໑໐. ອປຓ຺ຓກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໙໓. ນານາວິຘາຕິ ນານາວິຘທິຏ຺ຐິກາ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊາມຕ຺ເຕນ ສມຓາ, ຊາຕິມຕ຺ເຕນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຈ. ທສ຺ສນນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິ. ຄຫິຕນ຺ຕິ ອຠິນິວິສ຺ສ ຄຫິຕໍ. ອິຕິ ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ທສ຺ສນໍ ຄເຫຕຸກາມາ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ. ວິນາ ທສ຺ສເນນ ໂລໂກ ນ ນິຍ຺ຍາຕີຕິ ວິໂມກ຺ຂຠາວນາຍ ເອເກນ ທສ຺ສເນນ ວິນາ ໂລໂກ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໂຕ ນ ນິຄຈ຺ຉຕິ. ເອກທິຏ຺ຐິຍມ຺ປິ ປຕິຏ຺ຐາຕຸໍ ນາສກ຺ຂິໍສຸ ສທ຺ຘາກາຣາຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ອິມາຍ ເທສນາຍ ສຣເຓສຸ ປຕິຏ຺ຐຫິໍສຸ. ຍສ຺ມາ ອວິປຣີເຕ ສທ຺ເຘຍ຺ຍວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອຸປ຺ປນ຺ນສທ຺ຘາ ‘‘ອາກາຣວຕີ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ຕສ຺ມາ ໂຍ ໂລເກ ອວິປຣີຕຘມ຺ມເທສນາ, ອຍເມເວສາຕິ ປວຕ຺ຕາ ມຄ຺ຄສາຘນຄຕາຍ ສທ຺ຘາຍ ກາຣຓຠາວໂຕ ຕນ຺ນິສ຺ສຍາ ສທ຺ຘາ, ສາ ອາກາຣວຕີຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອວຕ຺ຖຸສ຺ມິຎ຺ຫິ ສທ຺ຘາ ອຍຸຕ຺ຕກາຣຓຕາຍ ນ ອາກາຣວຕີ. ອາກາຣວຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວຕີ-ສທ຺ໂທ ນ ເກວລໍ ອຕ຺ຖິຕາມຕ຺ຕທີປໂກ, ອຖ ໂຂ ອຕິສຍຕ຺ຖທີປໂກ ປາສໍສຕ຺ຖທີປໂກ ວາ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນ ອາກາຣວຕີຕິ ສທ຺ເຘຍ຺ຍວຕ຺ຖຸວເສນ ອຕິສຍກາຣຓວຕີຕິ ວາ ປາສໍສກາຣຓວຕີຕິ ວາ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ອປຓ຺ຓໂກຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາ ກຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖໍ ສາເຘຕຸໍ ອາຣທ຺ຘສ຺ສ ປໂຍໂຄ ວິຣທ຺ໂຘ, ຕຕ຺ຖ ອກາຣໂກ ວິຍ ໂຫຕິ ປຸນປິ ອາຣຠິຕພ຺ພຕາຍ. ອວິຣທ຺ໂຘ ປນ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສາຘນໂຕ ອປຓ຺ຓໂກ, ເອວໍ ອຍມ຺ປິ ຘມ຺ໂມ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນໂຕ ເອກໍສໂຕ ‘‘ອປຓ຺ຓໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອວິຣທ຺ໂຘ ອທ຺ເວຊ຺ຌຄາມີ ເອກໍສຄາຫິໂກ’’ຕິ.

໙໔. ຕພ຺ພິປຈ຺ຈນີກຠູຕາຕິ ຕສ຺ສາ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຍາ ປຈ຺ຈນີກຠູຕາ.

໙໕. ເນສນ຺ຕິ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ. ອກຸສລໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕຠາເວຕິ ອສໍກິລິຏ຺ຐຠາເວ. ອານິສໍໂສຕິ ສຸທ຺ຘວິປາກຕາ. ວິສຸທ຺ຘິປກ຺ໂຂຕິ ວິສຸທ຺ຘິຠາໂວ ປຣິໂຍທາຕຕາ. ອຠູຕຘມ຺ມສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຠາວສ຺ສ ສຎ຺ຎາປນາ ອາຈິກ຺ຂນາ ອຠູຕຘມ຺ມສຎ຺ຎາປນາ. ສາວຊ຺ເຊສຸ ປຣມວຊ຺ເຊ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສເນ ປຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ກຸໂຕ ສຸສີລ຺ຍສ຺ສ ປຄ຺ຄໂຫຕິ ອາຫ – ‘‘ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ເສວ ສຸສີລ຺ຍໍ ປຫີນໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິອາທໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ມິຈ຺ຉາສງ຺ກປ຺ໂປ ປຣໂລກາຠາວຈິນ຺ຕາ, ມິຈ຺ຉາວາຈາ ປຣໂລກາຠາວວາທຠູໂຕ ມຸສາວາໂທ, ອຣິຍານໍ ປຈ຺ຈນີກຕາທໂຍ. ອປຣາປຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນວເສນາຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນວເສນ. ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓສຎ຺ຎາປນາທິກາເລ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກາ ຕຖາປວຕ຺ຕາ ອກຸສລຂນ຺ຘາ.

ກລິຄ຺ຄໂຫຕິ ອນຕ຺ຖປຣິຄ຺ຄໂຫ. ໂສ ປນ ຍສ຺ມາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ອຠິສມ຺ປຣາຍຎ຺ຈ ປຣາຊໂຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຣາຊຍຄ຺ຄາໂຫ’’ຕິ. ທຸສ຺ສມຕ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸ-ສທ຺ໂທ ‘‘ສມາທິນ຺ໂນ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອາເນຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ທຸປ຺ປຣາມຏ຺ໂຐ’’ຕິ. ຍຖາ ທຸປ຺ປຣາມຏ຺ໂຐ ໂຫຕິ, ເອວໍ ສມາທິນ຺ໂນ ທຸສ຺ສມຕ຺ໂຕ ທຸສມາທິນ຺ໂນ ວຸຕ຺ໂຕ. ສກວາທເມວ ຜຣິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ນຕ຺ຖິກວາທເມວ ‘‘ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ ໂມຆມຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໑໘໗; ໓.໒໗-໒໘) ອວຘາເຣນ຺ໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ໂອກາສອທານວເສນ ຜຣິຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ອຘິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ’’ຕິ. ‘‘ສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິອາທິ ອຘິມຸຈ຺ຈນາກາຣທສ຺ສນໍ. ຣິຎ຺ຈຕີຕິ ວິເວເຈຕິ ອປເນຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວຊ຺ເຊຕີ’’ຕິ.

໙໖. ກຏຄ຺ຄໂຫຕິ ກຕໍ ສພ຺ພໂສ ສິທ຺ຘິເມວ ກຕ຺ວາ ຄຫຓໍ. ໂສ ປນ ຊຍລາໂຠ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຊຍຄ຺ຄາໂຫ’’ຕິ. ສຸຄ຺ຄຫິໂຕຕິ ສຸຏ຺ຐຸກຣຓວເສນ ຄຫິໂຕ. ສຸປຣາມຏ຺ໂຐຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ປຣາປຣໍ ອາເສວນວເສນ ອາມຏ຺ໂຐ. ອຸຠເຍນປິ ຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ກຕູປຈິຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ໂສຕ຺ຖິຠາວາວຫຕ຺ຕຎ຺ຈ ສຄ຺ຄຸປປຕ຺ຕິສໍວຕ຺ຕນໂຕ ປາປສຠາວປຫານໂຕ ຈ.

໙໗. ສຫຕ຺ຖາ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑໖໖; ສໍ. ນິ. ຏີ. ໒.໓.໒໑໑) ສຫຕ຺ເຖເນວ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ. ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍຖາວຣາທໂຍປິ ອິຘ ສຫຕ຺ຖກຣເຓເນວ ສງ຺ຄຫິຕາ. ປຈນໍ ທຫນໍ ວິພາຘນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທຓ຺ເຑນ ປີເຬນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ. ໂສກໍ ສຍໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ປຣສ຺ສ ໂສກກາຣຓໍ ສຍໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ, ໂສກໍ ວາ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕສ຺ສ. ປເຣຫິ ອຕ຺ຕໂນ ວຈນກເຣຫິ. ສຍມ຺ປິ ຜນ຺ທໂຕຕິ ປຣສ຺ສ ວິພາຘນປໂຍເຄນ ສຍມ຺ປິ ຜນ຺ທໂຕ. ອຕິປາຕຍໂຕຕິ ປທໍ ສຸທ຺ຘກຕ຺ຕຸອຕ຺ເຖ ເຫຕຸກຕ຺ຕຸອຕ຺ເຖ ຈ ວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຫນນ຺ຕສ຺ສປິ ຫນາເປນ຺ຕສ຺ສາປີ’’ຕິ.

ຆຣສ຺ສ ຠິຕ຺ຕິ ອນ຺ໂຕ ພຫິ ຈ ສນ຺ຘິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ຐິຕາ ຆຣສນ຺ຘິ. ກິຎ຺ຈິປິ ອເສເສຕ຺ວາ ນິຣວເສສເມວ ໂລໂປຕິ ນິລ຺ໂລໂປ. ເອກາຄາເຣ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ວິໂລໂປ ເອກາຄາຣິໂກ. ປຣິໂຕ ສພ຺ພໂສ ປນ຺ເຖ ຫນນໍ ປຣິປນ຺ໂຖ. ປາປໍ ນ ກຣີຍຕິ ປຸພ຺ເພ ອສໂຕ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ນຕ຺ຖິ ປາປໍ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ສຕ຺ຕາ ປາປໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ສຕ຺ຕາ ປນ ກໂຣມາຕິ ເອວໍສຎ຺ຎິໂນ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ໂຫຕິ ‘‘ອິເມສຎ຺ຫິ ສຕ຺ຕານໍ ຫິໍສາທິກິຣິຍາ ນ ອຕ຺ຕານໍ ຜຸສຕິ ຕສ຺ສ ນິຈ຺ຈຕາຍ ນິພ຺ພິກາຣຕ຺ຕາ, ສຣີຣໍ ປນ ອເຈຕນໍ ກຏ຺ຐກລິງ຺ຄຣູປມໍ, ຕສ຺ມິໍ ວິໂກປິເຕປິ ນ ກິຎ຺ຈິ ປາປ’’ນ຺ຕິ. ຂຸຣເນມິນາຕິ ນິສິຕຂຸຣມຍເນມິນາ. ຄງ຺ຄາຍ ທກ຺ຂິຓທິສາ ອປ຺ປຕິຣູປເທໂສ, ອຸຕ຺ຕຣທິສາ ປຕິຣູປເທໂສຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ທກ຺ຂິຓຎ຺ເຈ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ທກ຺ຂິຓຕີເຣ ມນຸສ຺ສາ ກກ຺ຂຬາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ມຫາຍາຄນ຺ຕິ ມຫາວິຊິຕຍຎ຺ຎສທິສໍ ມຫາຍາຄໍ. ສີລສໍຍເມນາຕິ ກາຍິກວາຈສິກສໍວເຣນ. ສຈ຺ຈວຈເນນາຕິ ສຈ຺ຈວາຈາຍ. ຕສ຺ສ ວິສຸໍ ວຈນໍ ໂລເກ ຄຣຸຕຣປຸຎ຺ຎສມ຺ມຕຠາວໂຕ. ຍຖາ ຫິ ປາປຘມ຺ເມສຸ ມຸສາວາໂທ ຄຣຸ, ເອວໍ ປຸຎ຺ຎຘມ຺ເມສຸ ສຈ຺ຈວາຈາ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ເອກໍ ຘມ຺ມມຕີຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ (ຘ. ປ. ໑໗໖). ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ຕຕ຺ຖ ຫິ – ‘‘ນຕ຺ຖິ ປາປໍ, ນຕ຺ຖິ ປາປສ຺ສ ອາຄໂມ’’ຕິ ອາຄຕໍ, ອິຘ ‘‘ອຕ຺ຖິ ປຸຎ຺ຎໍ, ອຕ຺ຖິ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ອາຄໂມ’’ຕິ ອາຄຕໍ, ອຍເມວ ວິເສໂສ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕສທິສເມວາຕິ ‘‘ເຕສເມຕໍ ປາຏິກງ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ປຸຣິມວາຣສທິສໍ.

໑໐໐. ອຸຠເຍນາຕິ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍປຏິເສຘວຈເນນ. ສໍກິເລສປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ສໍສາເຣ ປຣິພ຺ຠມເນນ ກິລິນ຺ນສ຺ສ ມລິນຠາວສ຺ສ ກາຣຓໍ. ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ວິສຸທ຺ຘິປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ສທ຺ທຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ພລນ຺ຕິອາທີສຸ ສຕ຺ຕານໍ ສໍກິເລສາວຫໍ ໂວທານາວຫຎ຺ຈ ອຸສ຺ສາຫສງ຺ຂາຕໍ ພລໍ ວາ, ສູຣວີຣຠາວສງ຺ຂາຕໍ ວີຣິຍໍ ວາ, ປຸຣິເສນ ກຕ຺ຕພ຺ໂພ ປຸຣິສຖາໂມ ວາ, ໂສ ເອວ ປຣໍ ປຣໍ ຐານໍ ອກ຺ກມນປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຸຣິສປຣກ຺ກໂມ ວາ ນຕ຺ຖິ ນ ອຸປລພ຺ຠຕິ.

ສຕ຺ວໂຍຄໂຕ, ຣູປາທີສຸ ສຕ຺ຕວິສຕ຺ຕຕາຍ ຈ ສຕ຺ຕາ. ປາຓນໂຕ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ປາຓາ. ເຕ ປນ ໂສ ເອກິນ຺ທ຺ຣິຍາທິວເສນ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວທຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອກິນ຺ທ຺ຣິໂຍ’’ຕິອາທິ. ອຓ຺ຑໂກສາທີສຸ ຠວນໂຕ ຠູຕາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຓ຺ຑໂກສ…ເປ… ວທນ຺ຕີ’’ຕິ. ຊີວນໂຕ ປາຓໍ ຘາເຣນ຺ໂຕ ວິຍ ວຑ຺ຒນໂຕ ຊີວາຕິ ເອວໍ ສຕ຺ຕປາຓຠູຕຊີເວສຸ ສທ຺ທຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນຕ຺ຖິ ເອເຕສໍ ສໍກິເລສວິສຸທ຺ຘີສຸ ວໂສຕິ ອວສາ. ນຕ຺ຖິ ເນສໍ ພລໍ ວີຣິຍຎ຺ຈາຕິ ອພລາ ອວີຣິຍາ. ນິຍຕຕາຕິ ອຈ຺ເຉຊ຺ຊສຸຕ຺ຕາວຸຕາເຠຊ຺ຊມຓິ ວິຍ ນິຍຕປວຕ຺ຕນຕາຍ ຄຕິຊາຕິພນ຺ຘປຊຫວເສນ ນິຍາໂມ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຄມນນ຺ຕິ ຉນ຺ນໍ ອຠິຊາຕີນໍ ຕາສຸ ຕາສຸ ຄຕີສຸ ອຸປຄມນໍ ສມວາເຍນ ສມາຄໂມ. ສຠາໂວເຍວາຕິ ຍຖາ ກຓ຺ຏກສ຺ສ ຕິກ຺ຂຕາ, ກພິຏ຺ຐຜລານໍ ປຣິມຓ຺ຑລຕາ, ມິຄປກ຺ຂີນໍ ວິຈິຕ຺ຕາກາຣຕາ, ເອວໍ ສພ຺ພສ຺ສປິ ໂລກສ຺ສ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ວິນາ ຕຖາ ຕຖາ ປຣິຓາໂມ, ອຍໍ ສຠາໂວເຍວ ອກິຕ຺ຕິໂມເຍວ. ເຕນາຫ ‘‘ເຍນ ຫີ’’ຕິອາທິ.

ສກຸເຓ ຫນຕີຕິ ສາກຸຓິໂກ, ຕຖາ ສູກຣິໂກ. ລຸທ຺ໂທຕິ ອຎ຺ໂຎປິ ໂຍ ໂກຈິ ມາຄວິໂກ ເນສາໂທ. ປາປກມ຺ມປສຸຕຕາຍ ກຓ຺ຫາຠິຊາຕິ ນາມ. ຠິກ຺ຂູຕິ ສາກິຍາ ຠິກ຺ຂູ, ມຈ຺ຉມໍສຂາທນໂຕ ນີລາຠິຊາຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ຎາຍລທ຺ເຘປິ ປຈ຺ຈເຍ ຠຸຎ຺ຊມານາ ອາຊີວກສມຍສ຺ສ ວິໂລມຄາຫິຕາຍ ‘‘ປຈ຺ຈເຍສຸ ກຓ຺ຏເກ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຂາທນ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອເກ ປພ຺ພຊິຕາ, ເຍ ສວິເສສໍ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄມນຸຍຸຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ກຓ຺ຏເກ ວຕ຺ເຕນ຺ຕາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ກຓ຺ຏກວຸຕ຺ຕິກາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຐຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊນທານປຏິກ຺ເຂປາທິວຕສມາໂຍເຄນ ປຓ຺ຑຣຕຣາ. ອເຈລກສາວກາຕິ ອາຊີວກສາວເກ ວທຕິ. ເຕ ກິຣ ອາຊີວກລທ຺ຘິຍາ ວິສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕຕາຍ ນິຄຓ຺ເຐຫິປິ ປຓ຺ຑຣຕຣາ. ນນ຺ທາທໂຍ ຫິ ຕຖາຣູປາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປຕ຺ຕພ຺ພາ, ຕສ຺ມາ ນນ຺ທາທໂຍ ນິຄຓ຺ເຐຫິ ອາຊີວກສາວເກຫິ ຈ ປຓ຺ຑຣຕຣາຕິ ວຸຕ຺ຕາ ‘‘ສຸກ຺ກາຠິຊາຕີ’’ຕິ.

ອຍເມເຕສໍ ລທ຺ຘີຕິ ສາກຸຓິກາທິຠາວູປຄມເນນ ກຓ຺ຫາຠິຊາຕິອາທີສຸ ທຸກ຺ຂໍ ສຸຂຎ຺ຈ ປຏິສໍເວເທນ຺ຕາ ອນຸກ຺ກເມນ ມຫາກປ຺ປານໍ ຈຸລ຺ລາສີຕິສຫສ຺ສານິ ເຂເປຕ຺ວາ ອາຊີວກຠາວູປຄມເນນ ປຣມສຸກ຺ກາຠິຊາຕິຍໍ ຐຕ຺ວາ ສໍສາຣໂຕ ສຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ອຍໍ ເຕສໍ ນິຍຕິ ອາຊີວການໍ ລທ຺ຘິ.

‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ໂຕ ນຕ຺ຖິໂກ ທານສ຺ສ ຜລໍ ປຏິກ຺ຂິປຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ນຕ຺ຖິກທິຏ຺ຐິ ວິປາກໍ ປຏິພາຫຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ເຈວ ເຫຏ຺ຐາ ສໍວຓ຺ຓິຕໍ ‘‘ນຕ຺ຖິກທິຏ຺ຐິ ຫິ ນຕ຺ຖິຕມາຫາ’’ຕິ. ອເຫຕຸກທິຏ຺ຐິ ອຸຠຍນ຺ຕິ ກມ຺ມໍ ວິປາກຎ຺ຈ ອຸຠຍໍ. ໂສ ຫິ ‘‘ອເຫຕູ ອປຈ຺ຈຍາ ສຕ຺ຕາ ສໍກິລິສ຺ສນ຺ຕິ ວິສຸຊ຺ຌນ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ກມ຺ມສ຺ສ ວິຍ ວິປາກສ຺ສປິ ສໍກິເລສວິສຸທ຺ຘີນໍ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາຠາວວຈນໂຕ ຕທຸຠຍໍ ປຏິພາຫຕິ ນາມ. ວິປາໂກ ປຏິພາຫິໂຕ ໂຫຕິ ອສຕິ ກມ຺ເມ ວິປາກາຠາວໂຕ. ກມ຺ມໍ ປຏິພາຫິຕໍ ໂຫຕິ ອສຕິ ວິປາເກ ກມ຺ມສ຺ສ ນິຣຕ຺ຖກຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ. ອຕ຺ຖໂຕຕິ ສຣູເປນ. ອຸຠຍປຏິພາຫກາຕິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ຕໍຕໍທິຏ຺ຐິຕາ ວຸຕ຺ຕາປິ ສພ຺ເພ ເຕ ນຕ຺ຖິກາທໂຍ ນຕ຺ຖິກທິຏ຺ຐິອາທິວເສນ ປຈ຺ເຈກໍ ຕິວິຘທິຏ຺ຐິກາ ເອວ ອຸຠຍປຏິພາຫກຕ຺ຕາ. ‘‘ອຸຠຍປຏິພາຫກາ’’ຕິ ຫິ ເຫຕຸວຈນໍ. ອເຫຕຸກວາທາ ຈາຕິອາທິ ປຏິຎ຺ຎາວຈນໍ. ໂຍ ຫິ ວິປາກປຏິພາຫເນນ ນຕ຺ຖິກທິຏ຺ຐິໂກ, ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ກມ຺ມປຏິພາຫເນນ ອກິຣິຍທິຏ຺ຐິໂກ, ອຸຠຍປຏິພາຫເນນ ອເຫຕຸກທິຏ຺ຐິໂກ ຈ ໂຫຕິ. ເສສທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕີຕິ ຕໍ ທິຏ຺ຐິທີປກໍ ຄນ຺ຖໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປຐນ຺ຕິ. ວີມໍສນ຺ຕີຕິ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວິຈາເຣນ຺ຕິ. ເຕສນ຺ຕິອາທິ ວີມໍສນາກາຣທສ຺ສນໍ. ຕສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓຕິ ຍຖາປຣິກປ຺ປິຕກມ຺ມຜລາຠາວທີປເກ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ລທ຺ຘິຍາ ອາຣມ຺ມເຓ. ມິຈ຺ຉາສຕິ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິວເສນ ອນຸສ຺ສວູປລທ຺ເຘ ອຕ຺ເຖ ຕທາກາຣປຣິວິຕກ຺ກເນຫິ ສວິຄ຺ຄເຫ ວິຍ ສຣູປໂຕ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິເຕ ຈິຣກາລປຣິຈເຍນ ‘‘ເອວເມຕ’’ນ຺ຕິ ນິຊ຺ຌານກ຺ຂມຠາວູປຄມເນນ ນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິຍາ ຕຖາ ຄຫິເຕ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຕເຖວ ອາເສວນ຺ຕສ຺ສ ພຫຸລີກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ມິຈ຺ຉາວິຕກ຺ເກນ ສມາທິຍມານາ ມິຈ຺ຉາວາຍາມຸປຕ຺ຖມ຺ຠິຕາ ອຕໍສຠາວໍ ‘‘ຕໍສຠາວ’’ນ຺ຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ ມິຈ຺ຉາສຕີຕິ ລທ຺ຘນາມາ ຕໍລທ຺ຘິສຫຄຕາ ຕຓ຺ຫາ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕິ. ຈິຕ຺ຕໍ ເອກຄ຺ຄໍ ໂຫຕີຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຕກ຺ກາທິປຈ຺ຈຍລາເຠນ ຕສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ອວຏ຺ຐິຕຕາຍ ອເນກຄ຺ຄໍ ປຫາຍ ເອກຄ຺ຄໍ ອປ຺ປິຕໍ ວິຍ ໂຫຕິ. ມິຈ຺ຉາສມາຘິປິ ຫິ ປຈ຺ຈຍວິເສເສຫິ ລທ຺ຘຠາວນາພເລຫິ ກທາຈິ ສມາຘານປຕິຣູປກິຈ຺ຈກໂຣ ໂຫຕິເຍວ ວາລວິຊ຺ຌນາທີສຸ ວິຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຊວນານິ ຊວນ຺ຕີຕິ ອເນກກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ເຕນາກາເຣນ ປຸພ຺ພຠາຄິເຍສຸ ຊວນວາເຣສຸ ປວຕ຺ເຕສຸ ສພ຺ພປຈ຺ຉິເມ ຊວນວາເຣ ສຕ຺ຕ ຊວນານິ ຊວນ຺ຕິ. ປຐມຊວເນ ປນ ສເຕກິຈ຺ຉາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ທຸຕິຍາທີສູຕິ ຘມ຺ມສຠາວທສ຺ສນເມຕໍ, ນ ປນ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ເຕສໍ ສເຕກິຈ຺ຉຠາວາປາທນໍ ເກນຈິ ສກ຺ກາ ກາຕຸໍ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ຕີສຸ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສເນສຸ. ໂກຈິ ເອກໍ ທສ຺ສນໍ ໂອກ຺ກມຕີຕິ ຍສ຺ສ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອຠິນິເວໂສ ອາເສວນາ ຈ ປວຕ຺ຕາ, ໂສ ເອກໍເຍວ ທສ຺ສນໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ຍສ຺ສ ປນ ທ຺ວີສຸ, ຕີສຸປິ ວາ ອຠິນິເວສນາ ປວຕ຺ຕາ, ໂສ ທ຺ເວ ຕີຓິ ໂອກ຺ກມຕິ. ເອເຕນ ຍາ ປຸພ຺ເພ ອຸຠຍປຏິພາຫນຕາມຸເຂນ ວຸຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘາ ສພ຺ພທິຏ຺ຐິກຕາ, ສາ ປຸພ຺ພຠາຄິຍາ. ຍາ ປນ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍາໂມກ຺ກນ຺ຕິ ຠູຕາ, ສາ ຍຖາສກໍ ປຈ຺ຈຍສມຸທາຄມສິທ຺ຘິໂຕ ຠິນ຺ນາຣມ຺ມຓານໍ ວິຍ ວິເສສາຘິຄມານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ເອກຊ຺ຌໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອສໍກິຓ຺ຓາ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອກສ຺ມິໍ ໂອກ຺ກນ຺ເຕປີຕິອາທິນາ ຕິສ຺ສນ຺ນມ຺ປິ ທິຏ຺ຐີນໍ ສມານພລຕໍ ສມານຜລຕຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ, ຕສ຺ມາ ຕິສ຺ໂສປິ ເຈຕາ ເອກສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອພ຺ໂພກິຓ຺ຓາ ເອວ, ເອກາຍ ວິປາເກ ທິນ຺ເນ ອິຕຣາ ອນຸພລປ຺ປທາຍິກາ ໂຫນ຺ຕິ. ວຏ຺ຏຂາຓຸ ນາມາຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖໍ, ນ ນີຕຕ຺ຖນ຺ຕິ ຕໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ກິໍ ປເນສາຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອກຸສລໍ ນາເມຕໍ ອພລໍ ທຸພ຺ພລໍ, ນ ກຸສລໍ ວິຍ ມຫາພລນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ນິຍໂຕ’’ຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາໂມ ວິຍ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍາໂມປິ ອຈ຺ຈນ຺ຕິໂກ ສິຍາ. ຍທິ ເອວໍ ວຏ຺ຏຂາຓຸກໂຊຕນາ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອາເສວນວເສນ ປນາ’’ຕິອາທິ, ຕສ຺ມາ ຍຖາ ‘‘ສກິໍ ນິມຸຄ຺ໂຄ ນິມຸຄ຺ໂຄວ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໗.໑໕) ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ວຏ຺ຏຂາຓຸກໂຊຕນາ. ຍາທິເສ ຫິ ປຈ຺ຈເຍ ປຏິຈ຺ຈ ອຍໍ ຕໍຕໍທສ຺ສນໍ ໂອກ຺ກນ຺ໂຕ ປຸນ ກທາຈິ ຕປ຺ປຏິປກ຺ເຂ ປຈ຺ຈເຍ ປຏິຈ຺ຈ ຕໂຕ ສີສຸກ຺ຂິປນມສ຺ສ ນ ໂຫຕີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນາ’’ຕິ.

ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ເອວໍ ສໍສາຣຂາຓຸຠາວສ຺ສປິ ປຈ຺ຈໂຍ ອກລ຺ຍາຓຊໂນ, ຕສ຺ມາ. ຠູຕິກາໂມຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ຖານໍ ວເສນ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸເຓຫິ ວຑ຺ຒິກາໂມ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ຍຖາ ຈິຣກາລຠາວນາຍ ປຣິປາກູປຄມລທ຺ຘພລຕ຺ຕາ ອຸປນິສ຺ສຍກຸສລາ ອກຸສເລ ສພ຺ພໂສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕິ, ເອວໍ ອກຸສລຘມ຺ມາ ຕໂຕປິ ຈິຣກາລຠາວນາສມ຺ຠວໂຕ ລທ຺ຘພລາ ຫຸຕ຺ວາ ກທາຈິ ກຸສລຘມ຺ເມປິ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ທຬ຺ຫມິຈ຺ຉາຠິນິເວສສ຺ສ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິກສ຺ສ ວຏ຺ຏຂາຓຸກຠາວໂຊຕນາປິ ສມຕ຺ຖິຕາ ໂຫຕີ’’ຕິ ຍຖາ ຕໍ ‘‘ວສ຺ສຠຎ຺ຎານໍ ທິຏ຺ຐີ’’ຕິ, ຕໍ ນ, ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍຕຘມ຺ມານໍ ຈິຣກາລຠາວນາມຕ຺ເຕນ ນ ປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ປຊຫນສມຕ຺ຖຕາ, ອຖ ໂຂ ຘມ຺ມຕາສິທ຺ເຘນ ປຈ຺ຈຍວິເສສາຫິຕສາມຕ຺ຖິເຍນ ອຕ຺ຕໂນ ປຫາຍກສຠາເວນ ປຫາຍກຠາໂວ ຠາວນາກຸສລານໍເຍວ ວຸຕ຺ໂຕ, ອກຸສລານໍເຍວ ຈ ປຫາຕພ຺ພຠາໂວ ‘‘ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ, ອກຸສລານໍເຍວ ທຸພ຺ພລຠາໂວ ‘‘ອພລານໍ ພລີຍນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ (ສຸ. ນິ. ໗໗໖; ມຫານິ. ໕) (ຍຸຕ຺ຕິນາປິ ນາມໂຕ ວາ ອຘິຄມນິໂຍ ອາໂລໂກ ອາໂລກຠາວໂຕ ພາຫິຣາຣເຓກາ ວິຍ ນ ເຈຕ຺ຖ ປຏິຎ຺ຎຕ຺ເຕ ຠາເວສຕາ ໂສຕຸໂນ ອາສໍກິຕພ຺ພາ ວິເສສວສ຺ສ ສາເຘຕພ຺ພໂຕ ສາມຎ຺ຎສ຺ສ ຈ ໂສຕຸຠາເວນ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ເວທ-ສທ຺ທສ຺ສ ໂລໂປ ທີເປ ສຠາເວ ສາຘເນ ຍຖາ ຕໍ ສທ຺ທຍຠາວສ຺ສ ນາປິ ວິສຸທ຺ຘກອນຸມານາທິວິໂຣຘສມ຺ຠາວໂຕ. ນ ຫິ ສກ຺ກາ ອນ຺ຕຣາໂລກສ຺ສ ພາຫິຣາໂລກສ຺ສ ວິຍ ຣູປກາຍໍ ອຸປາທາຍ ຣູປຕາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາທິເກ ປຕິຏ຺ຐາເປຕຸໍ ສກ຺ກາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸປິ ອນ຺ຕຣາໂລໂກ ອວິຄ຺ຄຫຕ຺ຕາ ເວທນາ ວິຍາຕິ ສທ຺ເຘວ ຎາຓາໂລກສ຺ສ ອວິຊ຺ຊນ຺ຘກາຣາ ວິຍ ວິຘມນິຍຠາເວ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ກຸສລຘມ຺ມານໍ ເກນຈິປິ ອກຸສລຘມ຺ເມນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນິຍຕາ ສິທ຺ຘາວ ໂຫຕິ). ວຏ຺ຏຂາຓຸກໂຈທນາຍ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວາຕິ ຕິຏ຺ຐເຕສາ ພາລຊນວິກຕ຺ຖນາ.

໑໐໓. ຌານຈິຕ຺ຕມຍາຕິ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານຈິຕ຺ເຕນ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ເຕສໍ ວິເສເສນ ຌານມນສາ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ມໂນມຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ອວິເສເສນ ປນ ອຠິສງ຺ຂາຣມນສາ ສພ຺ເພປິ ສຕ຺ຕາ ມໂນມຍາ ເອວ. ສຎ຺ຎາມຍາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຣູປຊ຺ຌານສຎ຺ຎາຍາ’’ຕິ. ອຍນ຺ຕິ ຣູປິຕາຠາວປຏິປຊ຺ຊນກປຸຄ຺ຄໂລ. ອປ຺ປຏິລທ຺ຘຊ຺ຌາໂນຕິ ອນຘິຄຕຣູປຊ຺ຌາໂນ. ຕສ຺ສປີຕິ ຕກ຺ກິໂນປິ. ຣູປຊ຺ຌາເນ ກງ຺ຂາ ນຕ຺ຖິ ອນຸສ຺ສວວເສນ ລທ຺ຘວິນິຈ຺ຉຍຕ຺ຕາ.

໑໐໔. ສາຣາຄາຍາຕິ ສຣາຄຠາວາຍ. ສນ຺ຕິເກຕິ ສມີເປ, ນ ຖາມຄຕາ ທິຏ຺ຐິນາຕິທູຣຕ຺ຕາ ສຣາຄາ, ນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ສາ ຫິ ນ ຖາມຄຕາ ວຏ຺ຏປຣິຍາປນ຺ເນສຸ ຘມ຺ເມສຸ ຣຊ຺ຊຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ຣາຄວເສນ ວຏ຺ເຏ ຣຊ຺ຊນສ຺ສາ’’ຕິ. ສພ຺ເພປິ ສໍໂຍຊນາ ຕຓ຺ຫາວເສເນວ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ຕຓ຺ຫາວເສນ ສໍໂຍຊນຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ. ອາຣຸປ຺ເປ ປນສ຺ສ ກງ຺ຂາ ນຕ຺ຖີຕິ ອນຸສ຺ສວວເສນ ລທ຺ຘນິຈ຺ຉຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາມໍ ທຸຄ຺ຄຕິທຸກ຺ຂານໍ ເອກນ຺ຕສໍວຕ຺ຕເນນ ນຕ຺ຖິກທິຏ຺ຐິອາທີນໍ ອປຓ຺ຓກຕາ ປາກຏາ ເອວ, ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ປນ ອນວຊ຺ຊສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ເອກນ຺ຕສາຘກໍ ອປຓ຺ຓກນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ໂຈທນາ, ສາວຊ຺ຊສ຺ສປິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສາຘເນ ເອກໍສິກຠາວໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຫາໂຣ. ເຕນາຫ ‘‘ຄຫຓວເສນາ’’ຕິອາທິ. ເຕນ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທີນິ ອປຓ຺ຓກງ຺ຄານິ ຊາຕານີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໑໐໕. ເຫຏ຺ຐາ ຕໂຍ ປຸຄ຺ຄລາວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕນ຺ຕໂປ ປຣນ຺ຕໂປຕິ ອິມສ຺ມິໍ ຈຕຸກ຺ເກ ເຫຏ຺ຐາ ຕໂຍ ປຸຄ຺ຄລາ ໂຫນ຺ຕິ. ຍຖາວຸຕ຺ຕາ ປຎ຺ຈປິ ປຸຄ຺ຄລາ ທຸປ຺ປຏິປນ຺ນາວ, ຕໂຕ ອຕ຺ຖິກວາທາທໂຍ ປຎ຺ຈປຸຄ຺ຄລາ ສມ຺ມາປຏິປນ຺ນຕາຍ ອິມສ຺ມິໍ ຈຕຸກ຺ເກ ເອໂກ ຈຕຸຕ຺ຖປຸຄ຺ຄໂລວ ໂຫຕິ. ເອຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸນ຺ຕິ ອິຘ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຈກທ຺ວຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ຈຕຸກ຺ເກ ເອວ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ວິຠາເຄນ ທຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໂຍ ທສ຺ເສຕຸໍ ຠຄວາ ອິມໍ ເທສນໍ ອາຣຠີຕິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕ ອວິຠຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ອປຓ຺ຓກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

ນິຏ຺ຐິຕາ ຈ ຄຫປຕິວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ.