານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຍທິທໍ, ‘‘ອຕ຺ຕາ ໂລໂກ’’ຕິ ຈ, ນ ຣູປເວທນາທໂຍ ວິຍ ປຣມຕ຺ໂຖ. ອຘິກວຸຕ຺ຕິຕາຍ ວາ ອຘິມຸຕ຺ຕິໂຍຕິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຘິກຎ຺ຫິ ສຠາວຘມ຺ເມສຸ ສສ຺ສຕາທິໍ ປກຕິອາທິໍ ທ຺ຣພ຺ຍາທິໍ ຊີວາທິໍ ກາຍາທິຎ຺ຈ ອຠູຕມຕ຺ຖໍ ອຊ຺ຌາໂຣເປຕ຺ວາ ທິຏ຺ຐິໂຍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ. ອຠິວທນ຺ຕີຕິ, ‘‘ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ ໂມຆມຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ອຠິນິວິສິຕ຺ວາ ວທນ຺ຕິ, ‘‘ອຍໍ ຘມ຺ໂມ, ນາຍໍ ຘມ຺ໂມ’’ຕິອາທິນາ ວິວທນ຺ຕິ. ອຠິວທນກິຣິຍາຍ ອຊ຺ຊາປິ ອວິຈ຺ເຉທຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຕ຺ຕມານກາລວຈນໍ.

ສຎ຺ຎາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສຎ຺ຎີຕິ ອາຫ ‘‘ສຎ຺ຎາສມງ຺ຄີ’’ຕິ. ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ໂຣໂຄ ຠງ຺ໂຄຕິ ອໂຣໂຄຕິ ອໂຣຄສທ຺ທສ຺ສ ນິຈ຺ຈປຣິຍາຍຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ໂຣຄຣຫິຕຕາສີເສນ ວາ ນິພ຺ພິກາຣຕາຍ ນິຈ຺ຈຕໍ ປຏິຊານາຕິ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກຕິ ອາຫ ‘‘ອໂຣໂຄຕິ ນິຈ຺ໂຈ’’ຕິ. ອິມິນາຕິ, ‘‘ສຎ຺ຎີ ອຕ຺ຕາ ອໂຣໂຄ ປຣໍ ມຣຓາ’’ຕິ ອິມິນາ ວຈເນນ. ໂສຬສ ສຎ຺ຎີວາທາຕິ – ຣູປີຈຕຸກ຺ກໍ, ອຣູປີຈຕຸກ຺ກໍ, ອນ຺ຕວາຈຕຸກ຺ກໍ, ເອກນ຺ຕສຸຂີຈຕຸກ຺ກນ຺ຕິ – ອິເມສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຈຕຸກ຺ການໍ ວເສນ ໂສຬສ ສຎ຺ຎີວາທາ ກຖິຕາ. ອິເມສຸເຍວ ປຸຣິມານໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຈຕຸກ຺ການໍ ວເສນ ອຏ຺ຐ ສຎ຺ຎີວາທາ ອຏ຺ຐ ຈ ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີວາທາ ເວທິຕພ຺ພາ. ສຕ຺ຕ ອຸຈ຺ເຉທວາທາຕິ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາເວ ກາມາວຈຣເທວຕ຺ຕຠາເວ ຣູປາວຈຣເທວຕ຺ຕຠາເວ ຈຕຸພ຺ພິຘາຣຸປ຺ປຕ຺ຕຠາເວ ຈວິຕ຺ວາ ສຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຈ຺ເຉທປຎ຺ຎາປນວເສນ ສຕ຺ຕ ອຸຈ຺ເຉທວາທາ ກຖິຕາ. ອສໂຕ ວິນາສາສມ຺ຠວໂຕ ອຕ຺ຖິຠາວນິພນ຺ຘໂນ ອຸຈ຺ເຉທວາໂທຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສໂຕຕິ ວິຊ຺ຊມານສ຺ສາ’’ຕິ. ຍາວາຍໍ ອຕ຺ຕາ ນ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ຕາວ ວິຊ຺ຊຕິ ເອວາຕິ ຄຫຓໂຕ ນິຣຸທຍວິນາໂສ ອິຘ ອຸຈ຺ເຉໂທຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປຈ຺ເຉທ’’ນ຺ຕິ. ວິເສເສນ ນາໂສ ວິນາໂສ, ອຠາໂວ, ໂສ ປນ ມໍສຈກ຺ຂຸ-ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸ-ທສ຺ສນປຖາຕິກ຺ກໂມວາຕິ ອາຫ ‘‘ອທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ອທສ຺ສເນ ຫິ ນາສ-ສທ຺ໂທ ໂລເກ ນິຣຸຬ຺ໂຫ. ຠວວິຄມນ຺ຕິ ສຠາວາປຄມນໍ ໂຍ ຫິ ນິຣຸທຍວິນາສວເສນ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ນ ໂສ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວເນວ ຕິຏ຺ຐຕິ.

ປຎ຺ຈ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິພ຺ພານວາທາຕິ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓສຸຂມນຸໂຠຄວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘຣູປຊ຺ຌານສຸຂປຣິໂຠຄວເສນ ຈ ທິຏ຺ຐຘມ຺ເມ ນິພ຺ພານປ຺ປຕ຺ຕິປຎ຺ຎາປນວາທາ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມຕິ ທສ຺ສນຠູເຕນ ຎາເຓນ ອຸປລທ຺ຘຘມ຺ໂມ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍວິສໂຍ, ໂສປິ ສຸປາກຏຠາເວນ ອິນ຺ທ຺ຣິຍວິສໂຍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂຘມ຺ໂມ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ເຕເນວ ຈ, ‘‘ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຏິລທ຺ຘອຕ຺ຕຠາວສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຎ຺ຎີຕິ ອາທິວເສນ ຕີຫາກາເຣຫິ ສນ຺ຕນ຺ຕິ ສຎ຺ຎີ ອສຎ຺ຎີ ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີຕິ ອິເມຫິ ອາກາເຣຫິ ວິຊ຺ຊມານໍ, ສທາ ອຸປລພ຺ຠມານໍ ສສ຺ສຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຎ຺ຎີ ອຕ຺ຕາຕິອາທີນິ ຕີຓິ ທສ຺ສນານິ. ສນ຺ຕອຕ຺ຖວເສນ ເອກນ຺ຕິ ສສ຺ສຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ວເສນ ເອກໍ ທສ຺ສນໍ. ອິຕຣານິ ທ຺ເວຕິ ອຸຈ຺ເຉທວາທ-ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິພ຺ພານວາທສຎ຺ຎິຕານິ ທ຺ເວ ທສ຺ສນານິ. ຕີຓິ ຫຸຕ຺ວາ ປຎ຺ຈ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອິທໍ, ‘‘ສນ຺ຕອຕ຺ຖວເສນ ເອກ’’ນ຺ຕິ ສງ຺ຄຫວເສນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຎ຺ຎີຕິ ອາທິວິຠາຄວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ນ ອຸທ຺ຘຏໍ.

໒໒. ຣູປີໍ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໗໖-໗໗) ຍທິ ຣູປໍ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເອວໍ ສຕິ ຣູປວິນິມຸຕ຺ເຕນ ອຕ຺ຕນາ ຠວິຕພ຺ພໍ ສຎ຺ຎາຍ ວິຍ ຣູປສ຺ສປິ ອຕ຺ຕນິຍຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ສຎ຺ຎີ ອຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ສຎ຺ຎາ ອຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ສຸມງ຺ຄລວິລາສິນິຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໖-໗໗) ‘‘ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕສຎ຺ຎຎ຺ຈສ຺ສ ສຎ຺ຎາຕິ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ‘‘ກສິຓຣູປໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ ອິທໍ ກຖນ຺ຕິ? ນ ໂຂ ປເນຕໍ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ – ‘‘ຣູປໍ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປີ’’ຕິ, ອຖ ໂຂ ‘‘ຣຸປ຺ປນສີໂລ ຣູປີ’’ຕິ. ຣຸປ຺ປນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຣູປສຣິກ຺ຂຕາຍ ກສິຓຣູປສ຺ສ ວຑ຺ຒິຕາວຑ຺ຒິຕກາລວເສນ ວິເສສາປຕ຺ຕິ, ສາ ຈ ນຕ຺ຖີຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ປຣິຕ຺ຕວິປຸລຕາທິວິເສສສພ຺ຠາວໂຕ. ຍທິ ເອວໍ ອິມສ຺ສ ວາທສ຺ສ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິສງ຺ຄໂຫ ນ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ? ໂນ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ກາຍເຠທໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ອຕ຺ຕໂນ ນິພ຺ພິກາຣຕາຍ ເຕນ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອໂຣໂຄ ປຣໍ ມຣຓາ’’ຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ຣູປໍ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນປິ ນ ໂທໂສ. ກປ຺ປນາສິທ຺ເຘນປິ ຫິ ເຠເທນ ສາມິນິທ຺ເທສທສ຺ສນໂຕ ຍຖາ ‘‘ສິລາປຸຕ຺ຕກສ຺ສ ສຣີຣ’’ນ຺ຕິ. ຣຸປ຺ປນໍ ວາ ຣຸປ຺ປນສຠາໂວ ຣູປໍ, ຕໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປີ, ອຕ຺ຕາ ‘‘ຣູປິໂນ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໑ ທຸກມາຕິກາ) ວິຍ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ຣູປສຠາວຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຈນໍ ຎາຍາຄຕເມວາຕິ ‘‘ກສິຓຣູປໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຣູປິນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕາປິ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ຍຖາຣຫໍ ອຕ຺ໂຖ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ສນ຺ຕສຸຂຸມໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຕພ຺ພິປຣີຕສ຺ສ ຄຫເຓ ກາຣຓໍ ນຕ຺ຖີຕິ ລາຠີ, ‘‘ກສິຓຣູປໍ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ລາຠິຕກ຺ກິໂນ ຐເປຕ຺ວາ, ເສສຕກ຺ກີ ລາຠິຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕາ. ອນຸສ຺ສຸຕິຕກ຺ກິໂກປິ ສຸທ຺ຘຕກ຺ກິໂກປິ ວາ ນິຣງ຺ກຸສຕ຺ຕາ ຕກ຺ກນສ຺ສ ກສິຓຣູປມ຺ປິ ອຕ຺ຕາຕິ ກທາຈິປິ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸໂຠປິ ຣູປານິ ຄຓ຺ຫາຕິເຍວາ’’ຕິ. ສຸທ຺ຘຕກ຺ກິກສ຺ສ ອຸຠຍຄ຺ຄຫຓໍ ນ ກຕໍ, ຕສ຺ມາ ສາສງ຺ກວຈນໍ.

ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາສ-ປຐມາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາຓ-ນຕ຺ຖິຠາວອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນານິ ອຣູປສມາປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ. ຐເປຕ຺ວາ ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘນ຺ຕິ ອິທໍ ສຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຕນິຍຕໍ ຫທເຍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຣູປິໍ ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປນ ອຕ຺ເຖ ວຸຈ຺ຈມາເນ ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘໍ ພຫິທ຺ຘາ ອກຕ຺ວາ ‘‘ອຣູປຘມ຺ເມ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ມິສ຺ສກຄ຺ຄາຫວເສນາຕິ ຣູປາຣູປສມາປຕ຺ຕີນໍ ນິມິຕ຺ຕານິ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ, ‘‘ເອໂກ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ, ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕສຎ຺ຎຎ຺ຈສ຺ສ, ‘‘ສຎ຺ຎາ’’ຕິ ຄຫຓວເສນ. ອຍຎ຺ຫິ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ຣູປາຣູປສມາປຕ຺ຕິລາຠິຕາຍ ຕໍນິມິຕ຺ຕໍ ຣູປຠາເວນ ອຣູປຠາເວນ ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປຕິຏ຺ຐຕິ, ຕສ຺ມາ, ‘‘ຣູປີ ອຣູປີ ຈາ’’ຕິ ອຠິນິເວສໍ ຊເນຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕວາທິໂນ ວິຍ ຕກ຺ກມຕ຺ເຕເນວ ວາ ຣູປາຣູປຘມ຺ເມ ມິສ຺ສກວເສນ ຄເຫຕ຺ວາ, ‘‘ຣູປີ ຈ ອຣູປີຈ ອຕ຺ຕາ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕກ຺ກຄາເຫເນວາຕິ ສງ຺ຂາຣາວເສສສຸຂຸມຠາວປ຺ປຕ຺ຕຘມ຺ມາ ວິຍ ຈ ອຈ຺ຈນ຺ຕສຸຂຸມຠາວປຕ຺ຕິຍາ ສກິຈ຺ຈສາຘນາສມຕ຺ຖຕາຍ ຖມ຺ຠກຸຏ຺ຏຫຕ຺ຖປາທານໍ ສງ຺ຆາໂຕ ວິຍ ເນວ ຣູປີ, ຣູປສຠາວານຕິວຕ຺ຕນໂຕ ນ ອຣູປີຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕຕກ຺ກຄາເຫນ. ລາຠິວເສນປິ ວາ ອນ຺ຕານນ຺ຕິກຈຕຸຕ຺ຖວາເທ ວກ຺ຂມານນເຍນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຏິປກ຺ຂວເສນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເກວລໍ ປນ ຕຕ຺ຖ ເທສກາລເຠທວເສນ ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖວາທາ ອິຈ຺ຉິຕາ; ອິຘ ກາລວຕ຺ຖຸ ເຠທວເສນາຕິ ອຍເມວ ວິເສໂສ. ກາລເຠທວເສນ ເຈຕ຺ຖ ຕຕິຍວາທສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ຣູປາຣູປນິມິຕ຺ຕານໍ ສຫ ອນຸປຏ຺ຐານໂຕ; ຈຕຸຕ຺ຖວາທສ຺ສ ປນ ວຕ຺ຖຸເຠທວເສນ ປວຕ຺ຕິ ຣູປາຣູປຘມ຺ມານໍ ສມູຫໂຕ, ‘‘ເອໂກ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຕກ຺ກວເສນາຕິ ຕຕ຺ຖ ວກ຺ຂມານນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຍທິປິ ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິລາຠິໂນ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ ວເສນ ສມາປຕ຺ຕິເຠເທນ ສຎ຺ຎານານຕ຺ຕສມ຺ຠວໂຕ ທຸຕິຍທິຏ຺ຐິປິ ສມາປນ຺ນກວເສນ ລພ຺ຠຕິ; ຕຖາປິ ສມາປຕ຺ຕິຍໍ ເອກຣູເປເນວ ສຎ຺ຎາຍ ອຸປຏ຺ຐານໂຕ, ‘‘ປຐມທິຏ຺ຐິ ສມາປນ຺ນກວາເຣນ ກຖິຕາ’’ຕິ ອາຫ. ເຕເນເວຕ຺ຖ ສມາປນ຺ນກຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ເອກສມາປຕ຺ຕິລາຠິໂນ ເອວ ວາ ວເສນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສມາປຕ຺ຕິ ເຠເທນ ສຎ຺ຎາເຠທສມ຺ຠເວປິ ພຫິທ຺ຘາ ປຸຖຸຕ຺ຕາຣມ຺ມເຓ ສຎ຺ຎານານຕ຺ເຕນ ໂອຬາຣິເກນ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎີຕິ, ‘‘ທຸຕິຍທິຏ຺ຐິ ອສມາປນ຺ນກວາເຣນາ’’ຕິ ອາຫ. ອວຑ຺ຒິຕກສິຓວເສນ ປຣິຕ຺ຕສຎ຺ຎິຕໍ, ວຑ຺ຒິຕກສິຓວເສນ ອປ຺ປມາຓສຎ຺ຎິຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຕຕິຍທິຏ຺ຐິ ສຸປ຺ປມຕ຺ເຕນ ວາ ສຣາວມຕ຺ເຕນ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອງ຺ຄຸຏ຺ຐປ຺ປມາໂຓ ວາ ອຕ຺ຕາ ຍວປ຺ປມາໂຓ, ອຓຸມຕ຺ໂຕ ວາ ອຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິທສ຺ສນວເສນ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໕໔; ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໗໖-໗໗) ປຣິຕ຺ໂຕ ສຎ຺ຎີຕິ ປຣິຕ຺ຕສຎ຺ຎີ. ກປິລກຓາທາທໂຍ (ວິຠ. ອນຸຏີ. ໑໘໙) ວິຍ ອຕ຺ຕໂນ ສພ຺ພຄຕຠາວປຏິຊານນວເສນ ອປ຺ປມາໂຓ ສຎ຺ຎີຕິ ອປ຺ປມາຓສຎ຺ຎີຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ເອຕນ຺ຕິ, ‘‘ຣູປິໍ ວາ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຕ຺ຕວາທໍ. ເອເກສນ຺ຕິ ເອກຈ຺ຈານໍ. ອຸປາຕິວຕ຺ຕຕນ຺ຕິ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕານໍ. ນິທ຺ຘາຣເຓ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ວິຎ຺ຎາຓກສິຓເມເກ ອຠິວທນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ເຕນາຫ – ‘‘ສຎ຺ຎໍ…ເປ… ອຠິວທນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສຎ຺ຎໍ ຐເປຕ຺ວາ ເສສານິ ຕີຓີ’’ຕິ ອິທໍ ສຎ຺ຎາຍ ຈຕຸກ຺ກມ຺ປິ ປຣິປຸຓ຺ຓເມວ ຄເຫຕ຺ວາ, ອປເຣ ອຏ຺ຐກນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕທຸຠຍນ຺ຕິ ຕໍ ສຎ຺ຎາອຏ຺ຐກນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຸຠຍໍ. ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕີຕິ, ‘‘ຈຕສ຺ໂສ ຣູປສຎ຺ຎີ’’ຕິອາທິນາ ອຸປຣິ ປກາເສສ຺ສຕິ. ວກ຺ຂຕິ ຫິ – ‘‘ໂກຏ຺ຐາສໂຕ ອຏ຺ຐ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ສຕ຺ຕ ສຎ຺ຎາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໒໒). ເອຕ຺ຖາຕິ, ‘‘ເອຕໍ ວາ ປນາ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ວາກ຺ເຍ. ສມຕິກ຺ກມິຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ອາທີນວທສ຺ສເນນ ຕທຸທ຺ຘໍ ອານິສໍສທສ຺ສເນນ ຈ ພ຺ຣູຫິຕສທ຺ຘາທິ ຄຸຓຕ຺ຕາ, ວິປຣິຍາເຍນ ອສກ຺ກຸຓນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ເຕວ ຄຫິຕາ ເຕສໍເຍວ ວເສນ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ວິເສສສ຺ສ ວຕ຺ຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ. ສກ຺ໂກນ຺ຕານຎ຺ຈ ເນສໍ ອຸປາຕິວຕ຺ຕນໍ ອຕ຺ຕໂນ ຎາຓພລານຸຣູປນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ເຕສໍ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປມາຓນ຺ຕິ ອປ຺ປມາຓາຣມ຺ມໂຓ, ອປ຺ປມາຓາຣມ຺ມຓຕາ ຈສ຺ສ ອາຄມນວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ ອນນ຺ຕາຣມ຺ມຓໂຕ ວາ. ນ ຫິ ອາຣມ຺ມເຓ ອນນ຺ຕນ຺ຕິ ປຣມານນ຺ຕສ຺ສ ປມາຓໍ ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ. ສຸຂທຸກ຺ເຂຫິ ອນິຎ຺ຊນໂຕ ຣູປວິຣາຄຠາວນາວິເສສຕາຍ ຈ ອາເນຎ຺ຊໍ ປຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອຍໍ ໂນ ອຕ຺ຕາຕິ ອຠິວທນ຺ຕາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ວິຎ຺ຎາຓກສິຓເມເກຕິ ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນໍ ເອເກ ທິຏ຺ຐິຄຕິກາ ອຕ຺ຕາຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນໍ ຕາວ ທສ຺ເສຕຸ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ປນ ອາຣມ຺ມຓຠູຕໍ ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາເສ ປວຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ອປເຣ. ຕຎ຺ຫິ ກສິຓໍ ມນສິກາຣວເສນ, ‘‘ວິຎ຺ຎາຓກສິຓ’’ນ຺ຕິ, ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ຕໍ ອາຣມ຺ມຓຏ຺ເຐນ ອາຍຕນຎ຺ຈາຕິ, ‘‘ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນເມເກຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ຕຍິທນ຺ຕິ ຍ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍ ອິທ’’ນ຺ຕິ. ທິຏ຺ຐິຄຕນ຺ຕິ ຍຖາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຎ຺ຎີ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ທິຏ຺ຐິໍ. ທິຏ຺ຐິເຍວ ຫິ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ‘‘ມຸຕ຺ຕຄຕໍ (ມ. ນິ. ໒.໑໑໙; ອ. ນິ. ໙.໑໑), ສງ຺ຂາຣຄຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມຫານິ. ໔໑) ວິຍ. ຄນ຺ຕພ຺ພາຠາວໂຕ ວາ ທິຏ຺ຐິຍາ ຄຕມຕ຺ຕໍ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ, ທິຏ຺ຐິຍາ ຄຫຓມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທິຏ຺ຐິປກາໂຣ ວາ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ. ໂລກິຍາ ຫິ ວິຘຍຸຕ຺ຕຄຕປກາຣສທ຺ເທ ສມານຕ຺ເຖ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ. ທິຏ຺ຐິປຈ຺ຈໂຍ ທິຏ຺ຐິກາຣຓໍ, ອວິຊ຺ຊາທິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ອວິຊ຺ຊາປິ ຫິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ ອຸປນິສ຺ສຍາທິຠາວໂຕ. ຍຖາຫ – ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວີ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອໂກວິໂທ’’ຕິອາທິ (ຘ. ສ. ໑໐໐໗). ຜສ຺ໂສປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ຍຖາຫ ‘‘ຕທປິ ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໑໘-໑໒໔). ສຎ຺ຎາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ຍຖາຫ ‘‘ສຎ຺ຎານິທານາ ຫິ ປປຎ຺ຈສງ຺ຂາ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໘໘໐; ມຫານິ. ໑໐໙). ວິຕກ຺ໂກປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ຍຖາຫ – ‘‘ຕກ຺ກຎ຺ຈ ທິຏ຺ຐີສຸ ປກປ຺ປຍິຕ຺ວາ, ສຈ຺ຈໍ ມຸສາຕິ ທ຺ວຍຘມ຺ມມາຫູ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໘໙໒; ມຫານິ. ໑໒໑). ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ຍຖາຫ – ‘‘ຕສ຺ເສວໍ ມນສິກໂຣໂຕ ຉນ຺ນໍ ທິຏ຺ຐີນໍ ອຎ຺ຎຕຣາ ທິຏ຺ຐິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຕ຺ຖິ ເມ ອຕ຺ຕາຕິ ຕສ຺ສ ສຈ຺ຈໂຕ ເຖຕໂຕ ທິຏ຺ຐິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໙). ທິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິອາຣມ຺ມຓຠູຕໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໓໐). ຣູປເວທນາທິວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຍາ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຠາວໂຕ ອນາທິຍິຕ຺ວາ ອິທເມວ ທສ຺ເສຕິ – ‘‘ອິມິນາ ປຈ຺ຈເຍນ ອິທໍ ນາມ ທສ຺ສນໍ ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ. ອິມິນາ ປຈ຺ຈເຍນາຕິ ວາ ເອຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍຄ຺ຄຫເຓນ ອາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ຄຫິຕເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຕເທວາຕິ ທິຏ຺ຐິຄຕຎ຺ເຈວ ທິຏ຺ຐິປຈ຺ຈຍຎ຺ຈ. ຣູປສຎ຺ຎານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ປກາຣຕ຺ໂຖ, ‘‘ຍທິ ຣູປສຎ຺ຎານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປກາເຣນ ວຸຕ຺ຕສຎ຺ຎານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິຣຸປກ຺ກິເລສາ ນີວຣຓາທິ ອຸປກ຺ກິເລສວິມຸຕ຺ຕິໂຕ. ອຸຕ຺ຕມາ ປຓີຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ, ຕໂຕ ເອວ ເສຏ຺ຐາ, ເສຏ຺ຐຕ຺ຕາ ເອວ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣາຠາວໂຕ ອນຸຕ຺ຕຣິຍາ. ອກ຺ຂາຍຕີຕິ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນສຎ຺ຎາຍ ວິສຸໍ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ຈຕຸຕ຺ຖາຣຸປ຺ປສຎ຺ຎາຍ ຈ ອິມສ຺ມິໍ ສຎ຺ຎີວາເທ ອໂນຕຣຓໂຕ, ‘‘ຍທິ ອາຣຸປ຺ປສຎ຺ຎານນ຺ຕິ ອິມິນາ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນ-ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນສຎ຺ຎາ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕເຣຫິ ປນ ທ຺ວີຫີຕິ, ‘‘ຍທິ ເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎານໍ, ຍທິ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎານ’’ນ຺ຕິ ອິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ປເທຫິ. ສມາປນ຺ນກວາໂຣ ຈ ຕຖາ ອິຘ ກຖິໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ໂກຏ຺ຐາສໂຕ ອຏ຺ຐ ສຎ຺ຎາ ຈຕຸກ຺ກທ຺ວຍສງ຺ຄຫໂຕ. ເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎີປທໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ສຕ຺ຕ ສຎ຺ຎາ ໂຫນ຺ຕິ ອຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄຫເຓນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ – ‘‘ສມາປນ຺ນກ…ເປ… ສງ຺ຄຫິໂຕເຍວາ’’ຕິ.

ສຎ຺ຎາຄຕນ຺ຕິ ສຎ຺ຎາວເສນ ຄຕໍ, ສຎ຺ຎາສງ຺ຄຫໍ ຄຕໍ ວາ. ຕສ຺ສ ປນ ອທິຏ຺ຐິຄຕສ຺ສປິ ອຸປລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ, ‘‘ສທ຺ຘິໍ ທິຏ຺ຐິຄເຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຈເຍຫິ ສມາຄນ຺ຕ຺ວາ ກຕນ຺ຕິ ສຫ ກາຣຓຠູເຕຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ເຕເນວ ສຫ ກາຣຓຠາເວນ ສມາຄນ຺ຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ; ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ ໂອຬາຣິກໍ ອຸປ຺ປາທວຍຎ຺ຎຖຕ຺ຕສພ຺ຠາວໂຕ. ຍສ຺ສ ຫິ ອຸປ຺ປາໂທ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ວໂຍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຐິຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຕໍ ຂເຓ ຂເຓ ຠິຊ຺ຊນສຠາວໂຕ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ປາກຏຠູຕວິກາຣໍ ໂອຬາຣິກໍ ສິຍາ. ນ ເຈຕ຺ຖ ມຄ຺ຄຜລຘມ຺ມາ ນິທສ຺ເສຕພ຺ພາ ເຕສໍ ຕຖາ ອນນຸປສ຺ສິຕພ຺ພໂຕ; ເຕສມ຺ປິ ສງ຺ຂຕຠາເວນ ອິຕເຣຫິ ສມານໂຍຄກ຺ຂມຕາຍ ທຸນ຺ນິວາຣຍຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອເສສວິຣາຄນິໂຣຘາ’’ຕິ (ອຸທາ. ໓) ວຈນໂຕ ມຄ຺ຄສ຺ສປິ ນິສ຺ສຣຓຠາເວນ ‘‘ອຕ຺ຖິ ໂຂ ປນ ສງ຺ຂາຣານໍ ນິໂຣໂຘ’’ຕິ ນິພ຺ພານເມເວຕ຺ຖ ປຏິໂຍຄຠາເວນ ອຸທ຺ຘຏໍ ‘‘ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ນິໂຣຘສງ຺ຂາຕໍ ນິພ຺ພານໍ ນາມ ອຕ຺ຖີຕິ ເອຕ຺ຖ, – ‘‘ອຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຊາຕໍ ອຠູຕໍ ອສງ຺ຂຕ’’ນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕປທໍ (ອຸທາ. ໗໓) ອາເນຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ນິພ຺ພານທສ຺ສີຕິ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍວເສນ ນິພ຺ພານທສ຺ສີ, ຕໂຕ ເອວ ອິຕຣາຠິສມຍຕ຺ຖສິທ຺ຘິຍາ ຕໍ ສງ຺ຂຕໍ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕ.

໒໓. ອຏ຺ຐສຸ ອສຎ຺ຎີວາເທສູຕິ ອິທໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ (ທີ. ນິ. ໑.໗໘-໘໐) ອາຄຕນເຍນ ວຸຕ຺ຕເມວ ຫິ ສນ຺ຘາຍ ເຫຏ຺ຐາ, ‘‘ສຎ຺ຎີຕິ ອິມິນາ ອຏ຺ຐ ອສຎ຺ຎີວາທາ ກຖິຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ປນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວາທາ ເອວ ອຸທ຺ຘຏາ. ເຕນາຫ ‘‘ອສຎ຺ຎີ’’ຕິອາທິ. ເອສ ນໂຍ ປຣໂຕ ‘‘ອຏ຺ຐສຸ ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີວາເທສູ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ສຎ຺ຎາຍ ສຕິ ຕາຍ ເວທນາຄາຫສພ຺ຠາວໂຕ ‘‘ອາພາຘນຏ຺ເຐນ ສຎ຺ຎາ ໂຣໂຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸກ຺ຂຕາສູລໂຍຄໂຕ ກິເລສາສຸຈິປຄ຺ຆຣຓໂຕ ອຸປ຺ປາທຊຣາຠງ຺ເຄຫິ ອຸທ຺ຘຸມາຕປກ຺ກປຠິຊ຺ຊນໂຕ ຈ ສຎ຺ຎາ ຄຓ຺ໂຑ; ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ໂທສທຸຏ຺ຐຕາຍ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ສໂທສຏ຺ເຐນ ຄຓ຺ໂຑ’’ຕິ. ປີຬາຊນນໂຕ ອນ຺ໂຕຕຸທນໂຕ ທຸຣຸທ຺ຘຣຓໂຕ ຈ ສຎ຺ຎາ ສລ຺ລໍ; ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຕຠາວໍ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ອວຏ຺ຐາເນນາຕິ ອາຫ ‘‘ອນຸປວິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ສລ຺ລ’’ນ຺ຕິ. ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫເຓ ວິຎ຺ຎາຓໍ ກຸໂຕຈິ ອາຄຕໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ອາຄຕິ’’ນ຺ຕິ. ຄຕິນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕິໍ. ສາ ປນ ຕາສຸ ຕາສຸ ຄຕີສຸ ວຸຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຈຸຕິວເສນ ຄຕິ’’ນ຺ຕິ; ວຑ຺ຒນວເສນ ຆນປພນ຺ຘວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ອປຣາປຣ’’ນ຺ຕິ. ອປຣາປຣຎ຺ຫິ ປພນ຺ຘວເສນ ປວຕ຺ຕມານໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ນນ຺ທູປເສຈນໍ; ອິຕຣໍ ຂນ຺ຘຕ຺ຕຍໍ ວາ ນິສ຺ສາຍ ອຠິວຸທ຺ຘິໍ ປຕິຏ຺ຐໍ ມຫນ຺ຕຎ຺ຈ ປາປຸຓາຕີຕິ. ປວຑ຺ຒວເສນ ວາ ຄຕິໍ, ນິກ຺ເຂປວເສນ ຈຸຕິໍ, ຕໂຕ ອປຣາປຣຎ຺ຈ ຣູປປວຕ຺ຕນວເສນ ອຸປປຕ຺ຕິໍ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກວເສນ ວຸຑ຺ຒິໍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ກຕູປຈິຕຠາເວນ ວິຣຸຬ຺ຫິໍ; ຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ຜລນິພ຺ພຕ຺ຕິຍາ ເວປຸລ຺ລນ຺ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ກາມຎ຺ຈາຕິອາທິນາ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຣູປາ’’ຕິອາທິກາ ໂຈທນາ ລກ຺ຂຓວເສນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຍຎ຺ຈ ນໂຍ ໂຈທນາຍ ອວິສິຏ຺ຐວິສຍຕາຍ ສິຍາ; ວິສິຏ຺ຐວິສຍາ ປນາຍໍ ໂຈທນາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ອຍໍ ປນ ປຎ຺ໂຫ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຕເກ ຂນ຺ເຘຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ຣູປເວທນາທິເກ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ເຘ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຣູປາຕິ ອິມິນາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຣູເປນ ວິນາ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ຠວວິເສສໂຈທນາຍ ສຠາວໂຕ ເອວ ວິຎ຺ຎາເຓນ ວິນາ ຣູປສ຺ສປິ ປວຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ອຣູປຠເວປິ ຣູປໍ, ອສຎ຺ຎາຠເວ ຈ ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ. ນິໂຣຘສມາປນ຺ນສ຺ສາຕິ ສຎ຺ຎາເວທຍິຕນິໂຣຘໍ ສມາປນ຺ນສ຺ສປິ ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຕ຺ຖິ. ພ຺ຍຎ຺ຊນຈ຺ຉາຍາຍ ເຈ ອຕ຺ຖໍ ປຏິພາຫສີຕິ ຍທິ ສທ຺ທຕ຺ຖເມວ ຄເຫຕ຺ວາ ອຘິປ຺ປາຍໍ ນ ຄຓ຺ຫສິ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອສຎ຺ຎຠເວ ນິພ຺ພຕ຺ຕສຕ຺ຕວເສນ ປຐມວາໂທ; ສຎ຺ຎໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສຎ຺ຎໍເຍວ ອຕ຺ຕາຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ກິຎ຺ຈນຠາເວນ ຐິຕາຍ ອຎ຺ຎາຍ ສຎ຺ຎາຍ ອຠາວໂຕ ອສຎ຺ຎີຕິ ປວຕ຺ໂຕ ທຸຕິຍວາໂທ; ຕຖາ ສຎ຺ຎາຍ ສຫ ຣູປຘມ຺ເມ ສພ຺ເພ ເອວ ວາ ຣູປາຣູປຘມ຺ເມ ອຕ຺ຕາຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕ ຕຕິຍວາໂທ; ຕກ຺ກຄ຺ຄາຫວເສເນວ ປວຕ຺ໂຕ ຈຕຸຕ຺ຖວາໂທ. ເຕສຸ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີວາເທປິ ອສຎ຺ຎຠເວ ນິພ຺ພຕ຺ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕສ຺ສ ຈຸຕິປຏິສນ຺ຘີສຸ; ສພ຺ພຕ຺ຖ ວາ ປຏຸສຎ຺ຎາກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ອສມຕ຺ຖາຍ ສຸຂຸມາຍ ສຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຖິຠາວປຏິຊານນວເສນ ປຐມວາໂທ; ອສຎ຺ຎີວາເທ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສຸຂຸມາຍ ສຎ຺ຎາຍ ວເສນ ສຎ຺ຊານນສຠາວຕາປຏິຊານນວເສນ ຈ ທຸຕິຍວາທາທໂຍ ປວຕ຺ຕາຕິ. ເອວເມຕ຺ຖ ເອເຕສໍ ວາທານໍ ສພ຺ຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

໒໔. ຍຕ຺ຖ ນ ສຎ຺ຎາ, ຕຕ຺ຖ ຎາຓສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ ເອວ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ – ‘‘ອສຎ຺ຎາ ສມ຺ໂມໂຫ’’ຕິ, ອສຎ຺ຎຠາໂວ ນາມ ສມ຺ໂມຫປ຺ປວຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ນິຍ຺ຍນ຺ຕີຕິ ນິຍ຺ຍານິຍາຕິ ພຫຸລໍ ວຈນໂຕ ກຕ຺ຕຸສາຘໂນ ນິຍ຺ຍານິຍສທ຺ໂທ, ເອວໍ ອິຘ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພສທ຺ໂທຕິ ອາຫ – ‘‘ວິຊານາຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ, ວິຊານນໍ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ທິຏ຺ຐສຸຕມຸຕວິຎ຺ຎາຕພ຺ພມຕ຺ເຕນາຕິ ທິຏ຺ຐສຸຕມຸຕວິຎ຺ຎາຓປ຺ປມາເຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກສຎ຺ຎາປວຕ຺ຕິມຕ຺ເຕນາ’’ຕິ, ນິພ຺ພິກປ຺ປຠາວໂຕ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກສຎ຺ຎາປວຕ຺ຕິສເມນ ຠາວນາຠິນີຫາເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂອຬາຣິກສງ຺ຂາຣປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ເຕນາຕິ ໂອຬາຣິການໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ປວຕ຺ຕິຍາ. ໂອຬາຣິກສງ຺ຂາຣາຕິ ເຈຕ຺ຖ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນປຣິໂຍສານາ ສມາປຕ຺ຕິຘມ຺ມາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ອຸປສມ຺ປທນ຺ຕິ ເຍ ສຎ຺ຎາຍ, ອສຎ຺ຎິຠາເວ ຈ ໂທສໍ ທິສ຺ວາ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ວຓ຺ເຓນ຺ຕາປິ ຣູປຊ຺ຌານປຏິລາຠມຕ຺ເຕນ ຕສ຺ສ ສມ຺ປາທນໍ ປຏິລາຠໍ ອຘິຄມໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຕສ຺ສ ພ຺ຍສນໍ ອກ຺ຂາຍຕິ ອນຸປາຍຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ວິນາໂສ’’ຕິອາທິ. ວຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສທິສສມາປຊ຺ຊນປຸພ຺ພກໍ ປຣິວຸຏ຺ຐານໍ. ສມາປຕ຺ຕິ ເອວ ເຕສໍ ນຕ຺ຖິ ອນຘິຄຕຕ຺ຕາ. ໂອຬາຣິກສງ຺ຂາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອນ຺ຕມໂສ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນສງ຺ຂາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາປິ ປຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ນ ອກ຺ຂາຍຕິ ເຕປິ ສມຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕພ຺ພໂຕ. ສງ຺ຂາຣານນ຺ຕິ ນິທ຺ຘາຣເຓ ສາມິວຈນໍ. ອວເສສາຕິ ອິໂຕ ປຣໍ ສຸຂຸມຠາໂວ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ສຸຂຸມຠາວາປຕ຺ຕິຍາ ອວເສສາ. ເຕນາຫ – ‘‘ຠາວນາວເສນ ສພ຺ພສຸຂຸມຠາວໍ ປຕ຺ຕາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ. ເອຕນ຺ຕິ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ, ປຕ຺ຕພ຺ພໍ ນາມ ໂຫຕິ ຕາທິສສງ຺ຂາຣປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ຕພ຺ໂພຫາຣໂຕ. ສງ຺ຂຕໍ ສເມຈ຺ຈ ສມ຺ຠຸຍ຺ຍ ປຈ຺ຈເຍຫິ ກຕຕ຺ຕາ.

໒໕. ‘‘ເຍ ເຕ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ສໂຕ ສຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຈ຺ເຉທໍ ວິນາສໍ ວິຠວໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໒໕) ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ສພຸທ຺ຘິຍໍ ວິປຣິວຕ຺ຕມາເນ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ, ‘‘ຕຕ຺ຣາ’’ຕິ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ຕຕ຺ຣາຕິ ສຕ຺ຕສຸ ອຸຈ຺ເຉທວາເທສຸ ຠຸມ຺ມ’’ນ຺ຕິ. ອຸທ຺ຘໍ ສຣນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘໍ ຄຕໍ ສຣນ຺ຕາຕິ ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຸທ຺ຘໍ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິອາທິ. ສຣນ຺ຕາຕິ ຍຕ຺ຖ ປຕ຺ເຖນ຺ຕິ ນ ລຠນ຺ຕິ, ຕໍ ຊານນ຺ຕາ. ອາສຕ຺ຕິນ຺ຕິ ອາສີສນໍ. ເປຈ຺ຈາຕິ ປຣໂລເກ. ວາຓິຊູປມາ ວິຍາຕິ ຠວປຣິຍາປນ຺ນຜລວິເສສາເປກ຺ຂາຍ ປຏິປຊ຺ຊນໂຕ. ສກ຺ກາຍສ຺ສ ຠຍາຕິ ສນ຺ໂຕ ກາໂຍຕິ ສກ຺ກາໂຍ, ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊມາໂນ ຘມ຺ມສມູໂຫຕິ ກຕ຺ວາ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ, ຕໂຕ ຠາຍເນນ. ມາ ຂີຍິ ມາ ປຣິກ຺ຂຍໍ ອຄມາສິ. ມາ ໂອສີທິ ມາ ເຫຏ຺ຐາ ຠສ຺ສິ. ອພ຺ຠນ຺ຕິ ອາກາສໍ ມາ ອຸນ຺ທ຺ຣິຍິ ມາ ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຕິ. ຄທ຺ທຸເລນ ພທ຺ໂຘ ຄທ຺ທຸລພທ຺ໂຘ. ທຬ຺ຫຖມ຺ໂຠ ວິຍ ຂີໂລ ວິຍ ຈ ສກ຺ກາໂຍ ທຸມ຺ໂມຈນີຍໂຕ. ສາ ວິຍ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ຕສ຺ສ ອນຸປຣິວຕ຺ຕນໂຕ. ທຓ຺ຑໂກ ວິຍ ທິຏ຺ຐິ ເຉທນກຣຓາຍ ອສມຕ຺ຖຠາວກຣຓໂຕ. ຣຊ຺ຊຸ ວິຍ ຕຓ຺ຫາ ພນ຺ຘນໂຕ ຈ, ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ສມນ຺ນາຄມນວເສນ ຈ ສມ຺ພທ຺ຘຠາວໂຕ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ທິຏ຺ຐິທຓ຺ຑເກ ປເວສິຕາຍ ຕຓ຺ຫາຣຊ຺ຊຸຍາ’’ຕິ.

໒໖. ຠຄວາ ອຕ຺ຕໂນ ເທສນາວິລາເສນ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນ (ຈຕຸຈຕ຺ຕາຣີສ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິກວາທາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອນ຺ໂຕຄຘາຕິ) ອຸທ຺ເທສວເສນ ປຎ຺ເຈວ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຍຖຸທ຺ເທສໍ ນິຄເມນ຺ໂຕ, ‘‘ອິມາເນວ ປຎ຺ຈາຍຕນານີ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕຠາວໂຕ ທິຏ຺ຐິຄຕານໍ ກາຣຓຏ຺ເຐນ ອາຍຕນຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອິມາເນວ ປຎ຺ຈ ກາຣຓານີ’’ຕິ. ສຎ຺ຎີອາທິວເສນ ຕີຓິ ອຸຈ຺ເຉທວາໂທຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຠາຊິຕານິ. ອິຕຣໍ ປນ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິພ຺ພານໍ ກຸຫິໍ ປວິຏ຺ຐໍ? ສຣູປໂຕ ອຠາຊິຕຕ຺ຕາ ຍຖາຠາຊິເຕສຸ ວາເທສຸ ກຕ຺ຖ ອນ຺ໂຕຄຘນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ອຸທ຺ເທເສ ປນ ສຣູປໂຕ ຄຫິຕເມວ, ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິພ຺ພານໍ ວາ ປເນເກ ອຠິວທນ຺ຕີ’’ຕິ. ອິຕໂຣ ເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎີວາເທ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎີວາເທ ອນ຺ໂຕຄຘນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອກຕ຺ຕ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອາຫ ຍຖາສຸຂຎ຺ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຐໂມ ຫິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິພ຺ພານວາໂທ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎີວາເທ ອນ຺ໂຕຄໂຘ, ອິຕເຣ ຈຕ຺ຕາໂຣ ເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎີວາເທ.

໒໗. ອຕີຕໂກຏ຺ຐາສສງ຺ຂາຕນ຺ຕິ ອຕີຕໍ ຂນ຺ຘໂກຏ຺ຐາສສງ຺ຂາຕໍ ປຸພ຺ພນ຺ຕໍ. ປຸພ຺ເພ ນິວຸຕ຺ຖຘມ຺ມວິສຍາ ກປ຺ປນາ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາ, ຕສ຺ມາ ອຕີຕກາລວາຈໂກ ອິຘ ປຸພ຺ພສທ຺ໂທ, ຣູປາທິຂນ຺ຘວິນິມຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ກປ຺ປນາວຕ຺ຖຸ ນຕ຺ຖິ, ອນ຺ຕສທ຺ໂທ ຈ ໂກຏ຺ຐາສວາຈໂກ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕີຕໂກຏ຺ຐາສສງ຺ຂາຕໍ ປຸພ຺ພນ຺ຕໍ ກປ຺ເປຕ຺ວາ’’ຕິ. ‘‘ກປ຺ເປຕ຺ວາ’’ຕິ ຈ ຕສ຺ມິໍ ປຸພ຺ພນ຺ເຕ ຕຓ຺ຫາຍນາຠິນິວິສານໍ ສມຕ຺ຖນໍ ປຣິນິຏ຺ຐາປນໍ ວທຕິ. ເສສມ຺ປີຕິ ‘‘ປຸພ຺ພນ຺ຕານຸທິຏ຺ຐີ’’ຕິ ເອວມາທິກໍ. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣນ຺ຕິ ‘‘ອປຣນ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິໂນ’’ຕິອາທີສຸ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ. ເອເກກສ຺ມິຎ຺ຈ ອຕ຺ຕາຕິ ອາຫິໂຕ ອຫໍມາໂນ ເອຕ຺ຖາຕິ ກຕ຺ວາ, ໂລໂກຕິ ໂລກິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸຎ຺ຎປາປານິ ຕພ຺ພິປາກາ ຈາຕິ ກຕ຺ວາ, ຕໍ ຕໍ ຄຫຓວິເສສໍ ອຸປາທາຍ ປຎ຺ຎາປນໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ຣູປາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຈ ໂລໂກຕິ ຈ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ. ສພ຺ພທາຠາເວນ ສສ຺ສໂຕ. ອມໂຣ ນິຈ຺ໂຈ ຘຸໂວຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນານິ. ມຣຓາຠາເວນ ອມໂຣ, ອຸປ຺ປາທາຠາເວນ ສພ຺ພກາລໍ ວຕ຺ຕນໂຕ ນິຈ຺ໂຈ, ຖິຣຏ຺ເຐນ ວິກາຣາຠາເວນ ຘຸໂວ, ຍຖາຫາຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ນິທ຺ເທສປຏິສມ຺ຠິທາປາຬີຫິ ວິຠາເວຕິ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕິ, ເວທນໍ… ສຎ຺ຎໍ… ສງ຺ຂາເຣ… ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໓໐-໑໓໑) ອິມິສ຺ສາ ປຎ຺ຈວິຘາຍ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິຍາ ວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ຣູປວນ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິກາຍ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໓໐-໑໓໑) ປນ ປຎ຺ຈທສວິຘາຍ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິຍາ ວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ເຘ, ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕທຎ຺ຎໍ – ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕິ, ຕຖາ ເອກໍ ຂນ຺ຘໍ, ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕທຎ຺ເຎ ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ອິມິນາ ຍຖາ ‘‘ຣູປາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຈ ໂລໂກຕິ ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ສສ຺ສໂຕ…ເປ… ຘຸໂວ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ; ເອວໍ ອສສ຺ສໂຕ ອນິຈ຺ໂຈ ອຘຸໂວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ວິນສ຺ສຕິ ນ ໂຫຕິ ປຣໍ ມຣຓາ; ນິຈ຺ໂຈ ຈ ອນິຈ຺ໂຈ ຈ ເນວນິຈ຺ໂຈ ນານິຈ຺ໂຈຕິ ເອວມາທິມຕ຺ຖໍ ອຕິທິສຕິ.

ຈຕ຺ຕາໂຣ ສສ຺ສຕວາທາຕິ ລາຠີວເສນ ຕໂຍ, ຕກ຺ກີວເສນ ເອໂກຕິ ເອວໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ. ປຸພ຺ເພນິວາສຎາຓລາຠີ ຕິຕ຺ຖິໂຍ ມນ຺ທປຎ຺ໂຎ ອເນກຊາຕິສຕສຫສ຺ສມຕ຺ຕໍ ອນຸສ຺ສຣຕິ, ມຊ຺ຌິມປຎ຺ໂຎ ທສ ສໍວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏກປ຺ປານິ, ຕິກ຺ຂປຎ຺ໂຎ ຈຕ຺ຕາຣີສ ສໍວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏກປ຺ປານິ, ນ ຕໂຕ ປຣໍ. ໂສ ເອວໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາຕິ ອຠິວທຕິ. ຕກ຺ກີ ປນ ຕກ຺ກປຣິຍາຫຕໍ ວີມໍສານຸຈຣິຕໍ ສຍໍປຏິຠານໍ ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາຕິ ອຠິວທຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ລາຠີວເສນ ຕໂຍ, ຕກ຺ກີວເສນ ເອໂກຕິ ເອວໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສສ຺ສຕວາທາ’’ຕິ. ເອເຕເນວ ຈ ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປຕ຺ຕິກວາໂທ ວິຍ ສສ຺ສຕວາໂທ ກສ຺ມາ ທຸວິເຘນ ນ ວິຠຕ຺ໂຕຕິ ເຈ? ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອຕ຺ຖ ຈ, ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາ’’ຕິ ວາເທ ອຍມຍຸຕ຺ຕຕາວິຠາວນາ – ຍທິ ຫິ ປເຣນ ປຣິກປ຺ປິໂຕ ອຕ຺ຕາ, ໂລໂກ ວາ ສສ຺ສໂຕ ສິຍາ, ຕສ຺ສ ນິພ຺ພິກາຣຕາຍ ປຸຣິມຣູປາວິຊຫນໂຕ ກສ຺ສຈິ ວິເສສາຘານສ຺ສ ກາຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ອຫິຕໂຕ ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ຫິເຕ ຈ ປຏິປຕ຺ຕິອຕ຺ຖໍ ອຸປເທໂສ ເອວ ນິປ຺ປໂຍຊໂນ ສິຍາ ສສ຺ສຕວາທິໂນ. ກຖໍ ວາ ໂສ ອຸປເທໂສ ປວຕ຺ຕີຍຕິ ວິກາຣາຠາວໂຕ; ເອວຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຊຏາກາສສ຺ສ ວິຍ ທານາທິກິຣິຍາ ຫິໍສາທິກິຣິຍາ ຈ ນ ສມ຺ຠວຕິ; ຕຖາ ສຸຂສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຈ ອນຸຠວນນິພນ຺ໂຘ ເອວ ສສ຺ສຕວາທິໂນ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ກມ຺ມພທ຺ຘາຠາວໂຕ, ຊາຕິອາທີນໍ ອສມ຺ຠວໂຕ ກຸໂຕ ວິໂມກ຺ໂຂ. ອຖ ປນ ຘມ຺ມມຕ຺ຕໍ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈວ ວິນສ຺ສຕິ ຈ, ຍສ຺ສ ວເສນາຍໍ ກິຣິຍາທິໂວຫາໂຣຕິ ວເທຍ຺ຍ. ເອວມ຺ປິ ປຸຣິມຣູປາວິຊຫເນນ ອວຏ຺ຐິຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມມຕ຺ຕນ຺ຕິ ນ ສກ຺ກາ ສມ຺ຠາເວຕຸໍ; ເຕ ວາ ປນສ຺ສ ຘມ຺ມາ ອວຕ຺ຖາຠູຕາ ຕໂຕ ອຎ຺ເຎ ວາ ສິຍຸໍ ອນຎ຺ເຎ ວາ, ຍທິ ອຎ຺ເຎ, ນ ຕາຫິ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາຫິປິ ໂກຈິ ວິເສໂສ ອຕ຺ຖິ. ໂຍ ຫິ ກໂຣຕິ ປຏິສໍເວເທຕິ ຈວຕິ ອຸປປຊ຺ຊຕິ ຈາຕິ ອິຈ຺ຉິຕໍ. ຕສ຺ມາ ຕທວຕ຺ໂຖ ເອວ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທໂສ, ກິຎ຺ຈ ຘມ຺ມກປ຺ປນາປິ ນິຣຕ຺ຖກາ ສິຍາ. ອຖ ອນຎ຺ເຎ, ອຸປ຺ປາທວິນາສວນ຺ຕີຫິ ອວຕ຺ຖາຫິ ອນຎ຺ຎສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ຕາສໍ ວິຍ ອຸປ຺ປາທວິນາສສມ຺ຠວາປຕ຺ຕິໂຕ ກຸໂຕ ນິຈ຺ຈຕາວກາໂສ. ຕາສມ຺ປິ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວິຍ ນິຈ຺ຈຕາຕິ ພນ຺ຘນວິໂມກ຺ຂານໍ ອສມ຺ຠໂວ ເອວາຕິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ເອວ ສສ຺ສຕວາໂທ; ນ ເຈຕ຺ຖ ໂກຈິ ວາທີ ຘມ຺ມານໍ ສສ຺ສຕຠາເວ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ຍຸຕ຺ຕິໍ ວຕ຺ຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຖິ; ຍຸຕ຺ຕິຣຫິຕຎ຺ຈ ວຈນໍ ນ ປຓ຺ຑິຕານໍ ຈິຕ຺ຕມາຣາເຘຕີຕິ ວິຎ຺ຎູຫິ ຉຑ຺ຑິໂຕ ເອວາຍໍ ສສ຺ສຕວາໂທຕິ.

ສຕ຺ຕ ອຸຈ຺ເຉທວາທາຕິ ເອຕ຺ຖ ເຕ ສຣູປມຕ຺ຕໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ທສ຺ສິຕາ ເອວ, ຕຕ຺ຖ ທ຺ເວ ຊນາ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ລາຠີ ຈ ອລາຠີ ຈ. ຕຕ຺ຖ ລາຠີ ນາມ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓລາຠີ ທິພ຺ເພນ ຈກ຺ຂຸນາ ອຣຫໂຕ ຈຸຕິໍ ທິສ຺ວາ ອຸປປຕ຺ຕິໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ. ໂຍ ວາ ປຸຖຸຊ຺ຊນານມ຺ປິ ຈຸຕິມຕ຺ຕເມວ ທຏ຺ຐຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ປຸພ຺ພໂຍຄາຠາເວນ ປຣິກມ຺ມາກຣເຓນ ວາ ອຸປປາຕໍ ທຏ຺ຐຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ໂສ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອລາຠີ – ‘‘ໂກ ປຣໂລກໍ ຊານາຕິ, ເອຕ຺ຕໂກ ຊີວວິສໂຍ, ຍາວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໂຄຈໂຣ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຘີຕຸຍາ ຫຕ຺ຖຄ຺ຄຓ຺ຫນກຣາຊາ ວິຍ ກາມສຸຂຄິທ຺ຘຕາຍ ວາ, ‘‘ຍຖາ ຣຸກ຺ຂປຓ຺ຓານິ ຣຸກ຺ຂໂຕ ປຕິຕານິ ນ ປຏິສນ຺ຘິຍນ຺ຕິ, ເອວໍ ສພ຺ເພປິ ສຕ຺ຕາ ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກມຣຓເມວ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຊລພຸພ຺ພຸຬກູປມາ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ຕກ຺ກມຕ຺ຕວເສນ ວາ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາເວ ກາມາວຈຣເທວຕ຺ຕຠາເວ ຣູປາວຈຣເທວຕ຺ຕຠາເວ ຈຕຸພ຺ພິຘອຣູປຕ຺ຕຠາເວ ຈວິຕ຺ວາ ສຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຈ຺ເຉທປຎ຺ຎາປນວເສນ ສຕ຺ຕ ອຸຈ຺ເຉທວາທາ ກຖິຕາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕໍ ຕາວ ປຸຣິເມສຸ ຕີສຸ ວາເທສຸ ‘‘ກາຍສ຺ສ ເຠທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ; ປຎ຺ຈໂວກາຣຠວປຣິຍາປນ຺ນໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຕສໍ ວາທານໍ, ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ຈຕຸໂວກາຣຠວປຣິຍາປນ຺ນໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ເຕສຸ ຈຕຸຕ຺ຖາທີສຸ ຈຕູສຸ ວາເທສຸ, ‘‘ກາຍສ຺ສ ເຠທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ອຣູປີນໍ ກາໂຍ ອຕ຺ຖີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ຣູປຠເວ ປວຕ຺ຕໂວຫາເຣເນວ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ອຣູປຠເວປິ ກາຍໂວຫາຣມາໂຣເປຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ກາຍສ຺ສ ເຠທາ’’ຕິ. ຍຖາ ທິຏ຺ຐິຄຕິເກຫິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ຕເຖວ ຠຄວາ ທສ຺ເສສີຕິ. ອຣູປກາຍຠາວໂຕ ວາ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມສມູຫຠູເຕ ອຣູປຕ຺ຕຠາເວ ກາຍນິທ຺ເທໂສ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ‘‘ກາມາວຈຣເທວຕ຺ຕຠາວາທິນິຣວເສສວິຠວປຕິຏ຺ຐາປການໍ ທຸຕິຍວາທາທີນໍ ຍຸຕ຺ໂຕ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິກຠາໂວ ອນາຄຕທ຺ຘວິສຍຕ຺ຕາ ເຕສໍ ວາທານໍ; ນ ປນ ທິຏ຺ຐິຄຕິກ-ປຈ຺ຈກ຺ຂຠູຕ-ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາວ-ສມຸຈ຺ເຉທປຕິຏ຺ຐາປກສ຺ສ ປຐມວາທສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວິສຍຕ຺ຕາ’’ຕິ. ຍທິ ເອວໍ ຍຖາ ຫິ ທຸຕິຍາທິວາທານໍ, ປຸຣິມປຸຣິມວາທສງ຺ຄຫິຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຕໂນ ອຸຕ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣຠໂວປປຕ຺ຕິຍາ ສມຸຈ຺ເຉທນໂຕ ຍຸຊ຺ຊຕິ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິກຕາ, ຕຖາ ຈ ‘‘ໂນ ຈ ໂຂ, ໂຠ, ອຍໍ ອຕ຺ຕາ ເອຕ຺ຕາວຕາ ສມ຺ມາ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ອນາຄຕສ຺ເສວ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາວສມຸຈ຺ເຉທສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ປຐມວາທສ຺ສປິ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິກຕາ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ເອວໍ ສພ຺ພສ຺ສປິ ປຸພ຺ພນ຺ຕໂຕ ອາຄຕສ຺ສ ອຸຈ຺ເຉທປຎ຺ຎາປນວເສນ ອິຘ ປຸພ຺ພນ຺ຕກປ຺ປິເກສຸ ເທສນາ ຄຕາ. ເອເຕ ອຸຈ຺ເຉທວາທາ ເຫຏ຺ຐາ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິເກສຸ ເທສນາ ຄຕາ. ເອເຕ ອຸຈ຺ເຉທວາທາ ເຫຏ຺ຐາ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິເກສຸ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ນ ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ປວຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕາ. ຊລພຸພ຺ພຸຬກູປມາ ຫິ ສຕ຺ຕາຕິ ຕສ຺ສ ລທ຺ຘິ.

ອິຘາຕິ ປຸພ຺ພນ຺ຕກປ຺ປິເກສຸ. ອິເຘວ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາວາທິເກ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ວິນຏ຺ຐວິນາສວເສນ. ເອວໍ ອນາຄເຕ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນປຣານໍ ອຸຈ຺ເຉທວາທານໍ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິເກສຸ ຄຫຓໍ; ປຸພ຺ພນ຺ຕໂຕ ປນ ອາຄຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ອິເຘວ ອຸຈ຺ເຉທທສ຺ສນປຣານໍ ປຸພ຺ພນ຺ຕກປ຺ປິເກສຸ ຄຫຓໍ. ອິໂຕ ປຣໍ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ປນ ອິທໍ ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ນສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທສ຺ສນໍ. ສຕ຺ເຕສຸ ສງ຺ຂາເຣສຸ ຈ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕນ຺ຕິ ປວຕ຺ໂຕ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາໂທ. ໂສ ປນ ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກ-ຂິຑ຺ຑາປໂທສິກ-ມໂນປໂທສິກຕ຺ຕຠາວໂຕ ຈວິຕ຺ວາ ອິຘາຄຕານໍ ຕກ຺ກິໂນ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນວເສນ ຈຕຸພ຺ພິໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາທາ’’ຕິ. ‘‘ສງ຺ຂາເຣກຈ຺ຈສສ຺ສຕິກາ’’ຕິ ອິທໍ ເຕຫິ ສສ຺ສຕຠາເວນ ຄຍ຺ຫມານານໍ ຘມ຺ມານໍ ຍຖາສຠາວທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປເນກຈ຺ຈສສ຺ສຕິກມຕທສ຺ສນວເສນ. ຕສ຺ສ ຫິ ສສ຺ສຕາຠິມຕໍ ອສງ຺ຂຕເມວາຕິ ລທ຺ຘິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ (ທີ. ນິ. ໑.໔໙) ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ – ‘‘ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ ມໂນຕິ ວາ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ວາ ອຍໍ ອຕ຺ຕາ ນິຈ຺ໂຈ ຘຸໂວ ສສ຺ສໂຕ ອວິປຣິຓາມຘມ຺ໂມ ສສ຺ສຕິສມໍ ຕເຖວ ຐສ຺ສຕີ’’ຕິ. ນ ຫິ ຍສ຺ສ ຠາວສ຺ສ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຠິສງ຺ຂຕຠາວໍ ປຏິຊານາຕິ; ຕສ຺ເສວ ນິຈ຺ຈຘຸວາທິຠາໂວ ອນຸມ຺ມຕ຺ຕເກນ ນ ສກ຺ກາ ປຏິຎ຺ຎາຕຸໍ. ເອເຕນ, ‘‘ອຸປ຺ປາທວຍຘຸວຕາຍຸຕ຺ຕຠາວາ ສິຍາ ນິຈ຺ຈາ, ສິຍາ ອນິຈ຺ຈາ, ສິຍາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິອາທິນາ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕຠງ຺ຄວາທສ຺ສ ອຍຸຕ຺ຕຕາ ວິຠາວິຕາ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຖາຍໍ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໓໘) ອຍຸຕ຺ຕຕາວິຠາວນາ – ຍທິ, ‘‘ເຍນ ສຠາເວນ ໂຍ ຘມ຺ໂມ ອຕ຺ຖີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເຕເນວ ສຠາເວນ ໂສ ຘມ຺ໂມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ສິຍາ ອເນກນ຺ຕວາໂທ; ອຖ ອຎ຺ເຎນ, ສິຍາ ນ ອເນກນ຺ຕວາໂທ; ນ ເຈຕ຺ຖ ເທສນ຺ຕຣາທິສມ຺ພທ຺ຘຠາໂວ ຍຸຕ຺ໂຕ ວຕ຺ຕຸໍ ຕສ຺ສ ສພ຺ພໂລກສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ວິວາທາຠາວໂຕ. ເຍ ປນ ວທນ຺ຕິ – ‘‘ຍຖາ ສຸວຓ຺ຓຆເຏ ມກຸເຏ ກເຕ ຆຏຠາໂວ ນສ຺ສຕິ, ມກຸຏຠາໂວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ສຸວຓ຺ຓຠາໂວ ຕິຏ຺ຐຕິເຍວ, ເອວໍ ສພ຺ພຠາວານໍ ໂກຈິ ຘມ຺ໂມ ນສ຺ສຕິ, ໂກຈິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ສຠາໂວ ປນ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ. ເຕ ວຕ຺ຕພ຺ພາ – ກິໍ ຕໍ ສຸວຓ຺ຓໍ, ຍໍ ຆເຏ ມກຸເຏ ຈ ອວຏ຺ຐິຕໍ? ຍທິ ຣູປາທິ, ໂສ ສທ຺ໂທ ວິຍ ອນິຈ຺ໂຈ, ອຖ ຣູປາທິສມູໂຫ, ສມູໂຫ ນາມ ສມ຺ມຸຕິມຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ໂວຫາຣມຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕາ ນຕ຺ຖິຕາ ນິຈ຺ຈຕາ ວາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ຕສ຺ສ ປຣມຕ຺ຖສຠາເວນ ອນຸປລພ຺ຠນໂຕຕິ ອເນກນ຺ຕວາໂທ ນ ສິຍາ. ຘມ຺ມາ ຈ ຘມ຺ມິໂຕ ອຎ຺ເຎ ວາ ສິຍຸໍ ອນຎ຺ເຎ ວາ. ຍທິ ອຎ຺ເຎ, ນ ເຕສໍ ອນິຈ຺ຈຕາຍ ຘມ຺ມີ ອນິຈ຺ໂຈ ອຎ຺ຎຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ຣູປາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ນ ຈ ຣູເປ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສທ຺ໂທ ໂຫຕິ; ກິຎ຺ຈ ຘມ຺ມກປ຺ປນາປິ ນິຣຕ຺ຖິກາ ສິຍາ ຘມ຺ມິໂນ ນິຈ຺ຈານິຈ຺ຈຕາຍ ອສິຊ຺ຌນໂຕ ອຖ ອນຎ຺ເຎ; ອຸປ຺ປາທວິນາສວນ຺ເຕຫິ ອນຎ຺ຎສ຺ສ ຘມ຺ມິໂນ ເຕສໍ ວິຍ ອຸປ຺ປາທວິນາສສພ຺ຠາວໂຕ ກຸໂຕ ນິຈ຺ຈຕາວກາໂສ, ເຕສມ຺ປິ ວາ ຘມ຺ມິໂນ ວິຍ ນິຈ຺ຈຕາປຕ຺ຕິ ສິຍາ. ອປິຈ ນິຈ຺ຈານິຈ຺ຈນວຕ຺ຕພ຺ພຣູໂປ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊມານຕາປຏິຊານນໂຕ ຍຖາ ນິຈ຺ຈາທີນໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຣູປໍ, ຍຖາ ວາ ທີປາທໂຍ. ນ ຫິ ທີປາທີນໍ ອຸທຍພ຺ພຍສຠາວານໍ ນິຈ຺ຈານິຈ຺ຈນວຕ຺ຕພ຺ພສຠາວຕາ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ຊີວສ຺ສ ນິຈ຺ຈາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຣູປໍ ວິຍາຕິ ເອວໍ ສຕ຺ຕຠງ຺ຄສ຺ສ ວິຍ ເສສຠງ຺ຄານມ຺ປິ ອສມ຺ຠໂວເຍວາຕິ ສຕ຺ຕຠງ຺ຄວາທສ຺ສ ອຍຸຕ຺ຕຕາ ເວທິຕພ຺ພາຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ, ‘‘ອິສ຺ສໂຣ ນິຈ຺ໂຈ, ອຎ຺ເຎ ສຕ຺ຕາ ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕວາທາ ສຕ຺ເຕກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາທາ; ເສຍ຺ຍຖາປິ ອິສ຺ສຣວາທາທໂຍ. ‘‘ປຣມາຓໂວ ນິຈ຺ຈາ ຘຸວາ, ທ຺ວິອຓຸກາທໂຍ ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕວາທາ ສງ຺ຂາເຣກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາທາ; ເສຍ຺ຍຖາປິ ກຓາທວາທາທໂຍ. ນນຸ ຈ ‘‘ເອກຈ຺ເຈ ຘມ຺ມາ ສສ຺ສຕາ, ເອກຈ຺ເຈ ອສສ຺ສຕາ’’ຕິ; ເອຕສ຺ມິໍ ວາເທ ຈກ຺ຂາທີນໍ ອສສ຺ສຕຕາສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ຍຖາສຠາວາວໂພໂຘ ເອວ, ຕຍິທໍ ກຖໍ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນນ຺ຕິ, ໂກ ເອວມາຫ – ‘‘ຈກ຺ຂາທີນໍ ອສສ຺ສຕຠາວສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ? ອສສ຺ສເຕສຸເຍວ ປນ ເກສຎ຺ຈິ ຘມ຺ມານໍ ສສ຺ສຕຠາວາຠິນິເວໂສ ອິຘ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນໍ; ເຕນ ປນ ເອກວາເຣ ປວຕ຺ຕມາເນນ ຈກ຺ຂາທີນໍ ອສສ຺ສຕຠາວາວໂພໂຘ ວິທູສິໂຕ ສໍສຏ຺ຐຠາວໂຕ; ວິສສໍສຏ຺ໂຐ ວິຍ ສປ຺ປິມຓ຺ໂຑ ສກິຈ຺ຈກາຣຓາສມຕ຺ຕຕາຍ ສມ຺ມາທສ຺ສນປກ຺ເຂ ຐເປຕພ຺ພຕໍ ນາຣຫຕິ. ອຖ ວາ ອສສ຺ສຕຠາເວນ ນິຈ຺ຉິຕາປິ ຈກ຺ຂຸອາທໂຍ ສມາໂຣປິຕຊີວສຠາວາ ເອວ ທິຏ຺ຐິຄຕິ ເກຫິ ຄຍ຺ຫນ຺ຕີຕິ ຕທວໂພຘສ຺ສ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນຠາໂວ ນ ສກ຺ກາ ນິວາເຣຕຸໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ (ທີ. ນິ. ໑.໔໙) – ‘‘ຈກ຺ຂຸນ຺ຕິ ວາ…ເປ… ກາໂຍຕິ ວາ ອຍໍ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອສງ຺ຂຕາຍ ສງ຺ຂຕາຍ ຈ ຘາຕຸຍາ ວເສນ ຍຖາກ຺ກມໍ ເອກຈ຺ເຈ ຘມ຺ມາ ສສ຺ສຕາ; ເອກຈ຺ເຈ ອສສ຺ສຕາຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ໂຕ ວິຠຊ຺ຊວາໂທປິ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາໂທ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ເອວໍປກາຣາ ໂຈທນາ ອໂນກາສາ ໂຫຕິ ອວິປຣີຕຘມ຺ມສຠາວສມ຺ປຏິປຕ຺ຕິຠາວໂຕ.

ນ ມຣຕີຕິ ອມຣາ. ກາ ສາ? ‘‘ເອວນ຺ຕິປິ ເມ ໂນ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໖໒) ນເຍນ ປຣິຍນ຺ຕຣຫິຕາ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ ທິຏ຺ຐິ ຈ ວາຈາ ຈ, ອມຣາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ວາຈາຍ ວິວິໂຘ ເຂໂປຕິ ອມຣາວິກ຺ເຂໂປ. ໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອມຣາວິກ຺ເຂໂປ. ອຖ ວາ ອມຣາຕິ ເອກາ ມຈ຺ຉຊາຕິ, ສາ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນນິມ຺ມຸຊ຺ຊນາທິວເສນ ອຸທເກ ສນ຺ຘາວມານາ ຄາຫໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ; ເອວເມວໍ ອຍມ຺ປິ ວາໂທ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ສນ຺ຘາວຕິ, ຄາຫໍ ນາຄຈ຺ຉຕີຕິ ອມຣາວິກ຺ເຂໂປ, ໂສ ເອວ ອມຣາວິກ຺ເຂປິໂກ. ສ຺ວາຍໍ ວາໂທ ມຸສາວາທອນຸໂຍຄຉນ຺ທຣາຄໂມຫເຫຕຸກຕາຍ ຈຕຸຘາ ປວຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອມຣາວິກ຺ເຂປິກາ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ນນຸ ເຈຕ຺ຖ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໖໕-໖໖) ຈຕຸພ຺ພິໂຘປິ ອມຣາວິກ຺ເຂປິໂກ ກຸສລາທິເກ ຘມ຺ເມ ປຣໂລກຕ຺ຕິກາທີນິ ຈ ຍຖາຠູຕໍ ອນວພຸຊ຺ຌມາໂນ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຫໍ ປຸຏ຺ໂຐ ປຸຈ຺ຉາຍ ວິກ຺ເຂປນມຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ຕສ຺ສ ກຖໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິກຠາໂວ. ນ ຫິ ອວຕ຺ຕຸກາມສ຺ສ ວິຍ ປຸຈ຺ຉິຕມຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ຕສ຺ສ ວິກ຺ເຂປກຣຓມຕ຺ເຕນ ທິຏ຺ຐິຄຕິກຕາ ຍຸຕ຺ຕາຕິ? ນ ເຫວໍ ປຸຈ຺ຉາວິກ຺ເຂປກຣຓມຕ຺ເຕນ ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄຕິກຕາ ອິຈ຺ຉິຕາ, ອຖ ໂຂ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວເສນ. ສສ຺ສຕວເສນ ມິຈ຺ຉາຠິນິວິຏ຺ໂຐເຍວ ຫິ ມນ຺ທພຸທ຺ຘິຕາຍ ກຸສລາທິຘມ຺ເມ ປຣໂລກຕ຺ຕິກາທີນິ ຈ, ຍາຖາວໂຕ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊມາໂນ ອຕ຺ຕນາ ອວິຎ຺ຎາຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຣໍ ວິຎ຺ຎາເປຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຕາຍ ມຸສາວາທາທິຠເຍນ ຈ ວິກ຺ເຂປໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ວາທສ຺ສ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິສງ຺ຄໂຫ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຖ ວາ ປຸຎ຺ຎປາປານໍ, ຕພ຺ພິປາການຎ຺ຈ ອນວໂພເຘນ, ອສທ຺ທຫເນນ ຈ, ‘‘ຕພ຺ພິສຍາຍ ປຸຈ຺ຉາຍ ວິກ຺ເຂປກຣຓໍເຍວ ຍຸຕ຺ຕໍ ສຸນ຺ທຣຎ຺ຈາ’’ຕິ, ຂນ຺ຕິໍ ຣຸຈິໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ອຠິນິວິສນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ວິສຸໍເຍເວກາ ເອສາ ທິຏ຺ຐິ ສຕ຺ຕຠງ຺ຄທິຏ຺ຐິ ວິຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຕຖາ ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປຣິຍນ຺ຕຣຫິຕາ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ ທິຏ຺ຐິ ເຈວ ວາຈາ ຈາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໑). ກຖໍ ປນສ຺ສາ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິສງ຺ຄໂຫ? ອຸຈ຺ເຉທວເສນ ອນຠິນິເວສໂຕ. ‘‘ນຕ຺ຖິ ໂກຈິ ຘມ຺ມານໍ ຍຖາຠູຕເວທີ ວິວາທພຫຸລຕ຺ຕາ ໂລກສ຺ສ; ‘ເອວເມວ’ນ຺ຕິ ປນ ສທ຺ທນ຺ຕເຣນ ຘມ຺ເມ ນິຊ຺ຌານນາ ອນາທິກາລິກາ ໂລເກ’’ຕິ ຄາຫວເສນ ສສ຺ສຕເລໂສເປຕ຺ຖ ລພ຺ຠຕິເຍວ.

ອມຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ເອຕ຺ຖ ສຠາໂວ ໂອສານນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕ, ມຣິຍາໂທ, ໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອນ຺ຕວາ. ເຕນາຫ ‘‘ສປຣິຍນ຺ໂຕ’’ຕິ. ອວຑ຺ຒິຕກສິຓສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເອວໍ ໂຫຕີຕິ ໂຍຊນາ. ທຸຕິຍວາໂທ ‘‘ອນນ຺ຕວາ ໂລໂກ’’ຕິ ວາໂທ. ຕຕິຍວາໂທ ‘‘ອນ຺ຕວາ ຈ ອນນ຺ຕວາ ຈາ’’ຕິ ວາໂທ. ຈຕຸຕ຺ຖວາໂທ ‘‘ເນວນ຺ຕວາ ນານນ຺ຕວາ’’ຕິ ວາໂທ. ເອເຕ ເອວ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວາທິໂນ ສນ຺ຘາຍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ (ທີ. ນິ. ໑.໕໓) – ‘‘ອນ຺ຕານນ຺ຕິກາ ອນ຺ຕານນ຺ຕໍ ໂລກສ຺ສ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ ຈຕູຫິ ວຕ຺ຖູຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໕໓) ຍຸຕ຺ຕໍ ຕາວ ປຸຣິມານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ວາທີນໍ ອນ຺ຕຕ຺ຕຎ຺ຈ ອນນ຺ຕຕ຺ຕຎ຺ຈ ອນ຺ຕານນ຺ຕຕ຺ຕຎ຺ຈ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕວາທຕ຺ຕາ ອນ຺ຕານນ຺ຕິກຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຉິມສ຺ສ ປນ ຕທຸຠຍປຏິເສຘວເສນ ປວຕ຺ຕວາທຕ຺ຕາ ກຖມນ຺ຕານນ຺ຕິກຕ຺ຕນ຺ຕິ? ຕທຸຠຍປຏິເສຘວເສນ ປວຕ຺ຕວາທຕ຺ຕາ ເອວ. ຍສ຺ມາ ປຏິເສຘວາໂທປິ ອນ຺ຕານນ຺ຕວິສໂຍ ເອວ ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອປເຣ ອາຫຸ – ‘‘ຍຖາ ຕຕິຍວາເທ ສມ຺ເຠທວເສນ ເອຕສ຺ເສວ ອນ຺ຕວນ຺ຕຕາ ອນນ຺ຕຕາ ຈ ສມ຺ຠວຕິ, ເອວໍ ຕກ຺ກີວາເທປິ ກາລເຠທວເສນ ອຸຠຍສມ຺ຠວໂຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຏິເສເຘນ ອຸຠຍຎ຺ເຎວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກຖໍ? ອນ຺ຕວນ຺ຕຕາປຏິເສເຘນ ຫິ ອນນ຺ຕຕາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອນນ຺ຕຕາປຏິເສເຘນ ຈ ອນ຺ຕວນ຺ຕຕາ, ອນ຺ຕານນ຺ຕານຎ຺ຈ ຕຕິຍວາທຠາໂວ ກາລເຠທສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ຍສ຺ມາ ອຍໍ ໂລກສຎ຺ຎິໂຕ ອຕ຺ຕາ ຌາຍີຫິ ອຘິຄຕວິເສເສຫິ ອນນ຺ໂຕ ກທາຈິ ສກ຺ຂິ ທິຏ຺ໂຐ ອນຸສຸຍ຺ຍຕິ; ຕສ຺ມາ ເນວນ຺ຕວາ. ຍສ຺ມາ ປນ ເຕຫິ ເອວ ກທາຈິ ອນ຺ຕວາ ສກ຺ຂິ ທິຏ຺ໂຐ ອນຸສຸຍ຺ຍຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ປນ ອນນ຺ຕວາ’’ຕິ. ຍຖາ ຈ ອນຸສ຺ສຸຕິຕກ຺ກີວເສນ, ເອວໍ ຊາຕິສ຺ສຣຕກ຺ກິອາທີນຎ຺ຈ ວເສນ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອຍຎ຺ຫິ ຕກ຺ກິໂກ ອວຑ຺ຒິຕຠາວປຸພ຺ພກຕ຺ຕາ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕານໍ ວຑ຺ຒິຕຠາວສ຺ສ ວຑ຺ຒິຕກາລວເສນ ອປຈ຺ຈກ຺ຂກາຣິຕາຍ ອນຸສ຺ສວາທິມຕ຺ເຕ ຐຕ຺ວາ – ‘‘ເນວນ຺ຕວາ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ອວຑ຺ຒິຕກາລວເສນ ປນ ‘‘ນານນ຺ໂຕ’’ຕິ. ນ ປນ ອນ຺ຕວນ຺ຕຕານນ຺ຕຕານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕມຠາເວນ ຍຖາ ຕໍ ‘‘ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີ’’ຕິ, ອວສ຺ສຎ຺ຈ ເອຕໍ ເອວໍ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ວິກ຺ເຂປປກ຺ຂໍເຍວ ຠເຊຍ຺ຍ ຈຕຸຕ຺ຖວາໂທ. ນ ຫິ ອນ຺ຕວນ຺ຕຕານນ຺ຕຕາຕທຸຠຍວິນິມຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ປກາໂຣ ອຕ຺ຖິ, ຕກ຺ກີວາທີ ຈ ຍຸຕ຺ຕິມຄ຺ຄໂກ, ກາລເຠທວເສນ ຈ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ເອກສ຺ມິໍ ນ ນ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ. ອນນ຺ຕຣຈຕຸກ຺ກນ຺ຕິ ເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎີຕິ ອາຄຕສຎ຺ຎີຈຕຸກ຺ກໍ.

ເອກນ຺ຕສຸຂີຕິ ເອກນ຺ເຕເນວ ສຸຂີ. ຕໍ ປນສ຺ສ ສຸຂໍ ທຸກ຺ເຂນ ອໂວມິສ຺ສໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນິຣນ຺ຕຣສຸຂີ’’ຕິ. ເອກນ຺ຕສຸຂເມວາຕິ ອິທໍ ສຸຂພຫຸລຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕີຕາສຸ ສຕ຺ຕສຸ ຊາຕີສູຕິ ອິທໍ ຕໂຕ ປຣໍ ຊາຕິສ຺ສຣຎາເຓນ ອນຸສ຺ສຣິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕາທິສເມວາຕິ ສຸຂສມງ຺ຄິເມວ ອຕ຺ຕຠາວໍ. ‘‘ເອວໍ ສຸຂສມງ຺ຄີ’’ຕິ ຕໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສ ຊາຕິສ຺ສຣສ຺ສ ອຕີຕຊາຕິຍມ຺ປິ ອິຘ ວິຍ ທຸກ຺ຂຜຸຏ຺ຐສ຺ສ ຕໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສ.

ສພ຺ເພສມ຺ປີຕິ ລາຠີນໍ ຕກ຺ກີນມ຺ປິ. ຕຖາຕິ ອິມິນາ ‘‘ສພ຺ເພສມ຺ປີ’’ຕິ ອິທໍ ປທໍ ອາກຑ຺ຒຕິ. ກາມາວຈຣໍ ນາມ ອທຸກ຺ຂມສຸຂໍ ອນຸຬາຣໍ ອວິຠູຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານວເສນາ’’ຕິ. ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ກາຣຓຠູຕໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖິ, ເຕນ ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານິກໍ. ມຊ຺ຌຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠູຕສ຺ສ ມຊ຺ຌຕ຺ຕເວທນາພຫຸລສ຺ສ. ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠູຕຏ຺ຐານເມວ ອຕ຺ຕໂນ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາປຕ຺ຕເມວ ຠູຕປຸພ຺ພໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສ. ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕິກາຕິ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາທິໂນ ວຸຕ຺ຕາ. ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐາເນນ ຫິ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕິກາ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນວາໂທ ສສ຺ສຕວາທສມຸທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ທ຺ເວ ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນິກາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒໘. ທິຏ຺ຐຸທ຺ຘາຣນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕານໍ ທິຏ຺ຐີນໍ ອນິຍ຺ຍານິກຠາວທສ຺ສນວເສນ ປທຸທ຺ຘຣຓໍ. ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍເຍວ ຎາຓນ຺ຕິ ອປຣປ຺ປຈ຺ຈຍໍ ອຕ຺ຕນິເຍວ ຎາຓໍ. ຕໍ ປນ ອຕ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຈ຺ຈກ຺ຂຎາຓ’’ນ຺ຕິ. ສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ວິຍ ໂທສາປຄເມນ ອຸປກ຺ກິເລສວິຄເມນ ຎາຓສ຺ສ ວິສຸທ຺ຘນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘນ຺ຕິ ນິຣຸປກ຺ກິເລສ’’ນ຺ຕິ. ກິເລສນ຺ຘກາຣວິຄມໂຕ ສປ຺ປຠາສມຸຊ຺ຊລເມວ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປຣິໂຍທາຕນ຺ຕິ ປຠສ຺ສຣ’’ນ຺ຕິ ພາຫິຣສມຍສ຺ມິມ຺ປິ ໂຫນ຺ຕິ ຌານສ຺ສ ສມິຊ຺ຌນໂຕ. ມຍມິທໍ ຊານາມາຕິ ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈ ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ ໂມຆມຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ຈ ມິຈ຺ຉາຄາຫວເສນ ອຎ຺ຎາຓຠາຄເມວ ປຣິພ຺ຣູເຫຕ຺ວາ ຕໂຕ ເອວ ຍຖາຄຫິຕໍ ຄາຫໍ ສນ຺ຘາຍ – ‘‘ມຍມິທໍ ອຕ຺ຖໍ ຕຕ຺ຖ ຊານາມາ’’ຕິ ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ມິຈ຺ຉາຄາເຫ ອວິຊ຺ຊມານໍ ຎາຓໂກຏ຺ຐາສໍ ໂອຕາເຣນ຺ຕິເຍວ ອນຸປ຺ປເວເສນ຺ຕິເຍວ. ນ ຕໍ ຎາຓໍ, ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນໍ ນາເມຕໍ, ກິໍ ປນ ຕໍ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນໍ ນາມ? ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາຕິອາທິນາ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຕທປິ…ເປ… ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຍໍ ຕໍ ທິຏ຺ຐິຍາ ອຸປນິສ຺ສຍຠູຕໍ ຎາຓໍ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ – ‘‘ຊານນມຕ຺ຕລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ຎາຓຠາຄມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ. ຎາຓມ຺ປິ ຫິ ທິຏ຺ຐິຍາ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕິເຍວ ລາຠິໂນ ອິຕຣສ຺ສ ຈ ຕຖາ ຕຖາ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສໂຕ. ອນຸປາຕິວຕ຺ຕນໂຕ ອນຕິກ຺ກມນໂຕ. ອສາຘາຣຓໂຕ ນ ອຸປາຕິວຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ອນຸປາຕິວຕ຺ຕນໍ, ຕໂຕ. ອຸປາທານປຈ຺ຈຍໂຕຕິ ອຸປາທານສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ເອເຕນ ຜລູປຈາເຣເນວ ອຸປາທານມາຫ. ຍທິ ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ ອາຄຕາ ສພ຺ພາປິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ອິຘ ກຖິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສຸຕ຺ເຕນ ເອກສທິສນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ ປນາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຣູປໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ເວທນາ ສກ຺ກາຍໍເຍວ ອນຸປຣິຘາວນ຺ຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອິຘ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິ ອາຄຕາ. ພ຺ຣຫ຺ມຊາລໍ ກຖິຕເມວ ໂຫຕິ ຕຕ຺ຖ ອາຄຕານໍ ທ຺ວາສຏ຺ຐິຍາປິ ທິຏ຺ຐີນໍ ອິຘາຄຕຕ຺ຕາ. ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທາຠິນິເວໂສ ອຕ຺ຕາຠິນິເວສປຸພ຺ພໂກ, ‘‘ອຕ຺ຕາ ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ເຉໂທ’’ຕິ ປວຕ຺ຕນໂຕ.

໓໐. ທ຺ວາສຏ຺ຐິ…ເປ… ທສ຺ເສຕຸນ຺ຕິ ກຖໍ ປນາຍມຕ຺ໂຖ ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອກຈ຺ໂຈ’’ຕິອາທິປາຬິຍາ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕີຕິ? ອປ຺ປຫີນສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິກສ຺ສ ປຸພ຺ພນ຺ຕາປຣນ຺ຕທິຏ຺ຐິອຸປາທິຍນໂຊຕນໂຕ. ປຣິຈ຺ຈາເຄນາຕິ ວິກ຺ຂມ຺ຠເນນ. ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານນິໂຣຘາ ຕຕິຍຊ຺ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ນ ປຣິຫີນຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສ຺ສ ຕຕິຍຊ຺ຌານໍ ຠວຕິ, ຕຕິຍຊ຺ຌານາ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ປນ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານາ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ຈ ຕຕິຍໍ ປຏິໂລມນເຍນ ສມ຺ຠວຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍໍ ປເນຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ເອວໍສມ຺ປທມິທໍ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ປວິເວກາ ປີຕິ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ອິທໍ, ‘‘ນິຣາມິສສຸຂສ຺ສນິໂຣຘາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຍ ວຸຏ຺ຐານນິໂຣຘວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫີນຊ຺ຌານປຣິຍາທານກໂທມນສ຺ສນ຺ຕິ ນີວຣຓສຫຄຕໂທມນສ຺ສມາຫ. ຕຎ຺ຫິ ຌານປຣິຍາທານກຣໍ. ກມ຺ມນີຍຠາໂວຕິ ສມາປຕ຺ຕິໍ ປຕ຺ໂຕ ວິຍ ສມາປຕ຺ຕິສມາປຊ຺ຊນຠາເວ ກມ຺ມກ຺ຂມຠາໂວ. ໂສມນສ຺ສວິຘຸຣຕ຺ຕາ ໂທມນສ຺ສໍ ວິຍາຕິ ໂທມນສ຺ສນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ປວິເວກາ ປີຕີ’’ຕິ ປຸນ ວຸຕ຺ຕາ ປີຕິ ຌານທ຺ວຍປີຕິ. ຍໍ ຐານໍ ຉາຍາ ຊຫຕີຕິ ຍໍ ປເທສໍ ອາຕເປນ ອຠິຠຸຍ຺ຍມານໍ ຉາຍາ ຊຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາຕເປ ຉາຍາຕິ ປເທເສນ ອາຕປສຎ຺ຎິຕານໍ ຠູຕສງ຺ຂຕານໍ ປຫານຏ຺ຐານມາຫ. ເຕນາຫ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ຐາເນ’’ຕິອາທິ.

໓໑. ນິຣາມິສໍ ສຸຂນ຺ຕິ ຕຕິຍຊ຺ຌານສຸຂໍ ທູຣສມຸສ຺ສາຣິຕກາມາມິສຕ຺ຕາ.

໓໒. ອທຸກ຺ຂມສຸຂນ຺ຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານເວທນໍ, ນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຸເປກ຺ຂາເວທນໍ.

໓໓. ນິຄ຺ຄຫໂຓຕິ ມມໍກາຣຠາເວນ ກິຎ຺ຈິປິ ອຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ. ນິພ຺ພານສ຺ສ ສປ຺ປາຍນ຺ຕິ ນິພ຺ພານາຘິຄມສ຺ສ, ນິພ຺ພານສ຺ເສວ ວາ ອວິໂລມວເສນ ເອກນ຺ຕິກຸປາຍຕາຍ ສປ຺ປາຍໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸປກາຣຠູຕ’’ນ຺ຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ເພສຸ ເຕຠູມກຘມ຺ເມສຸ. ເອຕນ຺ຕິ ເອຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕສມຖຠາວນາຍ ກິເລສານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ນິກນ຺ຕິຍາ ອສຸກ຺ຂາປິຕຕ຺ຕາ ກຖໍ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອຸປກາຣປຏິປທາ ນາມ ຊາຕໍ? ນ ຊາຍເຕ ວາຕ຺ຍຘິປ຺ປາໂຍ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ປຸພ຺ພນ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິອາທິເກ ສພ຺ພສ຺ມິໍ. ອຄ຺ຄຓ຺ຫນວເສນາຕິ ຕຓ຺ຫາຄາເຫນ ອຄ຺ຄຫຓວເສນ. ຍຕ຺ຖ ຫິ ຕຓ຺ຫາຄາໂຫ ວິໂມຈິໂຕ, ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐິມານຄ຺ຄາຫາ ສຸກ຺ຂາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕິ ຕເທກຏ຺ຐຠາວໂຕ. ຕາທິສສ຺ສ ນິພ຺ພານຄາມິນີ ປຏິປທາ ເອວ ອາສນ຺ເນ, ນ ທູເຣ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸປກາຣປຏິປທາ ນາມ ຊາຕ’’ນ຺ຕິ. ຕາທິສສ຺ສ ຈ ສນ຺ໂຕຫມສ຺ມີຕິອາທິກາ ສມນຸປສ຺ສນາ ອຘິມານປກ຺ເຂ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ອຠິວທຕີຕິ ອຠິມາເນນ ອຸປວທຕີ’’ຕິ. ອິທເມວ ອຸປາທິຍຕີຕິ ນິຍມາຠາວໂຕ ‘‘ອຏ຺ຐາຣສວິຘມ຺ປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສສປເທປິ ເອເສວ ນໂຍ. ທິຏ຺ຐຸປາທາເນ ສຕິ ເສສອຸປາທານສມ຺ຠໂວ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ໂຘຕິ ຕເທວ ອຸທ຺ຘຏໍ.

ເສ ອາຍຕເນ ເວທິຕພ຺ເພຕິ ນິໂຣຘສ຺ສ ກາຣຓໍ ນິພ຺ພານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ອາຍຕນານນ຺ຕິ ຈກ຺ຂາຍຕນາທີນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອາຍຕນານໍ. ປຏິກ຺ເຂເປນ ນິພ຺ພານໍ ທສ຺ສິຕໍ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນ.

ນ ຄາຘຕີຕິ ນ ປຕິຏ຺ຐາຕິ. ອໂຕຕິ ອສ຺ມາ ນິພ຺ພານາ. ສຣາຕິ ຕຓ຺ຫາ. ສງ຺ຂາຣປຏິກ຺ເຂເປນາຕິ ສງ຺ຂາເຣກເທສຠູຕານໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ມຫາຠູຕານໍ ປຏິກ຺ເຂເປນ.

ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ວິສິຏ຺ເຐນ ຎາເຓນ ຊານິຕພ຺ພໍ. ຕໂຕ ເອວ ອນິທສ຺ສນໍ ອຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍໂຄຈຣໍ. ອນນ຺ຕນ຺ຕິ ອນ຺ຕຣຫິຕໍ, ນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ພໂຕ ປຠນ຺ຕິ ກິເລສນ຺ຘກາຣາຠາວໂຕ ຈ ສມນ຺ຕໂຕ ປຠສ຺ສຣໍ. ‘‘ສພ຺ພໂຕ ປປ’’ນ຺ຕິ ວາ ປາໂຐ, ສພ຺ພໂຕ ປຕຕິຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຕ຺ຕາຣີສກມ຺ມຏ຺ຐານສງ຺ຂາເຕຫິ ຕິຕ຺ເຖຫິ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ອນຸປວິສິຕພ຺ພໍ ອມຕສຣນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອນຸປາທາ ກຎ຺ຈິ ຘມ຺ມໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວິມຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອນຸປາທາວິໂມກ຺ໂຂ, ນິພ຺ພານໍ. ອນຸປາທາ ວິມຸຈ຺ຈຕິ ເອເຕນາຕິ ອນຸປາທາວິໂມກ຺ໂຂ, ອຄ຺ຄມຄ຺ໂຄ. ອນຸປາທາວິໂມກ຺ຂນ຺ຕິກຕາຍ ປນ ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ອນຸປາທາວິໂມກ຺ໂຂຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ປຎ຺ຈຕ຺ຕຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.