໒. ຣຏ຺ຐປາລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໙໓. ຖູລເມວ ຖຸລ຺ລໍ, ຖຸລ຺ລາ ວິປຸລາ ມຫນ຺ຕາ ໂກຏ຺ຐາ ຊາຕາ ອິມສ຺ສາຕິ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກນ຺ຕິ ໂອທນປູປປຫູຕວເສນ ລທ຺ຘນາໂມ ນິຄໂມ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນ ປາຬິຍໍ ອິກ-ສທ຺ເທນ ປທວຑ຺ຒນໍ ກຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໒໙໔. ຣຏ຺ຐປາໂລຕິ ອິທໍ ຕສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ນາມໍ. ປເວຓິວເສນ ອາຄຕກຸລວໍສານຸຄຕນ຺ຕິ ສມຸທາຄມໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສນ຺ຘາເຣຕຸນ຺ຕິ ວິນາສນໂຕ ປຸພ຺ເພ ຍາທິສໍ, ຕເຖວ ສມ຺ມເທວ ຘາເຣຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ. ສທ຺ຘາຕິ ກມ຺ມຜລສທ຺ຘາຍ ສມ຺ປນ຺ນາ. ສາມເຓຣໍ ທິສ຺ວາຕິ ສິກ຺ຂາກາມຕາຍ ເອຕທຄ຺ເຄ ຐປິຍມານໍ ທິສ຺ວາ.

ສຫ ຣຎ຺ຎາຕິ ສຣາຊິກໍ, ຣຎ຺ຎາ ສທ຺ຘິໍ ຣາຊປຣິສໍ. ຈາຕຸວຓ຺ຓນ຺ຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາທິຈຕຸວຓ຺ຓສມຸທາຍໍ. ໂປເສຕຸນ຺ຕິ ວທ຺ເຘຕຸໍ ທານາທີຫິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູຫິ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕຸໍ. ຍໍ ກຸລໍ. ປໂຫສ຺ສຕີຕິ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ.

ເຕນ ເຕນ ເມ ອຸປປຣິກ຺ຂໂຕຕິ ‘‘ກາມາ ນາເມເຕ ອນິຈ຺ຈາ ທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາ, ອຏ຺ຐິກງ຺ກລູປມາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໓໔; ປາຈິ. ໔໑໗; ມຫານິ. ໓, ໖) ຈ ອາທິນາ ເຍນ ເຍນ ອາກາເຣນ ກາເມສຸ ອາທີນວໍ ໂອກາຣໍ ສໍກິເລສໍ, ຕພ຺ພິປຣິຍາຍໂຕ ເນກ຺ຂມ຺ເມ ອານິສໍສໍ ຄຸຓໍ ປກາເສນ຺ຕໍ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມິ, ເຕນ ເຕນ ປກາເຣນ ອຸປປຣິກ຺ຂໂຕ ວີມໍສນ຺ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ ເອວໍ ໂຫຕິ ເອວໍ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍນ຺ຕິ ອຘິສີລາທິສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫໍ ເສຏ຺ຐຈຣິຍໍ. ອຂຓ຺ຑາທິຠາວາປາທເນນ ອຂຓ຺ຑໍ ລກ຺ຂຓວຈນຎ຺ເຫຕໍ. ກຎ຺ຈິປິ ສິກ຺ເຂກເທສໍ ອເສເສຕ຺ວາ ເອກນ຺ເຕເນວ ປຣິປູເຣຕພ຺ພຕາຍ ເອກນ຺ຕປຣິປຸຓ຺ຓໍ. ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທມຕ຺ຕມ຺ປິ ສໍກິເລສມລໍ ອນຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ວິສຸທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ປຣິຫຣິຕພ຺ພຕາຍ ເອກນ຺ຕປຣິສຸທ຺ຘໍ. ຕໂຕ ເອວ ສງ຺ຂໍ ວິຍ ລິຂິຕນ຺ຕິ ສງ຺ຂລິຂິຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ລິຂິຕສງ຺ຂສທິສ’’ນ຺ຕິ. ທາຐິກາປິ ມສ຺ສຸຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ມສ຺ສຸ’’ຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຸຕ຺ຕຣາຘຣມສ຺ສຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສາເຍນ ຣຕ຺ຕານິ ກາສາຍານິ. ອນນຸຎ຺ຎາຕໍ ປຸຕ຺ຕໍ ນ ປພ຺ພາເຊຕິ ‘‘ມາຕາປິຕູນໍ ໂລກິຍມຫາຊນສ຺ສ ຈິຕ຺ຕຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ມາ ໂຫຕູ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ສຸທ຺ໂຘທນມຫາຣາຊສ຺ສ ຕຖາ ວໂຣ ທິນ຺ໂນ.

໒໙໕. ປິຍາຍິຕພ຺ພໂຕ ປິໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ປີຕິຊນໂກ’’ຕິ. ມນສ຺ສ ອປ຺ປາຍນໂຕ ມນາໂປຕິ ອາຫ ‘‘ມນວຑ຺ຒນໂກ’’ຕິ. ສຸເຂຘິໂຕ ຕຣຸຓທາຣກກາເລ. ຕໂຕ ປຣຎ຺ຈ ສປ຺ປິຂີຣາທິສາທຸຣສມນຸຎ຺ຎໂຠຊນາທິອາຫາຣສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຸຂປຣິຠໂຕ. ອຖ ວາ ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິກຘາຕິຊນາທິປຣິຊນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຈວ ປຣິຈ຺ຉທສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ອຸຬາຣປຓີຕສຸຂປຈ຺ຈຍູປຫາເຣຫິ ຈ ສຸເຂຘິໂຕ, ອກິຈ຺ເຉເນວ ທຸກ຺ຂປ຺ປຈ຺ຈຍວິໂນທເນນ ສຸຂປຣິຠໂຕ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວາ ສຸເຂຘິໂຕ, ພາຫິຣງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຸຂປຣິຠໂຕ. ກສ຺ສຈີຕິ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ, ກິຎ຺ຈີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ອຍເມວ ວາ ປາໂຐ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອປ຺ປມຕ຺ຕກມ຺ປິ ກລຠາຄໍ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ນ ຊານາສີ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ນນຸ ມຍໍ ຣຏ຺ຐປາລ ມຣຓາທີສຸ ເກນຈິ ອຸປາເຍນ ອປ຺ປຕີກາເຣນ ມຣເຓນປິ ຕຍາ ອກາມກາປິ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມ, ເອວໍ ສຕິ. ເຍນາຕິ ເຍນ ກາຣເຓນ. ກິໍ ປນາຕິ ເອຕ຺ຖ ກິນ຺ຕິ ກາຣຓຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເກນ ປນ ກາຣເຓນາ’’ຕິ.

໒໙໖. ປຣິຈາເຣຫີຕິ ປຣິໂຕ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຍຖາສກໍ ວິສເຍສຸ ຈາເຣຫິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ອຸປເນຫີ’’ຕິ. ປຣິຈາເຣຫີຕິ ວາ ສຸຂູປກຣເຓຫິ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິຈາເຣຫິ, ອຕ຺ຕໂນ ປຣິຈຣຓໍ ກາເຣຫິ. ຕຖາຠູໂຕ ຈ ຍສ຺ມາ ລຬນ຺ໂຕ ກີຬນ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ລຬາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິຈ຺ຈທານໍ ທານໍ ນາມ, ອຸໂປສຖທິວສາທີສຸ ທາຕພ຺ພໍ ອຕິເຣກທານໍ ປທານໍ ນາມ. ປເວຓີຣກ຺ຂຓວເສນ ວາ ທີຍມານໍ ທານໍ ນາມ, ອຕ຺ຕນາວ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ທີຍມານໍ ປທານໍ ນາມ. ປຈຸຣຊນສາຘາຣຓໍ ວາ ນາຕິອຸຬາຣໍ ທານໍ ນາມ, ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໍ ອຕິອຸຬາຣໍ ປທານໍ ນາມ. ອຸທ຺ທສ຺ເສຕພ຺ພາຕິ ອຸທ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕພ຺ພາ. ກຸໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ເຕ ທສ຺ເສຕພ຺ພາ? ປພ຺ພຊິຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ອຕ຺ຕານໍ ມາຕາປິຕໂຣ ທສ຺ເສຕພ຺ພາ, ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາ’’ຕິອາທິ.

໒໙໙. ພລໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ພລຄ຺ຄຫຓໍ ນາມ ກາຍພລສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ກາຍພລໍ ຊເນຕ຺ວາ’’ຕິ. ເອວໍ ວິຫຣນ຺ໂຕຕິ ຍຖາ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ເອວໍ ເອໂກ ວູປກຏ຺ໂຐ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ວິຫຣນ຺ໂຕ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ເນຍ຺ໂຍ, ນ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູ, ນ ຈ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎູ, ຕສ຺ມາ. ຈິເຣນ ປພ຺ພຊິໂຕ ທ຺ວາທສເມ ວສ຺ເສ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ນ ຈິຣສ຺ເສວາ’’ຕິ, ຕໍ ສຏ຺ຐິ ວສ຺ສານິ ຕໂຕ ອຘິກມ຺ປິ ວິປສ຺ສນາປຣິວາສໍ ວສນ຺ເຕ ອຸປາທາຍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສຕ຺ຕທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐກສ຺ສາຕິ ສຕ຺ຕຄພ຺ຠນ຺ຕຣທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐກສີເສນ ຄພ຺ຠນ຺ຕຣານິ ວທຕິ. ປຫຣາເປຕີຕິ ວໂຍວຸຑ຺ຒານຸຣູປໍ ກປ຺ປາປນາທິນາ ອລງ຺ກາຣາເປຕິ. ອນ຺ໂຕຊາຕຕາຍ ຎາຕິສທິສີ ທາສີ ຎາຕິທາສີ. ປູຕິຠາເວເນວ ລກ຺ຂິຕພ຺ໂພ ໂທໂສ ວາ ອຠິໂທໂສ, ໂສວ ອາຠິໂທສິໂກ, ອຠິໂທສໍ ວາ ປຈ຺ຈູສກາລໍ ຄໂຕ ປຕ຺ໂຕ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕຕິ ອາຠິໂທສິໂກ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກຣຕ຺ຕາຕິກ຺ກນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ອປຣິໂຠຄາຣໂຫ ປູຕິຠູຕຠາເວນ. ອຣິຍໂວຫາເຣນາຕິ ອຣິຍສມຸທາຈາເຣນ. ອຣິຍາ ຫິ ມາຕຸຄາມໍ ຠຄິນິວາເທນ ສມຸທາຈຣນ຺ຕິ. ນິສ຺ສຏ຺ຐປຣິຄ຺ຄຫນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕາລຍໍ. ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ນິຣເປກ຺ຂຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຘ ປນ ວິເສສໂຕ ອປຣິໂຠຄາຣຫຕ຺ຕາວ ວຕ຺ຖຸໂນ. ນິມີຍຕິ ສຎ຺ຎາຍຕີຕິ ນິມິຕ຺ຕໍ, ຕຖາສລ຺ລກ຺ຂິໂຕ ອາກາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ອາກາຣໍ ອຄ຺ຄເຫສີ’’ຕິ.

໓໐໐. ຆຣໍ ປວິສິຕ຺ວາຕິ ເຄຫສາມິນິຍາ ນິສີທິຕພ຺ພຏ຺ຐານຠູຕໍ ອນ຺ໂຕເຄຫໍ ປວິສິຕ຺ວາ. ອາລປເນຕິ ທາສິຊນສ຺ສ ອາລປເນ. ພຫິ ນິກ຺ຂມນ຺ຕາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕອນ຺ໂຕເຄຫໂຕ ພຫິ ນິກ຺ຂມນ຺ຕິໂຍ. ຆເຣສຸ ສາລາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຆເຣສຸ ເອກມນ຺ເຕ ໂຠຊນສາລາ ໂຫນ຺ຕິ ປາກາຣປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕາ ສຸສໍວິຫິຕທ຺ວາຣພນ຺ຘາ ສຸສມ຺ມຏ຺ຐວາລິກງ຺ຄຓາ.

ອໂນກປ຺ປນໍ ອສທ຺ທຫນໍ. ອມຣິສນໍ ອສຫນໍ. ອນາຄຕວຈນໍ ອນາຄຕສທ຺ທປ຺ປໂຍໂຄ, ອຕ຺ໂຖ ປນ ວຕ຺ຕມານກາລິໂກວ. ເຕນາຫ ‘‘ປຈ຺ຈກ຺ຂມ຺ປີ’’ຕິ. ອຣິຍິທ຺ຘິຍນ຺ຕິ ‘‘ປຏິກູເລ ອປຏິກູລສຎ຺ຎີ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໑໔໔) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕອຣິຍິທ຺ຘິຍໍ.

ປູຕິກຸມ຺ມາໂສ ຉຑ຺ຑນີຍຘມ຺ໂມ ຕສ຺ສ ເຄຫໂຕ ລທ຺ໂຘປິ ນ ທາຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕໂກ ທາສິຊເນນ ທິນ຺ໂນຕິ ອາຫ ‘‘ເທຍ຺ຍຘມ຺ມວເສນ ເນວ ທານໍ ອລຕ຺ຖມ຺ຫາ’’ຕິ. ‘‘ອິເມຫິ ມຸຓ຺ຑເກຫີ’’ຕິອາທິນາ ນິຕ຺ຖຸນນວຈເນນ ປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ອຕ຺ຖໂຕ ລທ຺ຘເມວ, ຕສ຺ສ ປນ ອຸຊຸກຜາສຸສມາຈາຣວເສນ ອລທ຺ຘຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂານ’’ນ຺ຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຏິສນ຺ຖາຣວເສນ ປຈ຺ຈກ຺ຂານມ຺ປິ ນ ອລຕ຺ຖມ຺ຫາ’’ຕິ. ‘‘ເນວ ທານ’’ນ຺ຕິອາທິ ປຈ຺ຈາສີສາຍ ອກ຺ຂນ຺ຕິຍາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ປຈຸຣຊໂນ ມຎ຺ເຎຍ຺ຍາຕິ ຕນ຺ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ອຘິປ຺ປາຍມສ຺ສ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ກສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຕ຺ຕິກາປຏິຈ຺ຉນ຺ນນ຺ຕິ ສິປ຺ປິກາຉທາຫິ ຉນ຺ນໍ.

ອຸກ຺ກຏ຺ຐເອກາສນິກຕາຍາຕິ ອິທໍ ຠູຕກຖນມຕ຺ຕໍ ເຖຣສ຺ສ ຕຖາຠາວທີປນໂຕ. ມຸທຸກສ຺ສປິ ຫິ ເອກາສນິກສ຺ສ ຍາຍ ນິສຊ຺ຊາຍ ກິຎ຺ຈິມຕ຺ຕໍ ໂຠຊນໍ ຠຸຕ຺ຕໍ, ວຕ຺ຕສີເສນປິ ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ປຸນ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕນາຫ ຕິປິຏກຈູຬາຠຍຕ຺ເຖໂຣ ‘‘ອາສນໍ ວາ ຣກ຺ເຂຍ຺ຍ ໂຠຊນໍ ວາ’’ຕິ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐສປທານຈາຣິໂກຕິ ປຸຣໂຕ ປຈ຺ຉໂຕ ຈ ອາຫຏຠິກ຺ຂມ຺ປິ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ພຫິທ຺ວາເຣ ຐຕ຺ວາ ປຕ຺ຕວິສ຺ສຊ຺ຊນເມວ ກໂຣຕິ. ເອເຕເນວ ເຖຣສ຺ສ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປິຓ຺ຑປາຕິກຠາໂວ ທີປິໂຕ. ເຕນາຫ – ‘‘ສ຺ວາຕນາຍ ຠິກ຺ຂໍ ນາມ ນາຘິວາເສຕີ’’ຕິ. ອຖ ກສ຺ມາ ອຘິວາເສສີຕິ ອາຫ ‘‘ມາຕຸ ອນຸຄ຺ຄເຫນາ’’ຕິອາທິ. ປຓ຺ຑິຕາ ຫິ ມາຕາປິຕູນໍ ອາຈຣິຍຸປຊ຺ຌາຍານໍ ວາ ກາຕພ຺ພໍ ອນຸຄ຺ຄຫໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຘຸຕງ຺ຄສຸທ຺ຘິກາ ນ ຠວນ຺ຕິ.

໓໐໑. ປຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວທ຺ຘິວເສນ ປໂຍຊິຕໍ, ຕທ຺ຘິຕໂລປໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ ຍຖາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ‘‘ປິຕາມຫໍ ຘນໍ ລທ຺ຘາ, ສຸຂໍ ຊີວຕິ ສຎ຺ຈໂຍ’’ຕິ. ເຊຏ຺ຐກິຕ຺ຖິໂຍຕິ ປຘານິຕ຺ຖິໂຍ. ອິໂຕຕິ ອິມສ຺ມິໍ ກຸເລ ອນຸຠວິຕພ຺ພວິຠວສມ຺ປຕ຺ຕິໂຕ. ອຎ຺ຎໂຕຕິ ອິມສ຺ສ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ກຸເລ ອນຸຠວິຕພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິໂຕ.

໓໐໒. ຈິຕ຺ຕວິຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ກປ຺ປນາຍ ເຈວ ອຣຫຣູເປນ ອລງ຺ກາຣາທິນາ ຈ ຈິຕ຺ຕິຕຎ຺ເຈວ ວິຈິຕ຺ຕິຕຎ຺ຈ. ວຓກາຍນ຺ຕິ ວຓຠູຕໍ ກາຍໍ. ສມນ຺ຕໂຕ ອຸສ຺ສິຕນ຺ຕິ ເຫຏ຺ຐິມກາຍວເສນ ເຫຏ຺ຐາ ອຸປຣິ ຈ ສນ຺ນິສ຺ສິຕໍ. ນິຈ຺ຈາຕຸຣນ຺ຕິ ອຠິຓ຺ຫປ຺ປຏິປີຬິຕໍ, ສທາ ທຸກ຺ຂິຕໍ ວາ. ພຫຸສງ຺ກປ຺ປນ຺ຕິ ຣາຄວຕ຺ຖຸຠາເວນ ອຠິຊເນຫິ ຫາວຠາວວິລາສວເສນ, ອາມິສວເສນ ຈ ໂສຓສິງ຺ຄາລາທີຫິ ພຫູຫິ ສງ຺ກປ຺ເປຕພ຺ພໍ. ຐິຕີຕິ ອວຏ຺ຐານໍ ອວິປຣິຓາໂມ ນຕ຺ຖິ. ເຕນາຫ – ‘‘ຠິຊ຺ຊນຘມ຺ມຕາວ ນິຍຕາ’’ຕິ, ປຣິສ຺ສວຠາວາປຕ຺ຕິ ເຈວ ວິນາສປຕ຺ຕິ ຈ ເອກນ຺ຕິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຈິຕ຺ຕກຕມ຺ປີຕິ ຄນ຺ຘາທີຫິ ຈິຕ຺ຕກຕມ຺ປິ. ຣູປນ຺ຕິ ສຣີຣໍ.

ອລຕ຺ຕກກຕາຕິ ປິຓ຺ຑິອລຕ຺ຕເກນ ສຸວຓ຺ຓກຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ອລຕ຺ຕເກນ ຣຎ຺ຊິຕາ’’ຕິ. ຈຸຓ຺ຓກມກ຺ຂິຕນ຺ຕິ ໂທສນີຫຣເຓຫິ ຕາປທຫນາທີຫິ ກຕາຠິສງ຺ຂາຣມຸຂໍ ໂຄໂຣຈນາທີຫິ ໂອຠາສນກຈຸຓ຺ເຓຫິ ມກ຺ຂິຕໍ, ເຕນາຫ ‘‘ສາສປກກ຺ເກນາ’’ຕິອາທິ.

ຣໂສທເກນາຕິ ສຣລນິຍ຺ຍາສຣສມິສ຺ເສນ ອຸທເກນ. ອາວຕ຺ຕນປຣິວຕ຺ເຕ ກຕ຺ວາຕິ ອາວຕ຺ຕນປຣິວຕ຺ຕນວເສນ ນເຕ ກຕ຺ວາ. ອຏ຺ຐປທກຣຈນາຍາຕິ ຠິຕ຺ຕິກູຏທ຺ຘຈນ຺ທາທິວິຠາຄາຍ ອຏ຺ຐປທກຣຈນາຍ.

ວິຣວມາເນຕິ ‘‘ອຍໍ ປລາຍຕິ, ຄຓ຺ຫ ຄຓ຺ຫາ’’ຕິ ວິຣວມາເນ. ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໂອໂຣເຘຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

໓໐໓. ອຸສ຺ສິຕາຍ ອຸສ຺ສິຕາຍາຕິ ກຸລວິຠວພາຫຸສຈ຺ຈປຎ຺ຎາສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸຄ຺ຄຕາຍ ອຸຄ຺ຄຕາຍ. ອຠິລກ຺ຂິໂຕ ອຸຬາຣຠາເວນ.

໓໐໔. ປຣິຊຸຎ຺ຎານີຕິ ປຣິຫານານິ. ເຍ ພ຺ຍາຘິນາ ອຠິຠູຕາ ສຕ຺ຕາ ຊິຓ຺ຓກປ຺ປາ ວໂຍຫານິສຕ຺ຕາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕິ, ຕໂຕ ນິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ‘‘ຊຣາຊິຓ຺ໂຓ’’ຕິ ອາຫ. ວໂຍວຸຑ຺ໂຒ, ນ ສີລາທິວຸຑ຺ໂຒ. ມຫຕ຺ຕໍ ລາຕິ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ມຫລ຺ລໂກ, ຊາຕິຍາ ມຫລ຺ລໂກ, ນ ວິຠວາທິນາຕິ ຊາຕິມຫລ຺ລໂກ. ທ຺ວຕ຺ຕິຣາຊປຣິວຕ຺ຕສງ຺ຂາຕໍ ອທ຺ຘານໍ ກາລໍ ຄໂຕ ວີຕິວຕ຺ໂຕຕິ ອທ຺ຘຄໂຕ. ຕຖາ ຈ ປຐມວຍໍ ມຊ຺ຌິມວຍຎ຺ຈ ອຕີໂຕ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອທ຺ຘານໍ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕ’’ຕິ. ຊິຓ຺ຓາທິປເທຫິ ປຐມວຍມຊ຺ຌິມວຍສ຺ສ ໂພຘິຕຕ຺ຕາ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕຕາວິສິຏ຺ໂຐ ວຍ-ສທ຺ໂທ ໂອສານວຍວິສໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ປຈ຺ຉິມວຍໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ.

‘‘ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ, ອປ຺ປຑໍສມກສວາຕາຕປສຣີສປສມ຺ຜສ຺ໂສ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑໐.໑໑) ເອວມາທີສຸ ວິຍ ອປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ອຠາວຕ຺ໂຖຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ອປ຺ປາພາໂຘຕິ ອໂຣໂຄ, ອປ຺ປາຕງ຺ໂກຕິ ນິທ຺ທຸກ຺ໂຂ’’ຕິ. ອປ຺ປຕ຺ໂຖ ວາ ອິຘ, ຕຕ຺ຖາປິ ອປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ໂຍ ຫິ, ຄຫປຕິ, ອິມໍ ປູຕິກາຍໍ ປຣິຫຣນ຺ໂຕ ມຸຫຸຕ຺ຕມ຺ປິ ອາໂຣຄ຺ຍໍ ປຏິຊາເນຍ຺ຍ ກິມຎ຺ຎຕ຺ຣ ພາລ຺ຍາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໑) ສຸຕ຺ຕປທໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ. ວິປຈ຺ຈນໍ ວິປາໂກ, ໂສ ເອວ ເວປາໂກ. ສໂມ ເວປາໂກ ເອຕິສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິ ສມເວປາກິນີ, ຕາຍ. ເຕເນວ ສມເວປາກິນິຠາເວນ ສພ຺ພມ຺ປິ ສມ຺ມເທວ ຄຓ຺ຫາຕິ ຘາເຣຕີຕິ ຄຫຓີ. ຄຫຓິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຫິ ຍຖາຠຸຕ຺ຕອາຫາໂຣ ສມ຺ມເທວ ຊີຣນ຺ໂຕ ສຣີເຣ ຕິຏ຺ຐຕິ, ໂນ ອຎ຺ຎຖາ ຠຸຕ຺ຕຠຸຕ຺ໂຕ ອາຫາໂຣ ຊີຣຕິ ຄຫຓິຍາ ຕິກ຺ຂຠາເວນ. ຕເຖວ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ຠຸຕ຺ຕາກາເຣເນວ ຕິຏ຺ຐຕິ ຄຫຓິຍາ ມນ຺ທຠາວໂຕ. ຠຕ຺ຕຈ຺ຉນ຺ໂທ ອຸປ຺ປຊ຺ຊເຕວ ຠຸຕ຺ຕອາຫາຣສ຺ສ ສມ຺ມາ ປຣິຓາມໍ ຄຕຕ຺ຕາ. ເຕເນວາຕິ ສມເວປາກິນິຠາເວເນວ. ປຕ຺ຕານໍ ໂຠຄານໍ ປຣິກ຺ຂິຍມານໍ ນ ສຫສາ ເອກຊ຺ຌໍເຍວ ປຣິກ຺ຂຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຖ ໂຂ ອນຸກ຺ກເມນ, ຕຖາ ຎາຕໂຍປີຕິ ອາຫ ‘‘ອນຸປຸພ຺ເພນາ’’ຕິ. ຉາຕກຠຍາທິນາຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ພ຺ຍາຘິຠຍາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

໓໐໕. ອຸທ຺ເທສສີເສນ ນິທ຺ເທໂສ ຄຫິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຘມ຺ມນິທ຺ເທສາ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐາ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ວາ ເຍ ຘມ຺ມາ ອຸທ຺ທິສິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ‘‘ອຸທ຺ເທສາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເຕວ ຘມ຺ມາ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ນິທ຺ເທສາຕິ ‘‘ຘມ຺ມນິທ຺ເທສາ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐາ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຖ ວາ ເຍ ຘມ຺ມາ ອນິຈ຺ຈຕາທິວິຠາວນວເສນ ອຸທ຺ຘໍ ອຸທ຺ຘໍ ເທເສສ຺ສນ຺ຕິ, ເຕ ຘມ຺ມາ ຕເຖວ ນິສ຺ເສສໂຕ ເທເສສ຺ສນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ອຸທ຺ເທສນິທ຺ເທສປທານໍ ອນຕ຺ຖນ຺ຕຣຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຊຣາມຣຓສນ຺ຕິເກ. ອທ຺ຘຸໂວຕິ ນິທ຺ຘຸໂວ ນ ຖິໂຣ, ອນິຈ຺ໂຈຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຘຸວຏ຺ຐານວິຣຫິໂຕ’’ຕິ, ອຊາຕາຠູຕາສງ຺ຂຕຘຸວຠາວກາຣຓວິວິຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປນີຍ຺ຍຕີຕິ ວາ ຊຣາມຣເຓນ ໂລໂກ ສມ຺ມາ ນີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ອທ຺ຘຸໂວຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕາຍິຕຸນ຺ຕິ ຊາຕິອາທິພ຺ຍສນໂຕ ຣກ຺ຂິຕຸໍ ສມຕ຺ເຖນ ອິສ຺ສເຣນ ອຕ຺ຕນາ ວິຣຫິໂຕຕິ. ‘‘ອິມໍ ໂລກໍ ອິໂຕ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຕ ໂມເຈສ຺ສາມິ, ຊຣາພ຺ຍາຘິມຣຓານໍ ຕໍ ອຘິຠວິຕຸໍ ນ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ອຠິສຣຕີຕິ ອຠິສ຺ສຣຓໍ, ໂລກສ຺ສ ສຸຂສ຺ສ ທາຕາ ຫິຕສ຺ສ ວິຘາຕາ ໂກຈິ ອິສ຺ສໂຣ, ຕທຠາວໂຕ ອາຫ ‘‘ອນຠິສ຺ສໂຣຕິ ອສຣໂຓ’’ຕິ. ນິສ຺ສໂກ ມມາຍິຕພ຺ພວຕ຺ຖຸອຠາວໂຕ, ເຕນາຫ ‘‘ສກຠຓ຺ຑວິຣຫິໂຕ’’ຕິອາທິ. ຕຓ຺ຫາຍ ວເສ ຊາໂຕ ຕຓ຺ຫາຍ ວິຊິໂຕຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ຕຓ຺ຫາຍ ທາໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໐໖. ຫຕ຺ຖິວິສຍຕ຺ຕາ ຫຕ຺ຖິສນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ວາ ຫຕ຺ຖິສິປ຺ປໍ ‘‘ຫຕ຺ຖີ’’ຕິ ຄຫິຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ຫຕ຺ຖິສ຺ມິນ຺ຕິ ຫຕ຺ຖິສິປ຺ເປ’’ຕິ, ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສາຕິສຍໍ ອູຣຸພລໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອູຣຸພລີຕິ ອາຫ – ‘‘ອູຣຸພລສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ, ຕເມວຕ຺ຖໍ ປາກຏໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຠິນ຺ນໍ ປຣເສນໍ ຠິນ຺ທໂຕ ຠິນ຺ນໍ ສກເສນໍ ສນ຺ຘາຣຍໂຕ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠຍໂຕ. ພາຫຸພລີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ຍສ຺ສ ຫິ ຜລກຎ຺ຈ ອາວຸຘຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິອາທິນາ ອຕ຺ໂຖ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ອິຘ ປນ ປຣຫຕ຺ຖຄຕໍ ຣຊ຺ຊໍ ອາຫຣິຕຸໍ ພາຫຸພລນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ຍຖາ ຫິ ‘‘ອູຣຸພລີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ພາຫຸພລໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ອຕ຺ໂຖ, ເອວໍ ‘‘ພາຫຸພລີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອູຣຸພລໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ, ອາຫິໂຕ ອຫໍມາໂນ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຕ຺ຕາ, ອຕ຺ຕຠາໂວ. ອລໍ ສມຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຕາ ເອຕສ຺ສາຕິ ອລມຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ສມຕ຺ຖອຕ຺ຕຠາໂວ’’ຕິ.

ປຣິໂຍຘາຍາຕິ ວາ ປຣິໂຕ ອາຣກ຺ຂໍ ໂອທຫິຕ຺ວາ. ‘‘ສໍວິຊ຺ຊນ຺ເຕ ໂຂ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອິມສ຺ມິໍ ຣາຊກຸເລ ຫຕ຺ຖິກາຍາປິ…ເປ… ວຕ຺ຕິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ອິທມ຺ປິ ໂສ ຣາຊາ ອຸປຣິ ຘມ຺ມຸທ຺ເທສສ຺ສ ກາຣຓໍ ອາຫຣນ຺ໂຕ ອາຫ.

ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ອນຸ ປຈ຺ຉາ ຄາຍນວເສນ ກຖນໍ ອນຸຄີຕິ. ຕາ ປນ ຄາຖາ ຘມ຺ມຸທ຺ເທສານໍ ເທສນານຸປຸພ຺ພິໍ ອນາທິຍິຕ຺ວາປິ ຍຖາຣຫໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫນວເສນ ອນຸຄີຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ຘມ຺ມຸທ຺ເທສານໍ ອນຸຄີຕິ’’ນ຺ຕິ.

໓໐໗. ເອກນ຺ຕິ ເອກຊາຕິຍໍ. ວຕ຺ຖຸກາມກິເລສກາມາ ວິສຍເຠເທນ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ສາຄຣນ຺ເຕນາຕິ ສາຄຣປຣິຍນ຺ເຕນ.

ອໂຫ ວຕາຕິ ໂສຈເນ ນິປາໂຕ, ‘‘ອໂຫ ວຕ ປາປໍ ກຕໍ ມຍາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ອມຣາຕິອາທີສຸ ອາຫູຕິ ກເຖນ຺ຕິ. ມຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ‘‘ອມ຺ຫ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ໂສກວເສນ ‘‘ອມຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ໂວສານນ຺ຕິ ນິຏ຺ຐໍ, ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາວາຕິ ປຎ຺ຎາ ເອວ. ຘນໂຕຕິ ສພ຺ພຘນໂຕ. ອຸຕ຺ຕມຕຣາ ເສຏ຺ຐາ, ເຕເນວາຫ ‘‘ປຎ຺ຎາຊີວິໍ ຊີວິຕມາຫຸ ເສຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໖; ສຸ. ນິ. ໑໘໔).

ເຕສຸ ປາປໍ ກໂຣນ຺ເຕສຸ ສຕ຺ເຕສຸ, ນິທ຺ຘາຣເຓ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ປຣມ຺ປຣາຍາຕິ ອຕ຺ຕຠາວປຣມ຺ປຣາຍ. ສໍສາຣໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ຠວາທີສຸ ສໍສາຣສ຺ສ ອາປຊ຺ຊນເຫຕຸໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ປຣໂລກໍ ອຸເປຕິ, ປຣໂລກໍ ອຸເປນ຺ໂຕວ ພຫຸວິຘທຸກ຺ຂສງ຺ຂາຕໍ ຄພ຺ຠຎ຺ຈ ອຸເປຕິ. ຕາທິສສ຺ສາຕິ ຕຖາຣູປສ຺ສ ຄພ຺ຠວາສທຸກ຺ຂາທີນໍ ອຘິຏ຺ຐານຠູຕສ຺ສ ອປ຺ປປຎ຺ຎສ຺ສ ອຎ຺ໂຎ ອປ຺ປປຎ຺ໂຎ ຈ ອຠິສທ຺ທຫນ຺ໂຕ ຫິຕສຸຂາວຫນ຺ຕິ ປຕ຺ຕິຍາຍນ຺ໂຕ.

‘‘ປາປຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕາທິສສ຺ສ ປຣໂລໂກ ນາມ ທຸຄ຺ຄຕິ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ປຣມ຺ຫິ ອປາຍໂລເກ’’ຕິ.

ວິວິຘຣູເປນາຕິ ຣູປສທ຺ທາທິວເສນ ຕຕ຺ຖປິ ປຓີຕຕຣາທິວເສນ ພຫຸວິຘຣູເປນ.

ສາມຎ຺ຎເມວາຕິ ສມຓຠາໂວ ເອວ ເສຍ຺ໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອາທິໂຕ ທ຺ວີຫິ ຄາຖາຫິ ຈຕຸຕ຺ໂຖ ຘມ຺ມຸທ຺ເທໂສ ອນຸຄີໂຕ. ຈຕຸຕ຺ຖຄາຖາຍ ຕຕິໂຍ. ປຎ຺ຈມຄາຖາຍ ທຸຕິໂຍ. ຉຏ຺ຐຄາຖາຍ ທຸຕິຍຕຕິຍາ. ສຕ຺ຕມຄາຖາຍ ປຐໂມ ຘມ຺ມຸທ຺ເທໂສ ອນຸຄີໂຕ, ອຏ຺ຐມາທີຫິ ປວຕ຺ຕິນິວຕ຺ຕີສຸ ກາເມສຸ ເນກ຺ຂມ຺ເມ ຈ ຍຖາຣຫໍ ອາທີນວານິສໍສໍ ວິຠາເວຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປພ຺ພຊ຺ຊກາຣຓໍ ປຣມໂຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມຸທ຺ເທສໍ ນິຄເມຕິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕາ ປນ ຄາຖາ ຘມ຺ມຸທ຺ເທສານໍ ເທສນານຸປຸພ຺ພິໍ ອນາທິຍິຕ຺ວາປິ ຍຖາຣຫໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫນວເສນ ອນຸຄີຕາ’’ຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ຣຏ຺ຐປາລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.