໓. ມຫາເວທລ຺ລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໔໙. ຄຣຸຠາໂວ ຄາຣວໍ, ປາສາຓຈ຺ຉຕ຺ຕໍ ວິຍ ຄຣຸກຣຓີຍຕາ. ສຫ ຄາຣເວນາຕິ ສຄາຣໂວ, ຄຣຸນາ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ວຸຕ຺ເຕ ຄາຣວວເສນ ປຕິສ຺ສວນໍ ປຕິສ຺ສໂວ, ສຫ ປຕິສ຺ສເວນ ສປ຺ປຕິສ຺ສໂວ, ປຕິສ຺ສວຠູຕໍ ຕໍສຠາຄຎ຺ຈ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຄຣຸກຣຓໍ. ສຄາຣເວ ສປ຺ປຕິສ຺ສວຈນໍ ສຄາຣວສປ຺ປຕິສ຺ສວຈນໍ. ຄຣຸກຣຓໍ ວາ ຄາຣໂວ, ສຄາຣວສ຺ສ ສປ຺ປຕິສ຺ສວຈນໍ ສຄາຣວສປ຺ປຕິສ຺ສວຈນໍ. ເອເຕນ ສຠາເວເນວ ສຄາຣວສ຺ສ ຕຖາປວຕ຺ຕໍ ວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ທຸ-ສທ຺ໂທ ຄຣຫຕ຺ໂຖປິ ໂຫຕິ ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ທຸປ຺ປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ, ອິຘ ປນ ໂສ ນ ສມ຺ຠວຕິ ກຸຈ຺ຉິຕາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຠາວໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຎາຍ ທຸຏ຺ຐໍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ‘‘ທຸສ຺ສີໂລ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຠາວຕ຺ໂຖ ທຸ-ສທ຺ໂທຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອປ຺ປຎ຺ໂຎ ນິປ຺ປຎ຺ໂຎຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ກິຕ຺ຕເກນາຕິ ເກນ ປຣິມາເຓນ. ຕໍ ປນ ປຣິມາຓໍ ຍສ຺ມາ ປຣິເມຍ຺ຍສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນໍ ໂຫຕິ, ນຸ-ສທ຺ໂທ ຈ ປຸຈ຺ຉາຍ ໂຊຕໂກ, ຕສ຺ມາ ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂຕິ ກາຣຓປຣິຈ຺ເຉທປຸຈ຺ຉາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ກິຕ຺ຕເກນ ນຸ ໂຂ ເອວໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ກາຣຓປຣິຈ຺ເຉທປຸຈ຺ຉາ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ’’ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ປຸຈ຺ຉາຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ, ນ ວິເສສໂຕ, ຕສ຺ສ ປຸຈ຺ຉາວິເສສຠາວຎາປນຕ຺ຖໍ ມຫານິທ຺ເທເສ ອາຄຕາ ສພ຺ພາວ ປຸຈ຺ຉາ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣນເຍນ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ປຸຈ຺ຉາ ຈ ນາມາ’’ຕິອາທິນາ. ອທິຏ຺ຐໍ ໂຊຕີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາ, ປຸຈ຺ຉາ. ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາ ສາກຈ຺ຉາວເສນ ວິນິຈ຺ຉຍກຣຓໍ. ວິມຕິ ຉິຊ຺ຊຕິ ເອຕາຍາຕິ ວິມຕິຈ຺ເຉທນາ. ອນຸມຕິຍາ ປຸຈ຺ຉາ ອນຸມຕິປຸຈ຺ຉາ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິປຸຈ຺ຉາຍ ຫິ ‘‘ກິໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອນຸມຕີ’’ຕິ ອນຸມຕິ ປຸຈ຺ຉິຕາ ໂຫຕິ. ກເຖຕຸໍ ກມ຺ຍຕາຍ ປຸຈ຺ຉາ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາ.

ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິໂຕ ໂຍ ໂກຈິ ສຠາໂວ. ອຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ເຍນ ເກນຈິ ຎາເຓນ ອຎ຺ຎາຕຠາວໍ ອາຫ. ອທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ທສ຺ສນຠູເຕນ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ວິຍ ອທິຏ຺ຐຕໍ. ອຕຸລິຕນ຺ຕິ ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ອິທ’’ນ຺ຕິ ຕຸລນຠູເຕນ ອຕຸລິຕຕໍ. ອຕີຣິຕນ຺ຕິ ຕີຣຓຠູເຕນ ອກຕຎາຓກິຣິຍາສມາປນຕໍ. ອວິຠູຕນ຺ຕິ ຎາຓສ຺ສ ອປາກຏຠາວໍ. ອວິຠາວິຕນ຺ຕິ ຎາເຓນ ອປາກຏີກຕຠາວໍ. ອິຘ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາປຸຈ຺ຉາ ອຘິປ຺ເປຕາ, ນ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາ ວິມຕິຈ຺ເຉທນາ ຈາຕິ.

ກຖມຍໍ ອຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເຖໂຣ ຫີ’’ຕິອາທິ. ສຍໍ ວິນິຈ຺ຉິນນ຺ໂຕຕິ ສຍເມວ ເຕສໍ ປຎ຺ຫານໍ ອຕ຺ຖໍ ວິເສເສນ ນິຈ຺ຉິນນ຺ໂຕ. ອິທໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິທໍ ປຎ຺ຈວີສຕິປຎ຺ຫປຏິມຓ຺ຑິຕສຸຕ຺ຕໍ, ນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອນວເສເສເນວ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປສີຕິ. ‘‘ສຍເມວ ປຎ຺ຫໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ສຍໍ ວິນິຈ຺ຉິນນ຺ໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈຕຸກ຺ໂກຏິກໍ ຠວຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອກຈ຺ໂຈ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຎ຺ຫໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕຸໍເຍວ ສກ຺ໂກຕີຕິ ປຸຈ຺ຉນວິຘິໍເຍວ ຊານາຕິ. ນ ນິຈ຺ເຉຕຸນ຺ຕິ ນິຈ຺ເຉຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ວິສ຺ສຊ຺ຊນວິຘິໍ ນ ຊານາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິເສສຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ອສທິສຏ຺ຐານໍ. ເຖເຣນ ສທິໂສຕິ ເຖເຣນ ສທິໂສ ສາວໂກ ນຕ຺ຖິ.

ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ສໍໂຍເຊຕ຺ວາ ສມານໍ ກຕ຺ວາ, ຍຖາ ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ຕໍ ອວິໂລເມຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ລີຬາຍນ຺ໂຕຕິ ລີຬໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ຘມ຺ມກຖິກຕາຍ ອຄ຺ຄຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓຕາຍ ພຸທ຺ຘລີຬາຍ ວິຍ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຣິສານໍ ຄມນໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຘມ຺ມກຖໍ ກເຖຕິ.

ອິໂຕ ວາ ເອຕ຺ໂຕ ວາ ອນຸກ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ອຸຄ຺ຄຫິຕກຖາມຄ຺ຄໂຕ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ອີສກມ຺ປິ ອນຸກ຺ກມິຕ຺ວາ ອຸຄ຺ຄຫິຕນິຍາເມເນວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຏ຺ຐິໂກຏິ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເອກປທິກນ຺ຕິ ເອກປທນິກ຺ເຂປມຕ຺ຕໍ. ທຓ຺ຑກເສຕຸນ຺ຕິ ເອກທຓ຺ຑກມຍໍ ເສຕຸໍ. ເຫຏ຺ຐາ ຈ ອຸປຣິ ຈ ສຸຕ຺ຕປທານໍ ອາຫຣເຓນ ເຕປິຏກໍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ເຫຏ຺ຐຸປຣິຍໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ຊາຕສ຺ສຣສທິສຎ຺ຈ ຄາຖໍ, ສຸຕ຺ຕປທໍ ວາ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ນານາອຸປມາກາຣຓານິ ອາຫຣນ຺ໂຕ ຕານິ ຈ ເຕຫິ ສຸຕ຺ຕປເທຫິ ໂພເຘນ຺ໂຕ ສມຸຏ຺ຐາເປນ຺ໂຕ ‘‘ຊາຕສ຺ສເຣ ປຎ຺ຈວຓ຺ຓານິ ກຸສຸມານິ ຜຸລ຺ລາເປນ຺ໂຕ ວິຍ ສິເນຣຸມຕ຺ຖເກ ວຏ຺ຏິສຫສ຺ສໍ ຊາເລນ຺ໂຕ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

ເອກປທຸທ຺ຘາເຣຕິ ເອກສ຺ມິໍ ປທຸທ຺ຘາຣຓກ຺ຂເຓ. ປທວເສນ ສຏ຺ຐິ ປທສຕສຫສ຺ສານິ ຄາຖາວເສນ ປນ຺ນຣສ ຄາຖາສຫສ຺ສານິ. ອາກຑ຺ຒິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ວິຍາຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ປຸປ຺ຜານິ ອໂນຈິນິຕ຺ວາ ວລ຺ລິເມວ ອາກຑ຺ຒິຕ຺ວາ ເອກຊ຺ຌໍ ປຸປ຺ຜານິ ກຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ວິຍ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກປ຺ປຫາເຣເນວາ’’ຕິ. ຄຕິມນ຺ຕານນ຺ຕິ ອຕິສຍາຍ ຎາຓຄຕິຍາ ຍຸຕ຺ຕານໍ. ຘິຕິມນ຺ຕານນ຺ຕິ ຘາຣຓພເລນ ຍຸຕ຺ຕານໍ.

ອນນ຺ຕນຍຸສ຺ສທນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຠາສິຕຕ຺ຖນິພ຺ພານວິປາກກິຣິຍາທິວເສນ ອນນ຺ຕປເຠເທ ວິສເຍ ປວຕ຺ຕິຍາ ອນນ຺ຕນເຍຫິ ອຸສ຺ສນ຺ນໍ ອຸປຈິຕໍ. ຈຕຸໂຣຆນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖິການໍ ຕິຕ຺ເຖ ຐປິຕນາວາ ວິຍາຕິ ໂຍຊນາ. ສຫສ຺ສຍຸຕ຺ຕອາຊຎ຺ຎຣໂຖຕິ ເວຊຍນ຺ຕຣຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ.

ຍສ຺ມາ ປຸຈ຺ຉາຍໍ ພ຺ຍາປນິຈ຺ຉານເຍນ ‘‘ທຸປ຺ປຎ຺ໂຎ ທຸປ຺ປຎ຺ໂຎ’’ຕິ ອາເມຑິຕວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມເສນາປຕິ ປຸຈ຺ຉິຕມຕ຺ຖໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ປຸຈ຺ຉາສຠາເຄນ ‘‘ນປ຺ປຊານາຕິ ນປ຺ປຊານາຕີ’’ຕິ ອາເມຑິຕວເສເນວາຫ. ຕຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ກາຣຓຕ຺ໂຖຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍສ຺ມາ ນປ຺ປຊານາຕິ, ຕສ຺ມາ ທຸປ຺ປຎ຺ໂຎຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ອາຫ. ອິທໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ອິທໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ຣຸປ຺ປນໍ ເວທິຍນໍ ສຎ຺ຊານນໍ ອຠິສງ຺ຂຣຓໍ ວິຊານນນ຺ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ເອຕ຺ຕກໍ. ອິໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ກິຎ຺ຈິ ຘມ຺ມຊາຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓໂຕ ປວຕ຺ຕິກ຺ກມໂຕ ເຈວ ປີຬນສງ຺ຂຕສນ຺ຕາປວິປຣິຓາມລກ຺ຂຓໂຕ ຈ ຍຖາຠູຕໍ ອຣິຍມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ນປ຺ປຊານາຕິ. ອວເສສປຈ຺ຈຍສມາຄເມ ອຸທຍຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ສ຺ວາຍໍ ສມຸທໂຍ ສໍສາຣປວຕ຺ຕິຠາເວນາຕິ ອາຫ ‘‘ປວຕ຺ຕິທຸກ຺ຂປຠາວິກາ’’ຕິ, ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈສ຺ສ ອຸປ຺ປາທິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓໂຕຕິ ຍຖາຠູຕໍ ອນຸປຈ຺ເຉທກຣຓຣສໂຕ ເຈວ ສມ຺ປິຓ຺ຑນນິທານສໍໂຍຄປລິໂພຘລກ຺ຂຓໂຕ ຈ.

ອິທໍ ນາມ ຐານໍ ປຕ຺ວາຕິ ອິທໍ ນາມ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກາຣຓໍ ອາຄມ຺ມ. ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣຘວເສນ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ອຸຠິນ຺ນໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕີ’’ຕິ. ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓໂຕຕິ ຍຖາຠູຕໍ ອຈ຺ຈຸຕິຣສໂຕ ເຈວ ນິສ຺ສຣຓວິເວກາສງ຺ຂຕາມຕລກ຺ຂຓໂຕ ຈ. ອຍໍ ປຏິປທາຕິ ອຍໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທິກາ ສໂມຘານລກ຺ຂຓາ ປຏິປຊ຺ຊຕິ ເອຕາຍາຕິ ປຏິປທາ. ທຸກ຺ຂນິໂຣຘໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ທຸກ຺ຂນິໂຣຘໍ ນິພ຺ພານໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍວເສນ ຄຈ຺ຉຕິ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຕິ. ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓໂຕຕິ ຍຖາຠູຕໍ ກິເລສປ຺ປຫານກຣຓສຣສໂຕ ເຈວ ນິຍ຺ຍານເຫຕຸທສ຺ສນາຘິປເຕຍ຺ຍລກ຺ຂຓໂຕ ຈ ນປ຺ປຊານາຕິ. ອນນ຺ຕຣວາເຣຕິ ທຸຕິຍວາເຣ. ອິມິນາວ ນເຍນາຕິ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຐມວາເຣ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ທຸປ຺ປຎ຺ຎນິທ຺ເທສຕ຺ຕາ ປຊານນປຏິກ຺ເຂປວເສນ ເທສນາ ອາຄຕາ, ອິຘ ປຎ຺ຎວນ຺ຕນິທ຺ເທສຕ຺ຕາ ປຊານນວເສນາຕິ ອຍເມວ ວິເສໂສ. ເອຕ຺ຖາຕິ ທຸຕິຍວາເຣ.

ສວນໂຕຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ສວນໂຕ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຄນ຺ຖສວນມຸເຂນ ຫິ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຫຓໍ. ຐເປຕ຺ວາ ຕຓ຺ຫນ຺ຕິອາທິ ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຫຓາກາຣນິທສ຺ສນໍ. ອຠິນິວິສຕີຕິ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວສວເສນ ອຠິນິວິສຕິ ວິປສ຺ສນາກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປຏ຺ຐເປຕິ. ໂນ ວິວຏ຺ເຏຕິ ວິວຏ຺ເຏ ອຠິນິເວໂສ ນ ໂຫຕິ ອວິສຍຕ຺ຕາ. ອຍນ຺ຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານິໂກ.

ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາຕິ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ. ຂນ຺ຘວເສນ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວສສ຺ສ ຈກ຺ຂາທິວເສນ ເວທນາທິວເສນ ຈ ສຕິປິ ອເນກວິຘຕ຺ເຕ ສຸກຣໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ຈຕຸຘາຕຸມຸເຂນ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຘາຕຸກມ຺ມຏ຺ຐານວເສນ ໂອຕຣິຕ຺ວາ’’ຕິ ອາຫ. ຣູປນ຺ຕິ ວວຕ຺ຖເປຕີຕິ ຣຸປ຺ປນຏ຺ເຐນ ຣູປນ຺ຕິ ອສງ຺ກຣໂຕ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ. ຕທາຣມ຺ມຓາຕິ ຕໍ ຣູປໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນກາ. ນາມນ຺ຕິ ເວທນາທິຈຕຸກ຺ກໍ ນມນຏ຺ເຐນ ນາມນ຺ຕິ ວວຕ຺ຖາເປຕິ. ຍມກຕາລກ຺ຂນ຺ຘໍ ຠິນ຺ທນ຺ໂຕ ວິຍ ຍມກໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ອຣູປໍ, ຣູປຎ຺ຈາ’’ຕິ ທ຺ເວວ ອິເມ ຘມ຺ມາ, ນ ເອຕ຺ຖ ໂກຈິ ອຕ຺ຕາ ວາ ອຕ຺ຕນິຍໍ ວາຕິ ນາມຣູປໍ ວວຕ຺ຖເປຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິ ທສ຺ສິຕາ. ຕໍ ປເນຕໍ ນາມຣູປໍ ນ ອເຫຕຸກໍ. ຍສ຺ມາ ສພ຺ພໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສພ຺ພທາ ຈ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ສເຫຕຸກໍ. ກີທິເສນ ເຫຕຸນາ? ນ ອິສ຺ສຣາທິວິສມເຫຕຸນາ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສໍວຓ຺ຓນາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໒.໔໔໗) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ສເຫຕຸກຕ຺ຕາ ເອວ ສປຈ຺ຈຍໍ. ອວິຊ຺ຊາທໂຍຕິ ອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫຸປາທານກມ຺ມາຫາຣາທໂຍ. ເອວນ຺ຕິ ‘‘ຕໍ ປເນຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ອວິຊ຺ຊາທິເກ ປຈ຺ຈເຍ ເຈວ ຣູປເວທນາທິເກ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ເມ ຈ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊາສມຸທຍາ ຣູປສມຸທໂຍ, ຕຓ຺ຫາສມຸທຍາ ຣູປສມຸທໂຍ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໕໐). ເອຕ຺ຕາວຕາ ກງ຺ຂາວິຕຣຓວິສຸທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕິ.

ຫຸຕ຺ວາຕິ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ. ອຠາວຏ຺ເຐນາຕິ ຕທນນ຺ຕຣເມວ ວິນສ຺ສນຏ຺ເຐນ. ອນິຈ຺ຈາຕິ ອນິຈ຺ຈາ ອທ຺ຘຸວາ. ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕີຕິ ເຕສຸ ປຎ຺ຈສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ອນິຈ຺ຈຕາສງ຺ຂາຕໍ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓໍ ນິໂຣເປຕິ. ຕໂຕຕິ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓາໂຣປນໂຕ ປຣໍ, ຕໂຕ ວາ ອນິຈ຺ຈຠາວໂຕ. ອຸທຍພ຺ພຍປ຺ປຏິປີຬນາກາເຣນາຕິ ອຸປ຺ປາທນິໂຣເຘຫິ ປຕິ ປຕິ ອຠິກ຺ຂຓໍ ປີຬນາກາເຣນ ເຫຕຸນາ ທຸກ຺ຂາ ອນິຏ຺ຐາ, ທຸກ຺ຂມາ ວາ. ອວສວຕ຺ຕນາກາເຣນາຕິ ກສ຺ສຈິ ວເສນ ອວສວຕ຺ຕນາກາເຣນ. ອນຕ຺ຕາຕິ ນ ສຍໍ ອຕ຺ຕາ, ນາປິ ເນສໍ ໂກຈິ ອຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖີຕິ ອນຕ຺ຕາຕິ. ຕິລກ຺ຂຓໍອາໂຣເປຕ຺ວາຕິ ເອວໍ ອນິຈ຺ຈສ຺ສ ທຸກ຺ຂຠາວໂຕ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຈ ອນຕ຺ຕຠາວໂຕ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈເກ ຕິວິຘມ຺ປິ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ. ສມ຺ມສນ຺ໂຕຕິ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ວິປສ຺ສນຸປກ຺ກິເລເສ ປຫາຍ ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓາທິວິປສ຺ສນາປຏິປາຏິຍາ ສງ຺ຂາເຣ ສມ຺ມສນ຺ໂຕ ໂຄຕ຺ຣຠຸຎາຓານນ຺ຕຣໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ຄໍ ປາປຸຓາຕິ.

ເອກປຏິເວເຘນາຕິ ເອເກເນວ ຎາເຓນ ປຏິວິຊ຺ຌເນນ. ປຏິເວໂຘ ປຏິຆາຕາຠາເວນ ວິສເຍ ນິສ຺ສງ຺ຄຈາຣສງ຺ຂາຕໍ ນິພ຺ພິຊ຺ຌນໍ. ອຠິສມໂຍ ອວິຣຊ຺ຌິຕ຺ວາ ອຘິຄມນສງ຺ຂາໂຕ ອວໂພໂຘ. ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂໍ, ເອຕ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ, ນ ອິໂຕ ຠິຍ຺ໂຍ’’ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຍາຖາວໂຕ ຊານນເມວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ປຣິຎ຺ຎາປຏິເວໂຘ, ອິທຎ຺ຈ ຍຖາ ຎາເຓ ປວຕ຺ເຕ ປຈ຺ຉາ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ສຣູປາທິປຣິຈ຺ເຉເທ ສມ຺ໂມໂຫ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາ ປວຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ມຄ຺ຄຎາຓສ຺ສ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມິຎ຺ຈສ຺ສ ຂເຓ’’ຕິອາທິ. ປຫີນສ຺ສ ປຸນ ອປຫາຕພ຺ພຕາຍ ປກຏ຺ຐໍ ຫານໍ ຈຊນໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໍ ປຫານໍ, ປຫານເມວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ປຫານປຏິເວໂຘ. ອຍມ຺ປິ ເຍນ ກິເລເສນ ອປ຺ປຫີຍມາເນນ ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ອສຕິ ຈ ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ໂຍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ປທຆາຕໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອາປາເທນ຺ຕສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ຕຖາປວຕ຺ຕິຍາ ປຏິຆາຕາຠາເວນ ນິສ຺ສງ຺ຄຈາຣໍ ອຸປາທາຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຈ຺ຉິກິຣິຍາ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓໍ ອນຸສ຺ສວາກາຣປຣິວິຕກ຺ກາທິເກ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາວ ສຣູປໂຕ ອາຣມ຺ມຓກຣຓໍ ‘‘ອິທໍ ຕ’’ນ຺ຕິ ຍາຖາວສຠາວໂຕ ຄຫຓໍ, ສາ ເອວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາປຏິເວໂຘ. ອຍມ຺ປິ ຍສ຺ສ ອາວຣຓສ຺ສ ອສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ ຎາຓໍ ນິໂຣຘໍ ອາລມ຺ພິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ຕສ຺ສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ ຕໍ ສຣູປໂຕ ວິຠາວິຕເມວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ.

ຠາວນາ ອຸປ຺ປາທນາ ວຑ຺ຒນາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ປຐມມຄ຺ເຄ ອຸປ຺ປາທນຏ຺ເຐນ ຠາວນາ, ທຸຕິຍາທີສຸ ວຑ຺ຒນຏ຺ເຐນ, ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ວາ ອຸຠຍໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຐມມຄ຺ໂຄປິ ຫິ ຍຖາຣຫໍ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິຍໍ ປວຕ຺ຕໍ ປຣິຊານນາທິໍ ວຑ຺ເຒນ຺ໂຕ ປວຕ຺ໂຕຕິ ຕຕ຺ຖາປິ ວຑ຺ຒນຏ຺ເຐນ ຠາວນາຕິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ. ທຸຕິຍາທີສຸປິ ອປ຺ປຫີນກິເລສປ຺ປຫານໂຕ ປຸຄ຺ຄລນ຺ຕຣສາຘນໂຕ ຈ ອຸປ຺ປາທນຏ຺ເຐນ ຠາວນາ, ສາ ເອວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ຠາວນາປຏິເວໂຘ. ອຍມ຺ປິ ຍຖາ ຎາເຓ ປວຕ຺ເຕ ປຈ຺ຉາ ມຄ຺ຄຘມ຺ມານໍ ສຣູປປຣິຈ຺ເຉເທ ສມ຺ໂມໂຫ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາ ປວຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕິຏ຺ຐນ຺ຕຸ ຕາວ ຍຖາຘິຄຕາ ມຄ຺ຄຘມ຺ມາ, ຍຖາປວຕ຺ເຕສຸ ຜເລສຸປິ ອຍໍ ຍຖາຘິຄຕສຈ຺ຈຘມ຺ເມສຸ ວິຍ ວິຄຕສມ຺ໂມໂຫວ ໂຫຕິ ເສກ຺ໂຂປິ ສມາໂນ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ ປຕ຺ຕຘມ຺ໂມ ວິທິຕຘມ຺ໂມ ປຣິໂຍຄາຬ຺ຫຘມ຺ໂມ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໗). ຍຖາ ຈສ຺ສ ຘມ຺ມາ ຕາສໍ ໂຊຕິຕາ ຍຖາຘິຄຕສຈ຺ຈຘມ຺ມາວລມ຺ພິນິໂຍ ມຄ຺ຄວີຖິໂຕ ປຣໂຕ ມຄ຺ຄຜລປຫີນາວສິຏ຺ຐກິເລສນິພ຺ພານານໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈຘມ຺ມາ ຫິ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິອາທໂຍ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມເຍນາຕິອາທີສຸປິ ວິຠາເວຕພ຺ພາ. ກິຈ຺ຈໂຕຕິ ອສມ຺ໂມຫໂຕ. ນິໂຣຘໍ ອາຣມ຺ມຓໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອາຣມ຺ມຓໂຕປີ’’ຕິ ປິ-ສທ຺ໂທ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ນິໂຣເຘປິ ອສມ຺ໂມຫປຏິເວຘສ຺ສ ລພ຺ຠນໂຕ. ເອຕສ຺ສາຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານິກສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ.

ປຎ຺ຎວາຕິ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ປຎ຺ຎວນ຺ຕຕາຍ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ປາຬິໂຕຕິ ຘມ຺ມໂຕ. ອຕ຺ຖໂຕຕິ ອຏ຺ຐກຖາໂຕ. ອນຸສນ຺ຘິໂຕຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ຕໍຕໍອນຸສນ຺ຘິໂຕ. ປຸພ຺ພາປຣໂຕຕິ ປຸພ຺ເພນາປຣສ຺ສ ສໍສນ຺ທນໂຕ. ສງ຺ຄີຕິກ຺ກເມນ ເຈຕ຺ຖ ປຸພ຺ພາປຣຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕໍຕໍເທສນາຍເມວ ວາ ປຸພ຺ພຠາເຄນ ອປຣຠາຄສ຺ສ ສໍສນ຺ທນໂຕ. ວິຎ຺ຎາຓຈຣິໂຕຕິ ວິຊານນຈຣິໂຕ ວີມໍສນຈຣິໂຕ ເຕປິຏເກ ພຸທ຺ຘວຈເນ ວິຈາຣຓາຈາຣເວປຸລ຺ລໂຕ. ປຎ຺ຎວາຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ມຄ຺ເຄນາຄຕາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຠາວໂຕ. ອຊ຺ຊ ອຊ຺ເຊວ ອຣຫຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິຕ຺ຕຣໍ ອຕິຂິປ຺ປເມວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຎ຺ຎວາປກ຺ຂໍ ຠຊຕິ ເສກ຺ຂປຣິຍາຍສພ຺ຠາວໂຕ. ສຸຕ຺ເຕ ປນ ປຏິເວໂຘວ ກຖິໂຕ ສຈ຺ຈາຠິສມຍວເສນ ອາຄຕຕ຺ຕາ.

ເອສາຕິ ອນນ຺ຕເຣ ວຸຕ຺ໂຕ ອຣິຍປຸຄ຺ຄໂລ. ກມ຺ມກາຣກຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຠາວນາກມ຺ມສ຺ສ ປວຕ຺ຕນກຈິຕ຺ຕໍ. ສຸຂເວທນມ຺ປິ ວິຊານາຕີຕິ ໂກ ເວທິຍຕິ, ກສ຺ສ ເວທນາ, ກິໍກາຣຓາ ເວທນາ, ໂສປິ ກສ຺ສຈິ ອຠາວຄ຺ຄຫຓມຸເຂນ ສຸຂໍ ເວທນໍ ສຠາວໂຕ ສມຸທຍໂຕ ອຕ຺ຖງ຺ຄມໂຕ ອສ຺ສາທໂຕ ອາທີນວໂຕ ຈ ຍຖາຠູຕໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ສຸຂໍ ເວທນໍ ວິຊານາຕິ ນາມ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຍສ຺ມາ ‘‘ສຕິປຏ຺ຐາເນ’’ຕິ ອິມິນາ ສຕິປຏ຺ຐານກຖໍ ອຸປລກ຺ເຂຕິ. ຕາຍ ຫິ ຕທຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ, ຕສ຺ມາ ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍມ຺ປິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໓໘໐) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກາມຎ຺ເຈຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ເວທນາໂຕ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓໍ ວິຊານາຕິ, ອນນ຺ຕຣວາເຣ ປນ ຣູປມຸເຂນ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວສສ຺ສ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ອິຘ ອຣູປມຸເຂນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຸຂນ຺ຕິປິ ວິຊານາຕີ’’ຕິອາທິນາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ, ປຸຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ວາ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ.

ສໍສຏ຺ຐາຕິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກຸປ຺ປາທາທິລກ຺ຂເຓນ ສໍໂຍຄຏ຺ເຐນາ’’ຕິ. ວິສໍສຏ຺ຐາຕິ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕາ. ຠິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ອຎ຺ຎຠູມິກສ຺ສ ອຎ຺ຎຠູມິທສ຺ສເນເນວ ວິນາເສຕ຺ວາ, ສໍຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ວາ. ສໍສຏ຺ຐຠາວໍ ປຸຈ຺ຉຕີຕິ ຕໍຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນານໍ ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓານໍ ສໍສຏ຺ຐຠາວໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ປຸຈ຺ຉາຍ ອວສໂຣ ວິສໍສຏ຺ຐຠາວາສງ຺ກາຍ ເອວ ອຠາວໂຕ? ນ, ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທນ຺ຕຣຄຕານໍ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາມຄ຺ຄວິຎ຺ຎາຓານໍ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາວິປສ຺ສນາວິຎ຺ຎາຓານຎ຺ຈ ໂວມິສ຺ສກສໍສຏ຺ຐຠາວສ຺ສ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ. ວິນິວຏ຺ເຏຕ຺ວາຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໂຕ ວິເວເຈຕ຺ວາ. ນານາກຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ອິທໍ ເກວລໍ ສໍສຏ຺ຐຠາວເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ສຠາວເຠທໍ, ສຠາວເຠທໂຕ ປນ ນານາກຣຓໍ ເນສໍ ປາກຏເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຣມ຺ມຓໂຕ ວາ ວຕ຺ຖຸໂຕ ວາ ອຸປ຺ປາທໂຕ ວາ ນິໂຣຘໂຕ ວາ’’ຕິ. ອິທານິ ຕເມວ ສຠາວເຠທໍ ວິສຍເຠເທນ ສຸຏ຺ຐຸ ປາກຏໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕສໍ ເຕສໍ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິສໂຍຕິ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ອິສ຺ສຣິຍຠູມິ, ເຍນ ຈິຕ຺ຕປຎ຺ຎານໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ກາມຎ຺ຈ ວິປສ຺ສນາປິ ປຎ຺ຎາວເສເນວ ກິຈ຺ຈກາຣີ, ມຄ຺ໂຄປິ ວິຎ຺ຎາຓສຫິໂຕວ, ນ ເກວໂລ, ຍຖາ ປນ ໂລກິຍຘມ຺ເມສຸ ຈິຕ຺ຕໍ ປຘານໍ ຕຕ຺ຖສ຺ສ ໂຘຣຍ຺ຫຠາເວນ ປວຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ‘‘ຉທ຺ວາຣາຘິປຕິ ຣາຊາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໘໑) ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມສຸ ປຎ຺ຎາ ປຘານາ ປຏິປກ຺ຂວິຘມນສ຺ສ ວິເສສໂຕ ຕທຘີນຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ມຄ຺ຄຘມ຺ເມ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ເອວ ປຐມໍ ຄຫິຕາ. ອຍຎ຺ຈ ເນສໍ ວິສຍວເສນ ປວຕ຺ຕິເຠໂທ, ຕຖາ ຈ ປຎ຺ຎາປນວິຘິ ນ ເກວລໍ ເຖເຣເຫວ ທສ຺ສິໂຕ, ອປິຈ ໂຂ ຠຄວຕາປິ ທສ຺ສິໂຕຕິ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຍຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາ ນ ລພ຺ຠຕິ, ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕວເສນ ປຸຈ຺ຉເນ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ ຍຖາ ‘‘ກິໍຈິຕ຺ໂຕ ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໑໓໒-໑໓໕). ຍຕ຺ຖ ປນ ປຎ຺ຎາ ລພ຺ຠຕິ, ຕຕ຺ຖາປິ ຈິຕ຺ຕວເສນ ໂຊຕນາ ໂຫຕິ ຍຖາ – ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ສຓ຺ຐເປຕິ ສນ຺ນິສາເທຕິ ເອໂກທິໍ ກໂຣຕິ ສມາທຫຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໓໒), ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑). ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ໂລກິຍຘມ຺ເມສຸ ຈິຕ຺ຕວເສນ, ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມສຸ ປຎ຺ຎາວເສນ ໂຈທນໍ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກຕມາ ເຕ ຠິກ຺ຂຸ ປຎ຺ຎາ ອຘິຄຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍຠຸຍ຺ຍວເສນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ກຕ຺ຖຈິ ໂລກິຍຘມ຺ມາ ປຎ຺ຎາສີເສນປິ ນິທ຺ທິສີຍນ຺ຕິ – ‘‘ປຐມສ຺ສ ຌານສ຺ສ ລາຠິໂນ ກາມສຫຄຕາ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣາ ສມຸທາຈຣນ຺ຕິ ຫານຠາຄິນີ ປຎ຺ຎາ’’ຕິອາທີສຸ (ປຏິ. ມ. ໑.໑). ສຎ຺ຎາສີເສນປິ – ‘‘ອຸທ຺ຘຸມາຕກສຎ຺ຎາຕິ ວາ ເສສຣູປາຣູປສຎ຺ຎາຕິ ວາ ອິເມ ຘມ຺ມາ ເອກຕ຺ຖາ, ອຸທາຫຸ ນານຕ຺ຖາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໔໕.ປທຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ). ຕຖາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມາປິ ກຕ຺ຖຈິ ຈິຕ຺ຕສີເສນ ນິທ຺ທິສີຍນ຺ຕິ – ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຠາເວຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໒໗໗), ຕຖາ ຜສ຺ສາທິສີເສນປິ – ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ຜສ຺ສໍ ຠາເວຕິ, ເວທນໍ ສຎ຺ຎໍ ເຈຕນໍ ຠາເວຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໒໗໗).

ຈຕູສຸ ໂສຕາປຕ຺ຕິຍງ຺ເຄສູຕິ ສປ຺ປຸຣິສເສວນາ, ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ, ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ, ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕີຕິ ອິເມສຸ ຈຕູສຸ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄສ຺ສ ກາຣເຓສຸ. ກາມໍ ເຈເຕສຸ ສຕິອາທໂຍປິ ຘມ຺ມາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາວ ເຕຫິ ວິນາ ເຕສໍ ອສມ຺ຠວໂຕ, ຕຖາປິ ເຈຕ຺ຖ ສທ຺ຘາ ວິເສສໂຕ ກິຈ຺ຈກາຣີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສທ຺ໂທ ເອວ ຫິ ສປ຺ປຸຣິເສ ປຍິຣຸປາສຕິ, ສທ຺ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຕິ, ໂຍນິໂສ ຈ ມນສິ ກໂຣຕິ, ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ຈ ອນຸຘມ຺ມໍ ປຏິປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອຕ຺ຖ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສສິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸປິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຈຕູສຸ ສມ຺ມປ຺ປຘາເນສູຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘສມ຺ມປ຺ປຘານຠາວນາຍ. ຈຕູສຸ ສຕິປຏ຺ຐາເນສູຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ໂສຕາປຕ຺ຕິຍງ຺ເຄສຸ ສທ຺ຘາ ວິຍ ສມ຺ມປ຺ປຘານຠາວນາຍ ວີຣິຍໍ ວິຍ ຈ ສຕິປຏ຺ຐານຠາວນາຍ – ‘‘ສຕິມາ ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໓; ມ. ນິ. ໑.໑໐໖; ສໍ. ນິ. ໕.໓໘໔, ໔໐໗) ວຈນໂຕ ປຸພ຺ພຠາເຄ ກິຈ຺ຈໂຕ ສຕິ ອຘິກາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ເອວໍ ສມາຘິກມ຺ມິກສ຺ສ ສມາຘິ, ‘‘ອຣິຍສຈ຺ຈຠາວນາ ປຎ຺ຎາຠາວນາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາ ປຸພ຺ພຠາເຄ ອຘິກາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາຕິ ປາກໂຏຍມຕ຺ໂຖ, ອຘິຄມກ຺ຂເຓ ປນ ສມາຘິປຎ຺ຎານໍ ວິຍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ສທ຺ຘາທີນໍ ສມຣສຕາວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ເອຕ຺ຖ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເອຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ເອວນ຺ຕິ ຍໍ ຐານໍ, ຕໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມຕ຺ຕາທິໍ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ສວິສຍສ຺ມິໍເຍວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ເອວ. ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາ ຘມ຺ມາ ກຖິຕາຕິ ໂລກິຍຘມ຺ມາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມາ ຈ ເຕນ ເຕນ ປວຕ຺ຕິວິເສເສນ ກຖິຕາ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ສທ຺ຘາປຎ຺ຈເມສຸ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ສຫ ປວຕ຺ຕມາເນສຸ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິສເຍ ສທ຺ຘາທີນໍ ກິຈ຺ຈາຘິກຕາຍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ທຏ຺ຐພ຺ພຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ສພ຺ເພສໍ. ເອວໍ ອຎ຺ເຎປິ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາ ຘມ຺ມາ ຍຖາສກໍ ວິສເຍ ປວຕ຺ຕິວິເສສວເສນ ໂພຘິຕາຕິ.

ອິທານິ ສທ຺ຘາທີນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອຕິເຣກກິຈ຺ຈຕໍ ອຸປມາຍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣິທໍ ອຸປມາສໍສນ຺ທນໍ ຣາຊປຎ຺ຈມາ ສຫາຍາ ວິຍ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈການິ ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ. ເນສໍ ກີຬນຕ຺ຖໍ ເອກຊ຺ຌໍ ວີຖິໂອຕຣຓໍ ວິຍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ເອກຊ຺ຌໍ ວິປສ຺ສນາວີຖິໂອຕຣຓໍ. ສຫາເຍສຸ ປຐມາທີນໍ ຍຖາສກເຄເຫວ ວິຈາຣຓາ ວິຍ ສທ຺ຘາທີນໍ ໂສຕາປຕ຺ຕິອງ຺ຄາທີນິ ປຕ຺ວາ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາ. ສຫາເຍສຸ ອິຕເຣສໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕຸຓ຺ຫີຠາໂວ ວິຍ ເສສິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕທນ຺ວຍຕາ. ຕສ຺ສ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຠູຕສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ກິຈ຺ຈານຸຄຕຕາ. ນ ຫິ ຕທາ ເຕສໍ ສສມ຺ຠາຣປຖວີອາທີສຸ ອາປາທີນໍ ວິຍ ກິຈ຺ຈໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ, ສທ຺ຘາທີນໍເຍວ ປນ ກິຈ຺ຈໍ ວິຠູຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ ປຸເຣຕຣໍ ຕຖາປຈ຺ຈເຍຫິ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ອຠິສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ວິປສ຺ສນາກມ຺ມິກສ຺ສ ຠາວນາ ວິເສສໂຕ ປຎ຺ຎຸຕ຺ຕຣາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຣາຊານໍ ນິທສ຺ສນໍ ກຕ຺ວາ ປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕີຕິອາທິ ຍຖາຘິຄຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິຄມນໍ.

ມຄ຺ຄວິຎ຺ຎາຓມ຺ປີຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄສຫຄຕໍ ອປຈຍຄາມິວິຎ຺ຎາຓມ຺ປິ. ຕເຖວ ຕໍ ວິຊານາຕີຕິ ສຈ຺ຈຘມ຺ມໍ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍເນວ ວິຊານາຕິ ເອກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ມຄ຺ຄານຸກູລຕ຺ຕາ ຈ. ຍໍ ວິຊານາຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຊານນປຊານນານິ ວິປສ຺ສນາຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນານິ ອຘິປ຺ເປຕານິ, ນ ‘‘ຍໍ ປຊານາຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຍ ມຄ຺ຄຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນາຕິ ອາຫ ‘‘ຍໍ ສງ຺ຂາຣຄຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕເຖວາຕິ ‘‘ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ. ເອກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ວິປສ຺ສນາຠາວໂຕ ຈ ສມານປຈ຺ຈເຍຫິ ສຫ ປວຕ຺ຕິກຕາ ເອກຸປ຺ປາທຕາ, ຕໂຕ ເອວ ເອກຊ຺ຌໍ ສເຫວ ນິຣຸຊ຺ຌນໍ ເອກນິໂຣຘຕາ, ເອກໍເຍວ ວຕ຺ຖຸໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕິ ເອກວຕ຺ຖຸກຕາ, ເອກໍເຍວ ອາຣມ຺ມຓໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕິ ເອກາຣມ຺ມຓຕາ. ເຫຕຸມ຺ຫິ ເຈຕໍ ກຣຓວຈນໍ. ເຕນ ເອກຸປ຺ປາທາທິຕາຍ ສໍສຏ຺ຐຠາວໍ ສາເຘຕິ. ອນວເສສປຣິຍາທານຎ຺ເຈຕໍ, ອິໂຕ ຕີຫິປິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ໂຫຕິເຍວ.

ມຄ຺ຄປຎ຺ຎໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ສາ ຫິ ເອກນ຺ຕໂຕ ຠາເວຕພ຺ພາ, ນ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ, ປຎ຺ຎາຍ ປນ ຠາເວຕພ຺ພຕາຍ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາປິ ຕຄ຺ຄຕິກາວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ກິຎ຺ຈາປິ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ຠາວນາວເສນ ປວຕ຺ຕນໂຕ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓມ຺ປິ ຕເຖວ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ສ ປນ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາວານຕິວຕ຺ຕນໂຕ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ຍມ຺ປິ ຕໍ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ, ຕມ຺ປິ ຂຍຘມ຺ມໍ ວຍຘມ຺ມໍ ວິຣາຄຘມ຺ມໍ ນິໂຣຘຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ.

໔໕໐. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິ ເວທນາຕິ ເອວໍ ສາມຎ຺ຎຄ຺ຄຫເຓ ສຕິປິ. ເຕຠູມິກສມ຺ມສນຈາຣເວທນາວາຕິ ຠູມິຕ຺ຕຍປຣິຍາປນ຺ນາ, ຕໂຕ ເອວ ສມ຺ມສນຎາຓສ຺ສ ໂຄຈຣຠູຕາ ເວທນາ ເອວ ອຘິປ຺ເປຕາ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ອຸປກາຣາວຫຠາເວນ ເທສນາຍ ອາຣທ຺ຘຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຕຸໂຣຆນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖິການ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເອສ ນໂຍ ປຎ຺ຎາຍປິ. ອິຘ ສຸຂາທິສທ຺ທາ ຕທາຣມ຺ມຓວິສຍາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ເຕນ ສາເຘຕຸໍ ‘‘ຣູປຎ຺ຈ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກນ຺ຕທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ເອກນ຺ເຕເນວ ອນິຏ຺ຐໍ, ຕໂຕ ເອວ ທຸກ຺ຂມຕາຍ ທຸກ຺ຂໍ. ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ທຸກ຺ຂເວທນາຍ ອນຸປຕິຕໍ, ໂອຕິຓ຺ຓຎ຺ຈາຕິ ທຸກ຺ຂານຸປຕິຕໍ, ທຸກ຺ຂາວກ຺ກນ຺ຕໍ. ສຸເຂນ ອນວກ຺ກນ຺ຕໍ ອຠວິສ຺ສາຕິ ໂຍຊນາ. ນຍິທນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິທນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ສາຣຊ຺ເຊຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ສາຣາຄໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍຸໍ. ສຸຂນ຺ຕິ ສຠາວໂຕ ຈ ອິຏ຺ຐໍ. ສາຣາຄາ ສໍຍຸຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ພຫລຣາຄເຫຕຸ ຍຖາຣຫໍ ທສຫິປິ ສໍໂຍຊເນຫິ ສໍຍຸຊ຺ຊນ຺ຕິ. ສໍໂຍຄາ ສໍກິລິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ຕຖາ ສໍຍຸຕ຺ຕຕາຍ ຕຓ຺ຫາສໍກິເລສາທິວເສນ ສໍກິລິສ຺ສນ຺ຕິ, ວິພາຘີຍນ຺ຕິ ອຸປຕາປີຍນ຺ຕິ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ອິຏ຺ຐໍ, ອນິຏ຺ຐໍ, ມຊ຺ຌຕ຺ຕຎ຺ຈ ອາຣມ຺ມຓໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ສຸຂໍ, ທຸກ຺ຂໍ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂນ຺ຕິ ກຖິຕໍ. ເອວໍ ອວິເສເສນ ປຎ຺ຈປິ ຂນ຺ເຘ ສຸຂາທິອາຣມ຺ມຓຠາເວນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ເວທນາ ເອວ ສຸຂາທິອາຣມ຺ມຓຠາເວນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປາກຕິກປຈຸຣຊນວເສນາຍໍ ກຖິຕາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ປຸຣິມໍ ສຸຂໍ ເວທນໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິເສສລາຠີ ປນ ອນາຄຕມ຺ປິ ສຸຂໍ ເວທນໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣເຕວ. ວຸຕ຺ຕເມຕໍ ສຕິປຏ຺ຐານວຓ຺ຓນາຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໘໐; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໙). ເວທນາຍ ຫິ ອາຣມ຺ມຓໍ ເວທິຍນ຺ຕິຍາ ຕໍສມງ຺ຄີປຸຄ຺ຄໂລ ເວເທຕີຕິ ໂວຫາຣມຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ສພ຺ພສຎ຺ຎາຍາຕິ ສພ຺ພາຍປິ ຈຕຸຠູມິກສຎ຺ຎາຍ. ສພ຺ພຕ຺ຖກສຎ຺ຎາຍາຕິ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ ປວຕ຺ຕນກສຎ຺ຎາຍ. ວຕ຺ເຖ ວາຕິ ວາ-ສທ຺ເທນ ວຓ຺ຓຘາຕຸໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ປາເປນ຺ໂຕຕິ ຠາວນໍ ອຸປຈາຣໍ ວາ ອປ຺ປນໍ ວາ ອຸປເນນ຺ໂຕ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຎ຺ຎາປີຕິ ‘‘ນີລໍ ຣູປໍ, ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ນີລ’’ນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຎ຺ຎາປິ.

ອສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກຕ຺ຕາຕິ ສພ຺ເພສໍ ເວທນາສຎ຺ຎາວິຎ຺ຎາຓານໍ ອສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຕກ຺ກຄຕນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕກນ຺ຕນກຕກ຺ກມ຺ຫິ, ສຸຕ຺ຕວຕ຺ຕນກຕກ຺ກມ຺ຫິ ວາ ເວຐນວເສນ ຐິຕໍ. ປຣິວຏ຺ຏກາທິຄຕນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕເວຐນປຣິວຏ຺ຏກາທິຄຕໍ. ວິສ຺ສຏ຺ຐຕ຺ຕາວ ນ ຄຫິຕາ, ຍທຄ຺ເຄນ ປຎ຺ຎາ ວິຎ຺ຎາເຓນ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ປໂຍຄໍ ລຠາປິຕາ, ຕທຄ຺ເຄນ ເວທນາສຎ຺ຎາຫິປິ ສມ຺ປໂຍຄໍ ລຠາປິຕາ ເອວາຕິ. ຕເທວ ສຎ຺ຊານາຕິ ສໍສຏ຺ຐຠາວໂຕ.

ສຎ຺ຊານາຕິ ວິຊານາຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປຊານາຕີ’’ຕິ ປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ປຊານນວເສນປິ ວິເສສສ຺ສ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ. ຊານາຕີຕິ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ຈ ລທ຺ທໂຕເຍເວຕ຺ຖ ອວິເສໂສ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ວິເສສໂຕ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ. ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຫິ ຘາຕູນໍ ເຕນ ອາຂ຺ຍາຕປເທນ ນາມປເທນ ຈ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອຸປສຄ຺ຄປທໍ ໂຊຕກຠາເວນ ວິເສເສຕິ, ນ ວາຈກຠາເວນ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ສປິ ຊານນຕ຺ເຖ ວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ເອເຕນ ສຎ຺ຎາວິຎ຺ຎາຓປຎ຺ຎາປທານິ ອນ຺ໂຕຄຘຊານນຕ຺ເຖ ຍຖາສກໍ ວິສິຏ຺ຐວິສເຍ ຈ ນິຏ຺ຐານີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສຎ຺ຎາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ສຎ຺ຊານນມຕ຺ຕເມວາຕິ ເອຕ຺ຖ ມຕ຺ຕ-ສທ຺ເທນ ວິເສສນິວຕ຺ຕິອຕ຺ເຖນ ວິຊານນປຊານນາກາເຣ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ເອວ-ສທ຺ເທນ ກທາຈິປິ ອິມິສ຺ສາ ເຕ ວິເສສາ ນຕ຺ເຖວາຕິ ອວຘາເຣຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈມ຺ປິ ກາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕີ ສຎ຺ຎາ ກຸໂຕ ປຎ຺ຎາກິຈ຺ຈໍ ກເຣຍ຺ຍາຕິ ‘‘ລກ຺ຂຓປຏິເວຘໍ ປາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ’’ຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຄ຺ຄປາຕຸຠາວ’’ນ຺ຕິ.

ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕມານໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ນ ສຎ຺ຎາ ວິຍ ນີລປີຕາທິມຕ຺ຕສຎ຺ຊານນວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ອຖ ໂຂ ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ຕາທິສໍ ວິເສສໍ ຊານນ຺ຕເມວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິ. ກຖໍ ປນ ວິຎ຺ຎາຓໍ ລກ຺ຂຓປຏິເວຘໍ ປາເປຕີຕິ? ປຎ຺ຎາຍ ທສ຺ສິຕມຄ຺ເຄນ. ລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓິກວິປສ຺ສນາຍ ຫິ ອເນກວາຣໍ ລກ຺ຂຓານິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມານາຍ ປຄຸຓຠາວໂຕ ປຣິຈຍວເສນ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕນປິ ວິປສ຺ສນາ ສມ຺ຠວຕິ, ຍຖາ ຕໍ ປຄຸຓສ຺ສ ຄນ຺ຖສ຺ສ ອຊ຺ຌຍເນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຄຕາປິ ວາຣາ ນ ອຸປຘາຣີຍນ຺ຕິ. ‘‘ລກ຺ຂຓປຏິເວຘ’’ນ຺ຕິ ຈ ລກ຺ຂຓານໍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓມຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປຏິວິຊ຺ຌນໍ. ອຸສ຺ສກ຺ກິຕ຺ວາຕິ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓາທິຎາຓປຏິປາຏິຍາ ອາຣຠິຕ຺ວາ. ມຄ຺ຄປາຕຸຠາວໍ ປາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ອສມ຺ໂພຘສຠາວຕ຺ຕາ. ອາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ສຎ຺ຊານາຕິ ອວພຸຊ຺ຌນວເສເນວ, ນ ສຎ຺ຊານນມຕ຺ເຕນ. ຕຖາ ລກ຺ຂຓປຏິເວຘມ຺ປິ ປາເປຕິ, ນ ວິຊານນມຕ຺ເຕນ, ອຕ຺ຕໂນ ປນ ອຎ຺ຎາສາຘາຣເຓນ ອານຸຠາເວນ ອຸສ຺ສກ຺ກິຕ຺ວາ ມຄ຺ຄປາຕຸຠາວມ຺ປິ ປາເປຕິ.

ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຊາຕພຸທ຺ຘີຕິ ອສຎ຺ຊາຕພ຺ຍວຫາຣພຸທ຺ຘິ. ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄນ຺ຕິ ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄາຣຫໍ, ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄວຕ຺ຖູນໍ ປຏິລາຠໂຍຄ຺ຄນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກູໂຏຕິ ກຫາປຓປຕິຣູປໂກ ຕມ຺ພກໍສາທິມໂຍ. ເຉໂກຕິ ມຫາສາໂຣ. ກຣໂຕຕິ ອຑ຺ຒສາໂຣ. ສຓ຺ໂຫຕິ ມຸທຸຊາຕິໂກ ສມສາໂຣ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ປາທສາຣປໂຣປາທສາຣອຑ຺ຒສາຣາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ຊານນ຺ໂຕ ຈ ປນ ນໍ ຣູປໍ ທິສ຺ວາປິ…ເປ… ອສຸກາຈຣິເຍນ ກໂຕຕິປິ ຊານາຕິ ຕຖາ ເຫຣຎ຺ຎິກຄນ຺ຖສ຺ສ ສຸຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ເອວເມວນ຺ຕິອາທິ ອຸປມາສໍສນ຺ທນໍ. ສຎ຺ຎາວິຠາຄໍ ອກຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑວເສເນວ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຄຫຓໂຕ ທາຣກສ຺ສ ກຫາປຓທສ຺ສນສທິສາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ສາ ຍຖາອຸປຏ຺ຐິຕວິສຍປທຏ຺ຐານາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິຎ຺ຎາຓໍ ອາຣມ຺ມເຓ ເອກຈ຺ຈວິເສສຄ຺ຄຫຓສມຕ຺ຖຠາວໂຕ ຄາມິກປຸຣິສກຫາປຓທສ຺ສນສທິສໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຎາ ປນ ອາຣມ຺ມເຓ ອນວເສສາວໂພຘໂຕ ເຫຣຎ຺ຎິກກຫາປຓທສ຺ສນສທິສາ ວຸຕ຺ຕາ. ເນສນ຺ຕິ ສຎ຺ຎາວິຎ຺ຎາຓປຎ຺ຎານໍ. ວິເສໂສຕິ ສຠາວວິເສໂສ. ທຸປ຺ປຏິວິຊ຺ໂຌ ປກຕິປຎ຺ຎາຍ. ອິມິນາວ ເນສໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕສຸຂຸມຕໍ ທສ຺ເສຕິ.

ເອກາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕມານານນ຺ຕິ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕມານານໍ. ເຕນ ອຠິນ຺ນວິສຍາຠິນ຺ນກາລຕາທສ຺ສເນນ ອວິນິພ຺ໂຠຄວຸຕ຺ຕິຕໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ທຸປ຺ປຏິວິຊ຺ຌຕໍເຍວ ອຸລ຺ລິງ຺ເຄຕິ. ວວຕ຺ຖານນ຺ຕິ ອສງ຺ກຣໂຕ ຐປນໍ. ອຍໍ ຜສ຺ໂສ…ເປ… ອິທໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕເມຕໍ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ວາ ອາທິອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ເສສຘມ຺ມານມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິທນ຺ຕິ ອຣູປີນໍ ຘມ຺ມານໍ ວວຕ຺ຖານກຣຓໍ. ຕໂຕຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຕິລເຕລາທິອຸທ຺ຘຣຓໍ, ຕໂຕ. ຍທິ ທຸກ຺ກຣຕຣໍ, ກຖໍ ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຠຄວາ ປນາ’’ຕິອາທິ.

໔໕໑. ນິສ຺ສເຏນາຕິ ນິກ຺ຂນ຺ເຕນ ອຕໍສມ຺ພນ຺ເຘນ. ປຣິຈ຺ຈຕ຺ເຕນາຕິ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕສທິເສນ ປຈ຺ຈຍຠາວານຸປຄມເນນ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນສມ຺ພນ຺ຘາຠາວໂຕ. ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ ອປາທານທີປນໂຕ. ກຣຓວຈນໍ ກຕ຺ຕຸອຕ຺ຖທີປນໂຕ. ກາມາວຈຣມໂນວິຎ຺ຎາຓໍ ນ ນິຍມໂຕ ‘‘ອິທໍ ນາມ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກາສມ຺ພນ຺ຘາ’’ຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ, ຣູປາວຈຣວິຎ຺ຎາຓໍ ປນ ນ ຕຖາຕິ, ຕສ຺ເສວ ປຎ຺ຈຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ນິສ຺ສຏຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານຈິຕ຺ເຕນາ’’ຕິ. ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານຄ຺ຄຫຓໍ ຕສ຺ເສວ ອຣູປາວຈຣສ຺ສ ປທຏ຺ຐານຠາວໂຕ. ປຣິສຸທ຺ເຘນາຕິ ວິເສສໂຕ ອສໍກິເລສິກຕ຺ຕາວ. ຕຎ຺ຫິ ວິຄຕູປກ຺ກິເລສຕາຍ ວິເສສໂຕ ປຣິສຸທ຺ຘໍ. ເຕນາຫ ‘‘ນິຣຸປກ຺ກິເລເສນາ’’ຕິ. ຊານິຕພ຺ພໍ ເນຍ຺ຍໍ, ສປຣສນ຺ຕາເນສຸ ອິທໍ ອຕິສຍໍ ຊານິຕພ຺ພໂຕ ພຸຊ຺ຌິຕພ຺ພໍ ໂພເຘຕພ຺ພໍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເນຍ຺ຍນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ເນຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ກາ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ຐິຕສ຺ສ ຫິ ສາ ອິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. ປາຏິເຍກ຺ກນ຺ຕິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ, ອນຸປທຘມ຺ມວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຠິນິເວສາຠາວໂຕຕິ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວສສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ. ກລາປໂຕ ນຍໂຕຕິ ກລາປສມ຺ມສນສງ຺ຂາຕໂຕ ນຍວິປສ຺ສນໂຕ. ຠິກ຺ຂຸໂນຕິ ສາວກສ຺ສ. ສາວກສ຺ເສວ ຫິ ຕຕ຺ຣ ອນຸປທຘມ຺ມວິປສ຺ສນາ ນ ສມ຺ຠວຕິ, ນ ສຕ຺ຖຸ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ວິສ຺ສຊ຺ເຊສີຕິ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນນ ປຊຫຕິ.

ຫຕ຺ຖຄຕຕ຺ຕາຕິ ຫຕ຺ຖຄຕສທິສຕ຺ຕາ, ອາສນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທາ ຫິ ໂລກນາໂຖ ໂພຘິມູເລ ອປຣາຊິຕປລ຺ລງ຺ເກ ນິສິນ຺ໂນ – ‘‘ກິຈ຺ຉໍ ວຕາຍໍ ໂລໂກ ອາປນ຺ໂນ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໕໗; ສໍ. ນິ. ໒.໔, ໑໐) ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທມຸເຂນ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວສໍ ກຕ຺ວາ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓານຸຣູປໍ ຉຕ຺ຕິໍສໂກຏິສຫສ຺ສມຸເຂນ ມຫາວຊິຣຎາຓໍ ນາມ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕສມ຺ມສນໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ອເນກາກາຣສມາປຕ຺ຕິຘມ຺ມສມ຺ມສເນ ອນຸປທເມວ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນຘມ຺ເມປິ ອປຣາປຣໍ ສມ຺ມສິ. ເຕນາຫ ‘‘ຠຄວາ ປນາ’’ຕິອາທິ. ປໂຣປຎ຺ຎາສາຕິ ທ຺ເວປຎ຺ຎາສໍ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ເກຈິ ຘມ຺ມາ ເວທນາທໂຍ ຜສ຺ສປຎ຺ຈມກາທີສຸ ວຸຕ຺ຕາປິ ຌານໂກຏ຺ຐາສາທີສຸປິ ສງ຺ຄຫິຕາ, ຕໍຕໍປຈ຺ຈຍຠາວວິສິຏ຺ເຐນ ປນ ອຕ຺ຖວິເສເສນ ຘມ຺ມນ຺ຕຣານິ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ນວິນ຺ທ຺ຣິຍຕາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອງ຺ຄຸທ຺ຘາເຣນາຕິ ຕຕ຺ຖ ລພ຺ຠມານຌານງ຺ຄໂພຊ຺ຌງ຺ຄມຄ຺ຄງ຺ຄານໍ ອຸທ຺ຘຣເຓນ. ອງ຺ຄ-ສທ຺ໂທ ວາ ໂກຏ຺ຐາສປຣິຍາໂຍ, ຕສ຺ມາ ອງ຺ຄຸທ຺ຘາເຣນາຕິ ຜສ຺ສປຎ຺ຈມກາທິໂກຏ຺ຐາສານໍ ສມຸທ຺ຘຣເຓນ. ຍາວຕາ ສຎ຺ຎາສມາປຕ຺ຕິໂຍຕິ ຍຕ຺ຕກາ ສຎ຺ຎາສຫຄຕາ ຌານສມາປຕ຺ຕິໂຍ, ຕາຫິ ວຸຏ຺ຐາຍ ອຘິຄນ຺ຘພ຺ພຕ຺ຕາ ຕາວຕິກາ ເວເນຍ຺ຍານໍ ອຎ຺ຎາປຏິເວໂຘ ອຣຫຕ຺ຕສມຘິຄໂມ.

ທສ຺ສນປຣິຓາຍກຏ຺ເຐນາຕິ ອນ຺ຘສ຺ສ ຍຏ຺ຐິໂກຏິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ມຄ຺ຄເທສໂກ ວິຍ ຘມ຺ມານໍ ຍຖາສຠາວທສ຺ສນສງ຺ຂາເຕນ ປຣິຓາຍກຠາເວນ. ຍຖາ ວາ ໂສ ຕສ຺ສ ຈກ຺ຂຸຠູໂຕ, ເອວໍ ສຕ຺ຕານໍ ປຎ຺ຎາ. ເຕນາຫ ‘‘ຈກ຺ຂຸຠູຕາຍ ປຎ຺ຎາຍາ’’ຕິ. ສມາຘິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາ ສມາຘິປຎ຺ຎາ. ສມາຘິ ເຈຕ຺ຖ ອາຣຸປ຺ປສມາຘີຕິ ວທນ຺ຕິ, ສມ຺ມສນປໂຍໂຄ ປນ ໂກຈິ ຌານສມາຘີຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ. ວິປສ຺ສນາຠູຕາ ປຎ຺ຎາ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາ. ສມາຘິປຎ຺ຎາຍ ອນ຺ໂຕສມາປຕ຺ຕິຍໍ ກິຈ຺ຈໂຕ ປຊານາຕິ, ‘‘ສມາຫິໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີ’’ຕິ ປນ ວຈນໂຕ (ສໍ. ນິ. ໓.໕; ໔.໙໙-໑໐໐; ໓.໕.໑໐໗໑-໑໐໗໒; ເນຕ຺ຕິ. ໔໐; ມິ. ປ. ໒.໑.໑໔) ອສມ຺ໂມຫໂຕ ປຊານາຕິ. ຕຕ຺ຖ ກິຈ຺ຈໂຕຕິ ໂຄຈຣຊ຺ຌຕ຺ເຕ ອາຣມ຺ມຓກຣຓກິຈ຺ຈໂຕ. ອສມ຺ໂມຫໂຕຕິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ໂມຫວິຘມນໂຕ ຍຖາ ປີຕິປຏິສໍເວທນາທີສຸ. ກິມຕ຺ຖິຍາຕິ ກິໍປໂຍຊນາຕິ ອາຫ ‘‘ໂກ ເອຕິສ຺ສາ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ເຍ ຘມ຺ເມຕິ ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓາວໂພຘວເສນ ອຠິມຸຂໍ ເຎຍ຺ເຍ ຊານິຕພ຺ເພ ຂນ຺ຘາຍຕນາທິຘມ຺ເມ. ອຠິຊານາຕີຕິ ສລກ຺ຂຓໂຕ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓໂຕ ຈ ອຠິມຸຂໍ ອວິຣຊ຺ຌນວເສນ ຊານາຕິ. ເອເຕນ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາພ຺ຍາປາຣມາຫ. ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ເຍຕິ ອນິຈ຺ຈາຕິປິ ທຸກ຺ຂາຕິປິ ອນຕ຺ຕາຕິປິ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ຊານິຕພ຺ເພ. ປຣິຊານາຕີຕິ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຣູປໍ…ເປ… ອນິຈ຺ຈໍ ຂຍຏ຺ເຐນາ’’ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໑.໔໘) ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຊານາຕິ. ອິມິນາ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາພ຺ຍາປາຣມາຫ. ປຫາຕພ຺ເພ ຘມ຺ເມຕິ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທິເກ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄວຊ຺ຌາ ສພ຺ເພ ປາປຘມ຺ເມ. ປຊຫຕິ ປກຏ຺ຐໂຕ ຊຫຕິ, ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕິ ເຈວ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທຕິ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມິນາ ປຫານປຣິຎ຺ຎາພ຺ຍາປາຣມາຫ. ສາ ປເນສາ ປຎ຺ຎາ ໂລກິຍາປິ ຕິປ຺ປກາຣາ ໂລກຸຕ຺ຕຣາປິ, ຕາສໍ ວິເສສໍ ສຍເມວາຫ. ກິຈ຺ຈໂຕຕິ ອຠິຊານນວເສນ ອາຣມ຺ມຓກິຈ຺ຈໂຕ. ອສມ຺ໂມຫໂຕຕິ ຍຖາພລໍ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທີສຸ ສມ຺ໂມຫວິຘມນໂຕ. ນິພ຺ພານມາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນໂຕ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທີສຸ ວິຄຕສມ຺ໂມຫໂຕ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ອສມ຺ໂມຫໂຕ’’ຕິ.

໔໕໒. ກມ຺ມສ຺ສກຕາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ຈ ວຏ຺ຏນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ອິຘ ນາຘິປ຺ເປຕາ, ວິວຏ຺ຏກຖາ ເຫສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິປສ຺ສນາສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ຈ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ຈາ’’ຕິ. ປຣໂຕ ໂຆໂສຕິ ປຣໂຕ ສຕ຺ຖຸໂຕ, ສາວກໂຕ ວາ ລພ຺ຠມາໂນ ຘມ຺ມໂຆໂສ. ເຕນາຫ ‘‘ສປ຺ປາຍຘມ຺ມສ຺ສວນ’’ນ຺ຕິ. ຕຎ຺ຫິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ຠວິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ນ ໂຍ ໂກຈິ ປຣໂຕໂຆໂສ. ອຸປາຍມນສິກາໂຣຕິ ເຍນ ນາມຣູປປຣິຄ຺ຄຫາທິ ສິຊ຺ຌຕິ, ຕາທິໂສ ປຖມນສິກາໂຣ. ອຍຎ຺ຈ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ນິຍມປກ຺ຂິໂກ, ນ ສພ຺ພສໍຄາຫໂກຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ໂຍນິໂສມນສິກາຣສ຺ມິໍເຍວາຕິ ອວຘາຣເຓນ ປຣໂຕໂຆສເມວ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ນ ປທຏ຺ຐານວິເສສໍ ປຏິໂຍຄີນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖຕ຺ຕາ ເອວ-ສທ຺ທສ຺ສ.

ລທ຺ຘຸປກາຣາຕິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໕.໒໕) ຍຖາຣຫໍ ນິສ຺ສຍາທິວເສນ ລທ຺ຘປຈ຺ຈຍາ. ວິປສ຺ສນາສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ອນຸຄ຺ຄຫິຕຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐີສຸ ຈ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ, ອນນ຺ຕຣສ຺ສ ຫິ ວິຘິ, ປຏິເສໂຘ ວາ. ອຄ຺ຄຜລສມາຘິມ຺ຫິ ຕປ຺ປຣິກ຺ຂາຣຘມ຺ເມສຸເຍວ ຈ ເກວໂລ ເຈໂຕປຣິຍາໂຍ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ. ຜລກ຺ຂເຓຕິ ອນນ຺ຕເຣ ກາລນ຺ຕເຣ ຈາຕິ ທຸວິເຘ ຜລກ຺ຂເຓ. ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວເສນ ສພ຺ພສໍກິເລເສຫິ ເຈໂຕ ວິມຸຈ຺ຈຕິ ເອຕາຍາຕິ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ, ອຄ຺ຄຜລປຎ຺ຎໍ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສາ ຜລຘມ຺ມາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ຜລໍ ອສ຺ສາຕິ. ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ຜລໍ ອານິສໍໂສ’’ຕິ, ສພ຺ພສໍກິເລເສຫິ ເຈຕໂສ ວິມຸຈ຺ຈນສງ຺ຂາຕໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນສຎ຺ຎິຕໍ ປຫານໍ ຜລໍ ອານິສໍໂສ ຈາຕິ ໂຍຊນາ. ອິຘ ຈ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ-ສທ຺ເທນ ປຫານມຕ຺ຕໍ ຄຫິຕໍ, ປຸພ຺ເພ ປຫາຍກຘມ຺ມາ, ອຎ຺ຎຖາ ຜລຘມ຺ມາ ເອວ ອານິສໍໂສຕິ ຄຍ຺ຫມາເນ ປຸນວຈນໍ ນິຣຕ຺ຖກໍ ສິຍາ.

ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິຜລານິສໍສາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອວເມວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສມ຺ມາວາຈາກມ຺ມນ຺ຕາຊີວາ ສີລສຠາວຕ຺ຕາ ວິເສສໂຕ ສມາຘິສ຺ສ ອຸປກາຣາ, ຕຖາ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ຌານສຠາວຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ‘‘ອປ຺ປນາ’’ຕິ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ສມ຺ມາສຕິສມ຺ມາວາຍາມາ ປນ ສມາຘິປກ຺ຂິຍາ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ອວເສສາ ຘມ຺ມາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ. ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລນ຺ຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄາຘິຄມສ຺ສ ປທຏ຺ຐານຠູຕໍ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລໍ. ສຸຕາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິອາໂຣຈນວເສນ ສຫ ກຖນໍ ສໍກຖາ, ສໍກຖາວ ສາກຈ຺ຉາ. ອິຘ ປນ ກມ຺ມຏ຺ຐານປຏິພທ຺ຘາຕິ ອາຫ ‘‘ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ…ເປ… ກຖາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ເອກວາຣໍ ວີຖິຍາ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊນໍ ຂລນໍ, ອເນກວາຣໍ ປກ຺ຂລນໍ, ຕທຸຠຍສ຺ສ ວິຈ຺ເຉທນີກຖາ ຂລນປກ຺ຂລນເຉທນກຖາ. ປູເຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ວິວຏ຺ຏນິສ຺ສິຕໍ ກຕ຺ວາ ປາເລນ຺ຕສ຺ສ ພ຺ຣູເຫນ຺ຕສ຺ສ ຈ. ສຸຓນ຺ຕສ຺ສາຕິ ‘‘ຍຖາອຸຄ຺ຄຫິຕກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຜາຕິໍ ຄມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວໍ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ. ເຕເນວ ຫິ ‘‘ສປ຺ປາຍຘມ຺ມສ຺ສວນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ຠາວນານຸໂຍຄກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ.

ປຎ຺ຈສຸປິ ຐາເນສຸ ອນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸອຕ຺ຖໂຊຕໂນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຈ຺ຈມານາ ອມ຺ພຸປມາ ຈ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ອຸທກໂກຏ຺ຐກນ຺ຕິ ອາລວາລໍ. ຖິຣໍ ກຕ຺ວາ ພນ຺ຘຕີຕິ ອສິຖິລໍ ທຬ຺ຫໍ ນາຕິມຫນ຺ຕໍ ນາຕິຂຸທ຺ທກໍ ກຕ຺ວາ ໂຍເຊຕິ. ຖິຣໍ ກໂຣຕີຕິ ອຸທກສິຎ຺ຈນກາເລ ຕໂຕ ຕໂຕ ວິສ຺ສຣິຕ຺ວາ ອຸທກສ຺ສ ອນິກ຺ຂມນຕ຺ຖໍ ອາລວາລໍ ຖິຣຕຣໍ ກໂຣຕິ. ສຸກ຺ຂທຓ຺ຑໂກຕິ ຕສ຺ເສວ ອມ຺ພຄຈ຺ຉກສ຺ສ ສຸກ຺ໂຂ ສາຂາສີສໂກ. ກິປິລ຺ລິກປຸໂຏຕິ ຕມ຺ພກິປິລ຺ລິກກຸຏຊໍ. ຂຓິຕ຺ຕິນ຺ຕິ ກຸທາລໍ. ໂກຏ຺ຐກພນ຺ຘນໍ ວິຍ ສີລໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ວຑ຺ຒນຸປາຍສ຺ສ ມູລຠາວໂຕ. ອຸທກສິຎ຺ຈນໍ ວິຍ ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ຠາວນາຍ ປຣິພ຺ຣູຫນໂຕ. ມຣິຍາທາຍ ຖິຣຠາວກຣຓໍ ວິຍ ສມໂຖ ຍຖາວຸຕ຺ຕຠາວນາຘິຏ຺ຐານາຍ ສີລມຣິຍາທາຍ ທຬ຺ຫຠາວາປາທນໂຕ. ສມາຫິຕສ຺ສ ຫິ ສີລໍ ຖິຣຕຣໍ ໂຫຕິ. ສມີເປ ວລ຺ລິອາທີນໍ ຫຣຓໍ ວິຍ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ຂລນປກ຺ຂລນຈ຺ເຉທນໍ ອິຊ຺ຌິຕພ຺ພຠາວນາຍ ວິພນ຺ຘາປນຍນໂຕ. ມູລຂຓນໍ ວິຍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ອນຸປສ຺ສນານໍ ຠາວນາ ຕສ຺ສາ ວິພນ຺ຘສ຺ສ ມູລການໍ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐີນໍ ປລິຂຓນໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ມາ ສຸປຣິສຸທ຺ຘສີລສ຺ສ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ສປ຺ປາຍຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ຕໂຕ ຍຖາສຸເຕ ອຕ຺ເຖ ສາກຈ຺ຉາສມາປຊ຺ຊນໍ, ຕໂຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານວິໂສຘເນນ ສມຖນິປ຺ຜຕ຺ຕິ, ຕໂຕ ສມາຫິຕສ຺ສ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສກສ຺ສ ວິປສ຺ສນາປາຣິປູຣິ. ປຣິປຸຓ຺ຓວິປສ຺ສໂນ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໍ ປຣິພ຺ຣູເຫຕີຕິ ເອວເມເຕສໍ ອງ຺ຄານໍ ປຣມ຺ປຣາຍ ສມ຺ມຸຂາ ຈ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນໂຕ ອຍມານຸປຸພ຺ພີ ກຖິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໔໕໓. ອິຘ ກິໍ ປຸຈ຺ຉຕີຕິ ອິຘ ເອວໍ ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ປາປິຕາຍ ເທສນາຍ ‘‘ກຕິ ປນາວຸໂສ, ຠວາ’’ຕິ ຠວໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ກີທິສໍ ອນຸສນ຺ຘິໍ ອຸປາທາຍ ປຸຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວ ຫິ ‘‘ມູລເມວ ຄໂຕ ອນຸສນ຺ຘີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຘິປ຺ປາຍໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ‘‘ທຸປ຺ປຎ຺ໂຎ’’ຕິອາທິມາຫ. ທຸປ຺ປຎ຺ໂຎຕິ ຫິ ອິຘ ອປ຺ປຏິວິທ຺ຘສຈ຺ໂຈ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ຊໂຬ ເອວ. ກາມຠໂວຕິອາທີສຸ ກມ຺ໂມປປຕ຺ຕິເຠທໂຕ ທຸວິໂຘປິ ຠໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກາມຠວູປຄໍ ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໖໔໗; ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໒.໖໔໖-໖໔໗) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຸນພ຺ຠວສ຺ສາຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອປຣາປຣໍ ຠວນໂຕ ຊາຍນໂຕ ປຸນພ຺ຠໂວຕິ ລທ຺ຘນາມສ຺ສ ວຏ຺ຏປພນ຺ຘສ຺ສ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຘ ວຏ຺ຏໍ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕີຕິ ຠວໂຍນິຄຕິອາທິວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ຕຫິໍ ຕຫິໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຠວາທິເກ. ອຠິນນ຺ທນາຕິ ຕຓ຺ຫາອຠິນນ຺ທນເຫຕຸ. ຄມນາຄມນໍ ໂຫຕີຕິອາທິນາ ຠວາທີສຸ ສຕ຺ຕານໍ ອປຣາປຣໍ ຈຸຕິປຏິສນ຺ຘິໂຍ ທສ຺ເສຕິ. ຂຍນິໂຣເຘນາຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕຂຍສງ຺ຂາເຕນ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣເຘນ. ອຸຠຍເມຕໍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ປຫານາຠິສມຍຠາວນາຠິສມຍານໍ ອຈ຺ຈາສນ຺ນກາລຕ຺ຕາ. ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຕໍ ເຫຕຸຜລຘມ຺ມູປຈາຣວເສນ. ຍຖາ ຫິ ປທີປຸຊ຺ຊລນເຫຕຸໂກ ອນ຺ຘກາຣວິຄໂມ, ເອວໍ ວິຊ຺ຊຸປ຺ປາທເຫຕຸໂກ ອວິຊ຺ຊານິໂຣໂຘ, ເຫຕຸຜລຘມ຺ມາ ຈ ສມານກາລາປິ ປຸພ຺ພາປຣກາລາ ວິຍ ໂວຫຣີຍນ຺ຕິ ຍຖາ – ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔, ໔໐໐; ມ. ນິ. ໓.໔໒໐, ໔໒໕, ໔໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໔໓-໔໕; ໒.໔.໖໐; ກຖາ. ໔໖໕, ໔໖໗) ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນກິຣິຍາ. ຄມນໍ ອຸປຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ອິຘ ກາມຠເວ ປຣິນິພ຺ພາເນນ. ອາຄມນໍ ອຸປຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ຕຕ຺ຖ ຣູປາຣູເປສຸ ປຣິນິພ຺ພາເນນ. ຄມນາຄມນໍ ອຸປຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ສພ຺ພໂສ ອປຣາປຣຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ.

໔໕໔. ວິວຏ຺ຏກຖາຍ ປຣໂຕ ໂຊຕິຕໍ ປຐມໍ ຌານໍ ວິວຏ຺ຏໍ ປຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທເສນ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິໂຣຘສາຘກໍ ວິຠາວິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກຕມໍ ປນາວຸໂສຕິ ອິຘ ກິໍ ປຸຈ຺ຉຕີ’’ຕິອາທິ. ຕຖາ ຫິ ອນນ຺ຕຣໍ ນິໂຣຘສມາປຊ຺ຊນເກນ ຠິກ຺ຂຸນາ ຊານິຕພ຺ພານິ ປຐມສ຺ສ ຌານສ຺ສ ສມ຺ປໂຍຄປຫານງ຺ຄານິ ປຸຈ຺ຉິຕານິ. ອງ຺ຄວວຕ຺ຖານນ຺ຕິ ຌານງ຺ຄວວຕ຺ຖານໍ. ໂກຏ຺ຐາສປຣິຈ຺ເຉໂທຕິ ຕຕ຺ຖ ລພ຺ຠມານຜສ຺ສປຎ຺ຈມກາທິຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາສປຣິຈ຺ເຉໂທ ຊານິຕພ຺ໂພ. ອິມສ຺ມິໍ ຌາເນ ເອຕ຺ຕກາ ຘມ຺ມາ ສໍວິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເອຕ຺ຕກາ ນິໂຣຘິຕາຕິ ຊານິຕພ຺ພໍ. ອຸປກາຣານຸປກາຣານິ ອງ຺ຄານີຕິ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ອຸປກາຣານິ ຈ ອນຸປກາຣານິ ຈ ອງ຺ຄານິ. ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ຫິ ໂສຬສຫິ ຎາຓຈຣິຍາຫິ ນວຫິ ສມາຘິຈຣິຍາຫິ ຈ ປຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ຕໍຕໍຎາຓສ຺ສ ສມາຘິຈຣິຍາຫິ ສມຕິກ຺ກມິຕພ຺ພາ ຘມ຺ມາ ອນຸປກາຣກງ຺ຄານິ, ສມຕິກ຺ກມກາ ອຸປກາຣກງ຺ຄານິ. ເຕສຎ຺ຫິ ວເສນ ຍຖານຸປຸພ຺ພໍ ອຸປສນ຺ຕຸປສນ຺ຕໂອຬາຣິກຠາວາຍ ຠວຄ຺ຄສມາປຕ຺ຕິຍາ ສງ຺ຂາຣາວເສສສຸຂຸມຕໍ ປຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນໍ ກາລໍ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ອປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຕສ຺ສາຕິ ນິໂຣຘສ຺ສ. ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍສທິສໍ. ນ ຫິ ນິໂຣຘສ຺ສ ໂກຈິ ຘມ຺ໂມ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈໂຍ ນາມ ອຕ຺ຖິ. ຍຎ຺ຫິ ຕທາ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ຕຖາ ນິຣຸຊ຺ຌນໍ, ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາຣເຫຕຸກາຍ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນສມາປຕ຺ຕິຍາ ອໂຫສີຕິ ສາ ຕສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈໂຍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຉ ສມາປຕ຺ຕິໂຍຕິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕນເຍນ ວຸຕ຺ຕສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏກສໍວຓ຺ຓນາຕິ ກຕ຺ວາ. ‘‘ສຕ຺ຕ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ’’ຕິ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ອິທໍ ‘‘ຈຕຸຣງ຺ຄິກ’’ນ຺ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ນຍໍ ວາ ທສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ອາທິອນ຺ຕທສ຺ສນວເສນ ນຍທສ຺ສນໍ ກຕ຺ວາ.

໔໕໕. ເອວໍ ນິໂຣຘສ຺ສ ປາທກໍ ວິຠາເວຕ຺ວາ ອິທານິ ອນ຺ໂຕນິໂຣເຘ ອນຸປພນ຺ຘຠາວໂຕ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ປສາທານໍ ປຈ຺ຈຍປຸຈ຺ຉເນ ປຐມໍ ຕາວ ເຕ ສຣູປໂຕ ອາເວຓິກໂຕ ອາເວຓິກວິສຍໂຕ ປຏິສ຺ສຣຓໂຕ ຈ ປຸຈ຺ຉນວເສນ ປາຬິ ປວຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓນິສ຺ສເຍ ປຎ຺ຈ ປສາເທ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ໂຄຈຣວິສຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກາມໍ ຕພ຺ພຫຸລຈາຣິຕາເປກ຺ຂໍ ໂຄຈຣຄ຺ຄຫຓໍ, ອນຎ຺ຎຕ຺ຖຠາວາເປກ຺ຂໍ ວິສຍຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ອຕ຺ເຖວ ໂຄຈຣວິສຍຠາວານໍ ວິເສໂສ, ວິວຣິຍມານໍ ປນ ອຸຠຍມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓສຠາວເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ໂຄຈຣຠູຕໍ ວິສຍ’’ນ຺ຕິ. ເອເກກສ຺ສາຕິ ເອໂກ ເອກສ຺ສ, ອຎ຺ໂຎ ອຎ຺ຎສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ເອກ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອິຕ຺ເຖເກ ອຠິວທນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໗) ວິຍ. ສເຈ ຫີຕິອາທິ ອຠູຕປຣິກປ຺ປນວຈນເມຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສໂມຘາເນຕ຺ວາຕິ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ. ວິນາປິ ມຸເຂນາຕິອາທິນາ ອຕ຺ຖສລ຺ລາປິກນິທສ຺ສນໍ ນາມ ທສ຺ເສຕິ. ຍຖາ ວິຎ຺ຎາຓາຘິຏ຺ຐິຕເມວ ຈກ຺ຂຸ ຣູປໍ ປສ຺ສຕິ, ນ ເກວລໍ, ເອວໍ ຈກ຺ຂຸນິສ຺ສຍເມວ ວິຎ຺ຎາຓໍ ຕໍ ປສ຺ສຕິ, ນ ອິຕຣນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈກ຺ຂຸປສາເທ ອຸປເນຫີ’’ຕິ. ເຕນ ເຕສໍ ຕຕ຺ຖ ສໍຫຈ຺ຈກາຣິຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍທິ ວາ ນີລໍ ຍທິ ວາ ປີຕກນ຺ຕິ ອິທໍ ນີລປີຕາທິສຠາວຊານນມຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ນີລໍ ປີຕກນ຺ຕິ ປຊານນໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນຕ຺ເຖວ ອວິກປ຺ປກຠາວໂຕ. ເອເຕສໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ. ນິສ຺ສຍສີເສນ ນິສ຺ສິຕປຸຈ຺ຉາ ເຫສາ, ເອວຎ຺ຫິ ວິສຍານຸຠວນໂຈທນາ ສມຕ຺ຖິຕາ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຍຖາສກໍ ວິສຍໍ ຣຊ຺ຊນາທິວເສນ ອນຸຠວິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖານິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນິ, ຕຕ຺ຖ ສມຕ຺ຖຕາເຍວ ຈ ນຕ຺ຖິ, ນ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖໂຕ ປຏິສຣນ຺ຕານິ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກິໍ ເອຕານິ ປຏິສຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ຊວນມໂນ ປຏິສຣຓນ຺ຕິ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກໍ ອິຕຣຎ຺ຈ ສາຘາຣຓໂຕ ວຕ຺ວາ ປຸນ ຍາຍ’ສ຺ສ ຣຊ຺ຊນາທິປວຕ຺ຕິຍາ ປຏິສຣຓຕາ, ສາ ສວິເສສາ ຍຕ຺ຖ ລພ຺ຠຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ມໂນທ຺ວາຣິກຊວນມໂນ ວາ’’ຕິ ອາຫ. ເອຕສ຺ມິໍ ປນ ທ຺ວາເຣຕິ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາເຣ ຊວນໍ ຣຊ຺ຊຕິ ວາ ທຸສ຺ສຕິ ວາ ມຸຍ຺ຫຕິ ວາ, ຍໂຕ ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎາຓາທິອສໍວໂຣ ປວຕ຺ຕຕິ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຊວນມນສ຺ເສວ ປຏິສຣຓຠາເວ. ທຸພ຺ພລໂຠຊກາຕິ ຫີນສາມຕ຺ຖິຍາ ຣາຊໂຠຄ຺ຄາ. ເສວການໍ ຄຓນາຍ ໂຍຊິຕທິວເສ ລພ຺ຠມານກຫາປໂຓ ຍຸຕ຺ຕິກຫາປໂຓ. ອນ຺ທຸພນ຺ຘເນນ ພທ຺ຘສ຺ສ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ລພ຺ຠມານກຫາປໂຓ ພນ຺ຘກຫາປໂຓ. ກິຎ຺ຈິ ປຫຣນ຺ເຕ ມາ ປຫຣນ຺ຕູຕິ ປຏິກ຺ຂິປໂຕ ທາຕພ຺ພທຓ຺ໂຑ ມາປຫາຣກຫາປໂຓ. ໂສ ສພ຺ໂພປິ ປຣິຕ຺ຕເກສຸ ຄາມິກມນຸສ຺ເສສຸ ຕຖາ ລພ຺ຠມາໂນ ເອຕ຺ຕໂກ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຏ຺ຐກຫາປໂຓ ວາ’’ຕິອາທິ. ສຕວຕ຺ຖຸກນ຺ຕິ ສຕກຣີສວຕ຺ຖຸກໍ. ເອສ ນໂຍ ເສສປທທ຺ວເຍປິ. ຕຕ຺ຖາຕິອາທິ ອຸປມາສໍສນ຺ຘນໍ, ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

໔໕໖. ອນ຺ໂຕນິໂຣຘສ຺ມິໍ ປຎ຺ຈ ປສາເທຕິ ນິໂຣຘສມາປນ຺ນສ຺ສ ປວຕ຺ຕມາເນ ປຎ຺ຈ ປສາເທ. ກິຣິຍມຍປວຕ຺ຕສ຺ມິນ຺ຕິ ຊວນາທິກິຣິຍານິພ຺ພຕ຺ຕກຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍໍ. ພລວປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປຈ຺ຉາຊາຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈເຍຫິ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກຠາເວນ ພລວປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຏິຈ຺ຈາຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈຍວເສນ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ປຎ຺ຈວິໂຘປິ ປສາໂທ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ວິນາ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍຣຫິຕສ຺ສ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານຣູປກລາປສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ອນຸປາລນລກ຺ຂເຓນ ຊີວິເຕນ ອນຸປາລິຕາ ເອວ ອຸສ຺ມາ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ເຕນ ອນນຸປາລິຕາ, ຕສ຺ມາ ອຸສ຺ມາ ອາຍຸໍ ປຏິຈ຺ຈ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຊາລສິຂໍ ປຏິຈ຺ຈ ອາຠາ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ຊາລສິຂາສງ຺ຂາຕຠູຕສງ຺ຆາຕໍ ສເຫວ ປວຕ຺ຕມານໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ອາຠາ’’ຕິ ລທ຺ຘນາມາ ວຓ຺ຓຘາຕຸ ‘‘ອຸຊ຺ຊລຕິ, ອນ຺ຘກາຣໍ ວິຘມຕິ, ຣູປຄຕານິ ຈ ວິທໍເສຕີ’’ຕິອາທີຫິ ປກາເຣຫິ ຎາຍຕິ. ຕໍ ອາໂລກໍ ປຏິຈ຺ຈາຕິ ຕໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ອາໂລກໍ ປຈ຺ຈຍໍ ລຠິຕ຺ວາ. ຊາລສິຂາ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ‘‘ອປ຺ປິກາ, ມຫຕີ, ອຸຊຸ, ກຸຏິລາ’’ຕິອາທິນາ ປາກຏາ ໂຫຕິ.

ຊາລສິຂາ ວິຍ ກມ຺ມຊເຕໂຊ ນິສ຺ສຍຠາວໂຕ. ອາໂລໂກ ວິຍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕຠາວໂຕ. ອິທານິ ອຸປໂມປມິຕພ຺ພານໍ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຊາລສິຂາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາໂລກໍ ຄເຫຕ຺ວາວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອິມິນາ ຍຖາ ຊາລສິຂາຍ ສເຫວ ອາໂລໂກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ກມ຺ມຊຸສ຺ມນາ ສເຫວ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຊາລສິຂາສນ຺ນິສ຺ສໂຍ ຕສ຺ສາ ສຕິເຍວ ໂຫນ຺ໂຕ ອາໂລໂກ ຕາຍ ອຸປ຺ປາທິໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຕນາ ຊນິຕອາໂລເກເນວາ’’ຕິ. ອຸສ຺ມາ ນາເມຕ຺ຖ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານາ ເຕໂຊຘາຕຸ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕຎ຺ຈ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຕທນຸປາລກຎ຺ຈາຕິ ອາຫ ‘‘ກມ຺ມຊມຫາຠູຕສມ຺ຠເວນ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ອຸສ຺ມາຍ ອນຸປາລນ’’ນ຺ຕິ. ນ ເກວລໍ ຂຓຏ຺ຐິຕິຍາ ເອວ, ອຖ ໂຂ ປພນ຺ຘານຸປຈ຺ເຉທສ຺ສປິ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວສ຺ສສຕມ຺ປິ ກມ຺ມຊເຕຊປວຕ຺ຕໍ ປາເລຕີ’’ຕິ. ອຸສ຺ມາ ອາຍຸໂນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫນ຺ໂຕ ເສສຠູຕສຫິໂຕ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມຫາຠູຕານີ’’ຕິ. ຕຖາ ອາຍຸປິ ສຫຊາຕຣູປໍ ປາເລນ຺ຕເມວ ອຸສ຺ມາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຫາຠູຕານິ ປາເລຕີ’’ຕິ.

໔໕໗. ອາຍຸ ເອວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຈ຺ຈຍາທິວເສນ ສຫຊາຕຘມ຺ມານໍ ອນຸປາລນວເສນ ສງ຺ຂຣຓໂຕ ອາຍຸສງ຺ຂາໂຣ. ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ປນ ອເນກສຕສຫສ຺ສເຠເທສຸ ຣູປກລາເປສຸ ປວຕ຺ຕິຍາ ອເນກເຠທນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ອາຣມ຺ມຓຣສໍ ອນຸຠວນ຺ຕີຕິ ເວທນິຍາ ຍຖາ ‘‘ນິຍ຺ຍານິກາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເວທນາ ຘມ຺ມາວາ’’ຕິ. ສຸຂາທິເຠທຠິນ຺ນຕ຺ຕາ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ. ອິເມສໍ ອາຍຸສງ຺ຂາຣເວທນານໍ ເອກນ຺ຕນິໂຣຘໍ ສມາປນ຺ນສ຺ສ ມຣເຓນ ຠວິຕພ຺ພໍ ເວທນາຍ ນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ. ອາຍຸສງ຺ຂາຣານໍ ຕຖາ ອນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ນິໂຣຘສ຺ສ ສມາປຊ຺ຊນເມວ ນ ສິຍາ, ກຸໂຕ ວຸຏ຺ຐານໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ເຕ ຈ ຫາວຸໂສ’’ຕິອາທິ. ວຸຏ຺ຐານໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ ສຎ຺ຎາເວທນາທີນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອຸປມາຍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ໂຍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕ຺ວາຕິ ນານາຣມ຺ມຓາປາຕໂຕ ນິພ຺ພິນ຺ທິຕ຺ວາ. ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລວເສນາຕິ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ເນ ກາເລ ສມ຺ປຕ຺ເຕ. ຣູປຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍປຈ຺ຈຍາຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຈ຺ຈຍຠູຕາ. ຊາລາປວຕ຺ຕໍ ວິຍ ອຣູປຘມ຺ມາ ເຕຊຸສ຺ສທຠາວໂຕ ວິສໂຍຠາສນໂຕ ຈ. ອຸທກປ຺ປຫາໂຣ ວິຍ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາໂຣ. ປິຫິຕອງ຺ຄາຣາ ວິຍ ຣູປຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຸສ຺ມາມຕ຺ຕຕາຍ ອໂນຠາສນໂຕ. ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລາຄມນນ຺ຕິ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລສ຺ສ ອຸປຄມນໍ. ອນຸຣູປປຕ຺ຕິວເສເນວ ຣູປປວຕ຺ຕິຄ຺ຄຫຓໍ. ອິມໍ ຣູປກາຍໍ ຊຫນ຺ຕີຕິ ອິມສ຺ມາ ຣູປກາຍາ ກເຬວຣາ ວິຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ນປ຺ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ.

ກາເຍນ ສງ຺ຂຣີຍນ຺ຕີຕິ ກາຍສງ຺ຂາຣາ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕາຍ. ວາຈໍ ສງ຺ຂໂຣນ຺ຕີຕິ ວຈີສງ຺ຂາຣາ. ວິຕກ຺ເກຕ຺ວາ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ຫິ ວາຈໍ ຠິນ຺ທຕິ ກເຖຕິ. ຈິຕ຺ເຕນ ສງ຺ຂຣີຍນ຺ຕີຕິ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິໂຕ. ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣນິໂຣຘໂຈທນາຍ ຣູປນິໂຣໂຘ ວິຍ ຈິຕ຺ຕນິໂຣໂຘ ອໂຈທິໂຕ ເຕສໍ ຕໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຕາຕິ ນ ຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕນິໂຣໂຘ ເອກນ຺ຕິໂກ ວິຕກ຺ກາທິນິໂຣເຘ ຕທຠາວໂຕ. ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວາຈາ ອນິຣຸທ຺ຘາ ໂຫຕີ’’ຕິ, ຕມ຺ປິ ນ. ວາຈໍ ສງ຺ຂໂຣນ຺ຕີຕິ ຫິ ວຈີສງ຺ຂາຣາ, ເຕສຸ ນິຣຸທ຺ເຘສຸ ກຖໍ ວາຈາຍ ອນິໂຣໂຘ. ຈິຕ຺ຕໍ ປນ ນິຣຸທ຺ເຘສຸປິ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາເຣສຸ ເຕຫິ ອນຠິສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ ວິຕກ຺ກາທິນິໂຣໂຘ ວິຍ ປວຕ຺ຕຕິເຍວາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ປຣສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມໍ ກຕໍ ຠເວຍ຺ຍ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ຈ ຣູປຘມ຺ມານໍ ອນປຄຕຕ຺ຕາ ເຕ ຊີວນ຺ຕິ ເອວ ນາມາຕິ. ພ຺ຍຎ຺ຊເນ ອຠິນິເວສໍ ອກຕ຺ວາຕິ ‘‘ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາ ນິຣຸທ຺ຘາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ເຕວ ນິຣຸທ຺ຘາ, ນ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອວໍ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນີຕຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ອຠິນິເວສໍ ອກຕ຺ວາ. ອາຈຣິຍານໍ ນເຍ ຐຕ຺ວາຕິ ປຣມ຺ປຣາຄຕານໍ ອາຈຣິຍານໍ ອຘິປ຺ປາເຍ ຐຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ໂພຕິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຣາຄມໂຕ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຣປທສ຺ສ ອວິປຣີໂຕ ອຕ຺ໂຖ ວີມໍສິຕພ຺ໂພ. ຍຖາ ຫິ ‘‘ອສຎ຺ຎຠໂວ’’ຕິ ວຈນໂຕ ‘‘ສຎ຺ຎາວ ຕຕ຺ຖ ນຕ຺ຖິ, ອິຕເຣ ປນ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ສນ຺ຕີ’’ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ນ ຄຍ຺ຫຕິ. ຍຖາ ຈ ‘‘ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ‘‘ສຎ຺ຎາວ ຕຕ຺ຖ ຕາທິສີ, ນ ຜສ຺ສາທໂຍ’’ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ນ ຄຍ຺ຫຕິ ສຎ຺ຎາສີເສນ ເທສນາຕິ ກຕ຺ວາ, ເອວມິຘາປິ ‘‘ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາ ນິຣຸທ຺ຘາ’’ຕິ, ‘‘ສຎ຺ຎາເວທຍິຕນິໂຣໂຘ’’ຕິ ຈ ເທສນາສີສເມວ. ສພ຺ເພປິ ປນ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ຕຕ຺ຖ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ເຕວາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອວິປຣີໂຕ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ, ຕຖາປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາເຣນ ສພ຺ເພສໍເຍວ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ຕຕ຺ຖ ນິຣຸຊ຺ຌນໂຕ. ເອເຕນ ຍໍ ປຸພ຺ເພ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ຕທຠາວໂຕ’’ຕິ ຈ ຍຸຕ຺ຕິວຈນໍ, ຕທຍຸຕ຺ຕໍ ອຘິປ຺ປາຍານວໂພຘໂຕຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ໂຖ ຫິ ປຏິສຣຓໍ, ນ ພ຺ຍຎ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ.

ອຸປຫຕານີຕິ ພາຘິຕານິ. ມກ຺ຂິຕານີຕິ ຘໍສິຕານິ. ອາຣມ຺ມຓຆຏ຺ຏນາຍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ກິລມໂຖ ຈກ຺ຂຸນາ ຠາສຸຣຣູປສຸຂຸມຣຊທສ຺ສເນນ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ. ຕຖາ ຫິ ອຸຓ຺ຫກາເລ ປຸຣໂຕ ອຄ຺ຄິມ຺ຫິ ຊລນ຺ເຕ ຂຣສ຺ສເຣ ຈ ປຓເວ ອາໂກຏິເຕ ອກ຺ຂີນິ ເຠທານິ ວິຍ ນ ສຫນ຺ຕິ ໂສຕານິ ‘‘ສິຂເຣນ ວິຍ ອຠິຫຎ຺ຎນ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕາໂຣ ໂຫນ຺ຕິ.

໔໕໘. ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານເມວ ຣູປວິຣາຄຠາວນາວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ອຣູປຊ຺ຌານນ຺ຕິ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ຘມ຺ມເສນາປຕິ ‘‘ສຸຂສ຺ສ ຈ ປຫານາ’’ຕິອາທິນາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ. ອປຄມເນນ ວິຄເມນ ປຈ຺ຈຍາ ອປຄມນປຈ຺ຈຍາ ສຸຂາທິປ຺ປຫານານິ. ອຘິຄມປຈ຺ຈຍາ ປນ ກສິເຓສຸ ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ເຫຏ຺ຐິມາ ຕໂຍ ຈ ອາຣຸປ຺ປາ. ນ ຫິ ສກ຺ກາ ຕານິ ອນຘິຄນ຺ຕ຺ວາ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນມຘິຄນ຺ຕຸໍ. ນິໂຣຘໂຕ ວຸຏ຺ຐານກຜລສມາປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ນິໂຣຘໂຕ ວຸຏ຺ຐານຠູຕໍ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາສມຸທາຄຕຜລສມາປຕ຺ຕິໍ. ສາ ຫິ ‘‘ອນິມິຕ຺ຕາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາ ສມຖນິສ຺ສນ຺ໂທ ອຠິຎ຺ຎາ, ເມຕ຺ຕາກຣຸຓາມຸທິຕາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣນິສ຺ສນ຺ໂທ ອຸເປກ຺ຂາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາໂຣ, ກສິຓນິສ຺ສນ຺ໂທ ອາຣຸປ຺ປາ, ສມຖວິປສ຺ສນານິສ຺ສນ຺ໂທ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິ, ເອວໍ ວິປສ຺ສນາຍ ນິສ຺ສນ຺ທຜລຠູຕໍ ສາມຎ຺ຎຜລນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິປສ຺ສນານິສ຺ສນ຺ທາຍ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ. ອາຣມ຺ມຓາ ນາມ ສາຣມ຺ມຓຘມ຺ມານໍ ວິເສສໂຕ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕານນ຺ຕິ ຣູປາທີນໍ ສພ຺ພາຣມ຺ມຓານ’’ນ຺ຕິ. ນຕ຺ຖິ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອນິມິຕ຺ຕາ, ອສງ຺ຂຕາ ຘາຕູຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕາປຄຕາຍ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ’’ຕິ. ຜລສມາປຕ຺ຕິສຫຊາຕໍ ມນສິກາຣໍ ສນ຺ຘາຍາຫ, ນ ອາວຊ຺ຊນມນສິກາຣໍ. ນ ເຫຕ຺ຖ ຕສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ ອນຸໂລມານນ຺ຕຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ.

ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນຕິ ອິຘ ວຸຕ຺ຕນິໂຣຘສ຺ສ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານານໍ ຄຫິຕານໍ ອິມສ຺ມິໍ ປຣິໂຍສານສ຺ສ ຄຫິຕຏ຺ຐາເນ. ທ຺ວີຫິ ພເລຫີຕິ ສມຖວິປສ຺ສນາພເລຫິ. ຕໂຍ ຈ ສງ຺ຂາຣານນ຺ຕິ ກາຍສງ຺ຂາຣາທີນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ສງ຺ຂາຣານໍ. ໂສຬສຫິ ຎາຓຈຣິຍາຫີຕິ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາ, ທຸກ຺ຂາ, ອນຕ຺ຕາ, ນິພ຺ພິທາ, ວິຣາຄາ, ນິໂຣຘາ, ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄາ, ວິວຏ຺ຏານຸປສ຺ສນາ, ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄ…ເປ… ອຣຫຕ຺ຕຜລສມາປຕ຺ຕີຕິ ອິມາຫິ ໂສຬສຫິ ຎາຓຈຣິຍາຫິ. ນວຫິ ສມາຘິຈຣິຍາຫີຕິ ປຐມຊ຺ຌານສມາຘິອາທີຫິ ນວຫິ ສມາຘິຈຣິຍາຫິ. ໂຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕາສຸ ຈຣິຍາສຸ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວສີຠາໂວ, ສາ ວສີຠາວຕາປຎ຺ຎາ. ອສ຺ສາ ສາ ກຖິຕາຕິ ໂຍຊນາ. ວິນິຈ຺ຉຍກຖາຕິ ວິນິຈ຺ຉຍວເສນ ປວຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐກຖາ ກຖິຕາ. ຕສ຺ມາ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໘໖໘-໘໖໙) ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍຎ຺ຈ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໒.໘໖໘) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພາ.

ວລຎ຺ຊນສມາປຕ຺ຕິ ອຣິຍວິຫາຣວເສນ ວິຫຣຓສມາປຕ຺ຕິ. ຐິຕິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ປພນ຺ຘຏ຺ຐິຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ນ ຂຓຏ຺ຐິຕິ. ກສ຺ມາ? ສມາປຊ຺ຊນຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຐິຕິຍາຕິ ຈິຣຏ຺ຐິຕຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ. ອທ຺ຘານປຣິຈ຺ເຉໂທຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ສມາປຕ຺ຕິຍາ ວີຕິນາເມສ຺ສາມີຕິ ປເຄວ ກາລປຣິຈ຺ເຉໂທ. ຣູປາທິນິມິຕ຺ຕວເສນາຕິ ກມ຺ມກມ຺ມນິມິຕ຺ຕຄຕິນິມິຕ຺ເຕສຸ ຍຖາຣຫໍ ລພ຺ຠມານຣູປາທິນິມິຕ຺ຕວເສນ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ກມ຺ມນິມິຕ຺ເຕ ຉພ຺ພິຘມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓໍ ລພ຺ຠຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ສພ຺ເພສໍ ອາຣມ຺ມຓານໍ ເອກຊ຺ຌໍ, ເອກນ຺ຕໂຕ ວາ ມນສິກາຕພ຺ພໂຕ. ລກ຺ຂຓວຈນຎ຺ເຫຕໍ ຍຖາ ‘‘ທາຕພ຺ພເມຕໍ ເຠສຊ຺ຊໍ, ຍທິ ເມ ພ຺ຍາຘິຕາ ສິຍຸ’’ນ຺ຕິ.

໔໕໙. ນີລມ຺ປິ ສຎ຺ຊານາຕີຕິອາທິນາ ນີລາທິຄ຺ຄຫຓມຸເຂນ ຕໍວຓ຺ຓານໍ ສຕ຺ຕານໍ ສຎ຺ຊານນໍ ອເວຣາທິຠາວມນສິກຣຓໍ ໂຊຕິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເອຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ຐາເນ ອປ຺ປມາຓາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ກຖິຕາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎໍ ກຖິຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ເອຕ຺ຖ ສຸຎ຺ຎຕາ’’ຕິ, ‘‘ເອຕ຺ຖ ອນິມິຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ນ຺ຕິ ‘‘ອິຘ ອຎ຺ຎໍ ອຠິນວໍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖວຈນໍ. ເອຕາຕິ ອປ຺ປມາຓເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິອາທໂຍ. ເອກນາມກາຕິ ເອເກກນາມກາ, ເຍ ນານາພ຺ຍຎ຺ຊນາຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ. ເອໂກ ຘມ຺ໂມຕິ ອຣຫຕ຺ຕຜລສມາປຕ຺ຕິ. ຈຕຸນາມໂກຕິ ອປ຺ປມາຓເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິອາທິນາມໂກ. ເອຕນ຺ຕິ ເອຕມຕ຺ຖໍ. ອປ຺ປມາຓາຕິ ອໂນຘິໂສ, ໂອຘິໂສປິ ວາ ‘‘ເອຕ຺ຕກາ’’ຕິ ອປຣິມິຕາ. ອເສເສຕ຺ວາຕິ ອສຸຠສມາປຕ຺ຕິ ວິຍ ເອກສ຺ເສວ ອຄ຺ຄຫຓໂຕ.

ກິຎ຺ຈາປິ ອສຸຠນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ກິຎ຺ຈນໍ ໂຫຕິ, ອາຣມ຺ມຓສງ຺ຆຏ຺ຏນສ຺ສ ກິຎ຺ຈນສ຺ສ ອສຸຠສມາປຕ຺ຕີນມ຺ປິ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕສງ຺ຂາຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ສພິມ຺ພໍ ວິຍ ວິຄ຺ຄຫໍ ກິຎ຺ຈນໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ນ ຕຖາ ອິມສ຺ສາຕິ. ນນຸ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣປຐມາຣຸປ຺ປານມ຺ປິ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕຠູຕໍ ກິຎ຺ຈິ ອາຣມ຺ມຓໍ ນຕ຺ຖີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ, ອຍໍ ປນ ປຐມາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຍ ນ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕຠູຕອາຣມ຺ມຓຕາຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ. ອຕ຺ເຕນາຕິ ອຕ຺ຕນາ. ຠວຕິ ເອເຕນ ອຕ຺ຕາຕິ ອຠິຘານໍ ພຸທ຺ຘິ ຈາຕິ ຠາໂວ, ອຕ຺ຕາ. ຠາວ-ສທ຺ໂທປິ ອຕ຺ຕປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ຠາວໂປສປຸຄ຺ຄລາທິສງ຺ຂາເຕນາ’’ຕິ. ເນສໍ ອປ຺ປມາຓສມາຘິອາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ. ‘‘ນານຕາ ປາກຏາວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ນານຕ຺ຕໍ ຠູມິໂຕ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ຈ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຕ຺ໂຖ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິຕ຺ຕາທິຠາເວນ ອຕີຕາທິຠາເວນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕາທິຠາເວນ ຈ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ນວຕ຺ຕພ຺ພາຣມ຺ມຓາ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓຜລສມາປຕ຺ຕິຠາວໂຕ.

ເອຕ຺ຕໂກຕິ ຣາຄາທີຫິ ສໍກິລິຏ຺ຐຕາຍ ເອຕ຺ຕກປ຺ປມາໂຓ, ອຸຕ຺ຕາໂນ ປຣິຕ຺ຕເຈຕໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິພ຺ພານມ຺ປິ ອປ຺ປມາຓເມວ ປມາຓກຣຓານໍ ອຠາເວນາຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອກຸປ຺ປາຕິ ອຣຫຕ຺ຕຜລເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ປຏິປກ຺ເຂຫິ ອໂກປນີຍຕາຍ. ກິຎ຺ຈຕີຕິ ກຕ຺ຕຣິ ປຐິໂຕ ຘາຕຸ ມທ຺ທນຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ກິຎ຺ຈຕິ ມທ຺ທຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ປໂຍຄໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມນຸສ຺ສາ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສມູຫາທິຆນວເສນ ສກິຈ຺ຈປຣິຈ຺ເຉທຕາຍ ຈ ສວິຄ຺ຄຫາ ວິຍ ອຸປຏ຺ຐິຕາ ສງ຺ຂາຣາ ນິຈ຺ຈາທິຄ຺ຄາຫສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຕາຍ ‘‘ນິຈ຺ຈນິມິຕ຺ຕໍ ສຸຂາທິນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິປສ຺ສນາ ປນ ຕຕ຺ຖ ຆນວິນິພ຺ໂຠຄໍ ກໂຣນ຺ຕີ ນິຈ຺ຈາທິຄ຺ຄາຫໍ ວິຘເມນ຺ຕີ ‘‘ນິມິຕ຺ຕໍ ສມຸຄ຺ຆາເຕຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ຆນນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຠູຕສ຺ສ ອຠາວາ. ນ ຄຫິຕາຕິ ເອກຕ຺ຖປທນິທ຺ເທເສ ປາຬິຍໍ ກສ຺ມາ ນ ຄຫິຕາ? ສາຕິ ສຸຎ຺ຎຕາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ອປ຺ປມາຓາເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິອາທິນິທ຺ເທເສສຸ. ອາຣມ຺ມຓວເສນາຕິ ອາຣມ຺ມຓວເສນປິ ເອກຕ຺ຖາ, ນ ເກວລໍ ສຠາວສຣສໂຕວ. ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນາຕິ ອປ຺ປມາຓໂຕຕິອາທິນາ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ລທ຺ຘປຣິຍາເຍນ. ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ປນ ຐາເນຕິ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາທິສທ຺ທປວຕ຺ຕິເຫຕຸໂຕ ອຎ຺ເຎນ ເຫຕຸນາ ອປ຺ປມາຓາຕິສທ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິຍໍ ເອຕສ຺ສ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນາຕິ ອິມິນາ ຕາຍ ຕາຍ ສມຎ຺ຎາຍ ໂວຫຣິຕພ຺ພຕາປຣິຍາເຍນ. ສຈ຺ຈານໍ ທສ຺ສນມຸເຂນ ວຏ຺ຏວເສນ ອຸຏ຺ຐິຕເທສນໍ ອຣຫຕ຺ເຕນ ກູຏໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຍຖານຸສນ຺ຘິນາວ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐເປສິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕ ອວິຠຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ມຫາເວທລ຺ລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.