໑. ເທວທຫສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑. ທິພ຺ພນ຺ຕິ ກາມຄຸເຓຫິ ກີຬນ຺ຕິ, ລຬນ຺ຕິ, ເຕສຸ ວາ ວິຫຣນ຺ຕິ, ວິຊຍສມຕ຺ຖຕາໂຍເຄນ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິເກ ວິເຊຕຸໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ; ອິສ຺ສຣິຍຏ຺ຐານາທິສກ຺ກາຣທານຄ຺ຄຫຓໍ ຕໍຕໍອຕ຺ຖານຸສາສນຎ຺ຈ ກໂຣນ຺ຕາ ໂວຫຣນ຺ຕິ, ປຸຎ຺ຎານຸຠາວປ຺ປຕ຺ຕາຍ ຊຸຕິຍາ ໂຊເຕນ຺ຕິ ວາຕິ ເທວາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ຣາຊາໂນ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ຈຕູຫິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູຫິ ຊນໍ ຣຎ຺ຊຍນ຺ຕາ ສຍໍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ວິເສເສຫິ ຣາຊນ຺ຕິ ທິພ຺ພນ຺ຕິ ໂສຠນ຺ຕີຕິ ຈ, ‘‘ຣາຊາໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ນິຄມເທເສ. ສາຕິ ໂປກ຺ຂຣຓີ. ຕນ຺ຕິ ຕໍ, ‘‘ເທວທຫ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາມໍ ໂປກ຺ຂຣຓິໍ ອຸປາທາຍ, ຕສ຺ສ ອທູຣຠວຕ຺ຕາຕິ ເກຈິ. ສພ຺ພໍ ສຸຂາທິເຠທໍ ເວທຍິຕໍ. ປຸພ຺ເພຕິ ປຸຣິມຊາຕິຍໍ. ກຕກມ຺ມປຈ຺ຈຍາຕິ ກຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ ຊາຕໍ ກມ຺ມໍ ປຏິຈ຺ຈ. ເຕນ ສພ຺ພາປິ ເວທນາ ກມ຺ມຜລຠູຕາ ເອວ ອນຸຠວິຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິມິນາ’’ຕິອາທິ. ອນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ, ‘‘ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອເກ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ເອວໍວາທິໂນ’’ຕິ ເອວໍ ອິເມ ນາມາຕິ ອວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ. ນິຍເມຕ຺ວາຕິ, ‘‘ເອວໍວາທິໂນ, ຠິກ຺ຂເວ, ນິຄຓ຺ຐາ’’ຕິ ເອວໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ.

ກລິສາສນນ຺ຕິ ປຣາຊຍໍ. ກລີຕິ ຫິ ອນຕ຺ໂຖ ວຸຈ຺ຈຕິ, ກລີຕິ ສສຕິ ວິປ຺ຜຣຕີຕິ ກລິສາສນໍ, ປຣາຊໂຍ. ກລີຕິ ວາ ໂກຘມານາທິກິເລສຊາຕິ, ຕາຍ ປນ ອຍຸຕ຺ຕວາທິຕາ ກລິສາສນໍ. ຕໍ ອາໂຣເປຕຸກາໂມ ວິຠາເວຕຸກາໂມ. ເຍ ກມ຺ມໍ ກຕໍ ອກຕໍ ວາຕິ ນ ຊານນ຺ຕິ, ເຕ ກຖໍ ຕໍ ເອທິສນ຺ຕິ ຊານິສ຺ສນ຺ຕິ. ເຍ ຈ ກມ຺ມໍ ປເຠທໂຕ ນ ຊານນ຺ຕິ, ເຕ ກຖໍ ຕສ຺ສ ວິປາກໍ ຊານິສ຺ສນ຺ຕິ; ວິປາກປຣິໂຍສິຕຠາວໍ ຊານິສ຺ສນ຺ຕິ, ເຍ ຈ ປາປສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂເມວ ນ ຊານນ຺ຕິ; ເຕ ກຖໍ ຕສ຺ສ ປຫານໍ ກຸສລກມ຺ມສ຺ສ ຈ ສມ຺ປາທນວິຘິໍ ຊານິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ອຸຕ຺ຕຣິ ປຸຈ຺ຉາຍປິ ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ອາຫ.

໒. ກິຎ຺ຈາປິ ຈູຬທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ເຘປິ, (ມ. ນິ. ໑.໑໘໐) ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕ’’ຕິ ອິມິນາ ເຕສໍ ນິຄຓ຺ຐານໍ ອຊານນຠາໂວ ເອວ ອຸຊຸກໍ ປກາສິໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ເທສນາຍ ຕຖາ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໘໐) ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ຕຸມ຺ຫາກໍ ເອວໍ ອຊານນຠາເວ ສຕີ’’ຕິ, ຕຖາປິ ຕຕ຺ຖ ອຸປຣິເທສນາຍ ສມ຺ພທ຺ໂຘ ເອວມຕ຺ໂຖ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ອິຘ, ‘‘ມຫານິຄຓ຺ຐສ຺ສ ວຈເນ ສຈ຺ເຈ ສນ຺ເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຕກສ຺ສ ຐານສ຺ສາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຎ຺ຈປຣິມາຓສ຺ສ ກາຣຓສ຺ສ.

໓. ອເນກວາຣໍ ວິສຣຎ຺ຊນໍ ອິຘ ຄາຬ຺ຫາປເລປນໍ, ນ ສາຏກສ຺ສ ວິຍ ລິຕ຺ຕຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ພຫລູປ…ເປ… ລິຕ຺ເຕນ ວິຍາ’’ຕິ. ວຸຕ຺ຕເມວ, ນ ປຸນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອິເມສໍ ນິຄຓ຺ຐານໍ ຕາທິສສ຺ສ ເຕສໍ ອຠາວໂຕ, ‘‘ຊານນກາໂລ ສິຍາ’’ຕິ ປຣິກປ຺ປວເສນ ວທຕິ. ເຕນ ເອວໍ ຊານິຕຸໍ ເຕຫິ ສກ຺ກາ ສິຍາ, ເຕສຎ຺ຈ ທສ຺ສນໍ ສຈ຺ຈໍ ສິຍາ. ຍສ຺ມາ ເຕສໍ ທສ຺ສນໍ ອສຈ຺ຈໍ, ຕສ຺ມາ ເຕ ນ ຊານິໍສູຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຈຕູສຸ ກາເລສູຕິ ວຓມຸຂສ຺ສ ປຣິກນ຺ຕນກາໂລ, ສລ຺ລສ຺ສ ເອສນກາໂລ, ອພ຺ພຸຫນກາໂລ, ວຓມຸເຂ ອຄທງ຺ຄາຣໂອທຫນກາໂລຕິ ອິເມສຸ ຈຕູສຸ ກາເລສຸ. ສຸທ຺ຘນ຺ເຕຕິ ສຸທ຺ຘໂກຏ຺ຐາເສ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນວເສສໂຕ ນິຊ຺ຊີຣຓຏ຺ເຐນ ນິທ຺ທຸກ຺ຂຠາເວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກາຍ ອຸປມາຍາຕິ, ‘‘ສລ຺ເລນ ວິທ຺ຘສ຺ສ ຫິ ວິທ຺ຘກາເລ ເວທນາຍ ປາກຏກາໂລ ວິຍາ’’ຕິ ອິມາຍ ເອກາຍ ອຸປມາຍ. ຕໂຍ ອຕ຺ຖາຕິ ປຸພ຺ເພ ອຫຸວມ຺ຫາ ວາ ໂນ ວາ, ປາປກມ຺ມໍ ອກຣິມ຺ຫາ ວາ ໂນ ວາ, ເອວຣູປໍ ວາ ປາປກມ຺ມໍ ອກຣິມ຺ຫາຕິ ອິເມ ຕໂຍ ອຕ຺ຖາ. ຈຕູຫິ ອຸປມາຫີຕິ ວຓມຸຂປຣິກນ຺ຕນາທີຫິ ຈຕູຫິ ອຸປມາຫິ. ເອໂກ ອຕ຺ໂຖຕິ, ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ທຸກ຺ຂໍ ນິຊ຺ຊິຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ໂຕ ເອໂກ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ຫິ ທຸກ຺ຂນິຊ຺ຊີຣຓຠາວສາມຎ຺ຎາ ເອໂກ ອຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

໔. ອິເມ ປນ ນິຄຓ຺ຐາ. ອາສງ຺ກາຍ ວິທ຺ໂຘສ຺ມີຕິ ສຎ຺ຎໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ. ປຈ຺ຈາຫຣິຕຸນ຺ຕິ ປຈ຺ຈາວຕ຺ຕິຕຸໍ, ປຣິຫຣິຕຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕. ອຕີຕວາທໍ ສທ຺ທຫນ຺ຕານນ຺ຕິ, ‘‘ອຕ຺ຖິ ໂຂ, ໂຠ, ນິຄຓ຺ຐາ ປຸພ຺ເພ ປາປກມ຺ມໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອຕີຕໍສໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕໍ ມຫານິຄຓ຺ຐສ຺ສ ວາທໍ ສທ຺ທຫນ຺ຕານໍ. ຠູຕຕ຺ຕາຕິ ຍຖາຠູຕຕ຺ຕາ ກິໍ ອວິປຣີຕເມວ ອຕ຺ຖໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕາຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສຫ ຘມ຺ເມນາຕິ ສຫຘມ຺ໂມ, ໂສ ເອວ ສຫຘມ຺ມິໂກ ຍຖາ ‘‘ເວນຍິໂກ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໘.໑໑; ປາຣາ. ໘). ‘‘ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສເຫຕຸກໍ ສກາຣຓ’’ນ຺ຕິ. ປຏິຫຣຕິ ປຏິວຕ຺ເຕຕີຕິ ປຏິຫາໂຣ, ວາໂທ ເອວ ປຏິຫາໂຣ ວາທປຏິຫາໂຣ; ຕໍ, ອຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຈ຺ຈາຄມນກວາທ’’ນ຺ຕິ, ໂຈທນໍ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ປຏິປາກຕິກກຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕສນ຺ຕິ ອິທໍ ອາວຸຕ຺ຕິວເສນ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ‘‘ເຕສໍ ສທ຺ຘາເຉທກວາທໍ ນາມ ເຕສໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ.

໖. ອວິຊ຺ຊາ ອຎ຺ຎາຓາ ສມ຺ໂມຫາຕິ ປຣິຍາຍວຈນເມຕໍ. ອວິຊ຺ຊາຕິ ວາ ອວິຊ຺ຊາຍ ກຣຓຠູຕາຍ. ອຎ຺ຎາເຓນາຕິ ອຊານເນນ. ສມ຺ໂມເຫນາຕິ ສມ຺ມຸຍ຺ຫເນນ ມຫາມຸຬ຺ຫຕາຍ. ສາມໍເຍວ ໂອປກ຺ກມິກາ ເອຕຣຫິ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປກ຺ກມເຫຕຸ ທຸກ຺ຂເວທນໍ ເວທິຍມານໍ – ‘‘ຍໍກິຎ຺ຈາຍໍ…ເປ… ປຸພ຺ເພກຕເຫຕູ’’ຕິ ວິປຣີຕໂຕ ສທ຺ທຫຖ. ປຸພ຺ເພກຕເຫຕຸວາທສຎ຺ຎິຕໍ ວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາຫໍ ຄຓ຺ຫຖ.

໗. ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠູໂຕ, ຕຕ຺ຖ ເວທິຕພ຺ພໍ ຜລໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ອິມສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ວິປາກທາຍກ’’ນ຺ຕິ. ປໂຍເຄນາຕິ ກາຍິເກນ ປໂຍເຄນ ວາ ວາຈສິເກນ ວາ ປໂຍເຄນ. ປຘາເນນາຕິ ປທຫເນນ ເຈຕສິເກນ ອຸສ຺ສາຫເນນ. ອາສນ຺ເນ ຠວນ຺ຕເຣ ວິປາເຈຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ປເຄວ ທູເຣຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ທຸຕິເຍ ວາ ຕຕິເຍ ວາ ອຕ຺ຕຠາເວ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິພ຺ພຕ຺ຕກຠາວໂຕ ສຸຂເວທນາຍ ຫິຕນ຺ຕິ ສຸຂເວທນີຍໍ. ສາ ປນ ວິປາກເວທນາຠາວໂຕ ເອກນ຺ຕໂຕ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓາ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓວິປາກທາຍກ’’ນ຺ຕິ. ວິປຣີຕນ຺ຕິ ອນິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓວິປາກທາຍກໍ. ນິປ຺ຜນ຺ເນຕິ ສທ຺ຘິໍ ອຎ຺ເຎນ ກມ຺ເມນ ນິພ຺ພຕ຺ເຕ. ສມ຺ປຣາຍເວທນີຍສ຺ສາຕິ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍສ຺ສ ອປຣາປຣິຍເວທນີຍສ຺ສ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິ ກາມໍ ປຣິປກ຺ກເວທນີຍນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍເມວ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຖາປິ ອຕ຺ເຖຕ຺ຖ ອຕິສໂຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມວິເສສຠາວໂຕ ປຣິປກ຺ກເວທນີຍສ຺ສາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ອຍເມຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມິໍ ທິວເສ ກຕໍ, ຕໂຕ ສຕ຺ຕທິວສພ຺ຠນ຺ຕເຣ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ປຣິປກ຺ກເວທນີຍກມ຺ມສ຺ສ ສຕ຺ຕທິວສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ວິປາກທາເນ. ເອກວາຣໍ ກສິຕ຺ວາ ນິສີທິ ຉາຕຊ຺ຌຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ. ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕີ ອາຫ – ‘‘ອຸສ຺ສູເຣ ຠຕ຺ຕໍ ອາຫຣີຍິຕ຺ຖາ’’ຕິ ໂທມນສ຺ສໍ ອນຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ຍຖາ ກຕປຸຎ຺ຎໍ ອນຸໂມທຕິ. ວິຊ຺ໂຊຕມານໍ ທິສ຺ວາ, ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ອິທມ຺ປິ ຕປ຺ປກາໂຣ, ມມ ຈິຕ຺ຕວິກປ຺ປມຕ຺ຕໍ, ອຸທາຫຸ ສຸວຓ຺ຓເມວາ’’ຕິ ວີມໍສນ຺ໂຕ ຍຏ຺ຐິຍາ ປຫຣິຕ຺ວາ.

ວາຬຍກ຺ຂສຎ຺ຈຣຓຕ຺ຕາ ຣາຊຄຫູປຈາຣສ຺ສ ນຄເຣ ສຫສ຺ສຠຓ຺ຑິກໍ ຈາເຣສຸໍ. ອຸປ຺ປນ຺ນຣາໂຄ ຈູຬາຍ ຑໍສິ. ຣຎ຺ໂຎ ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາຕິ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ຣຎ຺ໂຎ ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາ. ມລ຺ລິກາຍ ວຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມປທວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໒.ມລ຺ລິກາເທວີວຕ຺ຖຸ) ອາຄເຕນ ນເຍນ ກເຖຕພ຺ພໍ.

ມຣຓສນ຺ຕິເກປິ ກຕໍ, ປເຄວ ຕໂຕ ປຸເຣຕຣໍ ອຕີຕຕ຺ຕຠາເວສຸ ຈ ກຕໍ. ອິຘ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕວິປາໂກຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ອວສ຺ສໍຠາວິຠາວໂຕ. ສມ຺ປຣາຍເວທນີຍເມວ ຠວນ຺ຕເຣ ວິປາກທາຍກຠາວໂຕ. ອິຘ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຄຸໂຓຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ອິຘ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕວິປາໂກຕິ ວິມຸຕ຺ຕິຠາວໂຕ. ປຣິປກ຺ກເວທນີຍນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕປຣິປກ຺ກເວທນີຍລກ຺ຂຓານຕິວຕ຺ຕນໂຕ. ສພ຺ພລຫຸໍ ຜລທາຍິກາຕິ ເອເຕນ ຜລຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາໂຍເຄນ ກມ຺ມສ຺ສ ປຣິປກ຺ກເວທນີຍຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ຈຕຸປ຺ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘຜລຕາຍ ສຎ຺ຎາຠວູປຄໍ ກມ຺ມໍ ພຫຸເວທນີຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກຂນ຺ຘຜລຕ຺ຕາ ອສຎ຺ຎາຠວູປຄໍ ກມ຺ມໍ ອປ຺ປເວທນີຍໍ. ເກຈິ ປນ, ‘‘ອຣູປາວຈຣກມ຺ມໍ ພຫຸກາລໍ ເວທິຕພ຺ພຜລຕ຺ຕາ ພຫຸເວທນີຍໍ, ອິຕຣໍ ອປ຺ປເວທນີຍໍ. ຣູປາຣູປາວຈຣກມ຺ມໍ ວາ ພຫຸເວທນີຍໍ, ປຣິຕ຺ຕກມ຺ມໍ ອປ຺ປເວທນີຍ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ສວິປາກໍ ກມ຺ມນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສມວາເຍ ວິປາກຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖໍ, ນ ອາຣທ຺ຘວິປາກເມວ. ອວິປາກໍ ກມ຺ມນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍເວກລ຺ເລນ ວິປຈ຺ຈິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖໍ ອໂຫສິກມ຺ມາທິເຠທໍ.

໘. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍາທີນນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍາທີນໍ ທສນ຺ນໍ ກມ຺ມານໍ ອຸປກ຺ກເມນ ກມ຺ມານໍ ອຎ຺ຎາຖາຠາວສ຺ສ ອນາປາທນີຍຕ຺ຕາ ຍຖາສຠາເວເນວ ກມ຺ມານິ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ນິຄຓ຺ຐານໍ ອຸປກ຺ກໂມ ນິປ຺ປໂຍຊໂນຕິ ອາຫ ‘‘ອຜໂລ’’ຕິ. ນິຄຓ຺ຐານໍ ປທຫນສ຺ສ ມິຈ຺ຉາວາຍາມສ຺ສ ນິປ຺ຜລຠາວປ຺ປເວທໂນ ປຘານຈ຺ເຉທກວາໂທ. ປເຣຫິ ວຸຕ຺ຕກາຣເຓຫີຕິ ເຍຫິ ກາຣເຓຫິ ນິຄຓ຺ຐານໍ ວາເທສຸ ໂທສໍ ທສ຺ເສນ຺ຕິ. ເຕຫິ ປເຣຫິ ວຸຕ຺ຕກາຣເຓຫິ. ນ ຫິ ລກ຺ຂຓຍຸຕ຺ເຕນ ເຫຕຸນາ ວິນາ ປຣວາເທສຸ ໂທສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ສກ຺ກາ. ເຕນາຫ ‘‘ສກາຣຓາ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ. ນິຄຓ຺ຐານໍ ວາທາ ຈ ອນຸວາທາ ຈາຕິ ນິຄຓ຺ເຐຫິ ວຸຈ຺ຈມານາ ສກສກສມຍປ຺ປເວທິກາ ວາທາເຈວ ສາວເກຫິ ວຸຈ຺ຈມານາ ເຕສໍ ອນຸວາທາ ຈ. ວິຎ຺ຎູຫິ ຄຣຫິຕພ຺ພໍ ກາຣຓໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ, ‘‘ອຍເມຕ຺ຖ ໂທໂສ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎູຫິ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ຄຣຫາຣຫໍ ກາຣຓໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ປາປຸຓນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖຕິອາທີສຸ ອຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ, ‘‘ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປເຣຫິ ວຸຕ຺ເຕນ ກາຣເຓນ ສກາຣຓາ ຫຸຕ຺ວາ ໂທສທສ຺ສນວເສນ ນິຄຓ຺ຐານໍ ວາທາ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕາ, ຕໂຕ ເອວ ຕໍ ວາທໍ ອປ຺ປສາທນີຍຠາວທສ຺ສເນນ ໂສເສນ຺ຕາ ເຫຕຸສມ຺ປຕ຺ຕິໂວຫາຣສຸກ຺ຂເນນ ມິລາເປນ຺ຕາ ທຸກ຺ກຏກມ຺ມກາຣິໂນຕິອາທໂຍ ທສ ຄາຣຍ຺ຫາປເທສາ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ.

໙. ສງ຺ຄຕິຠາວເຫຕູຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຍທິຈ຺ຉາຍ ສມຸຏ຺ຐິຕສງ຺ຄຕິນິມິຕ຺ຕໍ. ສາ ປນ ສງ຺ຄຕິ ນິຍຕິລກ຺ຂຓາຕິ ອາຫ ‘‘ນິຍຕິຠາວກາຣຓາ’’ຕິ. ອຈ຺ເຉຊ຺ຊສຸຕ຺ຕາວຸຕອເຠຊ຺ຊມຓິ ວິຍ ຫິ ປຏິນິຍຕຕາ ນິຍຕິປວຕ຺ຕີຕິ. ຉຬຠິຊາຕິເຫຕູຕິ ກຓ຺ຫາຠິຊາຕິ ນີລາຠິຊາຕິ ໂລຫິຕາຠິຊາຕິ ຫລິທ຺ທາຠິຊາຕິ ສຸກ຺ກາຠິຊາຕິ ປຣມສຸກ຺ກາຠິຊາຕີຕິ ອິມາສຸ ອຠິຊາຕີສຸ ຊາຕິນິມິຕ຺ຕໍ. ປາປສງ຺ຄຕິກາຕິ ນິຫີນສງ຺ຄຕິກາ.

໑໐. ອນທ຺ຘຠູຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຘິ-ສທ຺ເທນ ສມານຕ຺ໂຖ ອທ຺ຘ-ສທ຺ໂທຕິ ອາຫ – ‘‘ອນທ຺ຘຠູຕນ຺ຕິ ອນຘິຠູຕ’’ນ຺ຕິ. ຍຖາ ອາປາຍິໂກ ອຕ຺ຕຠາໂວ ມຫຕາ ທຸກ຺ເຂນ ອຠິຠຸຍ຺ຍຕິ, ນ ຕຖາ ອຍນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ທຸກ຺ເຂນ ອນຘິຠູໂຕ ນາມ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາໂວ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ‘‘ອເຈລໂກ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໓໙໔) ວຸຕ຺ຕາຍ ນານປ຺ປກາຣາຍ ທຸກ຺ກຣກາຣິກາຍ ກິລມເຖນ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ຘຸຕງ຺ຄຘຣາຕິ ອາຫ ‘‘ເຍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ນິຍ຺ຍານິກສາສນສ຺ມິຎ຺ຫິ ວີຣິຍນ຺ຕິ ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຍມານໍ ວີຣິຍໍ ສຣີຣໍ ເຂທນ຺ຕມ຺ປິ ສມ຺ມາວາຍາໂມ ນາມ ໂຫຕິ ຎາຍາຣທ຺ຘຠາວໂຕ.

ເຖໂຣຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຄຕມຫາຣກ຺ຂິຕຕ຺ເຖໂຣ. ຕິສ຺ໂສ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ມນຸສ຺ສເທວນິພ຺ພານສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ, ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ວາ. ຂຸຣຄ຺ເຄເຍວາຕິ ຂຸເຣ ສີສຄ຺ເຄ ເອວ, ຂຸເຣ ສີສຄ຺ຄໂຕ ອປນີເຕ ເອວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຍນ຺ຕິ, ‘‘ອິສ຺ສຣກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ໂຕ. ນ ສພ຺ເພ ເອວ ສກ຺ກາຣປຸພ຺ພກໍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ໂຍ ທາສິກຸຈ຺ຉິຍ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຣຊຕມຸທ຺ທິກນ຺ຕິ ຣຊຕມຍໍ ອງ຺ຄຸລິມຸທ຺ທິກໍ. ໂຄຣກປິຍງ຺ຄຸມຕ຺ເຕນປີຕິ ກປິຕ຺ຖຉລ຺ລິກງ຺ຄຸປຸປ຺ຜຄນ຺ຘມຕ຺ເຕນປິ.

ຘມ຺ເມນ ຎາເຍນ ອາຄຕສຸຂໍ ຘມ຺ມສຸຂນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສງ຺ຆໂຕ ວາ…ເປ… ປຈ຺ຈຍສຸຂ’’ນ຺ຕິ. ອມຸຈ຺ຉິໂຕຕິ ອນຊ຺ຌາປນ຺ໂນ. ອິທານິ ຕໍ ອນຊ຺ຌາປນ຺ນຕໍ ຕສ຺ສ ຈ ຜລໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຘມ຺ມິກໍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມສ຺ສາຕິ ສມຸທຍສ຺ສ. ໂສ ຫິ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ກາຣຓຠູຕຕ຺ຕາ ອາສນ຺ໂນ ປຈ຺ຈກ຺ໂຂ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສງ຺ຂາຣນ຺ຕິ ຍຖາຣທ຺ຘາຍ ສາຕິສຍໍ ກຣຓໂຕ ສງ຺ຂາຣນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາມໍ ພລວວີຣິຍໍ ອຸສ຺ໂສຬ຺ຫິໍ. ປທຫໂຕຕິ ປຍຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ. ມຄ຺ເຄນ ວິຣາໂຄ ໂຫຕີຕິ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ທຸກ຺ຂນິທານສ຺ສ ວິຣຊ຺ຊນາ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອິມິນາ ສຸຂາປຏິປທາ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎາ ກຖິຕາ ອກສິເຣເນວ ສີຆຕຣໍ ມຄ຺ຄປຊານຕາຍ ໂພຘິຕຕ຺ຕາ. ມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາກາໂຣຕິ ວີຣິຍູເປກ຺ຂມາຫ. ສງ຺ຂາຣໍ ຕຕ຺ຖ ປທຫຕີຕິ ປຘານສງ຺ຂາຣໍ ຕຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂນິທານສ຺ສ ວິຣຊ຺ຊນນິມິຕ຺ຕໍ ວິຣຊ຺ຊນຕ຺ຖໍ ປທຫຕິ. ກຖໍ? ມຄ຺ຄປ຺ປຘາເນນ ຈຕຸກິຈ຺ຈປ຺ປຘາເນ ອຣິຍມຄ຺ເຄ ວາຍາເມນ ປທຫຕິ ວາຍມຕິ. ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂໂຕຕິ ວີຣິຍສ຺ສ ອນຈ຺ຈາຣທ຺ຘນາຕິສິຖິລຕາຍ ວີຣິຍສມຕາໂຍຊເນ ພ຺ຍາປາຣາກຣເຓນ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸເປກ຺ຂໍ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ. ອຸເປກ຺ຂາຠາວນາ ຈ ນາເມຕ຺ຖ ຕຖາປວຕ຺ຕາ ອຣິຍມຄ຺ຄຠາວນາ ເອວາຕິ ອາຫ – ‘‘ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ຠາເວຕີ’’ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ເອວໍ ປາຬິຍາ ປທໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ, – ‘‘ໂສ ເອວໍ ປຊານາຕິ. ກຖໍ? ສງ຺ຂາຣໍ ເມ ປທຫໂຕ ສງ຺ຂາຣປທຫນາ ອິມສ຺ສ ທຸກ຺ຂນິທານສ຺ສ ວິຣາໂຄ ໂຫຕິ, ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂໂຕ ເມ ອຸເປກ຺ຂນາ ອິມສ຺ສ ທຸກ຺ຂນິທານສ຺ສ ວິຣາໂຄ ໂຫຕີ’’ຕິ. ປຏິປຊ຺ຊມານສ຺ສ ຈາຍໍ ປຸພ຺ພຠາຄວີມໍສສ຺ສາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຂາຣປ຺ປຘານາຕິ ສມ຺ມສນປເທນ ສຸເຂເນວ ຂິປ຺ປຕຣໍ ຠາວນາອຸສ຺ສຸກ຺ກາປນວີຣິຍໍ ທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ສຸຂາປຏິປທາ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎາ ທສ຺ສິຕາ. ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ກສ຺ສຈິ ນາຕິທຬ຺ຫໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຕວີຣິເຍນປິ ທຸກ຺ຂນິທານສ຺ສ ວິຣາໂຄ ໂຫຕິ ວິປສ຺ສນມນຸຍຸຎ຺ຊຕີຕິ ທສ຺ສິຕໍ. ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ຈຕຸຕ຺ຖີເຍວ ປຏິປທາ ວິຠາວິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອິທານິ, ‘‘ຍສ຺ສ ຫິ ຂ຺ວາສ຺ສ…ເປ… ອຸເປກ຺ຂໍ ຕຕ຺ຖ ຠາເວຕີ’’ຕິ ວາເຣຫິ ຕາສໍເຍວ ປຏິປທານໍ ວເສນ ເຕສໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ປຏິປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ. ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂນິທານສ຺ສ ປຣິຊິຓ຺ຓໍ ອິເມຫິ ວາເຣຫິ ທຸກ຺ຂກ຺ຂໂຍ ວິຠາວິໂຕ.

໑໑. ພທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕຕິ ສມ຺ພທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕ. ພຫລຈ຺ຉນ຺ໂທຕິ ພຫລຕຓ຺ຫາຉນ຺ໂທ. ອຕິຈຣິຕ຺ວາຕິ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ. ນຏສຕ຺ຖວິຘິນາ ນຈ຺ຈນກາ ນຏາ, ນຈ຺ຈກາ ອິຕເຣ. ໂສມນສ຺ສໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ‘‘ອີທິສໍ ນາມ ອິຕ຺ຖິໍ ປຣິຈ຺ຈຊິ’’ນ຺ຕິ. ຉິຊ຺ຊາຕິ ທ຺ວິຘາ ໂຫຕຸ. ຠິຊ຺ຊາຕິ ຠິຊ຺ຊຕຸ. ‘‘ຉິຊ຺ຊ ວາ ຠິຊ຺ຊວາ’’ຕິ ປທທ຺ວເຍນປິ ວິນາສເມວ ວທຕິ. ຎຕ຺ວາຕິ ປຸພ຺ພຠາຄຎາເຓນ ຊານິຕ຺ວາ. ຕທຸຠຍນ຺ຕິ ສງ຺ຂາຣປທຫນອຸເປກ຺ຂາຠາວນໍ.

໑໒. ເປເສນ຺ຕສ຺ສາຕິ ວາຍມນ຺ຕສ຺ສ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ທຸກ຺ຂາຍ ປຏິປທາຍ ນິຍ຺ຍານຕໍ ສນ຺ຘາຍ.

ອຸສຸກາໂຣ ວິຍ ໂຍຄີ ເຕຊນສ຺ສ ວິຍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຊຸກຣຓໂຕ. ໂຄມຸຕ຺ຕວງ຺ກໍ, ຈນ຺ທເລຂາກຸຏິລໍ, ນງ຺ຄລໂກຏິຊິມ຺ຫໍ ຈິຕ຺ຕໍ. ອລາຕາ ວິຍ ວີຣິຍໍ ອາຕາປນ-ປຣິຕາປນໂຕ. ກຎ຺ຈິກເຕລໍ ວິຍ ສທ຺ຘາ ສິເນຫນໂຕ. ນມນທຓ຺ຑໂກ ວິຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ໂຄ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ນາມນໂຕ. ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ເຄນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຊຸກຣຓໍ ຠາວນາຠິສມຍໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອນ຺ຕທ຺ວຍວຊ຺ຊິຕາ ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປຕ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ ກິເລສຄຓວິຊ຺ຌນໍ ປຫານາຠິສມໂຍ. ອິຕຣາ ປນ ປຏິປທາ ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎາຕິ ອິເມສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອິມາສຸ ທ຺ວີສຸ ຍຖາວຸຕ຺ຕາສຸ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎາສຸ ກຖິຕາສຸ, ອິຕຣາປິ ກຖິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ ລກ຺ຂຓຫາຣນເຍນ ປຏິປທາສາມຎ຺ຎໂຕ. ສຫາຄມນີຍາປິ ວາ ປຏິປທາ ກຖິຕາວ, ‘‘ນ ເຫວ ອນທ຺ຘຠູຕໍ ອຕ຺ຖານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາຍ ກຖິຕຕ຺ຕາ. ‘‘ອາຄມນີຍປຏິປທາ ປນ ນ ກຖິຕາ’’ຕິ ອິທໍ ສວິເສສໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂສ຺ສ ອກຖິຕຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນິກ຺ຂມນເທສນນ຺ຕິ ນິກ຺ຂມນຸປາຍໍ ເທສນໍ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ເທວທຫສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.