໕. ຊີວກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໑. ກຸມາເຣນ ຠໂຕ ໂປສາປິໂຕຕິ ກຸມາຣຠໂຕ, ກຸມາຣຠໂຕ ເອວ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຍຖາ ‘‘ຠິສກ຺ກເມວ ເຠສຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ.

ອາຣຠນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຣຠ-ສທ຺ໂທ ກາມໍ ກາມາຍູຫນຍຎ຺ຎຸຏ຺ຐາປນອາປຕ຺ຕິອາປຊ຺ຊນວິຎ຺ຎາປນາທີສຸປິ ອາຄໂຕ, ອິຘ ປນ ຫິໍສເນ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ – ‘‘ອາຣຠນ຺ຕີຕິ ຆາເຕນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ກຕນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໘.໑໒; ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໓.໒໙໔) ອຕ຺ຕານໍ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ມາຣຓວເສນ ກຕໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ. ປຏິຈ຺ຈກມ຺ມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ກມ຺ມສາຘໂນ ອຕີຕກາລິໂກຕິ ອາຫ – ‘‘ອຕ຺ຕານໍ ປຏິຈ຺ຈ ກຕ’’ນ຺ຕິ. ນິມິຕ຺ຕກມ຺ມສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ ‘‘ປຏິຈ຺ຈ ກມ຺ມໍ ຜຸສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຊາ. ໑.໔.໗໕) ວິຍ. ນິມິຕ຺ຕກມ຺ມສ຺ສາຕິ ນິມິຕ຺ຕຠາເວນ ລທ຺ຘພ຺ພກມ຺ມສ຺ສ, ນ ກຣຓກາຣາປນວເສນ. ປຏິຈ຺ຈກມ຺ມໍ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຖີຕິ ມໍສໍ ປຏິຈ຺ຈກມ຺ມໍ ຍຖາ ‘‘ພຸທ຺ຘໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ. ເຕສນ຺ຕິ ນິຄຓ຺ຐານໍ. ອຎ຺ເຎປິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາທໂຍ ຕໍລທ຺ຘິກາ ອຕ຺ເຖວ.

ກາຣຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ສາ ເອວ ຈ ຘມ຺ມໂຕ ອນເປຕຕ຺ຕາ ‘‘ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ກາຣຓໍ ນາມ ຕິໂກຏິປຣິສຸທ຺ຘມຈ຺ຉມໍສປຣິໂຠໂຄ’’ຕິ. ອນຸກາຣຓໍ ນາມ ມຫາຊນສ຺ສ ຕຖາ ພ຺ຍາກຣຓໍ ຍຸຕ຺ຕິຍາ ຘມ຺ມສ຺ສ ອນຸຣູປຠາວໂຕ ມໍສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ຕເຖວ ກຖນນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ຕນ຺ຕິ ‘‘ຊານໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕໍ ມໍສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນໍ ເນວ ກາຣຓໍ ໂຫຕິ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອຠາວໂຕ ສຕິ ຈ ອຍຸຕ຺ຕິຍໍ ອຘມ຺ໂມຕິ ກຕ຺ວາ. ຕຖາ ພ຺ຍາກຣຓນ຺ຕິ ‘‘ຊານໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕໍ ມໍສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕີ’’ຕິ ກຖນໍ ຍຸຕ຺ຕິຍາ ຘມ຺ມສ຺ສ ອນນຸຣູປຠາວໂຕ ນ ອນຸກາຣຓໍ ໂຫຕິ. ປເຣຫິ ວຸຕ຺ຕກາຣເຓນ ສກາຣໂຓ ຫຸຕ຺ວາຕິ ປເຣ ຕິຕ຺ຖິຍາ ‘ຊານ’ນ຺ຕິອາທິນາ ຘມ຺ມໍ ກເຖນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕນ ກາຣຓຠູເຕນ ສກາຣໂຓ ຫຸຕ຺ວາ. ເຕຫິ ຕຖາ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ເອວ ຫຸຕ຺ວາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ວາໂທ ວາ ອນຸວາໂທ ວາ ‘‘ມໍສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ກຖາ ວາ ປຣໂຕ ປເຣຫິ ຕຖາ ປວຕ຺ຕິຕາ ຕສ຺ສາ ອນຸກຖາ ວາ. ວິຎ຺ຎູຫິ ຄຣຫິຕພ຺ພກາຣຓນ຺ຕິ ຕິຕ຺ຖິຍາ ຕາວ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕຸ, ຕໂຕ ອຎ຺ເຎຫິ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ຄຣຫິຕພ຺ພກາຣຓໍ. ໂກຈິ ນ ອາຄຈ຺ຉຕີຕິ ຄຣຫິຕພ຺ພຕໍ ນ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຠິຠວິຕ຺ວາ ອາຈິກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ກເຖນ຺ຕິ, ອຠິຠູເຕນ ອກ຺ໂກສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໒. ກາຣເຓຫີຕິ ປຣິໂຠຄຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອວິສຸທ຺ຘຕາເຫຕູຫິ. ຠິກ຺ຂູ ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕໍ ທິຏ຺ຐໍ. ຕາທິສມໍສຎ຺ຫິ ປຣິໂຠຄານາຣຫຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕອວິສຸທ຺ຘິຍາ ກາຣຓໍ ຈິຕ຺ຕສໍກິເລສາວຫໂຕ. ອິທານິ ທິຏ຺ຐສຸຕປຣິສງ຺ກິຕານິ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທິຏ຺ຐາທີສູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕທຸຠຍວິມຸຕ຺ຕປຣິສງ຺ກິຕນ຺ຕິ ‘‘ທິຏ຺ຐໍ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ອິມໍ ອຸຠຍໍ ອນິສ຺ສາຍ – ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ອິມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ວຘິຕ຺ວາ ສມ຺ປາທິຕ’’ນ຺ຕິ ເກວລເມວ ປຣິສງ຺ກິຕໍ. ສພ຺ພສງ຺ຄາຫໂກຕິ ສພ຺ເພສໍ ຕິຓ຺ຓໍ ປຣິສງ຺ກິຕານໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫນໂກ.

ມງ຺ຄລາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອາຫຸນປາຫຸນາທິກໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ນິພ຺ເພມຕິກາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ປຣິສງ຺ກິຕາຠາວມາຫ. ອິຕເຣສນ຺ຕິ ອຊານນ຺ຕານໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຊານໂຕ ເອເວຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ. ເຕເຍວາຕິ ເຍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ກຕໍ, ເຕເຍວ.

ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕມໍສປຣິໂຠຄໂຕ ອກປ຺ປິຍມໍສປຣິໂຠຄສ຺ສ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອກປ຺ປິຍມໍສໍ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸຣິມສ຺ມິໍ ສຈິຕ຺ຕກາ ອາປຕ຺ຕິ, ອິຕຣສ຺ມິໍ ອຈິຕ຺ຕກາ. ເຕນາຫ – ‘‘ອກປ຺ປິຍມໍສໍ ອຊານິຕ຺ວາ ຠຸຕ຺ຕສ຺ສປິ ອາປຕ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ. ປຣິໂຠຄນ຺ຕິ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວທາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໓. ຕາທິສສ຺ສາຕິ ຕິໂກຏິປຣິສຸທ຺ຘສ຺ສ ມຈ຺ຉມໍສສ຺ສ ປຣິໂຠເຄ. ເມຕ຺ຕາວິຫາຣິໂນປີຕິ ອປິ-ສທ຺ເທນ ອເມຕ຺ຕາວິຫາຣິໂນປິ. ເມຕ຺ຕາວິຫາຣິໂນ ປຣິໂຠເຄ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕາ ອນວຊ຺ຊຕາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິຘ, ຊີວກ, ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນິຍເມຕ຺ວາຕິ ອວິເສເສຕ຺ວາ ສາມຎ຺ຎໂຕ. ຍສ຺ມາ ຠຄວຕາ – ‘‘ຍໂຕ ໂຂ, ວຈ຺ຉ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕຓ຺ຫາ ປຫີນາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ມຫາວຈ຺ຉໂຄຕ຺ຕສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໒.໑໙໔) ອຕ຺ຕາ ອນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວຈ຺ຉໂຄຕ຺ໂຕ – ‘‘ຕິຏ຺ຐຕຸ ຠວໍ ໂຄຕໂມ, ອຕ຺ຖິ ປນ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ເອກຠິກ຺ຂຸປິ ສາວໂກ ອາສວານໍ ຂຍາ…ເປ… ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ອາຫ, ‘‘ອິຘ, ຠາຣທ຺ວາຊ, ຠິກ຺ຂຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທິນາ ຈງ຺ກີສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໒.໔໓໐) ອຕ຺ຕາ ອນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຖາ ຫິ ຕຕ຺ຖ ປຣໂຕ – ‘‘ຍໍ ໂຂ ປນ ອຍມາຍສ຺ມາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ຄມ຺ຠີໂຣ ໂສ ຘມ຺ໂມ ທຸທ຺ທໂສ ທຸຣນຸໂພໂຘ ສນ຺ໂຕ ປຓີໂຕ ອຕກ຺ກາວຈໂຣ ນິປຸໂຓ ປຓ຺ຑິຕເວທນີໂຍ, ນ ໂສ ຘມ຺ໂມ ສຸເທສນີໂຍ ລຸທ຺ເທນາ’’ຕິອາທິນາ ເທສນາ ອາຄຕາ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠຄວຕາ ຫິ ມຫາວຈ຺ຉໂຄຕ຺ຕສຸຕ຺ເຕ, ຈງ຺ກີສຸຕ຺ເຕ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕຕິ ຕີສຸ ຐາເນສຸ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ເທສນາ ກຕາ’’ຕິ. ມໍສູປເສຈໂນວ ອຘິປ຺ເປໂຕ ມຈ຺ຉມໍສສຫິຕສ຺ສ ອາຫາຣສ຺ສ ປຣິໂຠຄຠາວໂຕ ມຈ຺ຉມໍສສ຺ສ ຈ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ.

ອຄຖິໂຕ ອປ຺ປຏິພທ຺ໂຘ. ຕຓ຺ຫາມຸຈ຺ຉນາຍາຕິ ຕຓ຺ຫາຍນວເສນ ມຸຈ຺ຉາປຕ຺ຕິຍາ. ອນຊ຺ໂຌປນ຺ໂນ ຕຓ຺ຫາຍ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ນ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖໂຏ, ຄິລິຕ຺ວາ ປຣິນິຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ນ ສຓ຺ຐິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ – ‘‘ສພ຺ພໍ ອາລຸມ຺ປິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ອິຘ ອາທີນໂວ ອາຫາຣສ຺ສ ປຏິກູລຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ເອກຣຕ຺ຕິວາເສນາ’’ຕິອາທິ. ອຍມຕ຺ໂຖ ອາຫາຣປຣິໂຠໂຄຕິ ອຕ຺ຖສໍໂຍຊນປຣິຈ຺ເຉທິກາ ‘‘ຍາວເທວ ອິມສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ຐິຕິຍາ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໓.໑໘໒; ມ. ນິ. ໑.໒໓; ໒.໒໔; ໓.໗໕; ສໍ. ນິ. ໔.໑໒໐) ປວຕ຺ຕາ ອາຫາຣປຏິພທ຺ຘຉນ຺ທຣາຄນິສ຺ສຣຓຠູຕາ ປຎ຺ຎາ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ນິສ຺ສຣຓປຎ຺ໂຎ. ອິທມຕ຺ຖນ຺ຕິ ເອຕມຕ຺ຖາຍ. ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມາຕິ ຈ ເມຕ຺ຕາວິຫາຣິໂນ ສມຎ຺ຎາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ເຍ ຘມ຺ມາ ເມຕ຺ຕາວິຫາຣສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠູຕາ, ຕຕ຺ຖ ສາວເສສໍ ປຫາສິ ພ຺ຣຫ຺ມາ, ອນວເສສໍ ປຫາສິ ຠຄວາຕິ ສເຈ ເຕ ອິທໍ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕໍ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຕວ ອິທໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕວຈນໍ ອນຸຊານາມິ, ນ ເມຕ຺ຕາວິຫາຣິຕາສາມຎ຺ຎມຕ຺ຕໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໕. ‘‘ປາຏິເຍກ຺ໂກ ອນຸສນ຺ຘີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ວິສຸໍ ອນຸສນ຺ຘິຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທ຺ວາຣໍ ຖເກຕີຕິ ມຈ຺ຉມໍສປຣິໂຠຄານຸຎ຺ຎາຍ ອຎ຺ເຎສໍ ວຈນທ຺ວາຣໍ ປິທຫຕິ, ໂຈທນາປຖໍ ນິຣຸນ຺ຘຕິ. ກຖໍ ສຕ຺ຕານຸທ຺ທຍໍ ທສ຺ເສຕິ? ສຕ຺ຕານຸທ຺ທຍມຸເຂນ ພາຫິຣການໍ ມຈ຺ຉມໍສປຣິໂຠຄປຏິກ຺ເຂໂປ ຕຍິທໍ ມິຈ຺ຉາ, ຕິໂກຏິປຣິສຸທ຺ຘສ຺ເສວ ມຈ຺ຉມໍສສ຺ສ ປຣິໂຠໂຄ ຠຄວຕາ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘ຕີຫິ ໂຂ ອຫໍ, ຊີວກ, ຐາເນຫິ ມໍສໍ ປຣິໂຠຄນ຺ຕິ ວທາມີ’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໒.໕໒). ວິນເຍປິ (ປາຣາ. ໔໐໙; ຈູຬວ. ໓໔໓) ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຕິໂກຏິປຣິສຸທ຺ຘໍ, ເທວທຕ຺ຕ, ມຈ຺ຉມໍສໍ ມຍາ ອນຸຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ. ຕິໂກຏິປຣິສຸທ຺ຘຎ຺ຈ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕານໍ ສຕ຺ເຕສຸ ອນຸທ຺ທຍາ ນິຈ຺ຈລາ. ‘‘ສຕ຺ຕານຸທ຺ທຍໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ສເຈ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ.

ປຐເມນ ກາຣເຓນາຕິ ເທສນາວເສນປິ ປໂຍຄວເສນປິ ປຐເມນ ປຣູປຆາຕເຫຕຸນາ. ກຑ຺ຒິໂຕ ໂສ ປາໂຓ. ຄເລນ ປເວເຘນ຺ເຕນາຕິ ໂຍຕ຺ຕຄເລນ ກຣເຓນ ອສຍ຺ຫມາເນນ. ພຫຸປຸຎ຺ຎເມວ ໂຫຕິ ອາສາທນາເປກ຺ຂາຍ ອຠາວໂຕ, ຫິຕຊ຺ຌາສຍຕ຺ຕາ ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອສາຫໍ, ຠນ຺ເຕຕິອາທິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ສຣຓຄມນວເສເນວ ຄຫິຕສຣໂຓຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອຍ’’ນ຺ຕິອາທິ. ໂອຄາຫນ຺ໂຕຕິອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ປຣິໂຍສານາ ສຸຕ຺ຕໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ໂຕ ອຕ຺ຖໍ ອຸປຘາເຣນ຺ໂຕ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ຊີວກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.