໕. ຈູຬຍມກວຄ຺ໂຄ

໑. ສາເລຍ຺ຍກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໓໙. ມຫາຊນກາເຍ ສນ຺ນິປຕິເຕຕິ ເກຈິ ‘‘ປຫໍສນວິຘິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຣາຊກຸມາຣໍ ຫາເສສ຺ສາມາ’’ຕິ, ເກຈິ ‘‘ຕໍ ກີຬນໍ ປສ຺ສິສ຺ສາມາ’’ຕິ ເອວໍ ມຫາຊນສມູເຫ ສນ຺ນິປຕິເຕ. ເທວນຏນ຺ຕິ ທິພ຺ພຄນ຺ຘພ຺ພໍ. ກຸສລໍ ກຸສລນ຺ຕິ ວຈນໍ ອຸປາທາຍາຕິ ‘‘ກຈ຺ຈິ ກຸສລໍ? ອາມ ກຸສລ’’ນ຺ຕິ ວຈນປຏິວຈນວເສນ ປວຕ຺ຕກຸສລວາທິຕາຍ ເຕ ມນຸສ຺ສາ ອາທິໂຕ ກຸສລາຕິ ສມຎ຺ຎໍ ລຠິໍສຸ. ເຕສໍ ກຸສລານໍ ອິສ຺ສຣາຕິ ຣາຊກຸມາຣາ ໂກສລາ. ໂກສເລ ຊາຕາ. ເຕສໍ ນິວາໂສຕິ ສພ຺ພໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ໂສ ປເທໂສ ໂກສລາຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.

ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນຕິ ສາມຎ຺ຎວຈນມ຺ປິ ‘‘ມຫຕາ…ເປ… ຕທວສຣີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ວິເສສໍ ນິວິຏ຺ຐເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ອຕຸຣິຕຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ’’ຕິ. ມຫຕາຕິ ຄຸຓມຫຕ຺ເຕນປິ ສງ຺ຂ຺ຍາມຫຕ຺ເຕນປິ ມຫຕາ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ຠິກ຺ຂຸສມູເຫ ເກຈິ ອຘິສີລສິກ຺ຂາວເສນ ສີລສມ຺ປນ຺ນາ, ຕຖາ ເກຈິ ສີລສມາຘິສມ຺ປນ຺ນາ, ເກຈິ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາສມ຺ປນ຺ນາຕິ ຄຸຓມຫຕ຺ເຕນປິ ໂສ ຠິກ຺ຂຸສມູໂຫ ມຫາຕິ. ຕໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ສງ຺ຂ຺ຍາມຫຕ຺ຕເມວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຕໍ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຎ຺ຎຄາມປຏິພທ຺ຘຊີວິກາວເສນ ສໂມສຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ສໂມສຣຓໍ, ຄາໂມ ນິວາສຄາໂມ. ນ຺ຕິ ສາລໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄາມໍ. ວິຫາໂຣຕິ ຠຄວໂຕ ວິຫຣຓຏ຺ຐານໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ສາເລຍ຺ຍກສຸຕ຺ເຕ. ອນິຍມິໂຕຕິ ອສຸກສ຺ມິໍ ອາຣາເມ ປພ຺ພເຕ ຣຸກ຺ຂມູເລ ວາຕິ ນ ນິຍມິໂຕ, ສຣູປຄ຺ຄຫຓວເສນ ນ ນິຍມິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕສ຺ມາຕິ ອນິຍມິຕຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິສິທ຺ຘມຕ຺ຖໍ ປຣິກປ຺ປນວເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ວນສຓ຺ໂຑ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອາຫ, ອທ຺ຘາ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຸປລຠິໍສູຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ; ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໕; ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໓.໖໔) ສວນວເສນ ອຸປລຠິໍສູຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂສຕທ຺ວາຣ…ເປ… ຊານິໍສູ’’ຕິ ອາຫ. ອວຘາຣຓຜລຕ຺ຕາ ສພ຺ພມ຺ປິ ວາກ຺ຍໍ ອນ຺ໂຕຄຘາວຘາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ວາ ນິປາໂຕ’’ຕິ. ອວຘາຣຓຕ຺ເຖຕິ ປນ ອິມິນາ ອິຏ຺ຐຕ຺ຖາວຘາຣຓຕ຺ຖໍ ໂຂ-ສທ຺ທຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ອສ຺ໂສສຸ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ໂຂ-ສທ຺ເທ ຄຫິເຕ ເຕນ ຜຸລ຺ລິຕມຓ຺ຑິຕວິຠູສິຕໍ ວິຍ ໂຫນ຺ຕໍ ປູຣິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ເຕນ ຈ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມປທານິ ສໍສິລິຏ຺ຐານິ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ຕສ຺ມິໍ ອຄ຺ຄຫິເຕຕິ ອາຫ ‘‘ປທປູຣເຓນ ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ. ມຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ວິເສສນິວຕ຺ຕິອຕ຺ໂຖ. ເຕນສ຺ສ ອນຕ຺ຖນ຺ຕຣທີປນຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ເອວ-ສທ຺ເທນ ປນ ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາຍ ເອກນ຺ຕິກຕໍ. ສາລາຍໍ ຊາຕາ ສໍວຑ຺ຒກາ ສາເລຍ຺ຍກາ ຍຖາ ‘‘ກຕ຺ເຕຍ຺ຍກາ ອຸພ຺ເຠຍ຺ຍກາ’’ຕິ.

ສມິຕປາປຕ຺ຕາຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອນວເສສໂຕ ສວາສນໍ ສມິຕປາປຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຫິ ພາຫິຣກວີຕຣາຄເສກ຺ຂາເສກ຺ຂປາປສມນໂຕ ຠຄວໂຕ ປາປສມນໍ ວິເສສິຕໍ ໂຫຕິ. ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ນິປາຕານໍ ອິຘ ອນຸສ຺ສວຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຂລູຕິ ອນຸສ຺ສວນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ’’ຕິ. ອາລປນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ປິຍາລາປວຈນໍ. ປິຍສມຸທາຫາຣາ ເຫເຕ ‘‘ໂຠ’’ຕິ ວາ ‘‘ອາວຸໂສ’’ຕິ ວາ ‘‘ເທວານໍປິຍາ’’ຕິ ວາ. ໂຄຕ຺ຕວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ຕໍ ຕາຍຕີຕິ ໂຄຕ຺ຕໍ. ໂຄຕໂມຕິ ຫິ ປວຕ຺ຕມານໍ ອຠິຘານໍ ພຸທ຺ຘິຎ຺ຈ ເອກໍສິກວິສຍຕາຍ ຕາຍຕິ ຣກ຺ຂຕີຕິ ໂຄຕມໂຄຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຫິ ພຸທ຺ຘິ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕນ ອຕ຺ເຖນ ວິນາ ນ ວຕ຺ຕຕິ, ເອວໍ ອຠິຘານໍ ອຠິເຘຍ຺ຍຠູເຕນ, ຕສ຺ມາ ໂສ ຕານິ ຕາຍຕິ ຣກ຺ຂຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂສ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ອຎ຺ຎກຸລປຣມ຺ປຣາສາຘາຣຓໍ ຕສ຺ສ ກຸລສ຺ສ ອາທິປຸຣິສສມຸທາຄຕໍ ຕໍກຸລປຣິຍາປນ຺ນສາຘາຣຓໍ ສາມຎ຺ຎຣູປນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຸຈ຺ຈາກຸລປຣິທີປນໍ ອຸທິໂຕທິຕວິປຸລຂຕ຺ຕິຍກຸລວິຠາວນໂຕ. ສພ຺ພຂຕ຺ຕິຍານຎ຺ຫິ ອາທິຠູຕມຫາສມ຺ມຕມຫາຣາຊໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອສມ຺ຠິນ຺ນໍ ອຸຬາຣຕມໍ ສກ຺ຍຣາຊກຸລໍ. ເກນຈິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎນາຕິ ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎາທິນາ ເກນຈິປິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ປຣິຫານິຍາ ອນຠິຠູໂຕ ອນຊ຺ໂຌຕ຺ຖໂຏ. ຕຖາ ຫິ ກທາຈິປິ ຕສ຺ສ ກຸລສ຺ສ ຕາທິສປາຣິຊຸຎ຺ຎາຠາໂວ, ອຠິນິກ຺ຂມນກາເລ ຈ ຕໂຕ ສມິທ຺ຘຕມຠາໂວ ໂລເກ ປາກໂຏ ປຎ຺ຎາໂຕຕິ. ສກ຺ຍກຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ຠຄວໂຕ ສທ຺ຘາປພ຺ພຊິຕຠາວທີປນໍ ວຸຕ຺ຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ຎາຕິປຣິວຏ຺ຏໍ ມຫນ຺ຕຎ຺ຈ ໂຠຄກ຺ຂນ຺ຘໍ ປຫາຍ ປພ຺ພຊິຕຠາວທີປນໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສມໂຓຕິ ອິມິນາ ປຣິກ຺ຂກຊເນຫິ ຠຄວໂຕ ພຫຸມຕຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ ສມິຕປາປຕາທີປນໂຕ, ໂຄຕໂມຕິ ອິມິນາ ໂລກິຍຊເນຫິ ອຸຬາຣຕມກຸລີນຕາທີປນໂຕ.

ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິ-ສທ຺ໂທ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍາເນ, ຕໍໂຍຄໂຕ ປນ ‘‘ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມ’’ນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ສາມິອຕ຺ເຖປິ ສມານໍ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕໂຍຄທີປນໂຕ ‘‘ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ເຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ໂຂ ປນ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ກລ຺ຍາໂຓຕິ ຠທ຺ທໂກ. ສາ ຈສ຺ສ ກລ຺ຍາຓຕາ ອຸຬາຣວິສຍຕາຍາຕິ ອາຫ ‘‘ກລ຺ຍາຓຄຸຓສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ. ຕໍວິສຍຕາ ເຫຕ຺ຖ ສມນ຺ນາຄໂມ. ເສຏ຺ໂຐຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ ຍຖາ ‘‘ຠຄວາຕິ ວຈນໍ ເສຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ; ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໔໒; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ນິທານວຓ຺ຓນາ; ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໕໐). ‘‘ຠຄວາ ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຄຸຓານໍ ສໍກິຕ຺ຕນໂຕ ສໍສທ຺ທນໂຕ ຈ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ວຓ຺ໂຓຕິ ອາຫ ‘‘ກິຕ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ. ກິຕ຺ຕິປຣິຍາໂຍປິ ຫິ ສທ຺ທ-ສທ຺ໂທ ຍຖາ ຕໍ ‘‘ອຸຬາຣສທ຺ທາ ອິສໂຍ ຄຸຓວນ຺ໂຕ ຕປສ຺ສິໂນ’’ຕິ. ຖຸຕິໂຆໂສຕິ ອຠິຕ຺ຖວຸທາຫາໂຣ. ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິຕ຺ວາຕິ ປຏິປກ຺ຂາຠາເວນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕາຍ ຈ ອຠິຠວິຕ຺ວາ.

ໂສ ຠຄວາຕິ ໂຍ ໂສ ສມຕິໍສ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ສພ຺ພກິເລເສ ຠຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເທວານໍ ອຕິເທໂວ ສກ຺ການໍ ອຕິສກ຺ໂກ ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ອຕິພ຺ຣຫ຺ມາ ໂລກນາໂຖ ຠາຄ຺ຍວນ຺ຕຕາທີຫິ ກາຣເຓຫິ ຠຄວາຕິ ລທ຺ຘນາໂມ, ໂສ ຠຄວາ. ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ຫິ ອິທໍ ສຕ຺ຖຸ ນາມກິຕ຺ຕນໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠຄວາຕິ ເນຕໍ ນາມໍ ມາຕຣາ ກຕ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມຫານິ. ໑໔໙, ໑໙໘, ໒໑໐; ຈູຬນິ. ອຊິຕມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໒). ປຣໂຕ ປນ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ຄຸຓກິຕ຺ຕນເມວ. ເອວໍ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທີຫິ ປເທຫິ ເຍ ສເທວເກ ໂລເກ ອຕິວິຍ ປຎ຺ຎາຕາ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ, ເຕ ນານປ຺ປກາຣໂຕ ວິຠາວິຕາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຈ຺ເຈກໍ ອິຕິປິ-ສທ຺ໂທ ໂຍເຊຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ອິຕິປິ ອຣຫໍ, ອິຕິປິ ສມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ…ເປ… ອິຕິປິ ຠຄວາ’’ຕິ. ‘‘ອິຕິເປຕໍ ຠູຕໍ, ອິຕິເປຕໍ ຕຈ຺ຉ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໖) ວິຍ ຫິ ອິຘ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈກ຺ຂກາຣຓຕ຺ໂຖ, ປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ ເຕນ ເຕສໍ ຄຸຓານໍ ພຫຸຠາວທີປນໂຕ. ຕານິ ຄຸຓສລ຺ລກ຺ຂຓກາຣຓານິ ສທ຺ຘາສມ຺ປນ຺ນານໍ ວິຎ຺ຎຸຊາຕິການໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂານິ ເອວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິມິນາ ຈ ອິມິນາ ຈ ກາຣເຓນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ. ຕໂຕ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄໂຕ. ເຕສນ຺ຕິ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທີນໍ. ວິຕ຺ຖາໂຣ ອຕ຺ຖນິທ຺ເທໂສ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ຕໂຕ ເອວ ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໑.໑໓໐) ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອາຣກາຕິ ອຣຫໍ ສຸວິທູຣຠາວໂຕ, ອາຣກາຕິ ອຣຫໍ ອາສນ຺ນຠາວໂຕ, ຣຫິຕພ຺ພສ຺ສ ອຠາວໂຕ, ສຍຎ຺ຈ ອຣຫິຕພ຺ພໂຕ, ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ຣໂຫຄມນໍ ຄຕີສຸ ປຈ຺ຈາຊາຕິ, ປາສໍສຠາວໂຕ ວາ ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທີນໍ ປທານໍ ອຕ຺ໂຖ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຠວນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໑.໑໓໐; ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ) –

‘‘ສມ຺ມາ ນປ຺ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເຍ ນິຫີນາສຍາ ນຣາ;

ອາຣກາ ເຕຫິ ຠຄວາ, ທູເຣ ເຕນາຣຫໍ ມໂຕ.

ເຍ ສມ຺ມາ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ສຸປ຺ປຓີຕາຘິມຸຕ຺ຕິກາ;

ຠຄວາ ເຕຫິ ອາສນ຺ໂນ, ເຕນາປິ ອຣຫໍ ຊິໂນ.

ປາປຘມ຺ມາ ຣຫາ ນາມ, ສາຘູຫິ ຣຫິຕພ຺ພໂຕ;

ເຕສໍ ສຸຏ຺ຐຸ ປຫີນຕ຺ຕາ, ຠຄວາ ອຣຫໍ ມໂຕ.

ເຍ ສຈ຺ຉິກຕສທ຺ຘມ຺ມາ, ອຣິຍາ ສຸທ຺ຘໂຄຈຣາ;

ນ ເຕຫິ ຣຫິໂຕ ໂຫຕິ, ນາໂຖ ເຕນາຣຫໍ ມໂຕ.

ຣໂຫ ວາ ຄມນໍ ຍສ຺ສ, ສໍສາເຣ ນຕ຺ຖິ ສພ຺ພໂສ;

ປຫີນຊາຕິມຣໂຓ, ອຣຫໍ ສຸຄໂຕ ມໂຕ.

ຄຸເຓຫິ ສທິໂສ ນຕ຺ຖິ, ຍສ຺ມາ ໂລເກ ສເທວເກ;

ຕສ຺ມາ ປາສໍສິຍຕ຺ຕາປິ, ອຣຫໍ ທ຺ວິປທຸຕ຺ຕໂມ.

ອາຣກາ ມນ຺ທພຸທ຺ຘີນໍ, ອາສນ຺ນາ ຈ ວິຊານຕໍ;

ຣຫານໍ ສຸປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ, ວິທູນມຣເຫຍ຺ຍໂຕ;

ຠເວສຸ ຈ ຣຫາຠາວາ, ປາສໍສາ ອຣຫໍ ຊິໂນ’’ຕິ.

ສຸນ຺ທຣນ຺ຕິ ຠທ຺ທກໍ. ຕຎ຺ຈ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ຫິຕສຸຂາວຫຠາເວນ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຖາວຫໍ ສຸຂາວຫ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖາວຫນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ຖສຎ຺ຫິຕຫິຕາວຫໍ. ສຸຂາວຫນ຺ຕິ ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນຕິວິຘສຸຂາວຫໍ. ຕຖາຣູປານນ຺ຕິ ຕາທິສານໍ. ຍາທິເສຫິ ປນ ຄຸເຓຫິ ຠຄວາ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ເຕຫິ ຈຕຸປ຺ປມາຓິກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ສພ຺ພຖາປິ ອຈ຺ຈນ຺ຕາຍ ປສາທນີໂຍຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອເນເກຫິປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາຠູຕ…ເປ… ອຣຫຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ຘມ຺ມປ຺ປມາຓານໍ ລູຂປ຺ປມາຓານໍ ສຕ຺ຕານໍ ຠຄວໂຕ ປສາທາວຫຕມາຫ, ອິຕເຣນ ອິຕເຣສໍ. ທສ຺ສນມຕ຺ຕມ຺ປິສາຘຸ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ໂກສິຍສກຸຓສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ກເຖຕພ຺ພໍ. ເອກໍ ປທມ຺ປິ ໂສຕຸໍ ລຠິສ຺ສາມ, ສາຘຸຕຣໍເຍວ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ມຓ຺ຑູກເທວປຸຕ຺ຕວຕ຺ຖຸ ກເຖຕພ຺ພໍ.

ອິມິນາ ນເຍນ ອຄາຣິກປຸຈ຺ຉາ ອາຄຕາຕິ ອິທໍ ເຍຠຸຍ຺ຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຫິ ອຄາຣິກາ ເອວໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ. ອນຄາຣິກປຸຈ຺ຉາຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຍຖາ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ…ເປ… ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ໂຕຕິ ອິມິນາ ສຕ຺ຖຸ ເຕສໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິການໍ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫນວິຘິໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕສຎ຺ຫິ ສໍຂິຕ຺ຕຣຸຈິຕາຍ ສງ຺ເຂປເທສນາ, ຕາຍ ອຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ຕາ ວິຕ຺ຖາຣເທສນໍ ອາຍາຈນ຺ຕິ, ສາ ຈ ເນສໍ ສໍຂິຕ຺ຕຣຸຈິຕາ ປຓ຺ຑິຕມານິຕາຍ, ໂສ ຈ ມາໂນ ຍຖາເທສິຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຊານນ຺ເຕ ອປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ ໂຫຕິ, ອິຕິ ຠຄວາ ເຕສໍ ມານນິຄ຺ຄຫວິຘິໍ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ສງ຺ເຂເປເນວ ປຎ຺ຫໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ, ນ ສພ຺ພໂສ ເທສນາຍ ອສລ຺ລກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຓ຺ຑິຕມານິກາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຍສ຺ມາ ມໍ ຕຸມ຺ເຫ ຍາຈຖ, ສໍຂິຕ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ນ ຊານິຕ຺ຖາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໔໔໐. ‘‘ເອກວິເຘນ ຎາຓວຕ຺ຖຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໗໕໑) ວິຍ ໂກຏ຺ຐາສຕ຺ໂຖ ວິຘ-ສທ຺ໂທ, ໂສ ຈ ວິຠຕ຺ຕິວຈນວິປລ຺ລາສໍ ກຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ກຣຓວຈນວເສນ ‘‘ຕິວິຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຕ຺ໂຖ ປນ ກຣຓປຸຖຸວຈນວເສນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ຕິວິຘນ຺ຕິ ຕີຫິ ໂກຏ຺ຐາເສຫີ’’ຕິ. ປກາຣຕ຺ໂຖ ວາ ວິຘ-ສທ຺ໂທ, ປກາຣຕ຺ຖຕ຺ຕາເຍວ ລພ຺ຠມານໍ ອຘມ຺ມຈຣິຍາວິສມຈຣິຍາຠາວສາມຎ຺ຎໍ, ກາຍທ຺ວາຣິກຠາວສາມຎ຺ຎໍ ວາ ອຸປາທາຍ ເອກຕ຺ຕໍ ເນຕ຺ວາ ‘‘ຕິວິຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປກາຣເຠເທ ປນ ອເປກ຺ຂິເຕ ‘‘ຕິວິຘາ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກາເຍນາຕິ ເອຕ຺ຖ ກາໂຍຕິ ໂຈປນກາໂຍ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ໂສ ຈ ອຘມ຺ມຈຣິຍາຍ ທ຺ວາຣຠູໂຕ ເຕນ ວິນາ ຕສ຺ສາ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ. ກາເຍນາຕິ ຈ ເຫຕຸມ຺ຫິ ກຣຓວຈນໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ອຘມ຺ມຈຣິຍາສງ຺ຂາຕເຈຕນາສມຸຏ຺ຐານາ ສາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ນ ຈ ສາ ປຏ຺ຐາເນ ອາຄເຕສຸ ຈຕຸວີສຕິຍາ ປຈ຺ຈເຍສຸ ເອເກນປິ ປຈ຺ຈເຍນ ເຈຕນາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສາ ປນ ຕຖາປວຕ຺ຕມານາຍ ກາຍກມ຺ມສຎ຺ຎິຕາຍ ເຈຕນາຍ ປວຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ເຕນ ທ຺ວາເຣນ ລກ຺ຂິຕພ຺ພຠາວໂຕ ຕສ຺ສາ ກາຣຓໍ ວິຍ ຈ ສພ຺ໂພຫາຣມຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກາຍທ຺ວາເຣນາຕິ ວາ ກາເຍນ ທ຺ວາຣຠູເຕນ ກາຍທ຺ວາຣຠູເຕນາຕິ ຕໍ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕລກ຺ຂເຓ ກຣຓວຈນໍ. ອຘມ຺ມໍ ຈຣຕິ ເອຕາຍາຕິ ອຘມ຺ມຈຣິຍາ, ຕຖາປວຕ຺ຕາ ເຈຕນາ. ອຘມ຺ໂມຕິ ປນ ຕໍສມຸຏ຺ຐາໂນ ປໂຍໂຄ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຘມ຺ມໂຕ ອນເປຕາຕິ ຘມ຺ມາ, ນ ຘມ຺ມາຕິ ອຘມ຺ມາ, ອຘມ຺ມາ ຈ ສາ ຈຣິຍາ ຈາຕິ ອຘມ຺ມຈຣິຍາ. ປຈ຺ຈນີກສມນຏ຺ເຐນ ສມໍ, ສມານໍ ສທິສໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ ສມໍ, ສຸຈຣິຕໍ. ສມໂຕ ວິຄຕໍ, ວິຣຸທ຺ຘໍ ວາ ຕສ຺ສາຕິ ວິສມໍ, ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ. ສາ ເອວ ວິສມາ ຈຣິຍາຕິ ວິສມຈຣິຍາ. ສພ຺ເພສຸ ກຓ຺ຫສຸກ຺ກປເທສູຕິ ‘‘ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ວາຈາຍ ອຘມ຺ມຈຣິຍາວິສມຈຣິຍາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ອຸທ຺ເທສນິທ຺ເທສວເສນ ອາຄເຕສຸ ສພ຺ເພສຸ ກຓ຺ຫປເທສຸ – ‘‘ຕິວິຘໍ ໂຂ ຄຫປຕໂຍ ກາເຍນ ຘມ຺ມຈຣິຍາສມຈຣິຍາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ອຸທ຺ເທສນິທ຺ເທສວເສນ ອາຄເຕສຸ ສພ຺ເພສຸ ສຸກ຺ກປເທສຸ ຈ.

ໂຣເທຕິ ກຸຣູຣກມ຺ມນ຺ຕຕາຍ ປຣປຏິພທ຺ເຘ ສຕ຺ເຕ ອສ຺ສູນິ ໂມເຈຕີຕິ ຣຸທ຺ໂທ, ໂສ ເອວ ລຸທ຺ໂທ ຣ-ກາຣສ຺ສ ລ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ກກ຺ຂໂຬຕິ ລຸທ຺ໂທ. ທາຣຸໂຓຕິ ຜຣຸໂສ. ສາຫສິໂກຕິ ສາຫສ຺ສກາຣີ. ສເຈປິ ນ ລິປ຺ປນ຺ຕິ. ຕຖາວິໂຘ ປເຣສໍ ຆາຕນສີໂລ ໂລຫິຕປາຓີຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ ຍຖາ ທານສີໂລ ປເຣສໍ ທານຕ຺ຖໍ ອໂຘຕຫຕ຺ໂຖປິ ‘‘ປຍຕປາຓີ’’ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຫຣຓໍ ປຫາຣທານມຕ຺ຕໍ ຫຕໍ, ປວຸທ຺ຘໍ ປຫຣຓໍ ປຣສ຺ສ ມາຣຓໍ ປຫຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຫເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ນິວິຏ຺ໂຐຕິ ອຠິນິວິຏ຺ໂຐ ປສຸໂຕ.

ຍສ຺ສ ວເສນ ‘‘ປຣສ຺ສາ’’ຕິ ສາມິນິທ຺ເທໂສ, ຕໍ ສາປເຕຍ຺ຍໍ. ຍຎ຺ຫິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ຄຫິຕໍ, ຕໍ ເຕເນວ ສາມິນິທ຺ເທເສນ ປກາສິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຣສ຺ສ ສນ຺ຕກ’’ນ຺ຕິ. ປຣສ຺ສປຣວິຕ຺ຕູປກຣຓນ຺ຕິ ວາ ເອກເມເວຕໍ ສມາສປທໍ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຣສນ຺ຕກໍ ວິເສສໂຕ ປຣສ຺ສ ວິຕ຺ຕູປກຣຓໍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕຫິ ປເຣຫີຕິ ເຍສໍ ສນ຺ຕກໍ, ເຕຫິ. ຍສ຺ສ ວເສນ ປຸຣິໂສ ‘‘ເຖໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ເຖຍ຺ຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອວຫຣຓຈິຕ຺ຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ເຖຍ຺ຍສງ຺ຂາເຕນ, ນ ວິສ຺ສາສຕາວກາລິກາທິວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ມເຕ ວາຕິ ວາ-ສທ຺ໂທ ອວຸຕ຺ຕວິກປ຺ປຕ຺ໂຖ. ເຕນ ປພ຺ພຊິຕາທິຠາວໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອເຕນຸປາເຍນາຕິ ຍໍ ມາຕຣິ ມຕາຍ, ນຏ຺ຐາຍ ວາ ປິຕາ ຣກ຺ຂຕິ, ສາ ປິຕຸຣກ຺ຂິຕາ. ຍໍ ອຸໂຠສຸ ອສນ຺ເຕສຸ ຠາຕາ ຣກ຺ຂຕິ, ສາ ຠາຕຸຣກ຺ຂິຕາຕິ ເອວມາທິໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ສຠາຄກຸລານີຕິ ອາວາຫກິຣິຍາຍ ສຠາຄານິ ກຸລານິ. ທສ຺ສຸກວິຘິໍ ວາ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຐປິຕທຓ຺ຑາຣາຊາທີຫິ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໘໙) ‘‘ອສທ຺ຘມ຺ມາຘິປ຺ປາເຍນ ກາຍທ຺ວາຣປ຺ປວຕ຺ຕາ ອຄມນີຍຏ຺ຐານວີຕິກ຺ກມເຈຕນາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕມິຈ຺ຉາຈາຣລກ຺ຂຓວເສນ.

ຫຕ຺ຖປາທາທິເຫຕູຕິ ຫຕ຺ຖປາທາທິເຠທນເຫຕຸ. ຘນເຫຕູຕິ ຘນສ຺ສ ລາຠເຫຕຸ ຊານິເຫຕຸ ຈ. ລາໂຠຕິ ຆາສຈ຺ຉາທນານິ ລພ຺ຠຕີຕິ ລາໂຠ. ກິຎ຺ຈິກ຺ຂນ຺ຕິ ກິຎ຺ຈິມຕ຺ຕກໍ ອາມິສຊາຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຍໍ ວາ’’ຕິອາທິ. ຊານນ຺ໂຕເຍວາຕິ ມຸສາຠາວໍ ຕສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ຊານນ຺ໂຕ ເອວ.

ອຓ຺ຑກາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຣຸກ຺ເຂ ອຓ຺ຑສທິສາ ຄຓ຺ຐິໂຍ. ຍຖາ ຖທ຺ຘາ ວິສມາ ທຸພ຺ພິນີຕາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວເມວໍ ຂຸໍສນວມ຺ຠນວເສນ ປວຕ຺ຕວາຈາປິ ຫິ ‘‘ອຓ຺ຑກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາ ສໂທເສ ຣຸກ຺ເຂ’’ຕິອາທິ. ກກ຺ກສາຕິ ຜຣຸສາ ເອວ, ໂສ ປນສ຺ສາ ກກ຺ກສຠາໂວ ພ຺ຍາປາທນິມິຕ຺ຕຕາຍ ຕໂຕ ປູຕິກາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາ ນາມາ’’ຕິອາທິ. ກຏຸກາຕິ ອນິຏ຺ຐາ. ອມນາປາຕິ ນ ມນວຑ຺ຒນີ, ຕໂຕ ເອວ ໂທສຊນນີ, ຈິຕ຺ຕສນ຺ໂທສຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣິກາ. ມມ຺ເມສູຕິ ຆຏ຺ຏເນນ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ມມ຺ມສທິເສສຸ ຊາຕິອາທີສຸ. ລຄ຺ຄນກາຣີຕິ ເອວໍ ວທນ຺ຕສ຺ສ ເອວໍ ວທາມີຕິ ອຕ຺ຖາຘິປ຺ປາເຍນ ລຄ຺ຄນກາຣີ, ນ ພ຺ຍຎ຺ຊນວເສນ. ໂກຘສ຺ສ ອາສນ຺ນາ ຕສ຺ສ ກາຣຓຠາວໂຕ. ສໂທສວາຈາຍາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສມຸຏ຺ຐາປກໂທສສ຺ສ ວເສນ ສໂທສວາຈາຍ ເວວຈນານິ.

ອກາເລນາຕິ ອຍຸຕ຺ຕກາເລນ. ອກາຣຓນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ນິປ຺ຜລໍ. ຜລຎ຺ຫິ ກາຣຓນິສ຺ສິຕໍ ນາມ ຕທວິນາຠາວໂຕ. ອກາຣຓນິສ຺ສິຕໍ ນິປ຺ຜລໍ, ສມ຺ຜນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອສຠາວວຕ຺ຕາຕິ ອຍາຖາວວາທີ. ອສໍວຣວິນຍປຏິສໍຍຸຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ສໍວຣວິນຍຣຫິຕສ຺ສ, ອຕ຺ຕໂນ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ ຈ ນ ສໍວຣວິນຍາວຫສ຺ສ ວຕ຺ຕາ. ຫທຍມຎ຺ຊູສາຍໍ ນິເຘຕຸນ຺ຕິ ອຫິຕສໍຫິຕຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕໍ ອນຸປ຺ປວິເສຕ຺ວາ ນິເຘຕຸໍ. ອຍຸຕ຺ຕກາເລຕິ ຘມ຺ມໍ ກເຖນ຺ເຕນ ໂຍ ອຕ຺ໂຖ ຍສ຺ມິໍ ກາເລ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ປຈ຺ຉາ ຕສ຺ສ ອກາໂລ, ຕສ຺ມິໍ ອຍຸຕ຺ຕກາເລ ວຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ອນປເທສນ຺ຕິ ຠຄວຕາ ອສຸກສຸຕ຺ເຕ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕາປເທສວິຣຫິຕໍ. ອປຣິຈ຺ເຉທນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ເຉທຣຫິຕໍ. ຍຖາ ປນ ວາຈາ ປຣິຈ຺ເຉທຣຫິຕາ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຸຕ຺ຕໍ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ ອນຸໂຍຄໍ. ພາຫິຣກຖໍເຍວາຕິ ຍໍ ສຸຕ຺ຕໍ, ຊາຕກໍ ວາ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ສຣີຣຠູຕໍ ກຖໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ຕໂຕ ພຫິຠູຕໍເຍວ ກຖໍ. ສມ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ວິຣຸຬ຺ຫໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ. ປເວຓິຊາຕກາວາຕິ ອນຸຊາຕປາໂຣຫມູລານິເຍວ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ອາຫຣິຕ຺ວາຕິ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕໂຕ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ອນຸໂຍຄອຸປມາວຕ຺ຖຸວເສນ ຕທນຸປໂຍຄິນໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ. ຊານາເປຕຸນ຺ຕິ ເອຕທຕ຺ຖມິທໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຊານາເປຕຸໍ ໂຍ ສກ຺ໂກຕິ. ຕສ຺ສ ກເຖຕຸນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ຕຖາຣູປສ຺ສ ຘມ຺ມກຖິກສ຺ສ ພຫຸມ຺ປິ ກເຖຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ນ ອຕ຺ຖນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປເຣສຎ຺ຈ ນ ຫິຕາວຫໍ.

ອຠິຊ຺ຌາຍນໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປຣສນ຺ຕກສ຺ສ ທສ຺ສນວເສນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອຠິຊ຺ຌາຍ ໂອໂລເກຕາ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຠິຊ຺ຌາຍນ຺ໂຕ ວາ ອຠິຊ຺ຌາຍິຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຐິຕມ຺ປິ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ວິຍ ອຠິຊ຺ຌາຍຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຠິຊ຺ຌາຍ ໂອໂລເກຕາ ໂຫຕີ’’ຕິ. ກມ຺ມປຖເຠໂທ ນ ໂຫຕິ, ເກວລໍ ໂລຠມຕ຺ໂຕວ ໂຫຕິ ປຣິຓາມນວເສນ ອປ຺ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຍຖາ ປນ ກມ຺ມປຖເຠໂທ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍທາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິຓາເມຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກຠາເວນ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫ ນາເມຕິ.

ວິປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕຕິ ພ຺ຍາປາເທນ ວິປຕ຺ຕິໍ ອາປາທິຕຈິຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ປູຕິຠູຕຈິຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ພ຺ຍາປາໂທ ຫິ ວິສໍ ວິຍ ໂລຫິຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປູຕິຠາວໍ ຊເນຕິ. ໂທເສນ ທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ຕສງ຺ກປ຺ໂປຕິ ວິເສນ ວິຍ ສປ຺ປິອາທິໂກເປນ ທູສິຕຈິຕ຺ຕສງ຺ກປ຺ໂປ. ຆາຕີຍນ຺ຕູຕິ ຫນີຍນ຺ຕຸ. ວຘໍ ປາປຸຓນ຺ຕູຕິ ມຣຓໍ ປາປຸຓນ຺ຕຸ. ມາ ວາ ອເຫສຸນ຺ຕິ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ນ ໂຫນ຺ຕຸ. ເຕນາຫ ‘‘ກິຎ຺ຈິປິ ມາ ອເຫສຸ’’ນ຺ຕິ, ອນວເສສວິນາສໍ ປາປຸຓນ຺ຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫຎ຺ຎນ຺ຕູຕິ ອາທິຈິນ຺ຕເນເນວາຕິ ເອກນ຺ຕໂຕ ວິນາສຈິນ຺ຕາຍ ເອວ.

ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໂກຕິ ອໂຍນິໂສ ອຸປ຺ປນ຺ນທິຏ຺ຐິໂກ. ໂສ ຈ ເອກນ຺ຕໂຕ ກຸສລປຏິປກ຺ຂທິຏ຺ຐິໂກຕິ ອາຫ ‘‘ອກຸສລທສ຺ສໂນ’’ຕິ. ວິປລ຺ລຕ຺ຖທສ຺ສໂນຕິ ຘມ຺ມຕາຍ ວິປຣິຍາສຄ຺ຄາຫີ. ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນນ຺ຕິ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສີເສນ ທານໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທິນ຺ນສ຺ສ ຜລາຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕີ’’ຕິ. ທິນ຺ນໍ ປນ ອນ຺ນາທິວຕ຺ຖຸໍ ກຖໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ເອສ ນໂຍ ‘‘ຍິຏ຺ຐໍ ຫຸຕ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ມຫາຍາໂຄຕິ ສພ຺ພສາຘາຣຓໍ ມຫາທານໍ. ປເຫຓກສກ຺ກາໂຣຕິ ປາຫຸນການໍ ກຕ຺ຕພ຺ພສກ຺ກາໂຣ. ຜລນ຺ຕິ ອານິສໍສຜລຎ຺ຈ ນິສ຺ສນ຺ທຜລຎ຺ຈ. ວິປາໂກຕິ ສທິສໍ ຜລໍ. ປຣໂລເກ ຐິຕສ຺ສ ອຍໍ ໂລໂກ ນຕ຺ຖີຕິ ປຣໂລເກ ຐິຕສ຺ສ ກມ຺ມຸນາ ລທ຺ຘພ຺ໂພ ອຍໍ ໂລໂກ ນ ໂຫຕິ. ອິຘໂລເກ ຐິຕສ຺ສປິ ປຣໂລໂກ ນຕ຺ຖີຕິ ອິຘໂລເກ ຐິຕສ຺ສ ກມ຺ມຸນາ ລທ຺ຘພ຺ໂພ ປຣໂລໂກ ນ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ກາຣຓມາຫ ‘‘ສພ຺ເພ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ. ອິເມ ສຕ຺ຕາ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ຠວໂຍນິຄຕິອາທີສຸ ຐິຕາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕິ ນິຣຸທຍວິນາສວເສນ ວິນສ຺ສນ຺ຕິ. ຜລາຠາວວເສນາຕິ ມາຕາປິຕູສຸ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕີນໍ ຜລສ຺ສ ອຠາວວເສນ ‘‘ນຕ຺ຖິ ມາຕາ, ນຕ຺ຖິ ປິຕາ’’ຕິ ວທຕິ, ນ ມາຕາປິຕູນໍ, ນາປິ ເຕສຸ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕີນໍ ອຠາວວເສນ ເຕສໍ ໂລກປຈ຺ຈກ຺ຂຕ຺ຕາ. ພຸພ຺ພຸຬກສ຺ສ ວິຍ ອິເມສໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປາໂທ ນາມ ເກວໂລວ, ນ ຈວິຕ຺ວາ ອາຄມນປຸພ຺ພໂກຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ນຕ຺ຖິ ສຕ຺ຕາ ໂອປປາຕິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈວິຕ຺ວາ ອຸປປຊ຺ຊນກສຕ຺ຕາ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ວທຕີ’’ຕິ. ສມເຓນ ນາມ ຍາຖາວໂຕ ຊານນ຺ເຕນ ກສ຺ສຈິ ກິຎ຺ຈິ ອກເຖຕ຺ວາ ສຎ຺ຎເຕນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ອໂຫປຸຣິສິກາ ນາມ ສິຍາ, ກິໍ ປໂຣ ປຣສ຺ສ ກຣິສ຺ສຕິ, ຕຖາ ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ປາທນສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອວສໂຣ ເອວ ນຕ຺ຖິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ເຍ ອິມຎ຺ຈ…ເປ… ປເວເທນ຺ຕີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ພ຺ຍປເທເສນ. ທສວຕ຺ຖຸກາຕິ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພານິ ທສ ວຕ຺ຖູນິ ເອຕິສ຺ສາຕິ ທສວຕ຺ຖຸກາ.

໔໔໑. ອນຠິຊ຺ຌາທໂຍ ເຫຏ຺ຐາ ອຕ຺ຖໂຕ ປກາສິຕຕ຺ຕາ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖາເຍວ.

໔໔໒. ສຫ ພ຺ຍຍຕິ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ສຫພ຺ໂຍ, ສຫວຕ຺ຕນໂກ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ສຫພ຺ຍຕາ, ສຫປວຕ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຫຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ກາໂຍ ສມູໂຫຕິ ພ຺ຣຫ຺ມກາໂຍ, ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນຕາຍ ຕຕ຺ຖ ຄຕາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກາ. ກາມໍ ເຈຕາຍ ສພ຺ພສ຺ສປິ ພ຺ຣຫ຺ມນິກາຍສ຺ສ ສມຎ຺ຎາຍ ຠວິຕພ຺ພໍ, ‘‘ອາຠານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປນ ທຸຕິຍຊ຺ຌານຠູມິກາທີນໍ ອຸປຣິ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ໂຄພລີພທ຺ທຎາເຍນ ຕທວເສສານໍ ອຍໍ ສມຎ຺ຎາຕິ ອາຫ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິການໍ ເທວານນ຺ຕິ ປຐມຊ຺ຌານຠູມິເທວານ’’ນ຺ຕິ. ອາຠາ ນາມ ວິສຸໍ ເທວາ ນຕ຺ຖິ, ປຣິຕ຺ຕາຠາທີນໍເຍວ ປນ ອາຠາວນ຺ຕຕາສາມຎ຺ເຎນ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕໍ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ, ຍທິທໍ ‘‘ອາຠາ’’ຕິ ຍຖາ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊພ຺ຣຫ຺ມປຸໂຣຫິຕມຫາພ຺ຣຫ຺ມານໍ ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກາ’’ຕິ. ປຣິຕ຺ຕາຠານນ຺ຕິອາທິ ປນາຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອປ຺ປມາຓາຠານໍ ເທວານໍ ອາຠສ຺ສຣານໍ ເທວານນ຺ຕິ ອິມໍ ປາຬິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອກໂຕ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອາຠາຕິ ວາ, ເອກຕ຺ຕກາຍນານຕ຺ຕສຎ຺ຎາຕິ ວາ ເອກໂຕ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ເຕສໍເຍວາຕິ ອາຠາຕິ ວຸຕ຺ຕເທວານໍເຍວ. ເຠທໂຕ ຄຫຓນ຺ຕິ ກາຣຓສ຺ສ ຫີນາທິເຠທຠິນ຺ນຕາທສ຺ສນວເສນ ປຣິຕ຺ຕາຠາທິຄ຺ຄຫຓໍ. ອິຕິ ຠຄວາ ອາສວກ຺ຂຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ເອວໍ ຠຄວາ ຘມ຺ມຈຣິຍໍ, ສມຈຣິຍໍ, ວຏ຺ຏນິສ຺ສິຕໍ ສຸຄຕິຄາມິປຏິປທໍ, ວິວຏ຺ຏນິສ຺ສິຕໍ ອາສວກ຺ຂຍຄາມິປຏິປທໍ ກຕ຺ວາ ຕິຠວຠຎ຺ຊນໂຕ ອາສວກ຺ຂຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕນິກູເຏນ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐເປສິ.

ອິຘ ຐຕ຺ວາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ມຈຣິຍາສມຈຣິຍາຍ ນິທ຺ເທເສ ຐຕ຺ວາ. ເທວໂລກາ ສມາເນຕພ຺ພາຕິ ຉພ຺ພີສຕິປິ ເທວໂລກາ ສໂມຘາເນຕພ຺ພາ. ວີສຕິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກາຕິ ຕໍຕໍຠວປຣິຍາປນ຺ນນິກາຍວເສນ ວີສຕິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກາ, ວີສຕິ ພ຺ຣຫ຺ມນິກາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທສກຸສລກມ຺ມປເຖຫີຕິ ຍຖາຣຫໍ ທສກຸສລກມ຺ມປເຖຫິ ກມ຺ມູປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຠູເຕຫິ ເກວລໍ ອຸປນິສ຺ສຍຠູເຕຫິ ຈ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ.

ຕິຓ຺ຓໍ ສຸຈຣິຕານນ຺ຕິ ຕິຓ຺ຓໍ ກາມາວຈຣສຸຈຣິຕານໍ. ກາມາວຈຣຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ມໂນສຸຈຣິຕາເປກ຺ຂາຍ. ວິປາເກເນວາຕິ ອິມິນາ ວິປາກຸປ຺ປາເທເນວ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ໂຫຕິ, ນ ອຸປນິສ຺ສຍຕາມຕ຺ເຕນາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ອຸປນິສ຺ສຍວເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ທສ ກຸສລກມ຺ມປຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸຕິຍາທີນິ ຠາເວຕ຺ວາຕິອາທີສຸປິ ‘‘ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ ປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ອຸປນິສ຺ສຍວເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໑.໔໑) – ‘‘ປຐເມນ ຌາເນນ ນີວຣຓານໍ ປຫານໍ ສີລໍ, ເວຣມຓິ ສີລໍ, ເຈຕນາ ສີລໍ, ສໍວໂຣ ສີລໍ, ອວີຕິກ຺ກໂມ ສີລ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສພ຺ເພສຸປິ ຌາເນສຸ ສີລໍ ອຸທ຺ຘຏນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ວເສນ ອຸປຣິເທວໂລການມ຺ປິ ວິປາເກນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ? ນ, ຕສ຺ສ ປຣິຎ຺ຎາຍ ເທສນຕ຺ຕາ, ປຣິຎ຺ຎາຍ ເທສນຕາ ຈສ຺ສ ‘‘ຍຕ຺ຖ ຈ ປຫານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສໍວຓ຺ຓນາຍຎ຺ຈ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໒.໘໓໗, ໘໓໙) ປກາສິຕາ ເອວ. ຕຖາ ຫິ ອິຘາປິ ‘‘ທສ ກຸສລກມ຺ມປຖາ ຫິ ສີລ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສີລສ຺ສ ຣູປາຣູປຠວານໍ ອຸປນິສ຺ສຍຕາ ວິຠາວິຕາ, ນ ນິພ຺ພຕ຺ຕກຕາຍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຠາວນາລກ຺ຂຓາຍ ຘມ຺ມຈຣິຍາຍ ຠວວິເສເສ ວິຠຊິຍມາເນ ອສຎ຺ຎຠໂວ ນ ຄຫິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອສຎ຺ຎຠໂວ ປນ…ເປ… ນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ’’ຕິ. ພາຫິຣກາ ຫິ ອຍຖາຠູຕທສ຺ສິຕາຍ ອສຎ຺ຎຠວໍ ຠວວິປ຺ປໂມກ຺ຂໍ ມຎ຺ຎມານາ ຕທຸປຄຊ຺ຌານໍ ຠາເວຕ຺ວາ ອສຎ຺ເຎສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລຏ຺ຐກຖາຍໍ ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍຎ຺ຈ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໘-໗໓; ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໖໘-໗໓) ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສາເລຍ຺ຍກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໒. ເວຣຎ຺ຊກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໔໔. ເວຣຎ຺ຊວາສິໂນຕິ ເວຣຎ຺ຊຄາມວາສິໂນ. ເກຈິ ປນ ‘‘ວິວິຘຣຏ຺ຐວາສິໂນ ເວຣຎ຺ຊກາ’’ຕິ ເອຕມຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ, ເຕສໍ ມເຕນ ‘‘ເວຣຊ຺ຊກາ’’ຕິ ປາຬິຍາ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ. ອນິຍມິຕກິຈ຺ເຈນາຕິ ‘‘ອິມິນາ ນາມາ’’ຕິ ເອວໍ ນ ນິຍມິເຕນ ກິຈ຺ເຈນ. ອຍໍ ວິເສໂສຕິ ອຍໍ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐານກໂຕ ອິເມສຸ ທ຺ວີສຸ ສຸຕ຺ເຕສຸ ເທສນາຍ ວິເສໂສ, ອຕ຺ໂຖ ປນ ເທສນານໂຍ ຈ ມຊ຺ເຌ ຠິນ຺ນສຸວຓ຺ຓໍ ວິຍ ອວິສິຏ຺ໂຐຕິ ທສ຺ເສຕິ. ກສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ ກຕ຺ຖຈິ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານເທສນໍ ເທເສຕິ, ກຕ຺ຖຈິ ຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ? ເທສນາວິລາສໂຕ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍໂຕ ຈ. ເທສນາວິລາສປ຺ປຕ຺ຕາ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ, ເຕ ຍຖາຣຸຈິ ກຕ຺ຖຈິ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ, ກຕ຺ຖຈິ ຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕິ. ເຍ ປນ ເວເນຍ຺ຍາ ສາສນກ຺ກມໍ ອໂນຕິຓ຺ຓາ, ເຕສໍ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານເທສນໍ ເທເສນ຺ຕິ. ເຍ ໂອຕິຓ຺ຓາ, ເຕສໍ ຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐານໍ. ສມ຺ມຸຕິສຈ຺ຈວິສຍາ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາ, ອິຕຣາ ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈວິສຍາ. ປຸຣິມາ ກຣຸຓານຸກູລາ, ອິຕຣາ ປຎ຺ຎານຸກູລາ. ສທ຺ຘານຸສາຣິໂຄຕ຺ຕານໍ ວາ ປຸຣິມາ. ເຕ ຫິ ປຸຄ຺ຄລປ຺ປມາຓາ, ປຈ຺ຉິມາ ຘມ຺ມານຸສາຣີນໍ. ສທ຺ຘາຈຣິຕຕາຍ ວາ ໂລກາຘິປຕີນໍ ວເສນ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາ, ປຎ຺ຎາຈຣິຕຕາຍ ຘມ຺ມາຘິປຕີນໍ ວເສນ ຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐານາ. ປຸຣິມາ ຈ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖາ, ປຈ຺ຉິມາ ນີຕຕ຺ຖາ. ອິຕິ ຠຄວາ ຕໍ ຕໍ ວິເສສໍ ອເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ທຸວິຘໍ ເທສນໍ ເທເສຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເວຣຎ຺ຊກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໓. ມຫາເວທລ຺ລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໔໙. ຄຣຸຠາໂວ ຄາຣວໍ, ປາສາຓຈ຺ຉຕ຺ຕໍ ວິຍ ຄຣຸກຣຓີຍຕາ. ສຫ ຄາຣເວນາຕິ ສຄາຣໂວ, ຄຣຸນາ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ວຸຕ຺ເຕ ຄາຣວວເສນ ປຕິສ຺ສວນໍ ປຕິສ຺ສໂວ, ສຫ ປຕິສ຺ສເວນ ສປ຺ປຕິສ຺ສໂວ, ປຕິສ຺ສວຠູຕໍ ຕໍສຠາຄຎ຺ຈ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຄຣຸກຣຓໍ. ສຄາຣເວ ສປ຺ປຕິສ຺ສວຈນໍ ສຄາຣວສປ຺ປຕິສ຺ສວຈນໍ. ຄຣຸກຣຓໍ ວາ ຄາຣໂວ, ສຄາຣວສ຺ສ ສປ຺ປຕິສ຺ສວຈນໍ ສຄາຣວສປ຺ປຕິສ຺ສວຈນໍ. ເອເຕນ ສຠາເວເນວ ສຄາຣວສ຺ສ ຕຖາປວຕ຺ຕໍ ວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ທຸ-ສທ຺ໂທ ຄຣຫຕ຺ໂຖປິ ໂຫຕິ ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ທຸປ຺ປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ, ອິຘ ປນ ໂສ ນ ສມ຺ຠວຕິ ກຸຈ຺ຉິຕາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຠາວໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຎາຍ ທຸຏ຺ຐໍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ‘‘ທຸສ຺ສີໂລ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຠາວຕ຺ໂຖ ທຸ-ສທ຺ໂທຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອປ຺ປຎ຺ໂຎ ນິປ຺ປຎ຺ໂຎຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ກິຕ຺ຕເກນາຕິ ເກນ ປຣິມາເຓນ. ຕໍ ປນ ປຣິມາຓໍ ຍສ຺ມາ ປຣິເມຍ຺ຍສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນໍ ໂຫຕິ, ນຸ-ສທ຺ໂທ ຈ ປຸຈ຺ຉາຍ ໂຊຕໂກ, ຕສ຺ມາ ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂຕິ ກາຣຓປຣິຈ຺ເຉທປຸຈ຺ຉາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ກິຕ຺ຕເກນ ນຸ ໂຂ ເອວໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ກາຣຓປຣິຈ຺ເຉທປຸຈ຺ຉາ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ’’ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ປຸຈ຺ຉາຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ, ນ ວິເສສໂຕ, ຕສ຺ສ ປຸຈ຺ຉາວິເສສຠາວຎາປນຕ຺ຖໍ ມຫານິທ຺ເທເສ ອາຄຕາ ສພ຺ພາວ ປຸຈ຺ຉາ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣນເຍນ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ປຸຈ຺ຉາ ຈ ນາມາ’’ຕິອາທິນາ. ອທິຏ຺ຐໍ ໂຊຕີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາ, ປຸຈ຺ຉາ. ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາ ສາກຈ຺ຉາວເສນ ວິນິຈ຺ຉຍກຣຓໍ. ວິມຕິ ຉິຊ຺ຊຕິ ເອຕາຍາຕິ ວິມຕິຈ຺ເຉທນາ. ອນຸມຕິຍາ ປຸຈ຺ຉາ ອນຸມຕິປຸຈ຺ຉາ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິປຸຈ຺ຉາຍ ຫິ ‘‘ກິໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອນຸມຕີ’’ຕິ ອນຸມຕິ ປຸຈ຺ຉິຕາ ໂຫຕິ. ກເຖຕຸໍ ກມ຺ຍຕາຍ ປຸຈ຺ຉາ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາ.

ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິໂຕ ໂຍ ໂກຈິ ສຠາໂວ. ອຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ເຍນ ເກນຈິ ຎາເຓນ ອຎ຺ຎາຕຠາວໍ ອາຫ. ອທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ທສ຺ສນຠູເຕນ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ວິຍ ອທິຏ຺ຐຕໍ. ອຕຸລິຕນ຺ຕິ ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ອິທ’’ນ຺ຕິ ຕຸລນຠູເຕນ ອຕຸລິຕຕໍ. ອຕີຣິຕນ຺ຕິ ຕີຣຓຠູເຕນ ອກຕຎາຓກິຣິຍາສມາປນຕໍ. ອວິຠູຕນ຺ຕິ ຎາຓສ຺ສ ອປາກຏຠາວໍ. ອວິຠາວິຕນ຺ຕິ ຎາເຓນ ອປາກຏີກຕຠາວໍ. ອິຘ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາປຸຈ຺ຉາ ອຘິປ຺ເປຕາ, ນ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາ ວິມຕິຈ຺ເຉທນາ ຈາຕິ.

ກຖມຍໍ ອຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເຖໂຣ ຫີ’’ຕິອາທິ. ສຍໍ ວິນິຈ຺ຉິນນ຺ໂຕຕິ ສຍເມວ ເຕສໍ ປຎ຺ຫານໍ ອຕ຺ຖໍ ວິເສເສນ ນິຈ຺ຉິນນ຺ໂຕ. ອິທໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິທໍ ປຎ຺ຈວີສຕິປຎ຺ຫປຏິມຓ຺ຑິຕສຸຕ຺ຕໍ, ນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອນວເສເສເນວ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປສີຕິ. ‘‘ສຍເມວ ປຎ຺ຫໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ສຍໍ ວິນິຈ຺ຉິນນ຺ໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈຕຸກ຺ໂກຏິກໍ ຠວຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອກຈ຺ໂຈ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຎ຺ຫໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕຸໍເຍວ ສກ຺ໂກຕີຕິ ປຸຈ຺ຉນວິຘິໍເຍວ ຊານາຕິ. ນ ນິຈ຺ເຉຕຸນ຺ຕິ ນິຈ຺ເຉຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ວິສ຺ສຊ຺ຊນວິຘິໍ ນ ຊານາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິເສສຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ອສທິສຏ຺ຐານໍ. ເຖເຣນ ສທິໂສຕິ ເຖເຣນ ສທິໂສ ສາວໂກ ນຕ຺ຖິ.

ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ສໍໂຍເຊຕ຺ວາ ສມານໍ ກຕ຺ວາ, ຍຖາ ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ຕໍ ອວິໂລເມຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ລີຬາຍນ຺ໂຕຕິ ລີຬໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ຘມ຺ມກຖິກຕາຍ ອຄ຺ຄຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓຕາຍ ພຸທ຺ຘລີຬາຍ ວິຍ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຣິສານໍ ຄມນໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຘມ຺ມກຖໍ ກເຖຕິ.

ອິໂຕ ວາ ເອຕ຺ໂຕ ວາ ອນຸກ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ອຸຄ຺ຄຫິຕກຖາມຄ຺ຄໂຕ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ອີສກມ຺ປິ ອນຸກ຺ກມິຕ຺ວາ ອຸຄ຺ຄຫິຕນິຍາເມເນວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຏ຺ຐິໂກຏິ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເອກປທິກນ຺ຕິ ເອກປທນິກ຺ເຂປມຕ຺ຕໍ. ທຓ຺ຑກເສຕຸນ຺ຕິ ເອກທຓ຺ຑກມຍໍ ເສຕຸໍ. ເຫຏ຺ຐາ ຈ ອຸປຣິ ຈ ສຸຕ຺ຕປທານໍ ອາຫຣເຓນ ເຕປິຏກໍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ເຫຏ຺ຐຸປຣິຍໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ຊາຕສ຺ສຣສທິສຎ຺ຈ ຄາຖໍ, ສຸຕ຺ຕປທໍ ວາ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ນານາອຸປມາກາຣຓານິ ອາຫຣນ຺ໂຕ ຕານິ ຈ ເຕຫິ ສຸຕ຺ຕປເທຫິ ໂພເຘນ຺ໂຕ ສມຸຏ຺ຐາເປນ຺ໂຕ ‘‘ຊາຕສ຺ສເຣ ປຎ຺ຈວຓ຺ຓານິ ກຸສຸມານິ ຜຸລ຺ລາເປນ຺ໂຕ ວິຍ ສິເນຣຸມຕ຺ຖເກ ວຏ຺ຏິສຫສ຺ສໍ ຊາເລນ຺ໂຕ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

ເອກປທຸທ຺ຘາເຣຕິ ເອກສ຺ມິໍ ປທຸທ຺ຘາຣຓກ຺ຂເຓ. ປທວເສນ ສຏ຺ຐິ ປທສຕສຫສ຺ສານິ ຄາຖາວເສນ ປນ຺ນຣສ ຄາຖາສຫສ຺ສານິ. ອາກຑ຺ຒິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ວິຍາຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ປຸປ຺ຜານິ ອໂນຈິນິຕ຺ວາ ວລ຺ລິເມວ ອາກຑ຺ຒິຕ຺ວາ ເອກຊ຺ຌໍ ປຸປ຺ຜານິ ກຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ວິຍ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກປ຺ປຫາເຣເນວາ’’ຕິ. ຄຕິມນ຺ຕານນ຺ຕິ ອຕິສຍາຍ ຎາຓຄຕິຍາ ຍຸຕ຺ຕານໍ. ຘິຕິມນ຺ຕານນ຺ຕິ ຘາຣຓພເລນ ຍຸຕ຺ຕານໍ.

ອນນ຺ຕນຍຸສ຺ສທນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຠາສິຕຕ຺ຖນິພ຺ພານວິປາກກິຣິຍາທິວເສນ ອນນ຺ຕປເຠເທ ວິສເຍ ປວຕ຺ຕິຍາ ອນນ຺ຕນເຍຫິ ອຸສ຺ສນ຺ນໍ ອຸປຈິຕໍ. ຈຕຸໂຣຆນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖິການໍ ຕິຕ຺ເຖ ຐປິຕນາວາ ວິຍາຕິ ໂຍຊນາ. ສຫສ຺ສຍຸຕ຺ຕອາຊຎ຺ຎຣໂຖຕິ ເວຊຍນ຺ຕຣຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ.

ຍສ຺ມາ ປຸຈ຺ຉາຍໍ ພ຺ຍາປນິຈ຺ຉານເຍນ ‘‘ທຸປ຺ປຎ຺ໂຎ ທຸປ຺ປຎ຺ໂຎ’’ຕິ ອາເມຑິຕວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມເສນາປຕິ ປຸຈ຺ຉິຕມຕ຺ຖໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ປຸຈ຺ຉາສຠາເຄນ ‘‘ນປ຺ປຊານາຕິ ນປ຺ປຊານາຕີ’’ຕິ ອາເມຑິຕວເສເນວາຫ. ຕຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ກາຣຓຕ຺ໂຖຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍສ຺ມາ ນປ຺ປຊານາຕິ, ຕສ຺ມາ ທຸປ຺ປຎ຺ໂຎຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ອາຫ. ອິທໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ອິທໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ຣຸປ຺ປນໍ ເວທິຍນໍ ສຎ຺ຊານນໍ ອຠິສງ຺ຂຣຓໍ ວິຊານນນ຺ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ເອຕ຺ຕກໍ. ອິໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ກິຎ຺ຈິ ຘມ຺ມຊາຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓໂຕ ປວຕ຺ຕິກ຺ກມໂຕ ເຈວ ປີຬນສງ຺ຂຕສນ຺ຕາປວິປຣິຓາມລກ຺ຂຓໂຕ ຈ ຍຖາຠູຕໍ ອຣິຍມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ນປ຺ປຊານາຕິ. ອວເສສປຈ຺ຈຍສມາຄເມ ອຸທຍຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ສ຺ວາຍໍ ສມຸທໂຍ ສໍສາຣປວຕ຺ຕິຠາເວນາຕິ ອາຫ ‘‘ປວຕ຺ຕິທຸກ຺ຂປຠາວິກາ’’ຕິ, ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈສ຺ສ ອຸປ຺ປາທິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓໂຕຕິ ຍຖາຠູຕໍ ອນຸປຈ຺ເຉທກຣຓຣສໂຕ ເຈວ ສມ຺ປິຓ຺ຑນນິທານສໍໂຍຄປລິໂພຘລກ຺ຂຓໂຕ ຈ.

ອິທໍ ນາມ ຐານໍ ປຕ຺ວາຕິ ອິທໍ ນາມ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກາຣຓໍ ອາຄມ຺ມ. ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣຘວເສນ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ອຸຠິນ຺ນໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕີ’’ຕິ. ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓໂຕຕິ ຍຖາຠູຕໍ ອຈ຺ຈຸຕິຣສໂຕ ເຈວ ນິສ຺ສຣຓວິເວກາສງ຺ຂຕາມຕລກ຺ຂຓໂຕ ຈ. ອຍໍ ປຏິປທາຕິ ອຍໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທິກາ ສໂມຘານລກ຺ຂຓາ ປຏິປຊ຺ຊຕິ ເອຕາຍາຕິ ປຏິປທາ. ທຸກ຺ຂນິໂຣຘໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ທຸກ຺ຂນິໂຣຘໍ ນິພ຺ພານໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍວເສນ ຄຈ຺ຉຕິ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຕິ. ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓໂຕຕິ ຍຖາຠູຕໍ ກິເລສປ຺ປຫານກຣຓສຣສໂຕ ເຈວ ນິຍ຺ຍານເຫຕຸທສ຺ສນາຘິປເຕຍ຺ຍລກ຺ຂຓໂຕ ຈ ນປ຺ປຊານາຕິ. ອນນ຺ຕຣວາເຣຕິ ທຸຕິຍວາເຣ. ອິມິນາວ ນເຍນາຕິ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຐມວາເຣ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ທຸປ຺ປຎ຺ຎນິທ຺ເທສຕ຺ຕາ ປຊານນປຏິກ຺ເຂປວເສນ ເທສນາ ອາຄຕາ, ອິຘ ປຎ຺ຎວນ຺ຕນິທ຺ເທສຕ຺ຕາ ປຊານນວເສນາຕິ ອຍເມວ ວິເສໂສ. ເອຕ຺ຖາຕິ ທຸຕິຍວາເຣ.

ສວນໂຕຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ສວນໂຕ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຄນ຺ຖສວນມຸເຂນ ຫິ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຫຓໍ. ຐເປຕ຺ວາ ຕຓ຺ຫນ຺ຕິອາທິ ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຫຓາກາຣນິທສ຺ສນໍ. ອຠິນິວິສຕີຕິ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວສວເສນ ອຠິນິວິສຕິ ວິປສ຺ສນາກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປຏ຺ຐເປຕິ. ໂນ ວິວຏ຺ເຏຕິ ວິວຏ຺ເຏ ອຠິນິເວໂສ ນ ໂຫຕິ ອວິສຍຕ຺ຕາ. ອຍນ຺ຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານິໂກ.

ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາຕິ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ. ຂນ຺ຘວເສນ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວສສ຺ສ ຈກ຺ຂາທິວເສນ ເວທນາທິວເສນ ຈ ສຕິປິ ອເນກວິຘຕ຺ເຕ ສຸກຣໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ຈຕຸຘາຕຸມຸເຂນ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຘາຕຸກມ຺ມຏ຺ຐານວເສນ ໂອຕຣິຕ຺ວາ’’ຕິ ອາຫ. ຣູປນ຺ຕິ ວວຕ຺ຖເປຕີຕິ ຣຸປ຺ປນຏ຺ເຐນ ຣູປນ຺ຕິ ອສງ຺ກຣໂຕ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ. ຕທາຣມ຺ມຓາຕິ ຕໍ ຣູປໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນກາ. ນາມນ຺ຕິ ເວທນາທິຈຕຸກ຺ກໍ ນມນຏ຺ເຐນ ນາມນ຺ຕິ ວວຕ຺ຖາເປຕິ. ຍມກຕາລກ຺ຂນ຺ຘໍ ຠິນ຺ທນ຺ໂຕ ວິຍ ຍມກໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ອຣູປໍ, ຣູປຎ຺ຈາ’’ຕິ ທ຺ເວວ ອິເມ ຘມ຺ມາ, ນ ເອຕ຺ຖ ໂກຈິ ອຕ຺ຕາ ວາ ອຕ຺ຕນິຍໍ ວາຕິ ນາມຣູປໍ ວວຕ຺ຖເປຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິ ທສ຺ສິຕາ. ຕໍ ປເນຕໍ ນາມຣູປໍ ນ ອເຫຕຸກໍ. ຍສ຺ມາ ສພ຺ພໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສພ຺ພທາ ຈ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ສເຫຕຸກໍ. ກີທິເສນ ເຫຕຸນາ? ນ ອິສ຺ສຣາທິວິສມເຫຕຸນາ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສໍວຓ຺ຓນາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໒.໔໔໗) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ສເຫຕຸກຕ຺ຕາ ເອວ ສປຈ຺ຈຍໍ. ອວິຊ຺ຊາທໂຍຕິ ອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫຸປາທານກມ຺ມາຫາຣາທໂຍ. ເອວນ຺ຕິ ‘‘ຕໍ ປເນຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ອວິຊ຺ຊາທິເກ ປຈ຺ຈເຍ ເຈວ ຣູປເວທນາທິເກ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ເມ ຈ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊາສມຸທຍາ ຣູປສມຸທໂຍ, ຕຓ຺ຫາສມຸທຍາ ຣູປສມຸທໂຍ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໕໐). ເອຕ຺ຕາວຕາ ກງ຺ຂາວິຕຣຓວິສຸທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕິ.

ຫຸຕ຺ວາຕິ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ. ອຠາວຏ຺ເຐນາຕິ ຕທນນ຺ຕຣເມວ ວິນສ຺ສນຏ຺ເຐນ. ອນິຈ຺ຈາຕິ ອນິຈ຺ຈາ ອທ຺ຘຸວາ. ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕີຕິ ເຕສຸ ປຎ຺ຈສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ອນິຈ຺ຈຕາສງ຺ຂາຕໍ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓໍ ນິໂຣເປຕິ. ຕໂຕຕິ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓາໂຣປນໂຕ ປຣໍ, ຕໂຕ ວາ ອນິຈ຺ຈຠາວໂຕ. ອຸທຍພ຺ພຍປ຺ປຏິປີຬນາກາເຣນາຕິ ອຸປ຺ປາທນິໂຣເຘຫິ ປຕິ ປຕິ ອຠິກ຺ຂຓໍ ປີຬນາກາເຣນ ເຫຕຸນາ ທຸກ຺ຂາ ອນິຏ຺ຐາ, ທຸກ຺ຂມາ ວາ. ອວສວຕ຺ຕນາກາເຣນາຕິ ກສ຺ສຈິ ວເສນ ອວສວຕ຺ຕນາກາເຣນ. ອນຕ຺ຕາຕິ ນ ສຍໍ ອຕ຺ຕາ, ນາປິ ເນສໍ ໂກຈິ ອຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖີຕິ ອນຕ຺ຕາຕິ. ຕິລກ຺ຂຓໍອາໂຣເປຕ຺ວາຕິ ເອວໍ ອນິຈ຺ຈສ຺ສ ທຸກ຺ຂຠາວໂຕ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຈ ອນຕ຺ຕຠາວໂຕ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈເກ ຕິວິຘມ຺ປິ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ. ສມ຺ມສນ຺ໂຕຕິ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ວິປສ຺ສນຸປກ຺ກິເລເສ ປຫາຍ ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓາທິວິປສ຺ສນາປຏິປາຏິຍາ ສງ຺ຂາເຣ ສມ຺ມສນ຺ໂຕ ໂຄຕ຺ຣຠຸຎາຓານນ຺ຕຣໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ຄໍ ປາປຸຓາຕິ.

ເອກປຏິເວເຘນາຕິ ເອເກເນວ ຎາເຓນ ປຏິວິຊ຺ຌເນນ. ປຏິເວໂຘ ປຏິຆາຕາຠາເວນ ວິສເຍ ນິສ຺ສງ຺ຄຈາຣສງ຺ຂາຕໍ ນິພ຺ພິຊ຺ຌນໍ. ອຠິສມໂຍ ອວິຣຊ຺ຌິຕ຺ວາ ອຘິຄມນສງ຺ຂາໂຕ ອວໂພໂຘ. ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂໍ, ເອຕ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ, ນ ອິໂຕ ຠິຍ຺ໂຍ’’ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຍາຖາວໂຕ ຊານນເມວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ປຣິຎ຺ຎາປຏິເວໂຘ, ອິທຎ຺ຈ ຍຖາ ຎາເຓ ປວຕ຺ເຕ ປຈ຺ຉາ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ສຣູປາທິປຣິຈ຺ເຉເທ ສມ຺ໂມໂຫ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາ ປວຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ມຄ຺ຄຎາຓສ຺ສ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມິຎ຺ຈສ຺ສ ຂເຓ’’ຕິອາທິ. ປຫີນສ຺ສ ປຸນ ອປຫາຕພ຺ພຕາຍ ປກຏ຺ຐໍ ຫານໍ ຈຊນໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໍ ປຫານໍ, ປຫານເມວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ປຫານປຏິເວໂຘ. ອຍມ຺ປິ ເຍນ ກິເລເສນ ອປ຺ປຫີຍມາເນນ ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ອສຕິ ຈ ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ໂຍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ປທຆາຕໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອາປາເທນ຺ຕສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ຕຖາປວຕ຺ຕິຍາ ປຏິຆາຕາຠາເວນ ນິສ຺ສງ຺ຄຈາຣໍ ອຸປາທາຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຈ຺ຉິກິຣິຍາ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓໍ ອນຸສ຺ສວາກາຣປຣິວິຕກ຺ກາທິເກ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາວ ສຣູປໂຕ ອາຣມ຺ມຓກຣຓໍ ‘‘ອິທໍ ຕ’’ນ຺ຕິ ຍາຖາວສຠາວໂຕ ຄຫຓໍ, ສາ ເອວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາປຏິເວໂຘ. ອຍມ຺ປິ ຍສ຺ສ ອາວຣຓສ຺ສ ອສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ ຎາຓໍ ນິໂຣຘໍ ອາລມ຺ພິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ຕສ຺ສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ ຕໍ ສຣູປໂຕ ວິຠາວິຕເມວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ.

ຠາວນາ ອຸປ຺ປາທນາ ວຑ຺ຒນາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ປຐມມຄ຺ເຄ ອຸປ຺ປາທນຏ຺ເຐນ ຠາວນາ, ທຸຕິຍາທີສຸ ວຑ຺ຒນຏ຺ເຐນ, ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ວາ ອຸຠຍໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຐມມຄ຺ໂຄປິ ຫິ ຍຖາຣຫໍ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິຍໍ ປວຕ຺ຕໍ ປຣິຊານນາທິໍ ວຑ຺ເຒນ຺ໂຕ ປວຕ຺ໂຕຕິ ຕຕ຺ຖາປິ ວຑ຺ຒນຏ຺ເຐນ ຠາວນາຕິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ. ທຸຕິຍາທີສຸປິ ອປ຺ປຫີນກິເລສປ຺ປຫານໂຕ ປຸຄ຺ຄລນ຺ຕຣສາຘນໂຕ ຈ ອຸປ຺ປາທນຏ຺ເຐນ ຠາວນາ, ສາ ເອວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ຠາວນາປຏິເວໂຘ. ອຍມ຺ປິ ຍຖາ ຎາເຓ ປວຕ຺ເຕ ປຈ຺ຉາ ມຄ຺ຄຘມ຺ມານໍ ສຣູປປຣິຈ຺ເຉເທ ສມ຺ໂມໂຫ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາ ປວຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕິຏ຺ຐນ຺ຕຸ ຕາວ ຍຖາຘິຄຕາ ມຄ຺ຄຘມ຺ມາ, ຍຖາປວຕ຺ເຕສຸ ຜເລສຸປິ ອຍໍ ຍຖາຘິຄຕສຈ຺ຈຘມ຺ເມສຸ ວິຍ ວິຄຕສມ຺ໂມໂຫວ ໂຫຕິ ເສກ຺ໂຂປິ ສມາໂນ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ ປຕ຺ຕຘມ຺ໂມ ວິທິຕຘມ຺ໂມ ປຣິໂຍຄາຬ຺ຫຘມ຺ໂມ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໗). ຍຖາ ຈສ຺ສ ຘມ຺ມາ ຕາສໍ ໂຊຕິຕາ ຍຖາຘິຄຕສຈ຺ຈຘມ຺ມາວລມ຺ພິນິໂຍ ມຄ຺ຄວີຖິໂຕ ປຣໂຕ ມຄ຺ຄຜລປຫີນາວສິຏ຺ຐກິເລສນິພ຺ພານານໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈຘມ຺ມາ ຫິ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິອາທໂຍ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມເຍນາຕິອາທີສຸປິ ວິຠາເວຕພ຺ພາ. ກິຈ຺ຈໂຕຕິ ອສມ຺ໂມຫໂຕ. ນິໂຣຘໍ ອາຣມ຺ມຓໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອາຣມ຺ມຓໂຕປີ’’ຕິ ປິ-ສທ຺ໂທ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ນິໂຣເຘປິ ອສມ຺ໂມຫປຏິເວຘສ຺ສ ລພ຺ຠນໂຕ. ເອຕສ຺ສາຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານິກສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ.

ປຎ຺ຎວາຕິ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ປຎ຺ຎວນ຺ຕຕາຍ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ປາຬິໂຕຕິ ຘມ຺ມໂຕ. ອຕ຺ຖໂຕຕິ ອຏ຺ຐກຖາໂຕ. ອນຸສນ຺ຘິໂຕຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ຕໍຕໍອນຸສນ຺ຘິໂຕ. ປຸພ຺ພາປຣໂຕຕິ ປຸພ຺ເພນາປຣສ຺ສ ສໍສນ຺ທນໂຕ. ສງ຺ຄີຕິກ຺ກເມນ ເຈຕ຺ຖ ປຸພ຺ພາປຣຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕໍຕໍເທສນາຍເມວ ວາ ປຸພ຺ພຠາເຄນ ອປຣຠາຄສ຺ສ ສໍສນ຺ທນໂຕ. ວິຎ຺ຎາຓຈຣິໂຕຕິ ວິຊານນຈຣິໂຕ ວີມໍສນຈຣິໂຕ ເຕປິຏເກ ພຸທ຺ຘວຈເນ ວິຈາຣຓາຈາຣເວປຸລ຺ລໂຕ. ປຎ຺ຎວາຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ມຄ຺ເຄນາຄຕາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຠາວໂຕ. ອຊ຺ຊ ອຊ຺ເຊວ ອຣຫຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິຕ຺ຕຣໍ ອຕິຂິປ຺ປເມວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຎ຺ຎວາປກ຺ຂໍ ຠຊຕິ ເສກ຺ຂປຣິຍາຍສພ຺ຠາວໂຕ. ສຸຕ຺ເຕ ປນ ປຏິເວໂຘວ ກຖິໂຕ ສຈ຺ຈາຠິສມຍວເສນ ອາຄຕຕ຺ຕາ.

ເອສາຕິ ອນນ຺ຕເຣ ວຸຕ຺ໂຕ ອຣິຍປຸຄ຺ຄໂລ. ກມ຺ມກາຣກຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຠາວນາກມ຺ມສ຺ສ ປວຕ຺ຕນກຈິຕ຺ຕໍ. ສຸຂເວທນມ຺ປິ ວິຊານາຕີຕິ ໂກ ເວທິຍຕິ, ກສ຺ສ ເວທນາ, ກິໍກາຣຓາ ເວທນາ, ໂສປິ ກສ຺ສຈິ ອຠາວຄ຺ຄຫຓມຸເຂນ ສຸຂໍ ເວທນໍ ສຠາວໂຕ ສມຸທຍໂຕ ອຕ຺ຖງ຺ຄມໂຕ ອສ຺ສາທໂຕ ອາທີນວໂຕ ຈ ຍຖາຠູຕໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ສຸຂໍ ເວທນໍ ວິຊານາຕິ ນາມ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຍສ຺ມາ ‘‘ສຕິປຏ຺ຐາເນ’’ຕິ ອິມິນາ ສຕິປຏ຺ຐານກຖໍ ອຸປລກ຺ເຂຕິ. ຕາຍ ຫິ ຕທຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ, ຕສ຺ມາ ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍມ຺ປິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໓໘໐) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກາມຎ຺ເຈຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ເວທນາໂຕ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓໍ ວິຊານາຕິ, ອນນ຺ຕຣວາເຣ ປນ ຣູປມຸເຂນ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວສສ຺ສ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ອິຘ ອຣູປມຸເຂນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຸຂນ຺ຕິປິ ວິຊານາຕີ’’ຕິອາທິນາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ, ປຸຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ວາ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ.

ສໍສຏ຺ຐາຕິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກຸປ຺ປາທາທິລກ຺ຂເຓນ ສໍໂຍຄຏ຺ເຐນາ’’ຕິ. ວິສໍສຏ຺ຐາຕິ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕາ. ຠິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ອຎ຺ຎຠູມິກສ຺ສ ອຎ຺ຎຠູມິທສ຺ສເນເນວ ວິນາເສຕ຺ວາ, ສໍຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ວາ. ສໍສຏ຺ຐຠາວໍ ປຸຈ຺ຉຕີຕິ ຕໍຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນານໍ ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓານໍ ສໍສຏ຺ຐຠາວໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ປຸຈ຺ຉາຍ ອວສໂຣ ວິສໍສຏ຺ຐຠາວາສງ຺ກາຍ ເອວ ອຠາວໂຕ? ນ, ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທນ຺ຕຣຄຕານໍ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາມຄ຺ຄວິຎ຺ຎາຓານໍ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາວິປສ຺ສນາວິຎ຺ຎາຓານຎ຺ຈ ໂວມິສ຺ສກສໍສຏ຺ຐຠາວສ຺ສ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ. ວິນິວຏ຺ເຏຕ຺ວາຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໂຕ ວິເວເຈຕ຺ວາ. ນານາກຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ອິທໍ ເກວລໍ ສໍສຏ຺ຐຠາວເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ສຠາວເຠທໍ, ສຠາວເຠທໂຕ ປນ ນານາກຣຓໍ ເນສໍ ປາກຏເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຣມ຺ມຓໂຕ ວາ ວຕ຺ຖຸໂຕ ວາ ອຸປ຺ປາທໂຕ ວາ ນິໂຣຘໂຕ ວາ’’ຕິ. ອິທານິ ຕເມວ ສຠາວເຠທໍ ວິສຍເຠເທນ ສຸຏ຺ຐຸ ປາກຏໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕສໍ ເຕສໍ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິສໂຍຕິ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ອິສ຺ສຣິຍຠູມິ, ເຍນ ຈິຕ຺ຕປຎ຺ຎານໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ກາມຎ຺ຈ ວິປສ຺ສນາປິ ປຎ຺ຎາວເສເນວ ກິຈ຺ຈກາຣີ, ມຄ຺ໂຄປິ ວິຎ຺ຎາຓສຫິໂຕວ, ນ ເກວໂລ, ຍຖາ ປນ ໂລກິຍຘມ຺ເມສຸ ຈິຕ຺ຕໍ ປຘານໍ ຕຕ຺ຖສ຺ສ ໂຘຣຍ຺ຫຠາເວນ ປວຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ‘‘ຉທ຺ວາຣາຘິປຕິ ຣາຊາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໘໑) ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມສຸ ປຎ຺ຎາ ປຘານາ ປຏິປກ຺ຂວິຘມນສ຺ສ ວິເສສໂຕ ຕທຘີນຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ມຄ຺ຄຘມ຺ເມ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ເອວ ປຐມໍ ຄຫິຕາ. ອຍຎ຺ຈ ເນສໍ ວິສຍວເສນ ປວຕ຺ຕິເຠໂທ, ຕຖາ ຈ ປຎ຺ຎາປນວິຘິ ນ ເກວລໍ ເຖເຣເຫວ ທສ຺ສິໂຕ, ອປິຈ ໂຂ ຠຄວຕາປິ ທສ຺ສິໂຕຕິ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຍຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາ ນ ລພ຺ຠຕິ, ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕວເສນ ປຸຈ຺ຉເນ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ ຍຖາ ‘‘ກິໍຈິຕ຺ໂຕ ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໑໓໒-໑໓໕). ຍຕ຺ຖ ປນ ປຎ຺ຎາ ລພ຺ຠຕິ, ຕຕ຺ຖາປິ ຈິຕ຺ຕວເສນ ໂຊຕນາ ໂຫຕິ ຍຖາ – ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ສຓ຺ຐເປຕິ ສນ຺ນິສາເທຕິ ເອໂກທິໍ ກໂຣຕິ ສມາທຫຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໓໒), ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑). ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ໂລກິຍຘມ຺ເມສຸ ຈິຕ຺ຕວເສນ, ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມສຸ ປຎ຺ຎາວເສນ ໂຈທນໍ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກຕມາ ເຕ ຠິກ຺ຂຸ ປຎ຺ຎາ ອຘິຄຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍຠຸຍ຺ຍວເສນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ກຕ຺ຖຈິ ໂລກິຍຘມ຺ມາ ປຎ຺ຎາສີເສນປິ ນິທ຺ທິສີຍນ຺ຕິ – ‘‘ປຐມສ຺ສ ຌານສ຺ສ ລາຠິໂນ ກາມສຫຄຕາ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣາ ສມຸທາຈຣນ຺ຕິ ຫານຠາຄິນີ ປຎ຺ຎາ’’ຕິອາທີສຸ (ປຏິ. ມ. ໑.໑). ສຎ຺ຎາສີເສນປິ – ‘‘ອຸທ຺ຘຸມາຕກສຎ຺ຎາຕິ ວາ ເສສຣູປາຣູປສຎ຺ຎາຕິ ວາ ອິເມ ຘມ຺ມາ ເອກຕ຺ຖາ, ອຸທາຫຸ ນານຕ຺ຖາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໔໕.ປທຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ). ຕຖາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມາປິ ກຕ຺ຖຈິ ຈິຕ຺ຕສີເສນ ນິທ຺ທິສີຍນ຺ຕິ – ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຠາເວຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໒໗໗), ຕຖາ ຜສ຺ສາທິສີເສນປິ – ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ຜສ຺ສໍ ຠາເວຕິ, ເວທນໍ ສຎ຺ຎໍ ເຈຕນໍ ຠາເວຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໒໗໗).

ຈຕູສຸ ໂສຕາປຕ຺ຕິຍງ຺ເຄສູຕິ ສປ຺ປຸຣິສເສວນາ, ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ, ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ, ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕີຕິ ອິເມສຸ ຈຕູສຸ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄສ຺ສ ກາຣເຓສຸ. ກາມໍ ເຈເຕສຸ ສຕິອາທໂຍປິ ຘມ຺ມາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາວ ເຕຫິ ວິນາ ເຕສໍ ອສມ຺ຠວໂຕ, ຕຖາປິ ເຈຕ຺ຖ ສທ຺ຘາ ວິເສສໂຕ ກິຈ຺ຈກາຣີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສທ຺ໂທ ເອວ ຫິ ສປ຺ປຸຣິເສ ປຍິຣຸປາສຕິ, ສທ຺ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຕິ, ໂຍນິໂສ ຈ ມນສິ ກໂຣຕິ, ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ຈ ອນຸຘມ຺ມໍ ປຏິປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອຕ຺ຖ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສສິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸປິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຈຕູສຸ ສມ຺ມປ຺ປຘາເນສູຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘສມ຺ມປ຺ປຘານຠາວນາຍ. ຈຕູສຸ ສຕິປຏ຺ຐາເນສູຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ໂສຕາປຕ຺ຕິຍງ຺ເຄສຸ ສທ຺ຘາ ວິຍ ສມ຺ມປ຺ປຘານຠາວນາຍ ວີຣິຍໍ ວິຍ ຈ ສຕິປຏ຺ຐານຠາວນາຍ – ‘‘ສຕິມາ ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໓; ມ. ນິ. ໑.໑໐໖; ສໍ. ນິ. ໕.໓໘໔, ໔໐໗) ວຈນໂຕ ປຸພ຺ພຠາເຄ ກິຈ຺ຈໂຕ ສຕິ ອຘິກາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ເອວໍ ສມາຘິກມ຺ມິກສ຺ສ ສມາຘິ, ‘‘ອຣິຍສຈ຺ຈຠາວນາ ປຎ຺ຎາຠາວນາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາ ປຸພ຺ພຠາເຄ ອຘິກາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາຕິ ປາກໂຏຍມຕ຺ໂຖ, ອຘິຄມກ຺ຂເຓ ປນ ສມາຘິປຎ຺ຎານໍ ວິຍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ສທ຺ຘາທີນໍ ສມຣສຕາວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ເອຕ຺ຖ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເອຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ເອວນ຺ຕິ ຍໍ ຐານໍ, ຕໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມຕ຺ຕາທິໍ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ສວິສຍສ຺ມິໍເຍວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ເອວ. ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາ ຘມ຺ມາ ກຖິຕາຕິ ໂລກິຍຘມ຺ມາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມາ ຈ ເຕນ ເຕນ ປວຕ຺ຕິວິເສເສນ ກຖິຕາ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ສທ຺ຘາປຎ຺ຈເມສຸ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ສຫ ປວຕ຺ຕມາເນສຸ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິສເຍ ສທ຺ຘາທີນໍ ກິຈ຺ຈາຘິກຕາຍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ທຏ຺ຐພ຺ພຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ສພ຺ເພສໍ. ເອວໍ ອຎ຺ເຎປິ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາ ຘມ຺ມາ ຍຖາສກໍ ວິສເຍ ປວຕ຺ຕິວິເສສວເສນ ໂພຘິຕາຕິ.

ອິທານິ ສທ຺ຘາທີນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອຕິເຣກກິຈ຺ຈຕໍ ອຸປມາຍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣິທໍ ອຸປມາສໍສນ຺ທນໍ ຣາຊປຎ຺ຈມາ ສຫາຍາ ວິຍ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈການິ ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ. ເນສໍ ກີຬນຕ຺ຖໍ ເອກຊ຺ຌໍ ວີຖິໂອຕຣຓໍ ວິຍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ເອກຊ຺ຌໍ ວິປສ຺ສນາວີຖິໂອຕຣຓໍ. ສຫາເຍສຸ ປຐມາທີນໍ ຍຖາສກເຄເຫວ ວິຈາຣຓາ ວິຍ ສທ຺ຘາທີນໍ ໂສຕາປຕ຺ຕິອງ຺ຄາທີນິ ປຕ຺ວາ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາ. ສຫາເຍສຸ ອິຕເຣສໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕຸຓ຺ຫີຠາໂວ ວິຍ ເສສິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕທນ຺ວຍຕາ. ຕສ຺ສ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຠູຕສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ກິຈ຺ຈານຸຄຕຕາ. ນ ຫິ ຕທາ ເຕສໍ ສສມ຺ຠາຣປຖວີອາທີສຸ ອາປາທີນໍ ວິຍ ກິຈ຺ຈໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ, ສທ຺ຘາທີນໍເຍວ ປນ ກິຈ຺ຈໍ ວິຠູຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ ປຸເຣຕຣໍ ຕຖາປຈ຺ຈເຍຫິ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ອຠິສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ວິປສ຺ສນາກມ຺ມິກສ຺ສ ຠາວນາ ວິເສສໂຕ ປຎ຺ຎຸຕ຺ຕຣາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຣາຊານໍ ນິທສ຺ສນໍ ກຕ຺ວາ ປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕີຕິອາທິ ຍຖາຘິຄຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິຄມນໍ.

ມຄ຺ຄວິຎ຺ຎາຓມ຺ປີຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄສຫຄຕໍ ອປຈຍຄາມິວິຎ຺ຎາຓມ຺ປິ. ຕເຖວ ຕໍ ວິຊານາຕີຕິ ສຈ຺ຈຘມ຺ມໍ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍເນວ ວິຊານາຕິ ເອກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ມຄ຺ຄານຸກູລຕ຺ຕາ ຈ. ຍໍ ວິຊານາຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຊານນປຊານນານິ ວິປສ຺ສນາຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນານິ ອຘິປ຺ເປຕານິ, ນ ‘‘ຍໍ ປຊານາຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຍ ມຄ຺ຄຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນາຕິ ອາຫ ‘‘ຍໍ ສງ຺ຂາຣຄຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕເຖວາຕິ ‘‘ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ. ເອກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ວິປສ຺ສນາຠາວໂຕ ຈ ສມານປຈ຺ຈເຍຫິ ສຫ ປວຕ຺ຕິກຕາ ເອກຸປ຺ປາທຕາ, ຕໂຕ ເອວ ເອກຊ຺ຌໍ ສເຫວ ນິຣຸຊ຺ຌນໍ ເອກນິໂຣຘຕາ, ເອກໍເຍວ ວຕ຺ຖຸໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕິ ເອກວຕ຺ຖຸກຕາ, ເອກໍເຍວ ອາຣມ຺ມຓໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕິ ເອກາຣມ຺ມຓຕາ. ເຫຕຸມ຺ຫິ ເຈຕໍ ກຣຓວຈນໍ. ເຕນ ເອກຸປ຺ປາທາທິຕາຍ ສໍສຏ຺ຐຠາວໍ ສາເຘຕິ. ອນວເສສປຣິຍາທານຎ຺ເຈຕໍ, ອິໂຕ ຕີຫິປິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ໂຫຕິເຍວ.

ມຄ຺ຄປຎ຺ຎໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ສາ ຫິ ເອກນ຺ຕໂຕ ຠາເວຕພ຺ພາ, ນ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ, ປຎ຺ຎາຍ ປນ ຠາເວຕພ຺ພຕາຍ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາປິ ຕຄ຺ຄຕິກາວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ກິຎ຺ຈາປິ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ຠາວນາວເສນ ປວຕ຺ຕນໂຕ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓມ຺ປິ ຕເຖວ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ສ ປນ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາວານຕິວຕ຺ຕນໂຕ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ຍມ຺ປິ ຕໍ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ, ຕມ຺ປິ ຂຍຘມ຺ມໍ ວຍຘມ຺ມໍ ວິຣາຄຘມ຺ມໍ ນິໂຣຘຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ.

໔໕໐. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິ ເວທນາຕິ ເອວໍ ສາມຎ຺ຎຄ຺ຄຫເຓ ສຕິປິ. ເຕຠູມິກສມ຺ມສນຈາຣເວທນາວາຕິ ຠູມິຕ຺ຕຍປຣິຍາປນ຺ນາ, ຕໂຕ ເອວ ສມ຺ມສນຎາຓສ຺ສ ໂຄຈຣຠູຕາ ເວທນາ ເອວ ອຘິປ຺ເປຕາ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ອຸປກາຣາວຫຠາເວນ ເທສນາຍ ອາຣທ຺ຘຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຕຸໂຣຆນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖິການ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເອສ ນໂຍ ປຎ຺ຎາຍປິ. ອິຘ ສຸຂາທິສທ຺ທາ ຕທາຣມ຺ມຓວິສຍາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ເຕນ ສາເຘຕຸໍ ‘‘ຣູປຎ຺ຈ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກນ຺ຕທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ເອກນ຺ເຕເນວ ອນິຏ຺ຐໍ, ຕໂຕ ເອວ ທຸກ຺ຂມຕາຍ ທຸກ຺ຂໍ. ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ທຸກ຺ຂເວທນາຍ ອນຸປຕິຕໍ, ໂອຕິຓ຺ຓຎ຺ຈາຕິ ທຸກ຺ຂານຸປຕິຕໍ, ທຸກ຺ຂາວກ຺ກນ຺ຕໍ. ສຸເຂນ ອນວກ຺ກນ຺ຕໍ ອຠວິສ຺ສາຕິ ໂຍຊນາ. ນຍິທນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິທນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ສາຣຊ຺ເຊຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ສາຣາຄໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍຸໍ. ສຸຂນ຺ຕິ ສຠາວໂຕ ຈ ອິຏ຺ຐໍ. ສາຣາຄາ ສໍຍຸຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ພຫລຣາຄເຫຕຸ ຍຖາຣຫໍ ທສຫິປິ ສໍໂຍຊເນຫິ ສໍຍຸຊ຺ຊນ຺ຕິ. ສໍໂຍຄາ ສໍກິລິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ຕຖາ ສໍຍຸຕ຺ຕຕາຍ ຕຓ຺ຫາສໍກິເລສາທິວເສນ ສໍກິລິສ຺ສນ຺ຕິ, ວິພາຘີຍນ຺ຕິ ອຸປຕາປີຍນ຺ຕິ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ອິຏ຺ຐໍ, ອນິຏ຺ຐໍ, ມຊ຺ຌຕ຺ຕຎ຺ຈ ອາຣມ຺ມຓໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ສຸຂໍ, ທຸກ຺ຂໍ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂນ຺ຕິ ກຖິຕໍ. ເອວໍ ອວິເສເສນ ປຎ຺ຈປິ ຂນ຺ເຘ ສຸຂາທິອາຣມ຺ມຓຠາເວນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ເວທນາ ເອວ ສຸຂາທິອາຣມ຺ມຓຠາເວນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປາກຕິກປຈຸຣຊນວເສນາຍໍ ກຖິຕາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ປຸຣິມໍ ສຸຂໍ ເວທນໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິເສສລາຠີ ປນ ອນາຄຕມ຺ປິ ສຸຂໍ ເວທນໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣເຕວ. ວຸຕ຺ຕເມຕໍ ສຕິປຏ຺ຐານວຓ຺ຓນາຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໘໐; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໙). ເວທນາຍ ຫິ ອາຣມ຺ມຓໍ ເວທິຍນ຺ຕິຍາ ຕໍສມງ຺ຄີປຸຄ຺ຄໂລ ເວເທຕີຕິ ໂວຫາຣມຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ສພ຺ພສຎ຺ຎາຍາຕິ ສພ຺ພາຍປິ ຈຕຸຠູມິກສຎ຺ຎາຍ. ສພ຺ພຕ຺ຖກສຎ຺ຎາຍາຕິ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ ປວຕ຺ຕນກສຎ຺ຎາຍ. ວຕ຺ເຖ ວາຕິ ວາ-ສທ຺ເທນ ວຓ຺ຓຘາຕຸໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ປາເປນ຺ໂຕຕິ ຠາວນໍ ອຸປຈາຣໍ ວາ ອປ຺ປນໍ ວາ ອຸປເນນ຺ໂຕ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຎ຺ຎາປີຕິ ‘‘ນີລໍ ຣູປໍ, ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ນີລ’’ນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຎ຺ຎາປິ.

ອສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກຕ຺ຕາຕິ ສພ຺ເພສໍ ເວທນາສຎ຺ຎາວິຎ຺ຎາຓານໍ ອສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຕກ຺ກຄຕນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕກນ຺ຕນກຕກ຺ກມ຺ຫິ, ສຸຕ຺ຕວຕ຺ຕນກຕກ຺ກມ຺ຫິ ວາ ເວຐນວເສນ ຐິຕໍ. ປຣິວຏ຺ຏກາທິຄຕນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕເວຐນປຣິວຏ຺ຏກາທິຄຕໍ. ວິສ຺ສຏ຺ຐຕ຺ຕາວ ນ ຄຫິຕາ, ຍທຄ຺ເຄນ ປຎ຺ຎາ ວິຎ຺ຎາເຓນ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ປໂຍຄໍ ລຠາປິຕາ, ຕທຄ຺ເຄນ ເວທນາສຎ຺ຎາຫິປິ ສມ຺ປໂຍຄໍ ລຠາປິຕາ ເອວາຕິ. ຕເທວ ສຎ຺ຊານາຕິ ສໍສຏ຺ຐຠາວໂຕ.

ສຎ຺ຊານາຕິ ວິຊານາຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປຊານາຕີ’’ຕິ ປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ປຊານນວເສນປິ ວິເສສສ຺ສ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ. ຊານາຕີຕິ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ຈ ລທ຺ທໂຕເຍເວຕ຺ຖ ອວິເສໂສ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ວິເສສໂຕ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ. ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຫິ ຘາຕູນໍ ເຕນ ອາຂ຺ຍາຕປເທນ ນາມປເທນ ຈ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອຸປສຄ຺ຄປທໍ ໂຊຕກຠາເວນ ວິເສເສຕິ, ນ ວາຈກຠາເວນ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ສປິ ຊານນຕ຺ເຖ ວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ເອເຕນ ສຎ຺ຎາວິຎ຺ຎາຓປຎ຺ຎາປທານິ ອນ຺ໂຕຄຘຊານນຕ຺ເຖ ຍຖາສກໍ ວິສິຏ຺ຐວິສເຍ ຈ ນິຏ຺ຐານີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສຎ຺ຎາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ສຎ຺ຊານນມຕ຺ຕເມວາຕິ ເອຕ຺ຖ ມຕ຺ຕ-ສທ຺ເທນ ວິເສສນິວຕ຺ຕິອຕ຺ເຖນ ວິຊານນປຊານນາກາເຣ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ເອວ-ສທ຺ເທນ ກທາຈິປິ ອິມິສ຺ສາ ເຕ ວິເສສາ ນຕ຺ເຖວາຕິ ອວຘາເຣຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈມ຺ປິ ກາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕີ ສຎ຺ຎາ ກຸໂຕ ປຎ຺ຎາກິຈ຺ຈໍ ກເຣຍ຺ຍາຕິ ‘‘ລກ຺ຂຓປຏິເວຘໍ ປາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ’’ຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຄ຺ຄປາຕຸຠາວ’’ນ຺ຕິ.

ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕມານໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ນ ສຎ຺ຎາ ວິຍ ນີລປີຕາທິມຕ຺ຕສຎ຺ຊານນວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ອຖ ໂຂ ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ຕາທິສໍ ວິເສສໍ ຊານນ຺ຕເມວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິ. ກຖໍ ປນ ວິຎ຺ຎາຓໍ ລກ຺ຂຓປຏິເວຘໍ ປາເປຕີຕິ? ປຎ຺ຎາຍ ທສ຺ສິຕມຄ຺ເຄນ. ລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓິກວິປສ຺ສນາຍ ຫິ ອເນກວາຣໍ ລກ຺ຂຓານິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມານາຍ ປຄຸຓຠາວໂຕ ປຣິຈຍວເສນ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕນປິ ວິປສ຺ສນາ ສມ຺ຠວຕິ, ຍຖາ ຕໍ ປຄຸຓສ຺ສ ຄນ຺ຖສ຺ສ ອຊ຺ຌຍເນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຄຕາປິ ວາຣາ ນ ອຸປຘາຣີຍນ຺ຕິ. ‘‘ລກ຺ຂຓປຏິເວຘ’’ນ຺ຕິ ຈ ລກ຺ຂຓານໍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓມຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປຏິວິຊ຺ຌນໍ. ອຸສ຺ສກ຺ກິຕ຺ວາຕິ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓາທິຎາຓປຏິປາຏິຍາ ອາຣຠິຕ຺ວາ. ມຄ຺ຄປາຕຸຠາວໍ ປາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ອສມ຺ໂພຘສຠາວຕ຺ຕາ. ອາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ສຎ຺ຊານາຕິ ອວພຸຊ຺ຌນວເສເນວ, ນ ສຎ຺ຊານນມຕ຺ເຕນ. ຕຖາ ລກ຺ຂຓປຏິເວຘມ຺ປິ ປາເປຕິ, ນ ວິຊານນມຕ຺ເຕນ, ອຕ຺ຕໂນ ປນ ອຎ຺ຎາສາຘາຣເຓນ ອານຸຠາເວນ ອຸສ຺ສກ຺ກິຕ຺ວາ ມຄ຺ຄປາຕຸຠາວມ຺ປິ ປາເປຕິ.

ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຊາຕພຸທ຺ຘີຕິ ອສຎ຺ຊາຕພ຺ຍວຫາຣພຸທ຺ຘິ. ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄນ຺ຕິ ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄາຣຫໍ, ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄວຕ຺ຖູນໍ ປຏິລາຠໂຍຄ຺ຄນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກູໂຏຕິ ກຫາປຓປຕິຣູປໂກ ຕມ຺ພກໍສາທິມໂຍ. ເຉໂກຕິ ມຫາສາໂຣ. ກຣໂຕຕິ ອຑ຺ຒສາໂຣ. ສຓ຺ໂຫຕິ ມຸທຸຊາຕິໂກ ສມສາໂຣ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ປາທສາຣປໂຣປາທສາຣອຑ຺ຒສາຣາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ຊານນ຺ໂຕ ຈ ປນ ນໍ ຣູປໍ ທິສ຺ວາປິ…ເປ… ອສຸກາຈຣິເຍນ ກໂຕຕິປິ ຊານາຕິ ຕຖາ ເຫຣຎ຺ຎິກຄນ຺ຖສ຺ສ ສຸຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ເອວເມວນ຺ຕິອາທິ ອຸປມາສໍສນ຺ທນໍ. ສຎ຺ຎາວິຠາຄໍ ອກຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑວເສເນວ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຄຫຓໂຕ ທາຣກສ຺ສ ກຫາປຓທສ຺ສນສທິສາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ສາ ຍຖາອຸປຏ຺ຐິຕວິສຍປທຏ຺ຐານາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິຎ຺ຎາຓໍ ອາຣມ຺ມເຓ ເອກຈ຺ຈວິເສສຄ຺ຄຫຓສມຕ຺ຖຠາວໂຕ ຄາມິກປຸຣິສກຫາປຓທສ຺ສນສທິສໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຎາ ປນ ອາຣມ຺ມເຓ ອນວເສສາວໂພຘໂຕ ເຫຣຎ຺ຎິກກຫາປຓທສ຺ສນສທິສາ ວຸຕ຺ຕາ. ເນສນ຺ຕິ ສຎ຺ຎາວິຎ຺ຎາຓປຎ຺ຎານໍ. ວິເສໂສຕິ ສຠາວວິເສໂສ. ທຸປ຺ປຏິວິຊ຺ໂຌ ປກຕິປຎ຺ຎາຍ. ອິມິນາວ ເນສໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕສຸຂຸມຕໍ ທສ຺ເສຕິ.

ເອກາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕມານານນ຺ຕິ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕມານານໍ. ເຕນ ອຠິນ຺ນວິສຍາຠິນ຺ນກາລຕາທສ຺ສເນນ ອວິນິພ຺ໂຠຄວຸຕ຺ຕິຕໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ທຸປ຺ປຏິວິຊ຺ຌຕໍເຍວ ອຸລ຺ລິງ຺ເຄຕິ. ວວຕ຺ຖານນ຺ຕິ ອສງ຺ກຣໂຕ ຐປນໍ. ອຍໍ ຜສ຺ໂສ…ເປ… ອິທໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕເມຕໍ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ວາ ອາທິອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ເສສຘມ຺ມານມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິທນ຺ຕິ ອຣູປີນໍ ຘມ຺ມານໍ ວວຕ຺ຖານກຣຓໍ. ຕໂຕຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຕິລເຕລາທິອຸທ຺ຘຣຓໍ, ຕໂຕ. ຍທິ ທຸກ຺ກຣຕຣໍ, ກຖໍ ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຠຄວາ ປນາ’’ຕິອາທິ.

໔໕໑. ນິສ຺ສເຏນາຕິ ນິກ຺ຂນ຺ເຕນ ອຕໍສມ຺ພນ຺ເຘນ. ປຣິຈ຺ຈຕ຺ເຕນາຕິ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕສທິເສນ ປຈ຺ຈຍຠາວານຸປຄມເນນ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນສມ຺ພນ຺ຘາຠາວໂຕ. ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ ອປາທານທີປນໂຕ. ກຣຓວຈນໍ ກຕ຺ຕຸອຕ຺ຖທີປນໂຕ. ກາມາວຈຣມໂນວິຎ຺ຎາຓໍ ນ ນິຍມໂຕ ‘‘ອິທໍ ນາມ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກາສມ຺ພນ຺ຘາ’’ຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ, ຣູປາວຈຣວິຎ຺ຎາຓໍ ປນ ນ ຕຖາຕິ, ຕສ຺ເສວ ປຎ຺ຈຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ນິສ຺ສຏຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານຈິຕ຺ເຕນາ’’ຕິ. ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານຄ຺ຄຫຓໍ ຕສ຺ເສວ ອຣູປາວຈຣສ຺ສ ປທຏ຺ຐານຠາວໂຕ. ປຣິສຸທ຺ເຘນາຕິ ວິເສສໂຕ ອສໍກິເລສິກຕ຺ຕາວ. ຕຎ຺ຫິ ວິຄຕູປກ຺ກິເລສຕາຍ ວິເສສໂຕ ປຣິສຸທ຺ຘໍ. ເຕນາຫ ‘‘ນິຣຸປກ຺ກິເລເສນາ’’ຕິ. ຊານິຕພ຺ພໍ ເນຍ຺ຍໍ, ສປຣສນ຺ຕາເນສຸ ອິທໍ ອຕິສຍໍ ຊານິຕພ຺ພໂຕ ພຸຊ຺ຌິຕພ຺ພໍ ໂພເຘຕພ຺ພໍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເນຍ຺ຍນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ເນຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ກາ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ຐິຕສ຺ສ ຫິ ສາ ອິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. ປາຏິເຍກ຺ກນ຺ຕິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ, ອນຸປທຘມ຺ມວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຠິນິເວສາຠາວໂຕຕິ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວສສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ. ກລາປໂຕ ນຍໂຕຕິ ກລາປສມ຺ມສນສງ຺ຂາຕໂຕ ນຍວິປສ຺ສນໂຕ. ຠິກ຺ຂຸໂນຕິ ສາວກສ຺ສ. ສາວກສ຺ເສວ ຫິ ຕຕ຺ຣ ອນຸປທຘມ຺ມວິປສ຺ສນາ ນ ສມ຺ຠວຕິ, ນ ສຕ຺ຖຸ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ວິສ຺ສຊ຺ເຊສີຕິ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນນ ປຊຫຕິ.

ຫຕ຺ຖຄຕຕ຺ຕາຕິ ຫຕ຺ຖຄຕສທິສຕ຺ຕາ, ອາສນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທາ ຫິ ໂລກນາໂຖ ໂພຘິມູເລ ອປຣາຊິຕປລ຺ລງ຺ເກ ນິສິນ຺ໂນ – ‘‘ກິຈ຺ຉໍ ວຕາຍໍ ໂລໂກ ອາປນ຺ໂນ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໕໗; ສໍ. ນິ. ໒.໔, ໑໐) ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທມຸເຂນ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວສໍ ກຕ຺ວາ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓານຸຣູປໍ ຉຕ຺ຕິໍສໂກຏິສຫສ຺ສມຸເຂນ ມຫາວຊິຣຎາຓໍ ນາມ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕສມ຺ມສນໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ອເນກາກາຣສມາປຕ຺ຕິຘມ຺ມສມ຺ມສເນ ອນຸປທເມວ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນຘມ຺ເມປິ ອປຣາປຣໍ ສມ຺ມສິ. ເຕນາຫ ‘‘ຠຄວາ ປນາ’’ຕິອາທິ. ປໂຣປຎ຺ຎາສາຕິ ທ຺ເວປຎ຺ຎາສໍ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ເກຈິ ຘມ຺ມາ ເວທນາທໂຍ ຜສ຺ສປຎ຺ຈມກາທີສຸ ວຸຕ຺ຕາປິ ຌານໂກຏ຺ຐາສາທີສຸປິ ສງ຺ຄຫິຕາ, ຕໍຕໍປຈ຺ຈຍຠາວວິສິຏ຺ເຐນ ປນ ອຕ຺ຖວິເສເສນ ຘມ຺ມນ຺ຕຣານິ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ນວິນ຺ທ຺ຣິຍຕາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອງ຺ຄຸທ຺ຘາເຣນາຕິ ຕຕ຺ຖ ລພ຺ຠມານຌານງ຺ຄໂພຊ຺ຌງ຺ຄມຄ຺ຄງ຺ຄານໍ ອຸທ຺ຘຣເຓນ. ອງ຺ຄ-ສທ຺ໂທ ວາ ໂກຏ຺ຐາສປຣິຍາໂຍ, ຕສ຺ມາ ອງ຺ຄຸທ຺ຘາເຣນາຕິ ຜສ຺ສປຎ຺ຈມກາທິໂກຏ຺ຐາສານໍ ສມຸທ຺ຘຣເຓນ. ຍາວຕາ ສຎ຺ຎາສມາປຕ຺ຕິໂຍຕິ ຍຕ຺ຕກາ ສຎ຺ຎາສຫຄຕາ ຌານສມາປຕ຺ຕິໂຍ, ຕາຫິ ວຸຏ຺ຐາຍ ອຘິຄນ຺ຘພ຺ພຕ຺ຕາ ຕາວຕິກາ ເວເນຍ຺ຍານໍ ອຎ຺ຎາປຏິເວໂຘ ອຣຫຕ຺ຕສມຘິຄໂມ.

ທສ຺ສນປຣິຓາຍກຏ຺ເຐນາຕິ ອນ຺ຘສ຺ສ ຍຏ຺ຐິໂກຏິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ມຄ຺ຄເທສໂກ ວິຍ ຘມ຺ມານໍ ຍຖາສຠາວທສ຺ສນສງ຺ຂາເຕນ ປຣິຓາຍກຠາເວນ. ຍຖາ ວາ ໂສ ຕສ຺ສ ຈກ຺ຂຸຠູໂຕ, ເອວໍ ສຕ຺ຕານໍ ປຎ຺ຎາ. ເຕນາຫ ‘‘ຈກ຺ຂຸຠູຕາຍ ປຎ຺ຎາຍາ’’ຕິ. ສມາຘິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາ ສມາຘິປຎ຺ຎາ. ສມາຘິ ເຈຕ຺ຖ ອາຣຸປ຺ປສມາຘີຕິ ວທນ຺ຕິ, ສມ຺ມສນປໂຍໂຄ ປນ ໂກຈິ ຌານສມາຘີຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ. ວິປສ຺ສນາຠູຕາ ປຎ຺ຎາ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາ. ສມາຘິປຎ຺ຎາຍ ອນ຺ໂຕສມາປຕ຺ຕິຍໍ ກິຈ຺ຈໂຕ ປຊານາຕິ, ‘‘ສມາຫິໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີ’’ຕິ ປນ ວຈນໂຕ (ສໍ. ນິ. ໓.໕; ໔.໙໙-໑໐໐; ໓.໕.໑໐໗໑-໑໐໗໒; ເນຕ຺ຕິ. ໔໐; ມິ. ປ. ໒.໑.໑໔) ອສມ຺ໂມຫໂຕ ປຊານາຕິ. ຕຕ຺ຖ ກິຈ຺ຈໂຕຕິ ໂຄຈຣຊ຺ຌຕ຺ເຕ ອາຣມ຺ມຓກຣຓກິຈ຺ຈໂຕ. ອສມ຺ໂມຫໂຕຕິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ໂມຫວິຘມນໂຕ ຍຖາ ປີຕິປຏິສໍເວທນາທີສຸ. ກິມຕ຺ຖິຍາຕິ ກິໍປໂຍຊນາຕິ ອາຫ ‘‘ໂກ ເອຕິສ຺ສາ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ເຍ ຘມ຺ເມຕິ ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓາວໂພຘວເສນ ອຠິມຸຂໍ ເຎຍ຺ເຍ ຊານິຕພ຺ເພ ຂນ຺ຘາຍຕນາທິຘມ຺ເມ. ອຠິຊານາຕີຕິ ສລກ຺ຂຓໂຕ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓໂຕ ຈ ອຠິມຸຂໍ ອວິຣຊ຺ຌນວເສນ ຊານາຕິ. ເອເຕນ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາພ຺ຍາປາຣມາຫ. ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ເຍຕິ ອນິຈ຺ຈາຕິປິ ທຸກ຺ຂາຕິປິ ອນຕ຺ຕາຕິປິ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ຊານິຕພ຺ເພ. ປຣິຊານາຕີຕິ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຣູປໍ…ເປ… ອນິຈ຺ຈໍ ຂຍຏ຺ເຐນາ’’ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໑.໔໘) ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຊານາຕິ. ອິມິນາ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາພ຺ຍາປາຣມາຫ. ປຫາຕພ຺ເພ ຘມ຺ເມຕິ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທິເກ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄວຊ຺ຌາ ສພ຺ເພ ປາປຘມ຺ເມ. ປຊຫຕິ ປກຏ຺ຐໂຕ ຊຫຕິ, ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕິ ເຈວ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທຕິ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມິນາ ປຫານປຣິຎ຺ຎາພ຺ຍາປາຣມາຫ. ສາ ປເນສາ ປຎ຺ຎາ ໂລກິຍາປິ ຕິປ຺ປກາຣາ ໂລກຸຕ຺ຕຣາປິ, ຕາສໍ ວິເສສໍ ສຍເມວາຫ. ກິຈ຺ຈໂຕຕິ ອຠິຊານນວເສນ ອາຣມ຺ມຓກິຈ຺ຈໂຕ. ອສມ຺ໂມຫໂຕຕິ ຍຖາພລໍ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທີສຸ ສມ຺ໂມຫວິຘມນໂຕ. ນິພ຺ພານມາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນໂຕ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທີສຸ ວິຄຕສມ຺ໂມຫໂຕ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ອສມ຺ໂມຫໂຕ’’ຕິ.

໔໕໒. ກມ຺ມສ຺ສກຕາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ຈ ວຏ຺ຏນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ອິຘ ນາຘິປ຺ເປຕາ, ວິວຏ຺ຏກຖາ ເຫສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິປສ຺ສນາສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ຈ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ຈາ’’ຕິ. ປຣໂຕ ໂຆໂສຕິ ປຣໂຕ ສຕ຺ຖຸໂຕ, ສາວກໂຕ ວາ ລພ຺ຠມາໂນ ຘມ຺ມໂຆໂສ. ເຕນາຫ ‘‘ສປ຺ປາຍຘມ຺ມສ຺ສວນ’’ນ຺ຕິ. ຕຎ຺ຫິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ຠວິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ນ ໂຍ ໂກຈິ ປຣໂຕໂຆໂສ. ອຸປາຍມນສິກາໂຣຕິ ເຍນ ນາມຣູປປຣິຄ຺ຄຫາທິ ສິຊ຺ຌຕິ, ຕາທິໂສ ປຖມນສິກາໂຣ. ອຍຎ຺ຈ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ນິຍມປກ຺ຂິໂກ, ນ ສພ຺ພສໍຄາຫໂກຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ໂຍນິໂສມນສິກາຣສ຺ມິໍເຍວາຕິ ອວຘາຣເຓນ ປຣໂຕໂຆສເມວ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ນ ປທຏ຺ຐານວິເສສໍ ປຏິໂຍຄີນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖຕ຺ຕາ ເອວ-ສທ຺ທສ຺ສ.

ລທ຺ຘຸປກາຣາຕິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໕.໒໕) ຍຖາຣຫໍ ນິສ຺ສຍາທິວເສນ ລທ຺ຘປຈ຺ຈຍາ. ວິປສ຺ສນາສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ອນຸຄ຺ຄຫິຕຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐີສຸ ຈ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ, ອນນ຺ຕຣສ຺ສ ຫິ ວິຘິ, ປຏິເສໂຘ ວາ. ອຄ຺ຄຜລສມາຘິມ຺ຫິ ຕປ຺ປຣິກ຺ຂາຣຘມ຺ເມສຸເຍວ ຈ ເກວໂລ ເຈໂຕປຣິຍາໂຍ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ. ຜລກ຺ຂເຓຕິ ອນນ຺ຕເຣ ກາລນ຺ຕເຣ ຈາຕິ ທຸວິເຘ ຜລກ຺ຂເຓ. ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວເສນ ສພ຺ພສໍກິເລເສຫິ ເຈໂຕ ວິມຸຈ຺ຈຕິ ເອຕາຍາຕິ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ, ອຄ຺ຄຜລປຎ຺ຎໍ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສາ ຜລຘມ຺ມາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ຜລໍ ອສ຺ສາຕິ. ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ຜລໍ ອານິສໍໂສ’’ຕິ, ສພ຺ພສໍກິເລເສຫິ ເຈຕໂສ ວິມຸຈ຺ຈນສງ຺ຂາຕໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນສຎ຺ຎິຕໍ ປຫານໍ ຜລໍ ອານິສໍໂສ ຈາຕິ ໂຍຊນາ. ອິຘ ຈ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ-ສທ຺ເທນ ປຫານມຕ຺ຕໍ ຄຫິຕໍ, ປຸພ຺ເພ ປຫາຍກຘມ຺ມາ, ອຎ຺ຎຖາ ຜລຘມ຺ມາ ເອວ ອານິສໍໂສຕິ ຄຍ຺ຫມາເນ ປຸນວຈນໍ ນິຣຕ຺ຖກໍ ສິຍາ.

ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິຜລານິສໍສາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອວເມວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສມ຺ມາວາຈາກມ຺ມນ຺ຕາຊີວາ ສີລສຠາວຕ຺ຕາ ວິເສສໂຕ ສມາຘິສ຺ສ ອຸປກາຣາ, ຕຖາ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ຌານສຠາວຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ‘‘ອປ຺ປນາ’’ຕິ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ສມ຺ມາສຕິສມ຺ມາວາຍາມາ ປນ ສມາຘິປກ຺ຂິຍາ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ອວເສສາ ຘມ຺ມາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ. ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລນ຺ຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄາຘິຄມສ຺ສ ປທຏ຺ຐານຠູຕໍ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລໍ. ສຸຕາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິອາໂຣຈນວເສນ ສຫ ກຖນໍ ສໍກຖາ, ສໍກຖາວ ສາກຈ຺ຉາ. ອິຘ ປນ ກມ຺ມຏ຺ຐານປຏິພທ຺ຘາຕິ ອາຫ ‘‘ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ…ເປ… ກຖາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ເອກວາຣໍ ວີຖິຍາ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊນໍ ຂລນໍ, ອເນກວາຣໍ ປກ຺ຂລນໍ, ຕທຸຠຍສ຺ສ ວິຈ຺ເຉທນີກຖາ ຂລນປກ຺ຂລນເຉທນກຖາ. ປູເຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ວິວຏ຺ຏນິສ຺ສິຕໍ ກຕ຺ວາ ປາເລນ຺ຕສ຺ສ ພ຺ຣູເຫນ຺ຕສ຺ສ ຈ. ສຸຓນ຺ຕສ຺ສາຕິ ‘‘ຍຖາອຸຄ຺ຄຫິຕກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຜາຕິໍ ຄມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວໍ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ. ເຕເນວ ຫິ ‘‘ສປ຺ປາຍຘມ຺ມສ຺ສວນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ຠາວນານຸໂຍຄກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ.

ປຎ຺ຈສຸປິ ຐາເນສຸ ອນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸອຕ຺ຖໂຊຕໂນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຈ຺ຈມານາ ອມ຺ພຸປມາ ຈ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ອຸທກໂກຏ຺ຐກນ຺ຕິ ອາລວາລໍ. ຖິຣໍ ກຕ຺ວາ ພນ຺ຘຕີຕິ ອສິຖິລໍ ທຬ຺ຫໍ ນາຕິມຫນ຺ຕໍ ນາຕິຂຸທ຺ທກໍ ກຕ຺ວາ ໂຍເຊຕິ. ຖິຣໍ ກໂຣຕີຕິ ອຸທກສິຎ຺ຈນກາເລ ຕໂຕ ຕໂຕ ວິສ຺ສຣິຕ຺ວາ ອຸທກສ຺ສ ອນິກ຺ຂມນຕ຺ຖໍ ອາລວາລໍ ຖິຣຕຣໍ ກໂຣຕິ. ສຸກ຺ຂທຓ຺ຑໂກຕິ ຕສ຺ເສວ ອມ຺ພຄຈ຺ຉກສ຺ສ ສຸກ຺ໂຂ ສາຂາສີສໂກ. ກິປິລ຺ລິກປຸໂຏຕິ ຕມ຺ພກິປິລ຺ລິກກຸຏຊໍ. ຂຓິຕ຺ຕິນ຺ຕິ ກຸທາລໍ. ໂກຏ຺ຐກພນ຺ຘນໍ ວິຍ ສີລໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ວຑ຺ຒນຸປາຍສ຺ສ ມູລຠາວໂຕ. ອຸທກສິຎ຺ຈນໍ ວິຍ ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ຠາວນາຍ ປຣິພ຺ຣູຫນໂຕ. ມຣິຍາທາຍ ຖິຣຠາວກຣຓໍ ວິຍ ສມໂຖ ຍຖາວຸຕ຺ຕຠາວນາຘິຏ຺ຐານາຍ ສີລມຣິຍາທາຍ ທຬ຺ຫຠາວາປາທນໂຕ. ສມາຫິຕສ຺ສ ຫິ ສີລໍ ຖິຣຕຣໍ ໂຫຕິ. ສມີເປ ວລ຺ລິອາທີນໍ ຫຣຓໍ ວິຍ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ຂລນປກ຺ຂລນຈ຺ເຉທນໍ ອິຊ຺ຌິຕພ຺ພຠາວນາຍ ວິພນ຺ຘາປນຍນໂຕ. ມູລຂຓນໍ ວິຍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ອນຸປສ຺ສນານໍ ຠາວນາ ຕສ຺ສາ ວິພນ຺ຘສ຺ສ ມູລການໍ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐີນໍ ປລິຂຓນໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ມາ ສຸປຣິສຸທ຺ຘສີລສ຺ສ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ສປ຺ປາຍຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ຕໂຕ ຍຖາສຸເຕ ອຕ຺ເຖ ສາກຈ຺ຉາສມາປຊ຺ຊນໍ, ຕໂຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານວິໂສຘເນນ ສມຖນິປ຺ຜຕ຺ຕິ, ຕໂຕ ສມາຫິຕສ຺ສ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສກສ຺ສ ວິປສ຺ສນາປາຣິປູຣິ. ປຣິປຸຓ຺ຓວິປສ຺ສໂນ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໍ ປຣິພ຺ຣູເຫຕີຕິ ເອວເມເຕສໍ ອງ຺ຄານໍ ປຣມ຺ປຣາຍ ສມ຺ມຸຂາ ຈ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນໂຕ ອຍມານຸປຸພ຺ພີ ກຖິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໔໕໓. ອິຘ ກິໍ ປຸຈ຺ຉຕີຕິ ອິຘ ເອວໍ ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ປາປິຕາຍ ເທສນາຍ ‘‘ກຕິ ປນາວຸໂສ, ຠວາ’’ຕິ ຠວໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ກີທິສໍ ອນຸສນ຺ຘິໍ ອຸປາທາຍ ປຸຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວ ຫິ ‘‘ມູລເມວ ຄໂຕ ອນຸສນ຺ຘີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຘິປ຺ປາຍໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ‘‘ທຸປ຺ປຎ຺ໂຎ’’ຕິອາທິມາຫ. ທຸປ຺ປຎ຺ໂຎຕິ ຫິ ອິຘ ອປ຺ປຏິວິທ຺ຘສຈ຺ໂຈ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ຊໂຬ ເອວ. ກາມຠໂວຕິອາທີສຸ ກມ຺ໂມປປຕ຺ຕິເຠທໂຕ ທຸວິໂຘປິ ຠໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກາມຠວູປຄໍ ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໖໔໗; ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໒.໖໔໖-໖໔໗) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຸນພ຺ຠວສ຺ສາຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອປຣາປຣໍ ຠວນໂຕ ຊາຍນໂຕ ປຸນພ຺ຠໂວຕິ ລທ຺ຘນາມສ຺ສ ວຏ຺ຏປພນ຺ຘສ຺ສ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຘ ວຏ຺ຏໍ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕີຕິ ຠວໂຍນິຄຕິອາທິວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ຕຫິໍ ຕຫິໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຠວາທິເກ. ອຠິນນ຺ທນາຕິ ຕຓ຺ຫາອຠິນນ຺ທນເຫຕຸ. ຄມນາຄມນໍ ໂຫຕີຕິອາທິນາ ຠວາທີສຸ ສຕ຺ຕານໍ ອປຣາປຣໍ ຈຸຕິປຏິສນ຺ຘິໂຍ ທສ຺ເສຕິ. ຂຍນິໂຣເຘນາຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕຂຍສງ຺ຂາເຕນ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣເຘນ. ອຸຠຍເມຕໍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ປຫານາຠິສມຍຠາວນາຠິສມຍານໍ ອຈ຺ຈາສນ຺ນກາລຕ຺ຕາ. ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຕໍ ເຫຕຸຜລຘມ຺ມູປຈາຣວເສນ. ຍຖາ ຫິ ປທີປຸຊ຺ຊລນເຫຕຸໂກ ອນ຺ຘກາຣວິຄໂມ, ເອວໍ ວິຊ຺ຊຸປ຺ປາທເຫຕຸໂກ ອວິຊ຺ຊານິໂຣໂຘ, ເຫຕຸຜລຘມ຺ມາ ຈ ສມານກາລາປິ ປຸພ຺ພາປຣກາລາ ວິຍ ໂວຫຣີຍນ຺ຕິ ຍຖາ – ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔, ໔໐໐; ມ. ນິ. ໓.໔໒໐, ໔໒໕, ໔໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໔໓-໔໕; ໒.໔.໖໐; ກຖາ. ໔໖໕, ໔໖໗) ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນກິຣິຍາ. ຄມນໍ ອຸປຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ອິຘ ກາມຠເວ ປຣິນິພ຺ພາເນນ. ອາຄມນໍ ອຸປຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ຕຕ຺ຖ ຣູປາຣູເປສຸ ປຣິນິພ຺ພາເນນ. ຄມນາຄມນໍ ອຸປຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ສພ຺ພໂສ ອປຣາປຣຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ.

໔໕໔. ວິວຏ຺ຏກຖາຍ ປຣໂຕ ໂຊຕິຕໍ ປຐມໍ ຌານໍ ວິວຏ຺ຏໍ ປຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທເສນ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິໂຣຘສາຘກໍ ວິຠາວິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກຕມໍ ປນາວຸໂສຕິ ອິຘ ກິໍ ປຸຈ຺ຉຕີ’’ຕິອາທິ. ຕຖາ ຫິ ອນນ຺ຕຣໍ ນິໂຣຘສມາປຊ຺ຊນເກນ ຠິກ຺ຂຸນາ ຊານິຕພ຺ພານິ ປຐມສ຺ສ ຌານສ຺ສ ສມ຺ປໂຍຄປຫານງ຺ຄານິ ປຸຈ຺ຉິຕານິ. ອງ຺ຄວວຕ຺ຖານນ຺ຕິ ຌານງ຺ຄວວຕ຺ຖານໍ. ໂກຏ຺ຐາສປຣິຈ຺ເຉໂທຕິ ຕຕ຺ຖ ລພ຺ຠມານຜສ຺ສປຎ຺ຈມກາທິຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາສປຣິຈ຺ເຉໂທ ຊານິຕພ຺ໂພ. ອິມສ຺ມິໍ ຌາເນ ເອຕ຺ຕກາ ຘມ຺ມາ ສໍວິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເອຕ຺ຕກາ ນິໂຣຘິຕາຕິ ຊານິຕພ຺ພໍ. ອຸປກາຣານຸປກາຣານິ ອງ຺ຄານີຕິ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ອຸປກາຣານິ ຈ ອນຸປກາຣານິ ຈ ອງ຺ຄານິ. ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ຫິ ໂສຬສຫິ ຎາຓຈຣິຍາຫິ ນວຫິ ສມາຘິຈຣິຍາຫິ ຈ ປຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ຕໍຕໍຎາຓສ຺ສ ສມາຘິຈຣິຍາຫິ ສມຕິກ຺ກມິຕພ຺ພາ ຘມ຺ມາ ອນຸປກາຣກງ຺ຄານິ, ສມຕິກ຺ກມກາ ອຸປກາຣກງ຺ຄານິ. ເຕສຎ຺ຫິ ວເສນ ຍຖານຸປຸພ຺ພໍ ອຸປສນ຺ຕຸປສນ຺ຕໂອຬາຣິກຠາວາຍ ຠວຄ຺ຄສມາປຕ຺ຕິຍາ ສງ຺ຂາຣາວເສສສຸຂຸມຕໍ ປຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນໍ ກາລໍ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ອປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຕສ຺ສາຕິ ນິໂຣຘສ຺ສ. ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍສທິສໍ. ນ ຫິ ນິໂຣຘສ຺ສ ໂກຈິ ຘມ຺ໂມ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈໂຍ ນາມ ອຕ຺ຖິ. ຍຎ຺ຫິ ຕທາ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ຕຖາ ນິຣຸຊ຺ຌນໍ, ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາຣເຫຕຸກາຍ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນສມາປຕ຺ຕິຍາ ອໂຫສີຕິ ສາ ຕສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈໂຍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຉ ສມາປຕ຺ຕິໂຍຕິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕນເຍນ ວຸຕ຺ຕສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏກສໍວຓ຺ຓນາຕິ ກຕ຺ວາ. ‘‘ສຕ຺ຕ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ’’ຕິ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ອິທໍ ‘‘ຈຕຸຣງ຺ຄິກ’’ນ຺ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ນຍໍ ວາ ທສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ອາທິອນ຺ຕທສ຺ສນວເສນ ນຍທສ຺ສນໍ ກຕ຺ວາ.

໔໕໕. ເອວໍ ນິໂຣຘສ຺ສ ປາທກໍ ວິຠາເວຕ຺ວາ ອິທານິ ອນ຺ໂຕນິໂຣເຘ ອນຸປພນ຺ຘຠາວໂຕ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ປສາທານໍ ປຈ຺ຈຍປຸຈ຺ຉເນ ປຐມໍ ຕາວ ເຕ ສຣູປໂຕ ອາເວຓິກໂຕ ອາເວຓິກວິສຍໂຕ ປຏິສ຺ສຣຓໂຕ ຈ ປຸຈ຺ຉນວເສນ ປາຬິ ປວຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓນິສ຺ສເຍ ປຎ຺ຈ ປສາເທ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ໂຄຈຣວິສຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກາມໍ ຕພ຺ພຫຸລຈາຣິຕາເປກ຺ຂໍ ໂຄຈຣຄ຺ຄຫຓໍ, ອນຎ຺ຎຕ຺ຖຠາວາເປກ຺ຂໍ ວິສຍຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ອຕ຺ເຖວ ໂຄຈຣວິສຍຠາວານໍ ວິເສໂສ, ວິວຣິຍມານໍ ປນ ອຸຠຍມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓສຠາວເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ໂຄຈຣຠູຕໍ ວິສຍ’’ນ຺ຕິ. ເອເກກສ຺ສາຕິ ເອໂກ ເອກສ຺ສ, ອຎ຺ໂຎ ອຎ຺ຎສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ເອກ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອິຕ຺ເຖເກ ອຠິວທນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໗) ວິຍ. ສເຈ ຫີຕິອາທິ ອຠູຕປຣິກປ຺ປນວຈນເມຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສໂມຘາເນຕ຺ວາຕິ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ. ວິນາປິ ມຸເຂນາຕິອາທິນາ ອຕ຺ຖສລ຺ລາປິກນິທສ຺ສນໍ ນາມ ທສ຺ເສຕິ. ຍຖາ ວິຎ຺ຎາຓາຘິຏ຺ຐິຕເມວ ຈກ຺ຂຸ ຣູປໍ ປສ຺ສຕິ, ນ ເກວລໍ, ເອວໍ ຈກ຺ຂຸນິສ຺ສຍເມວ ວິຎ຺ຎາຓໍ ຕໍ ປສ຺ສຕິ, ນ ອິຕຣນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈກ຺ຂຸປສາເທ ອຸປເນຫີ’’ຕິ. ເຕນ ເຕສໍ ຕຕ຺ຖ ສໍຫຈ຺ຈກາຣິຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍທິ ວາ ນີລໍ ຍທິ ວາ ປີຕກນ຺ຕິ ອິທໍ ນີລປີຕາທິສຠາວຊານນມຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ນີລໍ ປີຕກນ຺ຕິ ປຊານນໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນຕ຺ເຖວ ອວິກປ຺ປກຠາວໂຕ. ເອເຕສໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ. ນິສ຺ສຍສີເສນ ນິສ຺ສິຕປຸຈ຺ຉາ ເຫສາ, ເອວຎ຺ຫິ ວິສຍານຸຠວນໂຈທນາ ສມຕ຺ຖິຕາ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຍຖາສກໍ ວິສຍໍ ຣຊ຺ຊນາທິວເສນ ອນຸຠວິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖານິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນິ, ຕຕ຺ຖ ສມຕ຺ຖຕາເຍວ ຈ ນຕ຺ຖິ, ນ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖໂຕ ປຏິສຣນ຺ຕານິ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກິໍ ເອຕານິ ປຏິສຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ຊວນມໂນ ປຏິສຣຓນ຺ຕິ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກໍ ອິຕຣຎ຺ຈ ສາຘາຣຓໂຕ ວຕ຺ວາ ປຸນ ຍາຍ’ສ຺ສ ຣຊ຺ຊນາທິປວຕ຺ຕິຍາ ປຏິສຣຓຕາ, ສາ ສວິເສສາ ຍຕ຺ຖ ລພ຺ຠຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ມໂນທ຺ວາຣິກຊວນມໂນ ວາ’’ຕິ ອາຫ. ເອຕສ຺ມິໍ ປນ ທ຺ວາເຣຕິ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາເຣ ຊວນໍ ຣຊ຺ຊຕິ ວາ ທຸສ຺ສຕິ ວາ ມຸຍ຺ຫຕິ ວາ, ຍໂຕ ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎາຓາທິອສໍວໂຣ ປວຕ຺ຕຕິ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຊວນມນສ຺ເສວ ປຏິສຣຓຠາເວ. ທຸພ຺ພລໂຠຊກາຕິ ຫີນສາມຕ຺ຖິຍາ ຣາຊໂຠຄ຺ຄາ. ເສວການໍ ຄຓນາຍ ໂຍຊິຕທິວເສ ລພ຺ຠມານກຫາປໂຓ ຍຸຕ຺ຕິກຫາປໂຓ. ອນ຺ທຸພນ຺ຘເນນ ພທ຺ຘສ຺ສ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ລພ຺ຠມານກຫາປໂຓ ພນ຺ຘກຫາປໂຓ. ກິຎ຺ຈິ ປຫຣນ຺ເຕ ມາ ປຫຣນ຺ຕູຕິ ປຏິກ຺ຂິປໂຕ ທາຕພ຺ພທຓ຺ໂຑ ມາປຫາຣກຫາປໂຓ. ໂສ ສພ຺ໂພປິ ປຣິຕ຺ຕເກສຸ ຄາມິກມນຸສ຺ເສສຸ ຕຖາ ລພ຺ຠມາໂນ ເອຕ຺ຕໂກ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຏ຺ຐກຫາປໂຓ ວາ’’ຕິອາທິ. ສຕວຕ຺ຖຸກນ຺ຕິ ສຕກຣີສວຕ຺ຖຸກໍ. ເອສ ນໂຍ ເສສປທທ຺ວເຍປິ. ຕຕ຺ຖາຕິອາທິ ອຸປມາສໍສນ຺ຘນໍ, ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

໔໕໖. ອນ຺ໂຕນິໂຣຘສ຺ມິໍ ປຎ຺ຈ ປສາເທຕິ ນິໂຣຘສມາປນ຺ນສ຺ສ ປວຕ຺ຕມາເນ ປຎ຺ຈ ປສາເທ. ກິຣິຍມຍປວຕ຺ຕສ຺ມິນ຺ຕິ ຊວນາທິກິຣິຍານິພ຺ພຕ຺ຕກຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍໍ. ພລວປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປຈ຺ຉາຊາຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈເຍຫິ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກຠາເວນ ພລວປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຏິຈ຺ຈາຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈຍວເສນ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ປຎ຺ຈວິໂຘປິ ປສາໂທ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ວິນາ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍຣຫິຕສ຺ສ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານຣູປກລາປສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ອນຸປາລນລກ຺ຂເຓນ ຊີວິເຕນ ອນຸປາລິຕາ ເອວ ອຸສ຺ມາ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ເຕນ ອນນຸປາລິຕາ, ຕສ຺ມາ ອຸສ຺ມາ ອາຍຸໍ ປຏິຈ຺ຈ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຊາລສິຂໍ ປຏິຈ຺ຈ ອາຠາ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ຊາລສິຂາສງ຺ຂາຕຠູຕສງ຺ຆາຕໍ ສເຫວ ປວຕ຺ຕມານໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ອາຠາ’’ຕິ ລທ຺ຘນາມາ ວຓ຺ຓຘາຕຸ ‘‘ອຸຊ຺ຊລຕິ, ອນ຺ຘກາຣໍ ວິຘມຕິ, ຣູປຄຕານິ ຈ ວິທໍເສຕີ’’ຕິອາທີຫິ ປກາເຣຫິ ຎາຍຕິ. ຕໍ ອາໂລກໍ ປຏິຈ຺ຈາຕິ ຕໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ອາໂລກໍ ປຈ຺ຈຍໍ ລຠິຕ຺ວາ. ຊາລສິຂາ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ‘‘ອປ຺ປິກາ, ມຫຕີ, ອຸຊຸ, ກຸຏິລາ’’ຕິອາທິນາ ປາກຏາ ໂຫຕິ.

ຊາລສິຂາ ວິຍ ກມ຺ມຊເຕໂຊ ນິສ຺ສຍຠາວໂຕ. ອາໂລໂກ ວິຍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕຠາວໂຕ. ອິທານິ ອຸປໂມປມິຕພ຺ພານໍ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຊາລສິຂາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາໂລກໍ ຄເຫຕ຺ວາວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອິມິນາ ຍຖາ ຊາລສິຂາຍ ສເຫວ ອາໂລໂກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ກມ຺ມຊຸສ຺ມນາ ສເຫວ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຊາລສິຂາສນ຺ນິສ຺ສໂຍ ຕສ຺ສາ ສຕິເຍວ ໂຫນ຺ໂຕ ອາໂລໂກ ຕາຍ ອຸປ຺ປາທິໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຕນາ ຊນິຕອາໂລເກເນວາ’’ຕິ. ອຸສ຺ມາ ນາເມຕ຺ຖ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານາ ເຕໂຊຘາຕຸ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕຎ຺ຈ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຕທນຸປາລກຎ຺ຈາຕິ ອາຫ ‘‘ກມ຺ມຊມຫາຠູຕສມ຺ຠເວນ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ອຸສ຺ມາຍ ອນຸປາລນ’’ນ຺ຕິ. ນ ເກວລໍ ຂຓຏ຺ຐິຕິຍາ ເອວ, ອຖ ໂຂ ປພນ຺ຘານຸປຈ຺ເຉທສ຺ສປິ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວສ຺ສສຕມ຺ປິ ກມ຺ມຊເຕຊປວຕ຺ຕໍ ປາເລຕີ’’ຕິ. ອຸສ຺ມາ ອາຍຸໂນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫນ຺ໂຕ ເສສຠູຕສຫິໂຕ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມຫາຠູຕານີ’’ຕິ. ຕຖາ ອາຍຸປິ ສຫຊາຕຣູປໍ ປາເລນ຺ຕເມວ ອຸສ຺ມາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຫາຠູຕານິ ປາເລຕີ’’ຕິ.

໔໕໗. ອາຍຸ ເອວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຈ຺ຈຍາທິວເສນ ສຫຊາຕຘມ຺ມານໍ ອນຸປາລນວເສນ ສງ຺ຂຣຓໂຕ ອາຍຸສງ຺ຂາໂຣ. ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ປນ ອເນກສຕສຫສ຺ສເຠເທສຸ ຣູປກລາເປສຸ ປວຕ຺ຕິຍາ ອເນກເຠທນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ອາຣມ຺ມຓຣສໍ ອນຸຠວນ຺ຕີຕິ ເວທນິຍາ ຍຖາ ‘‘ນິຍ຺ຍານິກາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເວທນາ ຘມ຺ມາວາ’’ຕິ. ສຸຂາທິເຠທຠິນ຺ນຕ຺ຕາ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ. ອິເມສໍ ອາຍຸສງ຺ຂາຣເວທນານໍ ເອກນ຺ຕນິໂຣຘໍ ສມາປນ຺ນສ຺ສ ມຣເຓນ ຠວິຕພ຺ພໍ ເວທນາຍ ນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ. ອາຍຸສງ຺ຂາຣານໍ ຕຖາ ອນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ນິໂຣຘສ຺ສ ສມາປຊ຺ຊນເມວ ນ ສິຍາ, ກຸໂຕ ວຸຏ຺ຐານໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ເຕ ຈ ຫາວຸໂສ’’ຕິອາທິ. ວຸຏ຺ຐານໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ ສຎ຺ຎາເວທນາທີນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອຸປມາຍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ໂຍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕ຺ວາຕິ ນານາຣມ຺ມຓາປາຕໂຕ ນິພ຺ພິນ຺ທິຕ຺ວາ. ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລວເສນາຕິ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ເນ ກາເລ ສມ຺ປຕ຺ເຕ. ຣູປຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍປຈ຺ຈຍາຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຈ຺ຈຍຠູຕາ. ຊາລາປວຕ຺ຕໍ ວິຍ ອຣູປຘມ຺ມາ ເຕຊຸສ຺ສທຠາວໂຕ ວິສໂຍຠາສນໂຕ ຈ. ອຸທກປ຺ປຫາໂຣ ວິຍ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາໂຣ. ປິຫິຕອງ຺ຄາຣາ ວິຍ ຣູປຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຸສ຺ມາມຕ຺ຕຕາຍ ອໂນຠາສນໂຕ. ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລາຄມນນ຺ຕິ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລສ຺ສ ອຸປຄມນໍ. ອນຸຣູປປຕ຺ຕິວເສເນວ ຣູປປວຕ຺ຕິຄ຺ຄຫຓໍ. ອິມໍ ຣູປກາຍໍ ຊຫນ຺ຕີຕິ ອິມສ຺ມາ ຣູປກາຍາ ກເຬວຣາ ວິຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ນປ຺ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ.

ກາເຍນ ສງ຺ຂຣີຍນ຺ຕີຕິ ກາຍສງ຺ຂາຣາ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕາຍ. ວາຈໍ ສງ຺ຂໂຣນ຺ຕີຕິ ວຈີສງ຺ຂາຣາ. ວິຕກ຺ເກຕ຺ວາ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ຫິ ວາຈໍ ຠິນ຺ທຕິ ກເຖຕິ. ຈິຕ຺ເຕນ ສງ຺ຂຣີຍນ຺ຕີຕິ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິໂຕ. ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣນິໂຣຘໂຈທນາຍ ຣູປນິໂຣໂຘ ວິຍ ຈິຕ຺ຕນິໂຣໂຘ ອໂຈທິໂຕ ເຕສໍ ຕໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຕາຕິ ນ ຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕນິໂຣໂຘ ເອກນ຺ຕິໂກ ວິຕກ຺ກາທິນິໂຣເຘ ຕທຠາວໂຕ. ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວາຈາ ອນິຣຸທ຺ຘາ ໂຫຕີ’’ຕິ, ຕມ຺ປິ ນ. ວາຈໍ ສງ຺ຂໂຣນ຺ຕີຕິ ຫິ ວຈີສງ຺ຂາຣາ, ເຕສຸ ນິຣຸທ຺ເຘສຸ ກຖໍ ວາຈາຍ ອນິໂຣໂຘ. ຈິຕ຺ຕໍ ປນ ນິຣຸທ຺ເຘສຸປິ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາເຣສຸ ເຕຫິ ອນຠິສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ ວິຕກ຺ກາທິນິໂຣໂຘ ວິຍ ປວຕ຺ຕຕິເຍວາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ປຣສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມໍ ກຕໍ ຠເວຍ຺ຍ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ຈ ຣູປຘມ຺ມານໍ ອນປຄຕຕ຺ຕາ ເຕ ຊີວນ຺ຕິ ເອວ ນາມາຕິ. ພ຺ຍຎ຺ຊເນ ອຠິນິເວສໍ ອກຕ຺ວາຕິ ‘‘ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາ ນິຣຸທ຺ຘາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ເຕວ ນິຣຸທ຺ຘາ, ນ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອວໍ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນີຕຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ອຠິນິເວສໍ ອກຕ຺ວາ. ອາຈຣິຍານໍ ນເຍ ຐຕ຺ວາຕິ ປຣມ຺ປຣາຄຕານໍ ອາຈຣິຍານໍ ອຘິປ຺ປາເຍ ຐຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ໂພຕິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຣາຄມໂຕ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຣປທສ຺ສ ອວິປຣີໂຕ ອຕ຺ໂຖ ວີມໍສິຕພ຺ໂພ. ຍຖາ ຫິ ‘‘ອສຎ຺ຎຠໂວ’’ຕິ ວຈນໂຕ ‘‘ສຎ຺ຎາວ ຕຕ຺ຖ ນຕ຺ຖິ, ອິຕເຣ ປນ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ສນ຺ຕີ’’ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ນ ຄຍ຺ຫຕິ. ຍຖາ ຈ ‘‘ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ‘‘ສຎ຺ຎາວ ຕຕ຺ຖ ຕາທິສີ, ນ ຜສ຺ສາທໂຍ’’ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ນ ຄຍ຺ຫຕິ ສຎ຺ຎາສີເສນ ເທສນາຕິ ກຕ຺ວາ, ເອວມິຘາປິ ‘‘ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາ ນິຣຸທ຺ຘາ’’ຕິ, ‘‘ສຎ຺ຎາເວທຍິຕນິໂຣໂຘ’’ຕິ ຈ ເທສນາສີສເມວ. ສພ຺ເພປິ ປນ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ຕຕ຺ຖ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ເຕວາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອວິປຣີໂຕ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ, ຕຖາປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາເຣນ ສພ຺ເພສໍເຍວ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ຕຕ຺ຖ ນິຣຸຊ຺ຌນໂຕ. ເອເຕນ ຍໍ ປຸພ຺ເພ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ຕທຠາວໂຕ’’ຕິ ຈ ຍຸຕ຺ຕິວຈນໍ, ຕທຍຸຕ຺ຕໍ ອຘິປ຺ປາຍານວໂພຘໂຕຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ໂຖ ຫິ ປຏິສຣຓໍ, ນ ພ຺ຍຎ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ.

ອຸປຫຕານີຕິ ພາຘິຕານິ. ມກ຺ຂິຕານີຕິ ຘໍສິຕານິ. ອາຣມ຺ມຓຆຏ຺ຏນາຍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ກິລມໂຖ ຈກ຺ຂຸນາ ຠາສຸຣຣູປສຸຂຸມຣຊທສ຺ສເນນ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ. ຕຖາ ຫິ ອຸຓ຺ຫກາເລ ປຸຣໂຕ ອຄ຺ຄິມ຺ຫິ ຊລນ຺ເຕ ຂຣສ຺ສເຣ ຈ ປຓເວ ອາໂກຏິເຕ ອກ຺ຂີນິ ເຠທານິ ວິຍ ນ ສຫນ຺ຕິ ໂສຕານິ ‘‘ສິຂເຣນ ວິຍ ອຠິຫຎ຺ຎນ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕາໂຣ ໂຫນ຺ຕິ.

໔໕໘. ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານເມວ ຣູປວິຣາຄຠາວນາວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ອຣູປຊ຺ຌານນ຺ຕິ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ຘມ຺ມເສນາປຕິ ‘‘ສຸຂສ຺ສ ຈ ປຫານາ’’ຕິອາທິນາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ. ອປຄມເນນ ວິຄເມນ ປຈ຺ຈຍາ ອປຄມນປຈ຺ຈຍາ ສຸຂາທິປ຺ປຫານານິ. ອຘິຄມປຈ຺ຈຍາ ປນ ກສິເຓສຸ ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ເຫຏ຺ຐິມາ ຕໂຍ ຈ ອາຣຸປ຺ປາ. ນ ຫິ ສກ຺ກາ ຕານິ ອນຘິຄນ຺ຕ຺ວາ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນມຘິຄນ຺ຕຸໍ. ນິໂຣຘໂຕ ວຸຏ຺ຐານກຜລສມາປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ນິໂຣຘໂຕ ວຸຏ຺ຐານຠູຕໍ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາສມຸທາຄຕຜລສມາປຕ຺ຕິໍ. ສາ ຫິ ‘‘ອນິມິຕ຺ຕາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາ ສມຖນິສ຺ສນ຺ໂທ ອຠິຎ຺ຎາ, ເມຕ຺ຕາກຣຸຓາມຸທິຕາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣນິສ຺ສນ຺ໂທ ອຸເປກ຺ຂາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາໂຣ, ກສິຓນິສ຺ສນ຺ໂທ ອາຣຸປ຺ປາ, ສມຖວິປສ຺ສນານິສ຺ສນ຺ໂທ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິ, ເອວໍ ວິປສ຺ສນາຍ ນິສ຺ສນ຺ທຜລຠູຕໍ ສາມຎ຺ຎຜລນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິປສ຺ສນານິສ຺ສນ຺ທາຍ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ. ອາຣມ຺ມຓາ ນາມ ສາຣມ຺ມຓຘມ຺ມານໍ ວິເສສໂຕ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕານນ຺ຕິ ຣູປາທີນໍ ສພ຺ພາຣມ຺ມຓານ’’ນ຺ຕິ. ນຕ຺ຖິ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອນິມິຕ຺ຕາ, ອສງ຺ຂຕາ ຘາຕູຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕາປຄຕາຍ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ’’ຕິ. ຜລສມາປຕ຺ຕິສຫຊາຕໍ ມນສິກາຣໍ ສນ຺ຘາຍາຫ, ນ ອາວຊ຺ຊນມນສິກາຣໍ. ນ ເຫຕ຺ຖ ຕສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ ອນຸໂລມານນ຺ຕຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ.

ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນຕິ ອິຘ ວຸຕ຺ຕນິໂຣຘສ຺ສ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານານໍ ຄຫິຕານໍ ອິມສ຺ມິໍ ປຣິໂຍສານສ຺ສ ຄຫິຕຏ຺ຐາເນ. ທ຺ວີຫິ ພເລຫີຕິ ສມຖວິປສ຺ສນາພເລຫິ. ຕໂຍ ຈ ສງ຺ຂາຣານນ຺ຕິ ກາຍສງ຺ຂາຣາທີນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ສງ຺ຂາຣານໍ. ໂສຬສຫິ ຎາຓຈຣິຍາຫີຕິ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາ, ທຸກ຺ຂາ, ອນຕ຺ຕາ, ນິພ຺ພິທາ, ວິຣາຄາ, ນິໂຣຘາ, ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄາ, ວິວຏ຺ຏານຸປສ຺ສນາ, ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄ…ເປ… ອຣຫຕ຺ຕຜລສມາປຕ຺ຕີຕິ ອິມາຫິ ໂສຬສຫິ ຎາຓຈຣິຍາຫິ. ນວຫິ ສມາຘິຈຣິຍາຫີຕິ ປຐມຊ຺ຌານສມາຘິອາທີຫິ ນວຫິ ສມາຘິຈຣິຍາຫິ. ໂຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕາສຸ ຈຣິຍາສຸ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວສີຠາໂວ, ສາ ວສີຠາວຕາປຎ຺ຎາ. ອສ຺ສາ ສາ ກຖິຕາຕິ ໂຍຊນາ. ວິນິຈ຺ຉຍກຖາຕິ ວິນິຈ຺ຉຍວເສນ ປວຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐກຖາ ກຖິຕາ. ຕສ຺ມາ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໘໖໘-໘໖໙) ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍຎ຺ຈ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໒.໘໖໘) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພາ.

ວລຎ຺ຊນສມາປຕ຺ຕິ ອຣິຍວິຫາຣວເສນ ວິຫຣຓສມາປຕ຺ຕິ. ຐິຕິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ປພນ຺ຘຏ຺ຐິຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ນ ຂຓຏ຺ຐິຕິ. ກສ຺ມາ? ສມາປຊ຺ຊນຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຐິຕິຍາຕິ ຈິຣຏ຺ຐິຕຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ. ອທ຺ຘານປຣິຈ຺ເຉໂທຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ສມາປຕ຺ຕິຍາ ວີຕິນາເມສ຺ສາມີຕິ ປເຄວ ກາລປຣິຈ຺ເຉໂທ. ຣູປາທິນິມິຕ຺ຕວເສນາຕິ ກມ຺ມກມ຺ມນິມິຕ຺ຕຄຕິນິມິຕ຺ເຕສຸ ຍຖາຣຫໍ ລພ຺ຠມານຣູປາທິນິມິຕ຺ຕວເສນ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ກມ຺ມນິມິຕ຺ເຕ ຉພ຺ພິຘມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓໍ ລພ຺ຠຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ສພ຺ເພສໍ ອາຣມ຺ມຓານໍ ເອກຊ຺ຌໍ, ເອກນ຺ຕໂຕ ວາ ມນສິກາຕພ຺ພໂຕ. ລກ຺ຂຓວຈນຎ຺ເຫຕໍ ຍຖາ ‘‘ທາຕພ຺ພເມຕໍ ເຠສຊ຺ຊໍ, ຍທິ ເມ ພ຺ຍາຘິຕາ ສິຍຸ’’ນ຺ຕິ.

໔໕໙. ນີລມ຺ປິ ສຎ຺ຊານາຕີຕິອາທິນາ ນີລາທິຄ຺ຄຫຓມຸເຂນ ຕໍວຓ຺ຓານໍ ສຕ຺ຕານໍ ສຎ຺ຊານນໍ ອເວຣາທິຠາວມນສິກຣຓໍ ໂຊຕິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເອຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ຐາເນ ອປ຺ປມາຓາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ກຖິຕາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎໍ ກຖິຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ເອຕ຺ຖ ສຸຎ຺ຎຕາ’’ຕິ, ‘‘ເອຕ຺ຖ ອນິມິຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ນ຺ຕິ ‘‘ອິຘ ອຎ຺ຎໍ ອຠິນວໍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖວຈນໍ. ເອຕາຕິ ອປ຺ປມາຓເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິອາທໂຍ. ເອກນາມກາຕິ ເອເກກນາມກາ, ເຍ ນານາພ຺ຍຎ຺ຊນາຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ. ເອໂກ ຘມ຺ໂມຕິ ອຣຫຕ຺ຕຜລສມາປຕ຺ຕິ. ຈຕຸນາມໂກຕິ ອປ຺ປມາຓເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິອາທິນາມໂກ. ເອຕນ຺ຕິ ເອຕມຕ຺ຖໍ. ອປ຺ປມາຓາຕິ ອໂນຘິໂສ, ໂອຘິໂສປິ ວາ ‘‘ເອຕ຺ຕກາ’’ຕິ ອປຣິມິຕາ. ອເສເສຕ຺ວາຕິ ອສຸຠສມາປຕ຺ຕິ ວິຍ ເອກສ຺ເສວ ອຄ຺ຄຫຓໂຕ.

ກິຎ຺ຈາປິ ອສຸຠນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ກິຎ຺ຈນໍ ໂຫຕິ, ອາຣມ຺ມຓສງ຺ຆຏ຺ຏນສ຺ສ ກິຎ຺ຈນສ຺ສ ອສຸຠສມາປຕ຺ຕີນມ຺ປິ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕສງ຺ຂາຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ສພິມ຺ພໍ ວິຍ ວິຄ຺ຄຫໍ ກິຎ຺ຈນໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ນ ຕຖາ ອິມສ຺ສາຕິ. ນນຸ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣປຐມາຣຸປ຺ປານມ຺ປິ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕຠູຕໍ ກິຎ຺ຈິ ອາຣມ຺ມຓໍ ນຕ຺ຖີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ, ອຍໍ ປນ ປຐມາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຍ ນ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕຠູຕອາຣມ຺ມຓຕາຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ. ອຕ຺ເຕນາຕິ ອຕ຺ຕນາ. ຠວຕິ ເອເຕນ ອຕ຺ຕາຕິ ອຠິຘານໍ ພຸທ຺ຘິ ຈາຕິ ຠາໂວ, ອຕ຺ຕາ. ຠາວ-ສທ຺ໂທປິ ອຕ຺ຕປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ຠາວໂປສປຸຄ຺ຄລາທິສງ຺ຂາເຕນາ’’ຕິ. ເນສໍ ອປ຺ປມາຓສມາຘິອາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ. ‘‘ນານຕາ ປາກຏາວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ນານຕ຺ຕໍ ຠູມິໂຕ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ຈ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຕ຺ໂຖ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິຕ຺ຕາທິຠາເວນ ອຕີຕາທິຠາເວນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕາທິຠາເວນ ຈ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ນວຕ຺ຕພ຺ພາຣມ຺ມຓາ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓຜລສມາປຕ຺ຕິຠາວໂຕ.

ເອຕ຺ຕໂກຕິ ຣາຄາທີຫິ ສໍກິລິຏ຺ຐຕາຍ ເອຕ຺ຕກປ຺ປມາໂຓ, ອຸຕ຺ຕາໂນ ປຣິຕ຺ຕເຈຕໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິພ຺ພານມ຺ປິ ອປ຺ປມາຓເມວ ປມາຓກຣຓານໍ ອຠາເວນາຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອກຸປ຺ປາຕິ ອຣຫຕ຺ຕຜລເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ປຏິປກ຺ເຂຫິ ອໂກປນີຍຕາຍ. ກິຎ຺ຈຕີຕິ ກຕ຺ຕຣິ ປຐິໂຕ ຘາຕຸ ມທ຺ທນຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ກິຎ຺ຈຕິ ມທ຺ທຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ປໂຍຄໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມນຸສ຺ສາ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສມູຫາທິຆນວເສນ ສກິຈ຺ຈປຣິຈ຺ເຉທຕາຍ ຈ ສວິຄ຺ຄຫາ ວິຍ ອຸປຏ຺ຐິຕາ ສງ຺ຂາຣາ ນິຈ຺ຈາທິຄ຺ຄາຫສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຕາຍ ‘‘ນິຈ຺ຈນິມິຕ຺ຕໍ ສຸຂາທິນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິປສ຺ສນາ ປນ ຕຕ຺ຖ ຆນວິນິພ຺ໂຠຄໍ ກໂຣນ຺ຕີ ນິຈ຺ຈາທິຄ຺ຄາຫໍ ວິຘເມນ຺ຕີ ‘‘ນິມິຕ຺ຕໍ ສມຸຄ຺ຆາເຕຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ຆນນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຠູຕສ຺ສ ອຠາວາ. ນ ຄຫິຕາຕິ ເອກຕ຺ຖປທນິທ຺ເທເສ ປາຬິຍໍ ກສ຺ມາ ນ ຄຫິຕາ? ສາຕິ ສຸຎ຺ຎຕາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ອປ຺ປມາຓາເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິອາທິນິທ຺ເທເສສຸ. ອາຣມ຺ມຓວເສນາຕິ ອາຣມ຺ມຓວເສນປິ ເອກຕ຺ຖາ, ນ ເກວລໍ ສຠາວສຣສໂຕວ. ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນາຕິ ອປ຺ປມາຓໂຕຕິອາທິນາ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ລທ຺ຘປຣິຍາເຍນ. ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ປນ ຐາເນຕິ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາທິສທ຺ທປວຕ຺ຕິເຫຕຸໂຕ ອຎ຺ເຎນ ເຫຕຸນາ ອປ຺ປມາຓາຕິສທ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິຍໍ ເອຕສ຺ສ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນາຕິ ອິມິນາ ຕາຍ ຕາຍ ສມຎ຺ຎາຍ ໂວຫຣິຕພ຺ພຕາປຣິຍາເຍນ. ສຈ຺ຈານໍ ທສ຺ສນມຸເຂນ ວຏ຺ຏວເສນ ອຸຏ຺ຐິຕເທສນໍ ອຣຫຕ຺ເຕນ ກູຏໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຍຖານຸສນ຺ຘິນາວ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐເປສິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕ ອວິຠຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ມຫາເວທລ຺ລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔. ຈູຬເວທລ຺ລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໖໐. ອຍໍ ເທສນາ ຍສ຺ມາ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນວເສນ ປວຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ປຸຈ຺ຉກວິສ຺ສຊ຺ຊເກ ປຸຈ຺ຉານິມິຕ຺ຕຎ຺ຈ ສມຸທາຍໂຕ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ໂກ ປນາຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປາສກຕ຺ຕນ຺ຕິ ອມຄ຺ຄາຄຕໍ ອຸປາສກຕ຺ຕໍ. ເຕສນ຺ຕິ ເອກາທສນຫຸຕານໍ. ມຄ຺ຄາຄເຕນ ອຸປສເມນ ສນ຺ຕິນ຺ທ຺ຣິໂຍ ສນ຺ຕມານໂສ.

‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ອຊ຺ຊ ຠວິສ຺ສຕິ ອຍ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວີຖິໍ ໂອໂລກຍມານາ. ໂອລມ຺ພນຕ຺ຖນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ຖາວລມ຺ພນຕ຺ຖໍ ປຸພ຺ພາຈິຓ຺ຓວເສນ ອຕ຺ຕໂນ ຫຕ຺ຖໍ ປສາເຣສິ. ພຫິທ຺ຘາຕິ ອຕ຺ຕນາ ອຎ຺ຎໍ ວິສຠາຄວຕ຺ຖຸໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ປຣິເຠທເກນາຕິ ເປສຸຎ຺ຎວາທິນາ.

ອຘິຄມປ຺ປິຈ຺ຉຕາຍ ‘‘ນ ປກາເສຕພ຺ໂພ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕສິ. ປຸນ ຕໍ ອນຸກມ຺ປນ຺ໂຕ ‘‘ສເຈ ໂຂ ປນາຫ’’ນ຺ຕິອາທິໍ ຈິນ຺ເຕສິ. ເອໂສ ຘມ຺ໂມຕິ ເອໂສ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ໂມ. ວິວຏ຺ຏໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ອຸປຈິຕໍ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍໍ ກຸສລໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ. ‘‘ຍທິ ເມ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ອຕ຺ຖິ, ສກ຺ກາ ເອຕໍ ປຏິລທ຺ຘຸໍ. ສເຈປິ ນຕ຺ຖິ, ອາຍຕິໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຈິຣກາລປຣິຠາວິຕາຍ ຆເຏ ປທີປຊາລາ ວິຍ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ທິປ຺ປມານາຍ ເຫຕຸສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂຈທິຍມານາ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕ ມຍ຺ຫໍ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອນຸຊານາຖາ’’ຕິ.

ລາຠສກ຺ກາໂຣ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ ສຸຈິຣກາລໍ ກຕູປຈິຕປຸຎ຺ຎຕາຍ. ອຠິນີຫາຣສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ສຸຊາຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ປທຸມຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຄ຺ຄສາວກສ຺ສ ນິປຈ຺ຈກາຣໍ ກຕ຺ວາ – ‘‘ຕຸມ຺ເຫຫິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສ຺ສ ຠາຄີ ອສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍໍ ທານໍ ທຕ຺ວາ ກຕປຕ຺ຖນາສງ຺ຂາຕສມ຺ປນ຺ນາຠິນີຫາຣຕ຺ຕາ. ນາຕິຈິຣໍ ກິລມິຕ຺ຖາຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຠາເວນ຺ຕີ ວິປສ຺ສນາຍ ປຣິປາກວເສນ ຈິຣໍ ນ ກິລມິຕ຺ຖ. ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸຕິຍຄມເນນາຕິ ປພ຺ພາຊນຕ຺ຖໍ ຄມນໂຕ ທຸຕິຍຄມເນນ.

ອຸປເນຕ຺ວາຕິ ປຎ຺ຫສ຺ສ ອຕ຺ຖຠາເວນ ອຸປເນຕ຺ວາ. ສກ຺ກາຍນ຺ຕິ ສກາຍໍ. ອຸປນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຖຸໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉມານາ, ວິຍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕີ ວິຍ. ເອໂກ ເອວ ປາໂສ ເອຕິສ຺ສາຕິ ເອກປາສກາ, ຄຓ຺ຐິ. ສາ ຫິ ສຸໂມຈິຍາ, ອເນກປາສາ ປນ ທຸມ຺ໂມຈິຍາ, ເອກປາສຄ຺ຄຫຓໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນສ຺ສ ສຸກຣຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ປຏິສມ຺ຠິທາວິສເຍ ຐຕ຺ວາຕິ ເອເຕນ ເຖຣິຍາ ປຠິນ຺ນປຏິສມ຺ຠິທຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ປຈ຺ຈຍຠູຕາຕິ ອາຣມ຺ມຓາທິວເສນ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ.

ເຖຣິຍາ ວິເສສາຘິຄມສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ອວິສຍຕາຍ ວິສາໂຂ ‘‘ນ ສກ຺ກາ’’ຕິອາທິນາ ຈິນ຺ເຕສີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສຈ຺ຈວິນິພ຺ໂຠຄປຎ຺ຫພ຺ຍາກຣເຓນາຕິ ສຈ຺ຈປຣິຍາປນ຺ນສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ທສ຺ສນໂຕ ອຎ຺ຎານຎ຺ຎຕ຺ຖນິທ຺ຘາຣຓເຠທນາສງ຺ຂາຕສ຺ສ ວິນິພ຺ໂຠຄປຎ຺ຫສ຺ສ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ. ທ຺ເວ ສຈ຺ຈານີຕິ ທຸກ຺ຂສມຸທຍສຈ຺ຈານິ. ປຏິນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ. ຄຓ຺ຐິປຎ຺ຫນ຺ຕິ ທຸພ຺ພິນິພ຺ເພຘຕາຍ ຄຓ຺ຐິຠູຕໍ ປຎ຺ຫໍ.

ນ ຕໍເຍວ ອຸປາທານໍ ເຕ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ເອກເທສສ຺ສ ສມຸທາຍຕາຠາວໂຕ, ສມຸທາຍສ຺ສ ຈ ເອກເທສຕາຠາວໂຕ. ນາປິ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ປຎ຺ຈຫິ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘຫິ ອຸປາທານໍ ຕສ຺ສ ຕເທກເທສຠາວໂຕ. ນ ຫິ ເອກເທໂສ ສມຸທາຍວິນິມຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ຍທິ ຫິ ຕຎ຺ເຎວາຕິອາທິນາ ອຸຠຍປກ຺ເຂປິ ໂທສໍ ທສ຺ເສຕິ. ຣູປາທິສຠາວມ຺ປີຕິ ຣູປເວທນາສຎ຺ຎາວິຎ຺ຎາຓສຠາວມ຺ປິ, ຜສ຺ສເຈຕນາທິສຠາວມ຺ປິ ອຸປາທານໍ ສິຍາ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສິຍາຕິ ປຎ຺ຈຫິ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘຫິ ວິສຸໍເຍວ ອຸປາທານໍ ຍທິ ສິຍາ. ປຣສມເຍຕິ ນິກາຍວາເທ. ຈິຕ຺ຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ອນຸສໂຍຕິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕເມຕໍ ນິກາຍວາເທ ຈິຕ຺ຕສຠາວາຠາວວິຎ຺ຎາຓາທີນມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຠາວປຏິຊານນໂຕ. ເອວໍ ພ຺ຍາກາສີຕິ ‘‘ນ ໂຂ, ອາວຸໂສ’’ຕິອາທິນາ ຂນ຺ຘຄຕຉນ຺ທຣາຄຠາເວນ ພ຺ຍາກາສິ. ອຕ຺ຖຘມ຺ມນິຈ຺ຉຍສມ຺ຠວໂຕ ອສມ຺ພນ຺ເຘນ. ເຕສຸ ກຕ຺ຖຈິປິ ອສມ຺ມຸຍ຺ຫນໂຕ ອວິຕ຺ຖາຍນ຺ເຕນ. ປຸຈ຺ຉາວິສເຍ ໂມຫນ຺ຘກາຣວິຄມເນນ ປທີປສຫສ຺ສໍ ຊາເລນ຺ເຕນ ວິຍ. ສອຸປາທານຸປາທານຏ຺ຐານໍ ອນຸຕ຺ຕານຕາຍ ປຈຸຣຊນສ຺ສ ຄູຬ຺ໂຫ. ອຄ຺ຄຫິຕສງ຺ເກຕານໍ ເກສຎ຺ຈິ ປຏິຈ຺ຉາທິຕສທິສຕ຺ຕາ ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນ. ຕິລກ຺ຂຓພ຺ຠາຫຕຘມ຺ມວິສຍຕາຍ ຕິລກ຺ຂຓາຫໂຕ. ຄມ຺ຠີຣຎາຓໂຄຈຣຕາຍ ຄມ຺ຠີໂຣ. ລທ຺ຘປຕິຏ຺ຐາ ອຣິຍສຈ຺ຈສມ຺ປຏິເວຘນໂຕ. ເອວໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມາທິຠາວໂຕ ເວສາຣຊ຺ຊປ຺ປຕ຺ຕາ. ສພ຺ພໂສ ນິວຸຕ຺ຖພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍຕາຍ ຕິຓ຺ຓໍ ຠວານມ຺ປິ ອປຣຠາເຄ ນິພ຺ພາເນ ນິວຸຕ຺ຖວຕີຕິ ຠວມຕ຺ຖເກ ຐິຕາ.

໔໖໑. ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິ ປທຸທ຺ຘາຣໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ’’ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໓໐) ປຏິສມ຺ຠິທາປາເຐນ ຕທຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ຕາຕິ ສມນຸປສ຺ສຕິ, ອຕ຺ຕຠາເວນ ສມນຸປສ຺ສຕິ. ອຫນ຺ຕິ ອຕ຺ຕານໍ ນິທ຺ທິສຕິ. ອຫໍພຸທ຺ຘິນິພນ຺ຘນຎ຺ຫິ ອຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຕວາທີ ປຎ຺ຎເປຕິ, ຕສ຺ມາ ຍໍ ຣູປໍ ໂສ ອຫນ຺ຕິ ຍເທຕໍ ມມ ຣູປໍ ນາມ, ໂສ ອຫນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ມມ ອຕ຺ຕາ ຕໍ ມມ ຣູປນ຺ຕິ ຣູປຎ຺ຈ ອຕ຺ຕຎ຺ຈ ອທ຺ວຍໍ ອນຎ຺ຎໍ ສມນຸປສ຺ສຕິ. ຕຖາ ປສ຺ສໂຕ ຈ ອຕ຺ຕາ ວິຍ ຣູປໍ, ຣູປໍ ວິຍ ວາ ອຕ຺ຕາ ອນິຈ຺ໂຈຕິ ອາປນ຺ນເມວ. ອຈ຺ຈີຕິ ຊາລສິຂາ. ສາ ເຈ ວຓ຺ໂຓ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາວ ສິຍາ, ນ ກາຍວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ, ວຓ຺ໂຓປິ ວາ ກາຍາທິວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ ອຈ຺ຈິຍາ ອນຎ຺ຎຕ຺ຕາຕິ ອຸປເມຍ຺ຍໍ ວິຍ ອຸປມາປິ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ ອຍຸຕ຺ຕາວ. ທິຏ຺ຐິປສ຺ສນາຍາຕິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິສງ຺ຂາຕາຍ ປສ຺ສນາຍ ປສ຺ສຕິ, ນ ຕຓ຺ຫາມານປຎ຺ຎານຸປສ຺ສນາຍ. ອຣູປໍ ເວທນາທິໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຉາຍາຍ ຣຸກ຺ຂາຘີນຕາຍ ຉາຍາວນ຺ຕໍ ຣຸກ຺ຂໍ ວິຍ, ຣູປສ຺ສ ສນ຺ຕກຠາເວນ ອຕ຺ຕາຘີນຕາຍ ຣູປວນ຺ຕໍ ອຕ຺ຕານໍ ສມນຸປສ຺ສຕິ. ປຸປ຺ຜາຘີນຕາຍ ປຸປ຺ຜສ຺ມິໍ ຄນ຺ຘໍ ວິຍ ອາເຘຍ຺ຍຠາເວນ ອຕ຺ຕາຘີນຕາຍ ຣູປສ຺ສ ອຕ຺ຕນິ ຣູປໍ ສມນຸປສ຺ສຕິ. ຍຖາ ກຣຓ຺ໂຑ ມຓິໂນ ອາຘາໂຣ, ເອວໍ ຣູປມ຺ປິ ອຕ຺ຕໂນ ອາຘາໂຣຕິ ກຕ຺ວາ ອຕ຺ຕານໍ ຣູປສ຺ມິໍ ສມນຸປສ຺ສຕິ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ອິມິນາ ອຕ຺ຕໂນ ເວທນາທີຫິ ອນຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ເຕສຎ຺ຈາຘາຣຓຕໍ ນິສ຺ສິຕຕຎ຺ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ອຕິທິສຕິ.

ອຣູປໍ ອຕ຺ຕາຕິ ກຖິຕໍ ‘‘ເວທນາວນ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ ຣູເປນ ໂວມິສ຺ສກຕາຍ ອຠາວໂຕ. ຣູປາຣູປມິສ຺ສໂກ ອຕ຺ຕາ ກຖິໂຕ ຣູເປນ ສທ຺ຘິໍ ເສສາຣູປຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິ ກຖິຕາ ຣູປາທີນໍ ວິນາສທສ຺ສນໂຕ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕາຕິ ໂຍ ວເທຍ຺ຍ, ຕໍ ນ ອຸປປຊ຺ຊຕິ, ອຕ຺ຕາ ເມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈ ເວຕິ ຈາຕິ ອິຈ຺ຈສ຺ສ ເອວມາຄຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ. ອວເສເສສູຕິ ປນ຺ນຣສສຸ ຐາເນສຸ. ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິ ກຖິຕາ ຣູປວນ຺ຕາທິຠາເວນ ຄຫິຕສ຺ສ ອນິທ຺ຘາຣິຕຣູປຕ຺ຕາ.

ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ຍໍ ວຕ຺ຖຸໍ ອຕ຺ຕາຕິ ສມນຸປສ຺ສຕິ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຕໍ ນິຈ຺ຈໍ ສຸຂນ຺ຕິ ຈ ສມນຸປສ຺ສເຕວ. ສາວໂກ ປນ ຕປ຺ປຏິກ຺ເຂເປນ ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ອນຕ຺ຕາຕິ ສຸທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ຣູປໍ ອຕ຺ຕາຕິ ນ ສມນຸປສ຺ສຕິ, ຕຖາຠູໂຕ ຈ ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຕ຺ຕາຕິ ສມນຸປສ຺ສຕິ, ຕຖາ ເວທນາທໂຍຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນ ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອວໍ ຠວທິຏ຺ຐິປິ ອວິຊ຺ຊາຠວຕຓ຺ຫາ ວິຍ ວຏ຺ຏສ຺ສ ສມຸທໂຍເຍວາຕິ ທິຏ຺ຐິກຖາຍໍ ‘‘ເອຕ຺ຕເກນ ຄມນໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ. ທິຏ຺ຐິປ຺ປຫານກຖາຍຎ຺ຈ ‘‘ເອຕ຺ຕເກນ ຄມນໍ ນ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໔໖໒. ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖເມວ ປຸຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ ‘‘ເຖຣິຍາ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຏິປຸຈ຺ຉນວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຸປາສກາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏິປຕ຺ຕິວເສນາຕິ ສກ຺ກາຍນິໂຣຘຄາມິນິປຏິປທາຠາເວນ. ສງ຺ຂຕາສງ຺ຂຕວເສນ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣວເສນ ສງ຺ຄຫິຕາສງ຺ຄຫິຕວເສນາຕິ ‘‘ວເສນາ’’ຕິ ປທໍ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ກາມໍ ອສງ຺ຂໂຕ ນາມ ມຄ຺ໂຄ ນຕ຺ຖິ, ກິໍ ສງ຺ຂໂຕ, ອຸທາຫຸ ອສງ຺ຂໂຕຕິ ປນ ປຸຈ຺ຉາວເສນ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ? ‘‘ອຣິໂຍ’’ຕິ ວຈເນເນວ ມຄ຺ຄສ຺ສ ໂລກຸຕ຺ຕຣໂຕ ສິທ຺ຘາ, ສງ຺ຄາຫກຂນ຺ຘປຣິຍາປນ຺ນານໍ ປນ ມຄ຺ຄຘມ຺ມານມ຺ປິ ສິຍາ ໂລກິຍຕາຕິ ອິຘ ໂລກິຍຄ຺ຄຫຓໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ສງ຺ຄຫິຕປທເມວ ປາຬິຍໍ ອາຄຕໍ, ນ ອສງ຺ຄຫິຕປທໍ, ເຍ ປນ ສງ຺ຄາຫກຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕ ສງ຺ຄຫິຕາ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອສງ຺ຄຫິຕຄ຺ຄຫຓໍ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສງ຺ຂໂຕຕິອາທີສຸ ສເມຈ຺ຈ ສມ຺ຠຸຍ຺ຍ ປຈ຺ຈເຍຫິ ກໂຕຕິ ສງ຺ຂໂຕ. ຕຖາຠູໂຕ ຈ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາຄເຈຕນາຕິ ມຍ຺ຫໍ ມຄ຺ໂຄ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ໂຫຕຸ ສຕ຺ຕງ຺ຄິໂກ ວາຕິ ເຈຕິຕຠາເວນ ເຈຕິໂຕ. ສຫຊາຕເຈຕນາຍປິ ເຈຕິໂຕວ ຕສ຺ສາ ສຫກາຣີກາຣຓຠາວໂຕ, ຕໂຕ ເອວ ປກປ຺ປິໂຕ ອາຍູຫິໂຕ. ປຈ຺ຈເຍຫິ ນິປ຺ຜາທິຕຕ຺ຕາ ກໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ ຈ. ສມາປຊ຺ຊນ຺ເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ສມ຺ມເທວ ອາປຊ຺ຊນ຺ເຕນ ອຸປ຺ປາເທນ຺ເຕນ. ອິຕິ ສຕ຺ຕຫິປິ ປເທຫິ ປຈ຺ຈຍນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍເຍວ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ທສ຺ເສຕິ.

ອສງ຺ຄຫິໂຕ ຂນ຺ຘານໍ ປເທໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ມຄ຺ໂຄ ສປ຺ປເທໂສ. ນຕ຺ຖິ ເອເຕສໍ ປເທສາຕິ ຂນ຺ຘາ ນິປ຺ປເທສາ. ປທິສ຺ສຕິ ເອເຕນ ສມຸທາໂຍຕິ ຫິ ປເທໂສ, ອວຍໂວ. ອຍນ຺ຕິ ມຄ຺ໂຄ. ສປ຺ປເທສຕ຺ຕາ ເອກເທສຕ຺ຕາ. ນິປ຺ປເທເສຫິ ສມຸທາຍຠາວໂຕ ນິຣວເສສປເທເສຫິ. ຍຖາ ນຄຣໍ ຣຊ຺ເຊກເທສຠູຕໍ ຕທນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ຣຊ຺ເຊນ ສງ຺ຄຫິຕໍ, ເອວໍ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ຂນ຺ຘຕ຺ຕເຍກເທສຠູໂຕ ຕທນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ຕີຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ນຄຣໍ ວິຍ ຣຊ຺ເຊນາ’’ຕິ ອິມິນາ. ສຊາຕິໂຕຕິ ສມານຊາຕິຕາຍ, ສມານສຠາວຕ຺ຕາ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສີລກ຺ຂນ຺ໂຘ ‘‘ນວ ໂກຏິສຫສ຺ສານີ’’ຕິອາທິນາ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໐; ອປ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໕.໕໕; ປຏິ. ມ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໓໗) ວຸຕ຺ຕປເຠທວເສນ ເຈວ ສມ຺ປຕ຺ຕສມາທານວິຣຕິອາທິວເສນ ຈ ຄຍ຺ຫມາໂນ ນິປ຺ປເທໂສ, ມຄ຺ຄສີລໍ ປນ ອາຊີວຏ຺ຐມກເມວ ສມຸຈ຺ເຉທວິຣຕິມຕ຺ຕເມວາຕິ ສປ຺ປເທສໍ. ສມາຘິກ຺ຂນ຺ໂຘ ປຣິຕ຺ຕມຫຄ຺ຄຕາທິວເສນ ເຈວ ອຸປຈາຣປ຺ປນາສມາຘິວເສນ ຈ ອເນກເຠທຕາຍ ນິປ຺ປເທໂສ, ມຄ຺ຄສມາຘິ ປນ ໂລກຸຕ຺ຕໂຣວ, ອປ຺ປນາສມາຘິ ເອວາຕິ ສປ຺ປເທໂສ. ຕຖາ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ໂຘ ປຣິຕ຺ຕມຫຄ຺ຄຕາທິວເສນ ເຈວ ສຸຕມຍຎາຓາທິວເສນ ຈ ອເນກເຠທຕາຍ ນິປ຺ປເທໂສ, ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ ປນ ໂລກຸຕ຺ຕຣາວ, ຠາວນາມຍາ ເອວາຕິ ສປ຺ປເທສາ. ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍາຕິ ສຫກາຣີກາຣຓໍ ອນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວນ ອຕ຺ຕໂນ ພເລນ ອປ຺ເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ວີຣິເຍນ ອນຸປຕ຺ຖມ຺ຠິຕໍ, ສຕິຍາ ຈ ອນຸປຏ຺ຐິຕໍ. ປຄ຺ຄຫກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ຍຖາ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ເຂ ນ ປຕິຕາ ຈິຕ຺ຕຏ຺ຐິຕິ, ຕຖາ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນກິຈ຺ຈໍ. ອປິລາປນກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ຍຖາ ອາຣມ຺ມເຓ ນ ປິລວຕິ, ເອວໍ ອປິລາປນກິຈ຺ຈໍ.

ເອກໂຕ ຊາຕາຕິ ສຫຊາຕາ. ປິຏ຺ຐິໍ ທຕ຺ວາ ໂອນຕສຫາໂຍ ວິຍ ວາຍາໂມ ສມາຘິສ຺ສ ອາຣມ຺ມເຓ ອປ຺ປນາຍ ວິເສສປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ອໍສກູຏໍ ທຕ຺ວາ ຐິຕສຫາໂຍ ວິຍ ສຕິ ສມາຘິສ຺ສ ອາຣມ຺ມເຓ ທຬ຺ຫປວຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ກິຣິຍໂຕຕິ ອຸປກາຣກິຣິຍໂຕ.

ອາໂກເຏຕ຺ວາຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ ອາຫນິຕ຺ວາ. ຕຖາ ຫິ ວິຕກ຺ໂກ ‘‘ອາຫນນຣໂສ’’ຕິ, ໂຍຄາວຈໂຣ ຈ ‘‘ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຕກ຺ກາຫຕໍ ວິຕກ຺ກປຣິຍາຫຕໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຘາປີຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສງ຺ກປ຺ເປສຸ. ກິຣິຍໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣອຸປກາຣກິຣິຍໂຕ.

ສຸຠສຸຂາທິນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫວິຘມນໍ ຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘນໍ. ປຈ຺ຈຍຕ຺ເຕນາຕິ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍຠາເວນ. ຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘນວເສເນວາຕິ ອິທໍ ມຄ຺ຄວີຣິຍສ຺ເສວ ຄຫິຕຠາວທສ຺ສນໍ. ຕຎ຺ຫິ ເອກໍເຍວ ຫຸຕ຺ວາ ຈຕຸກິຈ຺ຈໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຸປກາຣກສຠາເວນ ຈ ປຣິວາຣຏ຺ເຐນ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ໂຫຕິ. ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານນ຺ຕິ ອິມິນາ ມຄ຺ຄຘມ຺ມານມ຺ປິ ຄຫຓໍ, ນ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຜສ຺ສາທີນໍເຍວ. ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກາຕິ ມຄ຺ຄຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທວເສນ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກາ.

ສຕ຺ຕຫິ ຎາເຓຫີຕິ ປຣມຸກ຺ກໍສຄເຕຫິ ສຕ຺ຕຫິ ຊວເນຫິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຎາເຓຫິ, ສຕ຺ຕຫິ ວາ ອນຸປສ຺ສນາຎາເຓຫິ. ອາທິໂຕ ເສວນາ ອາເສວນາ, ຕໂຕ ປຣໍ ວຑ຺ຒນາ ຠາວນາ, ປຸນປ຺ປຸນໍ ກຣຓໍ ພຫຸລີກມ຺ມນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ອຎ຺ເຎນ ຈິຕ຺ເຕນາ’’ຕິອາທິ. ອຘິປ຺ປາຍວເສນ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖໍ. ຍຖາຣຸຕວເສນ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຖໍ ນີຕຕ຺ຖໍ. ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ຍທິ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ນີຕຕ຺ຖໍ, ອາເສວນາທິ ຈ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ຈິຕ຺ເຕຫິ ໂຫຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ. ອາເສວນາທິ ນາມ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອເນກວາຣໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂຫຕິ, ນ ເອກວາຣເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ເອກໍ ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ອາເສວນາວເສນ ປວຕ຺ຕມານໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສຸຈິຣມ຺ປິ ກາລໍ ອາເສວນາວເສເນວ ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ຕຖາ ຠາວນາພຫຸລີກມ຺ມວເສນ ປວຕ຺ຕມານານິປິ, ນ ເຈຕ຺ຖ ເອຕ຺ຕກາເນວ ຈິຕ຺ຕານິ ອາເສວນາວເສນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອຕ຺ຕການິ ຠາວນາວເສນ, ພຫຸລີກມ຺ມວເສນາຕິ ນິຍໂມ ລພ຺ຠຕິ. ອິຕິ ອເນກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກອຣິຍມຄ຺ຄໍ ວທນ຺ຕສ຺ສ ທຸນ຺ນິວາຣິໂຍວາຍໍ ໂທໂສ. ຍຖາ ປນ ປຸພ຺ພຠາເຄປິ ນານາຈິຕ຺ເຕສຸ ປວຕ຺ຕປຣິຎ຺ຎາທິກິຈ຺ຈານໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນໍ ປຏິເວຘກາເລ ຍຖາຣຫໍ ຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘນໍ, ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກາ ຈ ປວຕ຺ຕິ, ເອວໍ ວິປສ຺ສນາຍ ປວຕ຺ຕາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ອາເສວນາຠາວນາພຫຸລີກມ຺ມານິ ປຏິເວຘກາເລ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກາເນວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວທນ຺ຕານໍ ອາຈຣິຍານໍ ນ ໂກຈິ ໂທໂສ ອາເສວນາທີຫິ ກາຕພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ຕທາ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂເຓເຍວ ສິຊ຺ຌນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກາວາ’’ຕິອາທິ. ສເຈ ສຎ຺ຊານາຕີຕິ ສເຈ ສຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ຍາຄຸໍ ປິວາຫີຕິ ອຸຍ຺ໂຍເຊຕພ຺ໂພ ຘມ຺ມສາກຈ຺ຉາຍ ອຠພ຺ພຠາວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໔໖໓. ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣາທີສູຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ກາຍສຎ຺ເຈຕນາທິ ລກ຺ຂເຓ ກາຍສງ຺ຂາຣາທິເກປິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ນ ອປຸຎ຺ຎາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາເຣ ເອວ. ກາຍປຏິພທ຺ຘຕ຺ຕາ ກາເຍນ ສງ຺ຂຣີຍຕິ, ນ ກາຍສມຸຏ຺ຐານຕ຺ຕາ. ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ ຫິ ເຕ ຘມ຺ມາຕິ. ນິພ຺ພຕ຺ຕີຍຕີຕິ ຈ ອິທໍ ກາເຍ ສຕິ ສພ຺ຠາວໍ, ອສຕິ ຈ ອຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ວາຈນ຺ຕິ ວຈີໂຆສໍ. ສງ຺ຂໂຣຕີຕິ ຊເນຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕີ’’ຕິ. ນ ຫິ ຕໍ ວິຕກ຺ກວິຈາຣຣຫິຕຈິຕ຺ຕໍ ວຈີໂຆສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ. ຈິຕ຺ຕປຏິພທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ເອເຕນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ນິສ຺ສຍາທິປຈ຺ຈຍຠາໂວ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣສງ຺ຂຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມິສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ຠິນ຺ນາປິ ກາຍສງ຺ຂາຣາທິວຈນວຈນີຍຠາເວນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມິສ຺ສິຕາ ອຠິນ຺ນາ ວິຍ, ຕໂຕ ເອວ ອາລຸຬິຕາ ສໍກິຓ຺ຓາ ອວິຠູຕາ ອປາກຏາ ທຸທ຺ທີປນາ ທຸວິຎ຺ຎາປຍາ. ອາທານຄ຺ຄຫຓມຸຎ຺ຈນໂຈປນານີຕິ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ກາເຍນ ອາທາຕພ຺ພສ຺ສ ອາທານສງ຺ຂາຕໍ ຄຫຓໍ, ວິສ຺ສຊ຺ຊນສງ຺ຂາຕໍ ມຸຎ຺ຈນໍ, ຍຖາຕຖາຈລນສງ຺ຂາຕໍ ໂຈປນນ຺ຕິ ອິມານິ ປາເປຕ຺ວາ ສາເຘຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ກາຍໂຕ ປວຕ຺ຕາ ສງ຺ຂາຣາ, ກາເຍນ ສງ຺ຂຣີຍນ຺ຕີຕິ ຈ ກາຍສງ຺ຂາຣາຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຫນຸສໍໂຈປນນ຺ຕິ ຫນຸສຎ຺ຈລນໍ. ວຈີເຠທນ຺ຕິ ວາຈານິຈ຺ຉາຣຓໍ. ວາຈໍ ສງ຺ຂໂຣນ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ ອິຘ ວຈີສງ຺ຂາຣາຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ.

໔໖໔. ສມາປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕິ ປທໍ ນິໂຣຘສ຺ສ ອາສນ຺ນານາຄຕຠາວວິສຍໍ ອາສນ຺ນໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ທູຣສ຺ສ ຄຫເຓ ປໂຍຊນາຠາວໂຕ. ນິໂຣຘປາທກສ຺ສ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ຄຫຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ນິໂຣຘໍ ສມາປຊ຺ຊຕິ ນາມາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ປທທ຺ວເຍນ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນສມາປຕ຺ຕິກາໂລ ກຖິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຈິຕ຺ຕໍ ຠາວິຕໍ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອທ຺ຘານປຣິຈ຺ເຉທຈິຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ອິຕເຣສໍ ນານນ຺ຕຣິຍຠາວໂຕ. ນ ຫິ ພລທ຺ວຍຎາຓສມາຘິຈຣິຍານໍ ວສີຠາວາປາທນຈິຕ຺ເຕຫິ ວິນາ ອທ຺ຘານປຣິຈ຺ເຉທຈິຕ຺ຕໍ ອຈິຕ຺ຕກຠາວາຍ ໂຫຕິ.

ເສສສງ຺ຂາເຣຫີຕິ ກາຍສງ຺ຂາຣຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາເຣຫິ. ທຸຕິຍຊ຺ຌາເນເຍວ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິນິໂຣເຘນ. ອິຕເຣສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ວຸຏ຺ຐຫິສ຺ສນ຺ຕິ ປທໍ ວຸຏ຺ຐຫນສ຺ສ ອາສນ຺ນານາຄຕຠາວວິສຍໍ ອາສນ຺ນໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ທູຣສ຺ສ ຄຫເຓ ປໂຍຊນາຠາວໂຕ. ນິໂຣຘໂຕ ວຸຏ຺ຐານສ຺ສ ຈ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ຕໂຕ ໂອຣເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ປທທ຺ວເຍນ ອນ຺ໂຕນິໂຣຘກາໂລ ກຖິໂຕ’’ຕິ. ຕຖາ ຈິຕ຺ຕໍ ຠາວິຕໍ ໂຫຕີຕິ ຍຖາ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລເມວ ອຈິຕ຺ຕກຠາໂວ, ຕໂຕ ປຣໍ ສຈິຕ຺ຕກຠາໂວ ໂຫຕິ, ຕຖາ ນິໂຣຘສ຺ສ ປຣິກມ຺ມຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາທິຕໍ ໂຫຕິ.

ປຏິສງ຺ຂາຕິ ປຏິສງ຺ຂາຍ ອິທເມວ ກາຕພ຺ພໍ ຊານິຕ຺ວາ ອປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕໍ. ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຈິຕ຺ຕກຠາວໍ ສມ຺ປເທວ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ອຖ ກສ຺ມາ ສຕ຺ຕາຫເມວ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ? ຍຖາກາລປຣິຈ຺ເຉທກຣຓໂຕ, ຕຎ຺ຈ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອາຫາຣູປຊີວີນໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຸປາທິນ຺ນກປວຕ຺ຕສ຺ສ ເອກທິວສໍ ຠຸຕ຺ຕາຫາຣສ຺ສ ສຕ຺ຕາຫເມວ ຍາປນໂຕ.

ສພ຺ພາ ຜລສມາປຕ຺ຕິ ອສ຺ສາສປສ຺ສາເສ ນ ສມຸຏ຺ຐາເປຕີຕິ ອິທໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ສມຸຏ຺ຐາເປຕີ’’ຕິ. ຍາ ປນ ນ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິມສ຺ສ ປນ…ເປ… ນ ສມຸຏ຺ຐາເປຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ອິມສ຺ສາຕິ ອິຘ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕນິໂຣຘສມາປຊ຺ຊນຠິກ຺ຂຸໂນ. ຕສ຺ສ ປນ ຜລສມາປຕ຺ຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານິກາວາຕິ ນິຍໂມ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ກິໍ ວາ ເອເຕນາ’’ຕິອາທິ. ອພ຺ໂພຫາຣິກາຕິ ສຸຂຸມຕ຺ຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ‘‘ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ໂວຫຣິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາຕິ ເກຈິ. ນິໂຣຘສ຺ສ ປນ ປາທກຠູຕາຍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານາທິສມາຘິຈຣິຍາຍ ວເສນ ອຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານິກາປິ ນິໂຣຘານນ຺ຕຣຜລສມາປຕ຺ຕິ ອສ຺ສາສປສ຺ສາເສ ນ ສມຸຏ຺ຐາເປຕີຕິ ອຠາວໂຕ ເອວ ເຕ ອພ຺ໂພຫາຣິກາ ວຸຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ສຎ຺ຊີວຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ອານີຕສມາປຕ຺ຕິຜລນິທສ຺ສນມ຺ປິ ສຸຏ຺ຐຸ ອຸປປຊ຺ຊຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຠວງ຺ຄສມເຍເນເວຕໍ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ. ກິຣິຍມຍປວຕ຺ຕວຬຎ຺ຊນກາເລຕິ ເອຕ຺ຖ ກິຣິຍມຍປວຕ຺ຕໍ ກາຍວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວິປ຺ຜາໂຣ, ຕສ຺ສ ວຬຎ຺ຊນກາເລ ປວຕ຺ຕນສມເຍ. ວາຈໍ ອຠິສງ຺ຂາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ອວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຊນກຕ຺ຕາ ເຕສໍ ວິຕກ຺ກວິຈາຣານໍ.

ສຄຸເຓນາຕິ ສຣເສນ, ສຠາເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຎ຺ຎຕາ ນາມ ຜລສມາປຕ຺ຕິ ຣາຄາທີຫິ ສຸຎ຺ຎຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຣາຄນິມິຕ຺ຕາທີນໍ ອຠາວາ ອນິມິຕ຺ຕາ, ຣາຄປຓິຘິອາທີນໍ ອຠາວາ ອປ຺ປຓິຫິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອນິມິຕ຺ຕອປ຺ປຓິຫິເຕສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ. ອນິມິຕ຺ຕໍ ອປ຺ປຓິຫິຕຎ຺ຈ ນິພ຺ພານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນຜລສມາປຕ຺ຕິຍໍ ຜສ຺ໂສ ອນິມິຕ຺ໂຕ ຜສ຺ໂສ ອປ຺ປຓິຫິໂຕ ຜສ຺ໂສ ນາມາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ‘‘ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ອິມິນາ ອຕິທິສຕິ.

ອຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕາທສ຺ສນໂຕ ອນຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາ ສຸຎ຺ຎຕາ, ນິຈ຺ຈນິມິຕ຺ຕຸຄ຺ຆາຏນໂຕ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາ ອນິມິຕ຺ຕາ, ສຸຂປ຺ປຓິຘິປຏິກ຺ເຂປໂຕ ທຸກ຺ຂານຸປສ຺ສນາ ອປ຺ປຓິຫິຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ສຸຎ຺ຎຕາ…ເປ… ວິປສ຺ສນາປິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ອນິຈ຺ຈໂຕ ວຸຏ຺ຐາຕີຕິ ສງ຺ຂາຣານໍ ອນິຈ຺ຈາກາຣຄ຺ຄາຫິນິຍາ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິຍາ ປຣໂຕ ເອກໂຕວຸຏ຺ຐານອຸຠໂຕວຸຏ຺ຐາເນຫິ ນິມິຕ຺ຕປວຕ຺ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐາຕິ. ອນິຈ຺ຈໂຕ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຈ ອິທໍ ‘‘ນ ເອກນ຺ຕິກໍ ເອວມ຺ປິ ໂຫຕີ’’ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ອປ຺ປຓິຫິຕວິປສ຺ສນາຍ ມຄ຺ໂຄຕິອາທິນາ, ສຸຎ຺ຎຕວິປສ຺ສນາຍ ມຄ຺ໂຄຕິອາທິນາ ຈ ໂຍຊນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ. ວິກປ຺ໂປ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ອາຄມນສ຺ສ ວວຕ຺ຖານສ຺ສ ອຠາເວນ ອວວຕ຺ຖານກຣຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຫິ ຕໂຍ ຜສ຺ສາ ຜຸສນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ສຄຸຓໂຕ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ຈ ນາມລາເຠ ສຸຎ຺ຎຕາທິນາມກາ ຕໂຍ ຜສ຺ສາ ຜຸສນ຺ຕີຕິ ອນິຍມວຈນໍ. ສເມຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ ເອກສ຺ເສວ ຜສ຺ສສ຺ສ ນາມຕ຺ຕຍໂຍຄໂຕ.

ສພ຺ພສງ຺ຂຕວິວິຕ຺ຕຕາຍ ນິພ຺ພານໍ ວິເວໂກ ນາມ ອຸປຘິວິເວໂກຕິ ກຕ຺ວາ. ນິນ຺ນຕາ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂວິມຸຂສ຺ສ ຕທຠິມຸຂຕາ. ໂປຓຕາ ໂອນມນໍ, ປພ຺ຠາຣຕາ ຕໂຕ ວິສ຺ສຏ຺ຐຠາໂວ.

໔໖໕. ຈກ຺ຂາທິໂຕ ຣູປາທີສຸ ປວຕ຺ຕຣູປກາຍໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກໍ ສຸຂໍ ກາຍິກໍ ນາມ, ມໂນທ຺ວາຣິກໍ ເຈໂຕຜສ຺ສຊາຕາຍ ເຈຕສິກໍ ນາມ. ສຠາວນິທ຺ເທໂສ ສຸຂຍຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ມຘຸຣຠາວທີປກນ຺ຕິ ອິຏ຺ຐຠາວໂຊຕນໍ. ເວທຍິຕຠາວທີປກນ຺ຕິ ເວທກຠາວວິຠາວກໍ. ເວທນາ ເອວ ຫິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອາຣມ຺ມຓໍ ເວເທຕິ, ອາຣມ຺ມຓໍ ປນ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ. ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ສຠາວນິທ຺ເທໂສຕິເອວມາທິອຕ຺ຖວຈນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ. ຐິຕິສຸຂາຕິ ຐິຕິຍາ ຘຣມານຕາຍ ສຸຂາ, ນ ຐິຕິກ຺ຂຓມຕ຺ເຕນ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຖິຠາໂວ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ. ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂາຕິ ວິປຣິຓມເນນ ວິຄມເນນ ທຸກ຺ຂາ, ນ ນິໂຣຘກ຺ຂເຓນ. ເຕນາຫ ‘‘ນຕ຺ຖິຠາໂວ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ. ອປຣິຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸການຎ຺ຫິ ສຸຂເວທນຸປຣໂມ ທຸກ຺ຂໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ປິຍວິປ຺ປໂຍເຄນ ທີເປຕພ຺ໂພ. ຐິຕິທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມສຸຂາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຖິຠາໂວ ທຸກ຺ຂໍ, ນຕ຺ຖິຠາໂວ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ. ທຸກ຺ຂເວທນຸປຣໂມ ຫິ ສຕ຺ຕານໍ ສຸຂໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ວທນ຺ຕິ – ‘‘ຕສ຺ສ ໂຣຄສ຺ສ ວູປສເມນ ອໂຫ ສຸຂໍ ຊາຕ’’ນ຺ຕິ. ຊານນຠາໂວຕິ ຍາຖາວສຠາວໂຕ ອວພຸຊ຺ຌນໍ. ອທຸກ຺ຂມສຸຂຎ຺ຫິ ເວທນໍ ຊານນ຺ຕສ຺ສ ສຸຂໍ ໂຫຕິ ຕສ຺ສ ສຸຂຸມຠາວໂຕ, ຍຖາ ຕທຎ຺ເຎ ຘມ຺ເມ ສລກ຺ຂຓໂຕ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓໂຕ ຈ ສມ຺ມເທວ ອວໂພໂຘ ປຣມໍ ສຸຂໍ. ເຕເນວາຫ –

‘‘ຍໂຕ ຍໂຕ ສມ຺ມສຕິ, ຂນ຺ຘານໍ ອຸທຍພ຺ພຍໍ;

ລຠຕີ ປີຕິປາໂມຊ຺ຊໍ, ອມຕໍ ຕໍ ວິຊານຕ’’ນ຺ຕິ. (ຘ. ປ. ໓໗໔);

ອຊານນຠາໂວຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ທຸກ຺ຂຎ຺ຫິ ສມ຺ໂມຫວິຫາໂຣຕິ. ອປໂຣ ນໂຍ ຊານນຠາໂວຕິ ຊານນສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ສພ຺ຠາໂວ. ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຫິ ຎາໂຓປນິສ຺ສຍາ ຈ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ ສຸຂາ ອິຏ຺ຐາກາຣາ. ຍຖາຫ ‘‘ອິຏ຺ຐາ ເຈວ ອິຏ຺ຐຜລາ ຈາ’’ຕິ. ອຊານນຠາໂວ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ກຕໂມ ອນຸສໂຍ ອນຸເສຕີຕິ ກາມຣາຄານຸສຍາທີສຸ ສຕ຺ຕສຸ ອນຸສເຍສຸ ກຕໂມ ອນຸສໂຍ ອນຸສຍວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ? ອປ຺ປຫີນຠາເວນ ຫິ ສນ຺ຕາເນ ອນຸສຍນ຺ຕີຕິ ອນຸສຍາ, ອນຸຣູປໍ ກາຣຓໍ ລຠິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕນ ກາຣຓລາເຠ ສຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫຕາ ເນສໍ ທສ຺ສິຕາ. ອປ຺ປຫີນາ ຫິ ກິເລສາ ກາຣຓລາເຠ ສຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອປ຺ປຫີນຏ຺ເຐນ ສຍິໂຕ ວິຍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ເຕ ຈ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ອນາຄຕາ ກິເລສາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ອຕີຕາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ ຈ ຕໍສຠາວຕ຺ຕາ ຕຖາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ນ ຫິ ຘມ຺ມານໍ ກາລເຠເທນ ສຠາວເຠໂທ ອຕ຺ຖິ. ຍທິ ອປ຺ປຫີນຏ຺ໂຐ ອນຸສຍຏ຺ໂຐ, ນນຸ ສພ຺ເພປິ ກິເລສາ ອປ຺ປຫີນາ ອນຸສຍາ ຠເວຍ຺ຍຸນ຺ຕິ? ນ ມຍໍ ອປ຺ປຫີນຕາມຕ຺ເຕນ ອນຸສຍຏ຺ຐໍ ວທາມ, ອຖ ໂຂ ປນ ອປ຺ປຫີນຏ຺ເຐນ ຖາມຄຕາ ກິເລສາ ອນຸສຍາ. ອິທໍ ຖາມຄມນຎ຺ຈ ຣາຄາທີນເມວ ອາເວຓິໂກ ສຠາໂວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ຍໂຕ ອຠິຘມ຺ເມ – ‘‘ຖາມຄຕໍ ອນຸສຍໍ ປຊຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສຕິ ຣາຄານຸສໂຍ. ອປ຺ປຫີໂນຕິ ອປ຺ປຫີນຠາວມຸເຂນ ອນຸສຍນຏ຺ຐມາຫ. ໂສ ຈ ອປຣິຎ຺ຎາຕກ຺ຂນ຺ຘວຕ຺ຖຸໂຕ, ປຣິຎ຺ຎາເຕສຸ ປຕິຏ຺ຐໍ ນ ລຠຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ສພ຺ພາຍ ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ໂສ ອປ຺ປຫີໂນ’’ຕິ. ອາຣມ຺ມຓວເສນ ຈາຍໍ ອນຸສຍຏ຺ໂຐ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ສພ຺ພໍ ສຸຂໍ ເວທນໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ວຕ຺ຖຸວເສນປິ ປນ ອນຸສຍຏ຺ໂຐ ເວທິຕພ຺ໂພ, ໂຍ ‘‘ຠູມິລທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນ ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໘໓໔) ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຠູມີຕິ ວິປສ຺ສນາຍ ອາຣມ຺ມຓຠູຕາ ເຕຠູມກາ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ. ຠູມິລທ຺ຘໍ ນາມ ເຕສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຣຫໍ ກິເລສຊາຕໍ. ເຕນ ຫິ ສາ ຠູມິລທ຺ຘາ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຠູມິລທ຺ຘນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສາ ຈ ໂຂ ນ ອາຣມ຺ມຓວເສນ. ອາຣມ຺ມຓວເສນ ຫິ ສພ຺ເພປິ ອຕີຕານາຄເຕ ປຣິຎ຺ຎາເຕປິ ຈ ຂີຓາສວານໍ ຂນ຺ເຘ ອາຣພ຺ຠ ກິເລສາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ມຫາກຈ຺ຈານອຸປ຺ປລວຓ຺ຓາທີນໍ ຂນ຺ເຘ ອາຣພ຺ຠ ໂສເຣຍ຺ຍເສຏ຺ຐິນນ຺ທມາຓວກາທີນໍ ວິຍ. ຍທິ ຈ ຕໍ ຠູມິລທ຺ຘໍ ນາມ ສິຍາ, ຕສ຺ສ ອປ຺ປເຫຍ຺ຍໂຕ ນ ໂກຈິ ຠວມູລໍ ປຊເຫຍ຺ຍ, ວຕ຺ຖຸວເສນ ປນ ຠູມິລທ຺ຘໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ຫິ ວິປສ຺ສນາຍ ອປຣິຎ຺ຎາຕາ ຂນ຺ຘາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອຸປ຺ປາທໂຕ ປຠຸຕິ ເຕສຸ ວຏ຺ຏມູລໍ ກິເລສຊາຕໍ ອນຸເສຕິ. ຕໍ ອປ຺ປຫີນຏ຺ເຐນ ຠູມິລທ຺ຘນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ອິມິນາ ‘‘ນ ສພ຺ພາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ເວທນາຍ ໂສ ອປ຺ປຫີໂນ, ນ ສພ຺ພໍ ທຸກ຺ຂໍ ເວທນໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິໍ ອຕິທິສຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ໂຍ ອນຸສໂຍ ຍຕ຺ຖ ອນຸເສຕິ, ໂສ ປຫີຍມາໂນ ຕຕ຺ຖ ປຫີໂນ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຫານປຸຈ຺ຉາ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ກິໍ ປຫາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຍໍ ປຫານປຸຈ຺ຉາ ນາມາ’’ຕິ.

ເອເກເນວ ພ຺ຍາກຣເຓນາຕິ ‘‘ອິຘາວຸໂສ, ວິສາຂ, ຠິກ຺ຂຸ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫີ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໓໗໔) ເອເກເນວ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ. ທ຺ເວ ປຸຈ຺ຉາຕິ ອນຸສຍປຸຈ຺ຉາ ປຫານປຸຈ຺ຉາຕິ ທ຺ເວປິ ປຸຈ຺ຉາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ. ‘‘ຣາຄໍ ເຕນ ປຊຫຕີ’’ຕິ ອິທເມກໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ, ‘‘ນ ຕຕ຺ຖ ຣາຄານຸສໂຍ ອນຸເສຕີ’’ຕິ ອິທເມກໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ, ປຸຈ຺ຉານຸກ຺ກມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອນາທິຍິຕ຺ວາ ປຫານກ຺ກເມນ ວິສ຺ສຊ຺ຊນາ ປວຕ຺ຕາ. ‘‘ທ຺ເວ ປຸຈ຺ຉາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສີ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ອິຘາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕຖາວິກ຺ຂມ຺ຠິຕເມວ ກຕ຺ວາຕິ ອິມິນາ ໂຍ ຣາຄໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ປຸນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕຸໍ ອປ຺ປທານໂຕ ຕຖາວິກ຺ຂມ຺ຠິຕເມວ ກຕ຺ວາ ມຄ຺ເຄນ ສມຸຄ຺ຆາເຕຕິ, ຕສ຺ສ ວເສນ ‘‘ຣາຄໍ ເຕນ ປຊຫຕິ, ນ ຕຕ຺ຖ ຣາຄານຸສໂຍ ອນຸເສຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ກາໂມຆາທີຫິ ຈຕູຫິ ໂອເຆຫິ ສໍສາຣຠໂວເຆເນວ ວາ ເວຄສາ ວຸຍ຺ຫມາເນສຸ ສຕ຺ເຕສຸ ຕໍ ອຸຕ຺ຕຣິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ສ ປນ ຄາຘຠາວໂຕ ປຕິຏ຺ຐານຠູຕໍ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ຕິຓ຺ໂຓ ປາຣງ຺ຄໂຕ ຖເລ ຕິຏ຺ຐຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໓໘; ອິຕິວຸ. ໖໙; ປຸ. ປ. ໑໘໗).

ສຸຎ຺ຎຕາທິເຠເທນ ອເນກເຠທຕ຺ຕາ ປາຬິຍໍ ‘‘ອນຸຕ຺ຕເຣສູ’’ຕິ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສຕິ ‘‘ອນຸຕ຺ຕຣາ ວິໂມກ຺ຂາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ເຕສໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ອຣຫຕ຺ຕຠາວສາມຎ຺ເຎນ ‘‘ອຣຫຕ຺ເຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິສເຍ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມໍ. ປຕ຺ຖນໍ ປຏ຺ຐເປນ຺ຕສ຺ສາຕິ ‘‘ອໂຫ ວຕາຫໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ລເຠຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ປຕ຺ຖນໍ ອຸປຏ຺ຐເປນ຺ຕສ຺ສ, ປຕ຺ເຖນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຏ຺ຐເປນ຺ຕສ຺ສາຕິ ເຈຕ຺ຖ ເຫຕຸມ຺ຫິ ອນ຺ຕສທ຺ໂທ. ກຖໍ ປນ ອຣຫຕ຺ຕວິສຍາ ປຕ຺ຖນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ? ນ ກາຈິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປຕ຺ຖນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອນຘິຄຕຕ຺ຕາ ອວິສຍຠາວໂຕ. ປຣິກປ຺ປິຕຣູປໍ ປນ ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປຕ຺ຖນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ປິຫາປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ປຣມ຺ປຣປຈ຺ຈຍຕໍ ສນ຺ຘາຍ, ອຸຊຸກໍ ປນ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ນຕ຺ຖີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ປຕ຺ຖນາຍ ປຏ຺ຐປນມູລກໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ອິທໍ ປນ ເສວິຕພ຺ພໍ ໂທມນສ຺ສໍ ອກຸສລປ຺ປຫານສ຺ສ ກຸສລາຠິວຸຑ຺ຒິຍາ ຈ ນິມິຕ຺ຕຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ໂທມນສ຺ສມ຺ປາຫໍ, ເທວານມິນ຺ທ, ທຸວິເຘນ ວທາມິ ເສວິຕພ຺ພມ຺ປິ ອເສວິຕພ຺ພມ຺ປີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໕໙-໓໖໒). ຕີຫິ ມາເສຫິ ສມ຺ປຊ຺ຊນກາ ເຕມາສິກາ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິມສ຺ມິໍ ວາເຣຕິ ອິມສ຺ມິໍ ປວາຣຓວາເຣ. ວິສຸທ຺ຘິປວາຣຓນ຺ຕິ ‘‘ປຣິສຸທ຺ໂຘ ອຫ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕໍ ວິສຸທ຺ຘິປວາຣຓໍ. ອຣຫນ຺ຕານເມວ ເຫສ ປວາຣຓາ.

ນ ກທາຈິ ປຫາຕພ຺ພສ຺ສ ປຫາຍກຕາ ອຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນ ໂທມນສ຺ເສນ ວາ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ປຣິຍາເຍເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ອຍໍ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຣໂຕ ວິຕ຺ຖາເຣນ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ປຏິປທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຕ຺ຖນໍ ກຕ຺ວາ ປຕ຺ຖນໍ ຐເປຕ຺ວາ. ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕີຕິ ໂອວາທວເສນ ອຕ຺ຕານໍ ສມຸຕ຺ເຕເຊນ຺ໂຕ ກເຖຕິ. ສີເລນ ຫີນຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ອຣຫຕ຺ຕາຍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ເຕຫິ ສີເລນ ຫີນຏ຺ຐານໍ ກິໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຸປຣິສຸທ຺ຘນ຺ຕິ ອຂຓ຺ຑາທິຠາວໂຕ ສຸໂຘຕຊາຕິມຓິ ວິຍ ສຸຏ຺ຐຸ ປຣິສຸທ຺ຘໍ. ສຸປຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ກທາຈິປິ ສງ຺ໂກຈາຠາວໂຕ ວີຣິຍໍ ສຸຏ຺ຐຸ ປຄ຺ຄຫິຕໍ. ປຎ຺ຎາຕິ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາ ປຏິປກ຺ເຂຫິ ອນຘິຠູຕຕາຍ ອກຸຓ຺ຐາ ຕິກ຺ຂວິສທາ ສງ຺ຂາຣານໍ ສມ຺ມສເນ ສູຣາ ຫຸຕ຺ວາ ວຫຕິ ປວຕ຺ຕຕິ. ປຣິຍາເຍນາຕິ ຕສ຺ສ ໂທມນສ຺ສສ຺ສ ອຣຫຕ຺ຕຸປນິສ຺ສຍຕາປຣິຍາເຍນ. ອາຣມ຺ມຓວເສນ ອນຸສຍນໍ ອິຘາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນເມຕ຺ຖ ປຫານໍ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຫີໂນວ ຕຕ຺ຖ ປຏິຆານຸສໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຕຕິຍຊ຺ຌາເນນ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕພ຺ພາ ອວິຊ຺ຊາ, ສາ ເອວ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທີຍຕີຕິ ‘‘ອວິຊ຺ຊານຸສຍໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອນຸສຍສທິສຕາຍ ວາ. ‘‘ຣາຄານຸສຍໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌາເນ ນານຸເສຕິ ນາມ ຕຕ຺ຖ ກາຕພ຺ພກິຈ຺ຈາກຣຓໂຕ.

໔໖໖. ຕສ຺ມາຕິ ປຈ຺ຈນີກຕ຺ຕາ ສຠາວໂຕ ກິຈ຺ຈໂຕ ປຈ຺ຈຍໂຕ ຈາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວິສຠາຄປຏິຠາໂຄ ກຖິໂຕ ‘‘ກຓ຺ຫສຸກ຺ກສປ຺ປຏິຠາຄາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ອນ຺ຘກາຣາຕິ ອນ຺ຘກາຣສທິສາ ອປ຺ປກາ ສຠາວໂຕ. ອວິຠູຕາ ອປາກຏາ ອໂນຬາຣິກຠາວໂຕ. ຕໂຕ ເອວ ທຸທ຺ທີປນາ ທຸວິຎ຺ຎາປນາ. ຕາທິສາວາຕິ ອຸເປກ຺ຂາສທິສາວ. ຍຖາ ອຸເປກ຺ຂາ ສຸຂທຸກ຺ຂານິ ວິຍ ນ ໂອຬາຣິກາ, ເອວໍ ອວິຊ຺ຊາ ຣາຄໂທສາ ວິຍ ນ ໂອຬາຣິກາ. ອຖ ໂຂ ອນ຺ຘກາຣາ ອວິຠູຕາ ທຸທ຺ທີປນາ ທຸວິຎ຺ຎາປນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຠາຄປຏິຠາໂຄ ກຖິໂຕ ‘‘ປຓິຘິ ປຏິໂຆໂສ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ຍຕ຺ຕເກສຸ ຐາເນສູຕິ ທຸກ຺ຂາທີສຸ ຍຕ຺ຕເກສຸ ຐາເນສຸ, ຍຕ຺ຖ ວາ ເຎຍ຺ຍຏ຺ຐາເນສຸ. ວິສຠາຄປຏິຠາໂຄຕິ ອນ຺ຘກາຣສ຺ສ ວິຍ ອາໂລໂກ ວິຆາຕກປຏິຠາໂຄ. ວິຊ຺ຊາຕິ ມຄ຺ຄຎາຓໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ວິມຸຕ຺ຕີຕິ ຜລນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸໂຠເປເຕ ຘມ຺ມາ ອນາສວາ’’ຕິ. ອນາສວຏ຺ເຐນາຕິອາທີສຸ ປຓີຕຏ຺ເຐນາຕິປິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ໂສປິ ຫິ ວິມຸຕ຺ຕິນິພ຺ພານານໍ ສາຘາຣໂຓ, ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ອສງ຺ຂຕຏ຺ເຐນ ນິພ຺ພານສ຺ສ ວິສຠາຄຕາປິ ລພ຺ຠເຕວ. ປຎ຺ຫໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຄໂຕສິ, ອປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຎ຺ຫານໍ ປຣິຈ຺ເຉທປມາຓໍ ຄເຫຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ອຏ຺ຐຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຣໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ນາສກ຺ຂິ ປຎ຺ຫານໍ ປຣິຍນ຺ຕໍ ຄເຫຕຸໍ. ອປ຺ປຏິຠາຄຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ສຠາຄປຏິຠາເຄນ ອປ຺ປຏິຠາຄຘມ຺ມສ຺ສ. ອນາຄຕາທິປຣິຍາເຍນ ນິພ຺ພານສ຺ສ ສຠາຄປຏິຠາໂຄ ວຸຕ຺ໂຕ, ວິສຠາເຄ ຈ ອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມາ, ຕສ຺ມາ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ກິຎ຺ຈິ ສຠາຄປຏິຠາຄໍ ສນ຺ຘາຍ ປຸຈ຺ຉຕີຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ອຈ຺ຈຍາສີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສງ຺ຂຕສ຺ສ ຫິ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐສ຺ສ ເອກນ຺ຕນິຈ຺ຈສ຺ສ ສໂຕ ນິພ຺ພານສ຺ສ ກຸໂຕ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ສຠາຄສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ. ເຕນາຫ ‘‘ນິພ຺ພານໍ ນາເມຕ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ວິຣທ຺ໂຘຕິ ເອຕ຺ຖ ສຠາຄປຏິຠາຄໍ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມີຕິ ນິຈ຺ຉຍາຠາວໂຕ ປຸຈ຺ຉິຕມຕ຺ຖໍ ວິຣຊ຺ຌິຕ຺ວາວ ປຸຈ຺ຉິ, ນ ອຊານິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕນ ເຫຏ຺ຐາ ສພ຺ພປຸຈ຺ຉາ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນນເຍນ ຊານິຕ຺ວາວ ປວຕ຺ຕາຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ເຖຣີ ປນ ຕໍ ຕໍ ປຸຈ຺ຉິຕມຕ຺ຖໍ ສຠາວໂຕ ວິຠາເວນ຺ຕີ ສຕ຺ຖຸ ເທສນາຎາຓໍ ອນຸຄນ຺ຕ຺ວາວ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ. ນິພ຺ພາໂນຄຘນ຺ຕິ ນິພ຺ພານໍ ໂອຄາຫິຕ຺ວາ ຐິຕໍ ນິພ຺ພານນ຺ໂຕຄຘໍ. ເຕນາຫ ‘‘ນິພ຺ພານພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ນິພ຺ພານໍ ອນຸປວິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ. ອສ຺ສາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ.

໔໖໗. ປຓ຺ຑິຈ຺ເຈນ ສມນ຺ນາຄຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕປຓ຺ຑິຈ຺ຈໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຘາຕຸກຸສລາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ປຓ຺ຑິໂຕ ໂຫຕິ? ຍໂຕ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸ ຘາຕຸກຸສໂລ ຈ ໂຫຕິ, ອາຍຕນກຸສໂລ ຈ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຸສໂລ ຈ ຐານາຏ຺ຐານກຸສໂລ ຈ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸ ປຓ຺ຑິໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໔). ປຎ຺ຎາມຫຕ຺ຕໍ ນາມ ເຖຣິຍາ ອເສກ຺ຂປ຺ປຏິສມ຺ຠິທປ຺ປຕ຺ຕາຍ ປຏິສມ຺ຠິທາໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ຐິຕຕາຕິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມຫນ຺ເຕ ອຕ຺ເຖ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣາຊຍຸຕ຺ເຕຫີຕິ ຣຎ຺ໂຎ ກມ຺ເມ ນິຍຸຕ຺ຕປຸຣິເສຫິ. ອາຫຈ຺ຈວຈເນນາຕິ ສຕ຺ຖາຣາ ກຣຓາທີນິ ອາຫນິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຕວຈເນນ. ຍເທຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕ ນ ວິຠຕ຺ຕໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍຕ຺ຕາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ຈູຬເວທລ຺ລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໕. ຈູຬຘມ຺ມສມາທານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໖໘. ຘມ຺ໂມຕິ ຄຫິຕຄຫຓານີຕິ ຘມ຺ໂມ ວາ ໂຫຕຸ ອິຕໂຣ ວາ, ຘມ຺ໂມຕິ ປຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄາຫປ຺ປວຕ຺ຕາ ຈຣິຍາວ. ອາຍູຫນກ຺ຂເຓຕິ ຕສ຺ສ ຘມ຺ໂມຕິ ຄຫິຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕນກ຺ຂເຓ. ສຸຂນ຺ຕິ ອກິຈ຺ຉໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສຸກຣ’’ນ຺ຕິ. ທຸກ຺ຂວິປາກນ຺ຕິ ອນິຏ຺ຐຜລວິປຈ຺ຈນໍ.

໔໖໙. ຍຖາ ຈກ຺ຂາທີນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ຍຖາສກໍ ວິສຍຄ຺ຄຫຓໍ ສຠາວສິທ຺ຘໍ, ເອວໍ ມນໂສປິ. ເຕ ຈ ວິສຍາ ອິຏ຺ຐາກາຣໂຕ ຄຫເຓ ນ ໂກຈິ ໂທໂສ, ປຸຣິສຕ຺ຕຠາເວ ນ ຈ ເຕ ໂທສໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕີຕິ ອຍໍ ເຕສໍ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ລທ຺ຘີຕິ ອາຫ ‘‘ວຕ຺ຖຸກາເມສຸປິ ກິເລສກາເມສຸປິ ໂທໂສ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ, ອສ຺ສາເທຕ຺ວາ ວິສຍປຣິໂຠເຄ ນຕ຺ຖິ ອາທີນໂວ, ຕປ຺ປຈ຺ຈຍາ ນ ໂກຈິ ອນ຺ຕຣາໂຍຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປາຕພ຺ຍຕໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ປຣິຠຸຎ຺ຊນກຕໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ປຣິໂຠຄຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ປາ-ສທ຺ໂທ ກຕ຺ຕຸສາຘໂນ ຈ ຕພ຺ຍ-ສທ຺ໂທ, ຍຖາຣຸຈິ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິເລສກາໂມປິ ອສ຺ສາທິຍມາໂນ ວຕ຺ຖຸກາມນ຺ໂຕຄໂຘເຍວ, ກິເລສກາມວເສນ ປນ ເນສໍ ອສ຺ສາເທຕພ຺ພຕາຕິ ອາຫ ‘‘ວຕ຺ຖຸກາເມສຸ ກິເລສກາເມນ ປາຕພ຺ຍຕ’’ນ຺ຕິ. ກິເລສກາເມນາຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ. ປາຕພ຺ຍຕໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ກຕ຺ຕຸວເສເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂມຬິໍ ກຕ຺ວາຕິ ເວຓິພນ຺ຘວເສນ ໂມຬິໍ ກຕ຺ວາ. ຕາປສປຣິພ຺ພາຊິກາຫີຕິ ຕາປສປພ຺ພຊ຺ຊູປຄຕາຫິ. ປຣິຎ຺ຎໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີຕິ ອິທໍ ‘‘ປຫານມາຫໍສູ’’ຕິ ປທສ຺ເສວ ເວວຈນນ຺ຕິ ‘‘ປຫານໍ ສມຕິກ຺ກມໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ກາມາ ນາເມເຕ ອນິຈ຺ຈາ ທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາຕິ ຍາຖາວໂຕ ປຣິຊານນໍ ອິຘ ‘‘ປຫານ’’ນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ນ ວິນາຠາວມຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ມາລຸວາສິປາຏິກາຕິ ມາລຸວາວິທລໍ ມາລຸວາຜເລ ໂປຏ຺ຏລິກາ. ສນ຺ຕາສໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ສາເລ ອຘິວຕ຺ຖເທວຕາຍ ປວຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທາ ຫິ ຕສ຺ສາ ເອວໍ ໂຫຕິ. ໂກວິຬາຣປຕ຺ຕສທິເສຫີຕິ ມຫາໂກວິຬາຣປຕ຺ຕສຓ຺ຐາເນຫິ. ສຓ຺ຐານວເສນ ເຫຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ມາລຸວາປຕ຺ຕາ ປນ ໂກວິຬາຣປຕ຺ເຕຫິ ມຫນ຺ຕຕຣານິ ເຈວ ຆນຕຣານິ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ວິປຸລພຫຸຆນຄຣຸປຕ຺ຕຕາຍ ມຫນ຺ຕໍ ຠາຣໍ ຊເນຕ຺ວາ. ສາຕິ ມາລຸວາລຕາ. ໂອຆນນ຺ຕິ ເຫຏ຺ຐໂຕ ໂອລມ຺ພນເຫຕຸຠູຕໍ ຆນຠາວໍ.

ອນ຺ຘວນສຸຠຄວນຄ຺ຄຫຓໍ ເຕສໍ ອຠິລກ຺ຂິຕຠາວໂຕ. ນາຬິເກຣາທີສຸ ຕິຓຊາຕີສຸ. ຂາທນຸປລກ຺ຂຓໍ ອຸປຈິການໍ ອຸຏ຺ຐຫນຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຏ຺ຐເຫຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ. ເກຬິໍ ກໂຣນ຺ຕີ ວິຍາຕິ ວິລມ຺ພນນທີ ວິຍ ເກຬິໍ ກໂຣນ຺ຕີ. ອິທານິ ອຫໍ ຕໍ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິນ຺ຕິ ປໂມທມານາ ວິຍ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ວິປ຺ຜນ຺ທມານາ ວິລມ຺ພນ຺ຕີ. ສມ຺ຜສ຺ໂສປິ ສຸໂຂ ມຸທຸຕລຸຓໂກມລຠາວໂຕ. ທສ຺ສນມ຺ປິ ສຸຂໍ ຆນພຫລປຕ຺ຕສໍຫຕຕາຍ. ໂສມນສ຺ສຊາຕາຕິ ປຸພ຺ເພ ອນຸສ຺ສວວເສນ ຠວນວິນາສຠຍາ ສນ຺ຕາສໍ ອາປຊ຺ຊິ, ອິທານິ ຕສ຺ສາ ສມ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສເນນ ປໂລຠິຕາ ໂສມນສ຺ສຊາຕາ ອໂຫສິ.

ວິຏຠິໍ ກເຣຍ຺ຍາຕິ ອາຕານວິຕານວເສນ ຊເຏນ຺ຕີ ຊາລໍ ກເຣຍ຺ຍ. ຕຖາຠູຕາ ຈ ຆນປຕ຺ຕສຎ຺ຉນ຺ນຕາຍ ຉຕ຺ຕສທິສີ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຉຕ຺ຕາກາເຣນ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍາ’’ຕິ. ສກລໍ ຣຸກ຺ຂນ຺ຕິ ອຸປຣິ ສພ຺ພສາຂາປສາຂໍ ສພ຺ພຣຸກ຺ຂໍ. ຠສ຺ສມານາຕິ ປລິເວຐນວເສເນວ ໂອຕຣມານາ. ຍາວ ມູລາ ໂອຕິຓ຺ຓສາຂາຫີຕິ ມາລຸວາ ຠາເຣນ ໂອນມິຕ຺ວາ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ຍາວ ມູລາ ໂອຕິຓ຺ຓສາຂາຫິ ປຸນ ອຠິຣຸຫມານາ. ສພ຺ພສາຂາຕິ ເຫຏ຺ຐາ ມຊ຺ເຌ ອຸປຣິ ຈາຕິ ສພ຺ພາປິ ສາຂາໂຍ ປລິເວເຐນ຺ຕີ. ສໍສິພ຺ພິຕ຺ວາ ຊາລສນ຺ຕານກນິຍາເມນ ຊເຏຕ຺ວາ. ເອວໍ ອປຣາປຣໍ ສໍສິພ຺ພເນນ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣນ຺ຕີ. ສພ຺ພສາຂາ ເຫຏ຺ຐາ ກຕ຺ວາ ສຍໍ ອຸປຣິ ຐຕ຺ວາ ມຫາຠາຣຠາເວນ ວາເຕ ວາ ວາຍນ຺ເຕ ເທເວ ວາ ວສ຺ສນ຺ເຕ ປທາເລຍ຺ຍ. ສາຂຏ຺ຐກວິມານນ຺ຕິ ສາຂາປຏິພທ຺ຘໍ ວິມານໍ. ຍສ຺ມາ ອິຘ ສຕ຺ຖາຣາ ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິນາ ຠູຕປຸພ຺ພເມວ ວຕ຺ຖຸ ອຸປມາຠາເວນ ອາຫຏໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອິທໍ ປນ ວິມານ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໔໗໑. ພຫລຣາຄສຠາໂວຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຫິ ນີຫຣິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ພລວາ ຫຸຕ຺ວາ ອຠິຠວນຣາຄຘາຕຸໂກ. ຣາຄຊນ຺ຕິ ຣາຄນິມິຕ຺ຕຊາຕໍ. ທິຏ຺ເຐ ທິຏ຺ເຐ ອາຣມ຺ມເຓຕິ ທິຏ຺ເຐ ທິຏ຺ເຐ ວິສຠາຄາຣມ຺ມເຓ. ນິມິຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ກິເລສຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ກາຣຓຠູຕໍ ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນໂສ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ສິກ຺ຂາຄາຣເວນ ປນ ກິເລເສຫິ ນິສ຺ສິຕໍ ມຄ຺ຄໍ ນ ປຏິປຊ຺ຊຕິ, ຕໂຕ ເອວ ອາຈຣິຍຸປຊ຺ຌາເຍຫິ ອາຓຕ຺ຕໍ ທຓ຺ຑກມ຺ມໍ ກໂຣເຕວ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຕ຺ເວວ ວີຕິກ຺ກມໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ຫຕ຺ຖປຣາມາສາທີນີຕິ – ‘‘ເອຫິ ຕາວ ຕຍາ ວຸຕ຺ຕໍ ມຍາ ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ອມຸຕ຺ຣ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວີມໍສິສ຺ສາມາ’’ຕິອາທິນາ ຫຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓາທີນິ ກໂຣນ຺ໂຕ, ນ ກຣຸຓາເມຕ຺ຕານິທານວເສນ. ໂມຫຊາຕິໂກຕິ ພຫລໂມຫສຠາໂວ.

໔໗໒. ກມ຺ມນິຍາເມນາຕິ ປຸຣິມຊາຕິສິທ຺ເຘນ ໂລຠຸສ຺ສທຕາທິນິຍມິເຕນ ກມ຺ມນິຍາເມນ. ອິທານິ ຕໍ ໂລຠຸສ຺ສທຕາທິໍ ວິຠາເຄນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມາຍູຫນກ຺ຂເຓຕິ ກມ຺ມກຣຓເວລາຍ. ໂລໂຠ ພລວາຕິ ຕຊ຺ຊາຍ ສາມຄ຺ຄິຍາ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ໂລໂຠ ອຘິໂກ ໂຫຕິ. ອໂລໂຠ ມນ຺ໂທຕິ ຕປ຺ປຏິປກ຺ໂຂ ອໂລໂຠ ທຸພ຺ພໂລ ໂຫຕິ. ກຖໍ ປເນເຕ ໂລຠາໂລຠາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠູຕາ ເອກກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ? ນ ໂຂ ປເນຕໍ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ‘‘ເອກກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ, ນິກນ຺ຕິກ຺ຂຓໍ ປນ ອາຍູຫນກ຺ຂຓເມວ ກຕ຺ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸ. ປຣິຍາທາຕຸນ຺ຕິ ອຠິຠວິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ໂຍ ຫິ ‘‘ເອວໍສຸນ຺ທຣໍ ເອວໍວິປຸລໍ ເອວໍມຫຄ຺ຆຎ຺ຈ ນ ສກ຺ກາ ປຣສ຺ສ ທາຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອມຸຕ຺ຕຈາຄຕາທິວເສນ ປວຕ຺ຕາຍ ເຈຕນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ອໂລໂຠ ສມ຺ມເທວ ໂລຠໍ ປຣິຍາທາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ໂທສໂມຫານໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ຕາທິສປຈ຺ຈຍລາເຠເນວ ອໂທສາໂມຫາ ພລວນ຺ໂຕ. ຕສ຺ມາຕິ ໂລຠາໂທສາໂມຫານໍ ພລວຠາວໂຕ ອໂລຠໂທສໂມຫານຎ຺ຈ ທຸພ຺ພລຠາວໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕເມວ ກາຣຓໍ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ໂສຕິ ຕໍສມງ຺ຄີ. ເຕນ ກມ຺ເມນາຕິ ເຕນ ໂລຠາທິອຸປນິສ຺ສຍວຕາ ກຸສລກມ຺ມຸນາ. ສຸຂສີໂລຕິ ສຂິໂລ. ຕເມວຕ຺ຖໍ ອກ຺ໂກຘໂນຕິ ປຣິຍາເຍນ ວທຕິ.

ມນ຺ທາ ອໂລຠາໂທສາ ໂລຠໂທເສ ປຣິຍາທາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ອໂມໂຫ ປນ ພລວາ ໂມຫໍ ປຣິຍາທາຕຸໍ ສກ຺ໂກຕີຕິ ເອວໍ ຍຖາຣຫໍ ປຐມວາເຣ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕິເທສຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຸຣິມນເຍເນວາຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ. ທຸຏ຺ໂຐຕິ ໂກຘໂນ. ທນ຺ໂຘຕິ ມນ຺ທມຎ຺ໂຎ. ສຸຂສີລໂກຕິ ສຸຂສີໂລ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ໂລຠວເສນ, ໂທສໂມຫ-ໂລຠໂທສ-ໂລຠໂມຫ-ໂທສໂມຫ-ໂລຠໂທສໂມຫວເສນາຕິ ຕໂຍ ເອກກາ, ຕໂຍ ທຸກາ, ເອໂກ ຕິໂກຕິ ໂລຠາທິອຸສ຺ສທວເສນ ອກຸສລປກ຺ເຂ ເອວ ສຕ຺ຕ ວາຣາ, ຕຖາ ກຸສລປກ຺ເຂ ອໂລຠາທິອຸສ຺ສທວເສນາຕິ ຈຸທ຺ທສ ວາຣາ ລພ຺ຠນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອໂລຠໂທສໂມຫາ, ອໂລຠາໂທສໂມຫາ, ອໂລຠໂທສາໂມຫາ ພລວນ຺ໂຕຕິ ອາຄເຕຫິ ກຸສລປກ຺ເຂ ຕຕິຍທຸຕິຍປຐມວາເຣຫິ ໂທສຸສ຺ສທໂມຫຸສ຺ສທໂທສໂມຫຸສ຺ສທວາຣາ ຄຫິຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ອກຸສລປກ຺ເຂ ໂລຠາໂທສາໂມຫາ, ໂລຠໂທສາໂມຫາ, ໂລຠາໂທສໂມຫາ ພລວນ຺ໂຕຕິ ອາຄເຕຫິ ຕຕິຍທຸຕິຍປຐມວາເຣຫິ ອໂທສຸສ຺ສທອໂມຫຸສ຺ສທອໂທສາໂມຫຸສ຺ສທວາຣາ ຄຫິຕາ ເອວາຕິ ອກຸສລກຸສລປກ຺ເຂສຸ ຕໂຍ ຕໂຍ ວາເຣ ອນ຺ໂຕຄເຘ ກຕ຺ວາ ອຏ຺ເຐວ ວາຣາ ທສ຺ສິຕາ. ເຍ ປນ ອຸຠຍສມ຺ມິສ຺ສຕາວເສນ ໂລຠາໂລຠຸສ຺ສທວາຣາທໂຍ ອປເຣ ເອກູນປຎ຺ຎາສ ວາຣາ ກາມໍ ທສ຺ເສຕພ຺ພາ, ເຕສໍ ອສມ຺ຠວໂຕ ເອວ ນ ທສ຺ສິຕາ. ນ ຫິ ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ອນ຺ຕເຣນ ອວຕ຺ຖນ຺ຕຣໍ ໂລໂຠ ຈ ພລວາ ອໂລໂຠ ຈາ’’ຕິອາທິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ປຏິປກ຺ຂວເສນ ວາປິ ເອເຕສໍ ພລວທຸພ຺ພລຠາໂວ ສຫຊາຕຘມ຺ມວເສນ ວາ. ຕຕ຺ຖ ໂລຠສ຺ສ ຕາວ ປຏິປກ຺ຂວເສນ ອນຠິຠູຕຕາຍ ພລວຠາໂວ, ຕຖາ ໂທສໂມຫານໍ ອໂທສາໂມເຫຫິ. ອໂລຠາທີນໍ ປນ ໂລຠາທິອນຠິຠວນໂຕ. ສພ຺ເພສຎ຺ຈ ສມານຊາຕິຍສມຘິຠຸຍ຺ຍ ປວຕ຺ຕິວເສນ ສຫຊາຕຘມ຺ມໂຕ ພລວຠາໂວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໗໒) – ‘‘ໂລໂຠ ພລວາ, ອໂລໂຠ ມນ຺ໂທ. ອໂທສາໂມຫາ ພລວນ຺ໂຕ, ໂທສໂມຫາ ມນ຺ທາ’’ຕິອາທິ, ໂສ ຈ ເນສໍ ມນ຺ທພລວຠາໂວ ປຸຣິມູປນິສ຺ສຍໂຕ ຕຖາ ອາສຍສ຺ສ ປຣິຠາວິຕຕາຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕເນວາຫ ‘‘ກມ຺ມນິຍາເມນາ’’ຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍຕ຺ຕາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວາຕິ.

ຈູຬຘມ຺ມສມາທານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໖. ມຫາຘມ຺ມສມາທານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໗໓. ເອວໍ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານາກາໂຣ ກາໂມ ກາມນໍ ອິຈ຺ຉາ ເອເຕສນ຺ຕິ ເອວໍກາມາ. ເອວໍ ຉນ຺ໂທ ຉນ຺ທນໍ ໂຣຈນໍ ອຊ຺ຌາສໂຍ ເອເຕສນ຺ຕິ ເອວໍຉນ຺ທາ. ອຠິມຸຂໍ, ອຠິນິວິສ຺ສ ວາ ປກາເຣຫິ ເອຕິ ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ລທ຺ຘິ. ສາ ຫິ ລທ຺ຘພ຺ພວຕ຺ຖຸໍ ອຠິມຸຂໍ ‘‘ເອວເມຕ’’ນ຺ຕິ ອຠິນິວິສນ຺ຕີ ເຕນ ເຕນ ປກາເຣນ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ, ຫຕ຺ຖຄຕໍ ກຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ ນ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ. ເອວໍ ວຸຈ຺ຈມານາກາໂຣ ອຘິປ຺ປາໂຍ ເອເຕສນ຺ຕິ ເອວໍອຘິປ຺ປາຍາ. ຠຄວາ ມູລໍ ກາຣຓໍ ເອເຕສໍ ຍາຖາວໂຕ ອຘິຄມາຍາຕິ ຠຄວໍມູລກາ. ເຕນາຫ ‘‘ຠຄວນ຺ຕຎ຺ຫິ ນິສ຺ສາຍ ມຍໍ ອິເມ ຘມ຺ເມ ອາຊານາມ ປຏິວິຊ຺ຌາມາ’’ຕິ. ອມ຺ຫາກໍຘມ຺ມາຕິ ເຕຫິ ອຕ຺ຕນາ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສວິຕພ຺ພານຎ຺ຫິ ຍາຖາວໂຕ ອຘິຄມຎາຓານິ ອຘິຄຈ຺ຉນກສມ຺ພນ຺ຘີນິ, ຕານິ ຈ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘມູລການິ ອນຎ຺ຎວິສຍຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸພ຺ເພ ກສ຺ສປສມ຺ພຸທ຺ເຘນາ’’ຕິອາທິ. ຠຄວາ ເນຕາ ເຕສນ຺ຕິ ຠຄວໍເນຕ຺ຕິກາ. ເນຕາຕິ ເສວິຕພ຺ພຘມ຺ເມ ວິເນຍ຺ຍສນ຺ຕານໍ ປາເປຕາ. ວິເນຕາຕິ ອເສວິຕພ຺ພຘມ຺ເມ ວິເນຍ຺ຍສນ຺ຕານໂຕ ອປເນຕາ. ຕທງ຺ຄວິນຍາທິວເສນ ວາ ວິເນຕາ. ອນຸເນຕາຕິ ອິເມ ຘມ຺ມາ ເສວິຕພ຺ພາ, ອິເມ ນ ເສວິຕພ຺ພາຕິ ອຸຠຍສມ຺ປາປນາປນຍນຕ຺ຖໍ ປຎ຺ຎເປຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາສຠາວໂຕ’’ຕິອາທິ.