໖. ປາສຣາສິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໗໒. ສາຘຸມຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສາຘຸ-ສທ຺ໂທ ອາຍາຈນຕ຺ໂຖ, ນ ‘‘ສາຘາວຸໂສ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໖; ສຸ. ນິ. ໑໘໒) ວິຍ ອຠິນນ຺ທນາທິອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ອາຍາຈນ຺ຕາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ປາຬິຍໍ ‘‘ລເຠຍ຺ຍາມາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ກສ຺ມາ? ພຸທ຺ຘາ ຫິ ຄຣູ ໂຫນ຺ຕິ, ປຣມຄຣູ ອຸຕ຺ຕມໍ ຄາຣວຏ຺ຐານໍ, ນ ຍຖາ ຕຖາ ອຸປສງ຺ກມນີຍາ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກຈາຣິໂກ ສີໂຫ’’ຕິອາທິ.

‘‘ປາກຏກິຣິຍາຍາ’’ຕິ ສງ຺ເຂເປນ ວຸຕ຺ຕໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ຍໍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຄວາ ສພ຺ພກາລໍ ກິເມວມກາສີຕິ? ນ ສພ຺ພກາລເມວມກາສິ. ຍທາ ປນ ອກາສິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຠຄວາ ປຐມໂພຘິຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາເວຕິ ອິມິນາ ປຸຣິສຕ຺ຕຠາວໍ ອຸລ຺ລິງ຺ເຄຕິ. ຘນປຣິຈ຺ຈາໂຄ ກໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖິ ຠຄວໂຕ ຘຣມານກາເລຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ມາລາກຈວຣນ຺ຕິ ມິລາຕມາລາກຈວຣໍ. ຣໂຊຊລ຺ລໍ ນ ອຸປລິມ຺ປຕິ ອຈ຺ຉຕຣຉວິຠາວໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ສຸຂຸມຕ຺ຕາ ຉວິຍາ ກາເຍ ຣໂຊຊລ຺ລໍ ນ ລິມ຺ປຕີ’’ຕິ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ຠຄວາ ນຫາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຕຸຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ.

ວິຫາໂຣຕິ ເຊຕວນວິຫາໂຣ. ວີສຕິອຸສຠໍ ຄາວຸຕສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ໂຖ ຠາໂຄຕິ ວທນ຺ຕິ. ກທາຈີຕິ ກສ຺ມິຎ຺ຈິ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ. ອຈລເມວາຕິ ອປຣິວຕ຺ຕເມວ ອນຎ຺ຎຠາວໂຕ, ມຎ຺ຈານໍ ປນ ອປ຺ປມຫນ຺ຕຕາຫິ ປາທານໍ ປຕິຏ຺ຐິຕຏ຺ຐານສ຺ສ ຫານິວຑ຺ຒິໂຍ ໂຫນ຺ຕິເຍວ.

ຍນ຺ຕນາຬິກາຫິ ປຣິປຸຓ຺ຓສຸວຓ຺ຓຣສຘາຣາຫິ. ນ຺ຫານວຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ປພ຺ພຊິເຕນ ນາມ ເອວໍ ນ຺ຫາຍິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ນຫານຈາຣິຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ. ຍສ຺ມາ ຠຄວໂຕ ສຣີຣໍ ສຸຘນ຺ຕຈາມີກຣສມານວຓ຺ຓໍ ສຸປຣິໂສຘິຕປວາຬຣຸຈິຣກຣຈຣຓາວຣໍ ສຸວິສຸທ຺ຘນີລຣຕນາວຬິສທິສເກສຕນຸຣຸຫໍ, ຕສ຺ມາ ຕຫໍ ຕຫໍ ວິນິສ຺ສຕຊາຕິຫິງ຺ຄຸລກຣສູປໂສຠິຕໍ ອຸປຣິ ມຫຄ຺ຆຣຕນາວຬິສຎ຺ຉາທິຕໍ ຊງ຺ຄມມິວ ກນກຄິຣິສິຂຣໍ ວິໂຣຈິຕ຺ຖ. ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ສມເຍ ທສພລສ຺ສ ສຣີຣໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຉພ຺ພຓ຺ຓຣສ຺ມິໂຍ ສມນ຺ຕໂຕ ອສີຕິຫຕ຺ຖປ຺ປມາເຓ ປເທເສ ອາຘາວນ຺ຕີ ວິຘາວນ຺ຕີ ຣຕນາວຬິຣຕນທາມ-ຣຕນຈຸຓ຺ຓ-ວິປ຺ປກິຓ຺ຓໍ ວິຍ, ປສາຣິຕຣຕນຈິຕ຺ຕກຎ຺ຈນປຏ຺ຏມິວ, ອາສິຎ຺ຈມານລາຂາຣສຘາຣາ-ຈິຕມິວ, ອຸກ຺ກາສຕນິປາຕສມາກຸລມິວ, ນິຣນ຺ຕຣໍ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓ-ກຓິກາຣ-ກິງ຺ກິຓິກ-ປຸປ຺ຜມິວ, ວາຍຸເວຄສມຸທ຺ຘຕ-ຈິນປິຏ຺ຐຈຸຓ຺ຓ-ຣຎ຺ຊິຕມິວ, ອິນ຺ທຘນຸ-ວິຊ຺ຊຸລຕາ-ວິຕານສນ຺ຖຕມິວ, ຄຄນຕລໍ ຕໍ ຐານໍ ປວນຎ຺ຈ ສມ຺ມາ ຜຣນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວຓ຺ຓຠູມິ ນາເມສາ’’ຕິອາທິ. ອຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຸປເມຍ຺ຍຕ຺ຖໍ. ອຸປມາໂຍຕິ ‘‘ອີທິໂສ ຈ ໂຫຕີ’’ຕິ ຍຖາຣຫໍ ຕທນຸຈ຺ຉວິກາ ອຸປມາ. ກາຣຓານີຕິ ອຸປມຸປເມຍ຺ຍສມ຺ພນ຺ຘວິຠາວນານິ ກາຣຓານິ. ປູເຣຕ຺ວາຕິ ວຓ຺ຓນໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ. ຖາໂມ ເວທິຕພ຺ໂພ ‘‘ອຕິຕ຺ເຖ ປກ຺ຂນ຺ໂທ’’ຕິ ອວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ.

໒໗໓. ກຓ຺ຓິກາຕິ ສຣີຣຄຕພິນ຺ທຸກຕານິ ມຓ຺ຑລານິ. ປຣິກ຺ຂາຣຠຓ຺ຑນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ສງ຺ຆາຏິຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ກິໍ ປນາຍໍ ນໂຍ ພຸທ຺ຘານມ຺ປິ ສຣີເຣ ໂຫຕີຕິ? ນ ໂຫຕິ, ວຕ຺ຕທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປເນຕໍ ກຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ພຸທ຺ຘານໍ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄມນວເສນ ກາຍສ຺ສາຠິນີຫຣຓໍ ຄມນາຠິຫາໂຣ. ຍຖາຘິປ຺ປາຍາວຕ຺ຕນໍ ອຘິປ຺ປາຍໂກປນໍ.

ອຎ຺ຎຕຣາຍ ປາຣມິຍາຕິ ເນກ຺ຂມ຺ມປາຣມິຍາ. ວີຣິຍປາຣມິຍາຕິ ອປເຣ. ມຫາຠິນິກ຺ຂມນສ຺ສາຕິ ມຫນ຺ຕສ຺ສ ຈຣິມຠເວ ອຠິນິກ຺ຂມນສ຺ສ. ຕຎ຺ຫິ ມຫນ຺ຕໍ ໂຠຄກ຺ຂນ຺ຘໍ ມຫນ຺ຕຎ຺ຈ ຎາຕິປຣິວຏ຺ຏໍ ມຫນ຺ຕຎ຺ຈ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສິຣິໍ ປຊຫິຕ຺ວາ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ສມາຣກສ຺ສ ຈ ອຈິນ຺ເຕຍ຺ຍາປຣິເມຍ຺ຍເຠທສ຺ສ ມຫໂຕ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ມຫນີຍຕາຍ ຈ ມຫນ຺ຕໍ ອຠິນິກ຺ຂມນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ປຸຣິໂມຕິ ‘‘ກຕມາຍ ນຸ ກຖາຍ ສນ຺ນິສິນ຺ນາ ຠວຖາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕອຕ຺ໂຖ. ກາ ຈ ປນ ໂວຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ໂທ ພ຺ຍຕິເຣເກ. ເຕນ ຍຖາປຸຈ຺ຉິຕາຍ ກຖາຍ ວກ຺ຂມານໍ ວິປ຺ປກຕຠາວໍ ໂຊເຕຕິ. ປນ-ສທ຺ໂທ ວຈນາລງ຺ກາເຣ. ຍາຍ ຫິ ກຖາຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ສນ຺ນິສິນ຺ນາ, ສາ ເອວ ອນ຺ຕຣາກຖາຠູຕາ ວິປ຺ປກຕາ ວິເສເສນ ປຸນ ປຸຈ຺ຉີຍຕິ. ອຎ຺ຎາຕິ ອນ຺ຕຣາ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖມາຫ. ອຎ຺ຎຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ອນ຺ຕຣາ-ສທ຺ໂທ ‘‘ຠູມນ຺ຕຣໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ) ສມຍນ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ, ອນ຺ຕຣາຕິ ວາ ເວມຊ຺ເຌຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທສກຖາວຕ຺ຖຸນິສ຺ສິຕາຕິ ‘‘ກິໍ ສີລໍ ນາມ, ກຖຎ຺ຈ ປູເຣຕພ຺ພໍ, ການິ ຈສ຺ສ ສໍກິເລສໂວທານານີ’’ຕິອາທິນາ ອປ຺ປິຈ຺ຉາທິນິສ຺ສິຕາ ສີລາທິນິສ຺ສິຕາ ຈ ກຖາ. ອຣິໂຍຕິ ນິທ຺ໂທໂສ. ອຖ ວາ ອຕ຺ຖກາເມຫິ ອຣຓີໂຍຕິ ອຣິໂຍ, ອຣິຍານໍ ອຍນ຺ຕິ ວາ ອຣິໂຍຕິ. ຠາວນາມນສິກາຣວເສນ ຕຸຓ຺ຫີ ຠວນ຺ຕິ, ນ ເອກຈ຺ຈພາຫິຣກປພ຺ພຊິຕາ ວິຍ ມູຄພ຺ພຕສມາທາເນນ. ທຸຕິຍຊ຺ຌານມ຺ປິ ອຣິໂຍ ຕຸຓ຺ຫີຠາໂວ ວຈີສງ຺ຂາຣປຫານໂຕ. ມູລກມ຺ມຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປາຣິຫາຣິຍ ກມ຺ມຏ຺ຐານມ຺ປິ. ຌານນ຺ຕິ ທຸຕິຍຊ຺ຌານໍ.

໒໗໔. ‘‘ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ທ຺ວຍ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໗໓; ອຸທາ. ໑໒, ໒໘, ໒໙) ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ເທສນາ ປວຕ຺ຕາຕິ ຕສ຺ສາ ອຸປຣິເທສນາຍ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທ຺ເວມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຣິເຍສນາຕິ ໂກ ອນຸສນ຺ຘີ’’ຕິ ອນຸສນ຺ຘິໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ອຍໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ປຣິເຍສນາຕິ ຍາ ມຫາຠິນິກ຺ຂມນປຏິພທ຺ຘາ ຘມ຺ມີ ກຖາ, ສາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຘມ຺ມປຣິເຍສນາ ຘມ຺ມວິຈາຣຓາ ອຣິຍປຣິເຍສນາ ນາມ. ອປາຍມຄ຺ຄນ຺ຕິ ອນຕ຺ຖາວຫໍ ມຄ຺ຄໍ. ອຸທ຺ເທສານຸກ຺ກມໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ອຸທ຺ເທສານຸປຸພ຺ພິໍ ລງ຺ຆິຕ຺ວາ. ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອໂມສຘມ຺ມໍ ນິພ຺ພານ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ ປກຕິປຣິຍາໂຍ. ຊາຍນສຠາໂວຕິ ຊາຍນປກຕິໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ຍຖາ ‘‘ປຸຕ຺ຕຠຣິຍ’’ນ຺ຕິ ທ຺ວນ຺ທສມາສວເສນ ເອກຕ຺ຕໍ, ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ‘‘ທາສິທາສ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ສພ຺ພປເທສຸ. ປຣໂຕ ວິກາຣໍ ອນາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສພ຺ພທາ ຊາຕຣູປເມວ ໂຫຕີຕິ ຊາຕຣູປໍ, ສຸວຓ຺ຓໍ. ຘວລສຠາວຕາຍ ຣຎ຺ຊີຍຕີຕິ ຣຊຕໍ, ຣູປິຍໍ. ອິຘ ປນ ສຸວຓ຺ຓໍ ຐເປຕ຺ວາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄາຣຫໍ ຣຊຕໍເຕວ ຄຫິຕໍ. ອຸປຘີຍຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ອຸປຘໂຍ. ຈຸຕີສງ຺ຂາຕໍ ມຣຓນ຺ຕິ ເອກຠວປຣິຍາປນ຺ນໍ ຂນ຺ຘນິໂຣຘສງ຺ຂາຕໍ ມຣຓມາຫ. ຂຓິກນິໂຣໂຘ ປນ ຂເຓ ຂເຓ. ເຕນາຫ ‘‘ສຕ຺ຕານໍ ວິຍາ’’ຕິ. ສໍກິລິສ຺ສຕີຕິ ທູສວິເສນ ວິຍ ອຕ຺ຕານໍ ທູສິສ຺ສຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ປຎ຺ຈິເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຊາຕຣູປສ຺ສ ອຸປກ຺ກິເລສາ ອໂຍ ໂລຫ’’ນ຺ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໕.໒໓). ມລໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ເຍຫິ ສຫໂຍຄໂຕ ມລິນໍ ໂຫຕິ, ເຕສໍ ມລິນຠາວປຈ຺ຈຍານໍ ວເສນ ມລໍ ຄເຫຕ຺ວາ. ຊີຣຓໂຕ ຊຣາຘມ຺ມວາເຣ ຊາຕຣູປໍ ຄຫິຕນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ເຍ ປນ ຊາຕິຘມ຺ມວາເຣປິ ຊາຕຣູປໍ ນ ປຐນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອິຕເຣສໍ ວິຍ ຊີຣຓຘມ຺ມວາເຣ ສຣູປໂຕ ອນາຄຕມ຺ປິ ອຸປຘິຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປຣິຄ຺ຄເຫ ຐິຕານໍ ປນ ວເສນ ວຸຈ຺ຈມາເນ ອປາກຏານມ຺ປິ ຊາຕິຊຣາມຣຓານໍ ວເສນ ໂຍຊນາ ລພ຺ຠເຕວ. ຊາຕຣູປສີເສນ ເຈຕ຺ຖ ສພ຺ພສ຺ສປິ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘສ຺ສ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ປຸຕ຺ຕຠຣິຍາທິຄ຺ຄຫເຓນ ວິຍ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈາທິຄ຺ຄຫຓໍ.

໒໗໕. ອຣິເຍຫິ ປຣິເຍສນາ, ອຣິຍານໍ ປຣິເຍສນາຕິ ວາ ອຣິຍປຣິເຍສນາຕິ ສມາສທ຺ວຍໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິນາ.

໒໗໖. ມູລໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ຍໍ ມຫາຠິນິກ຺ຂມນສ຺ສ ມູລຠາເວສຸອາທີນວທສ຺ສນໍ, ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ຍສ຺ມາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຕຕ຺ຖ ມຫາຠິນິກ຺ຂມນກຖາຍ ສນ຺ນິສິນ຺ນາ, ສາ ຈ ເນສໍ ອນ຺ຕຣາກຖາ ວິປ຺ປກຕາ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາ ເຕສໍ ມູລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ມຫາຠິນິກ຺ຂມນກຖໍ ກເຖຕຸໍ ອາຣຠິ. ອຫມ຺ປິ ປຸພ຺ເພຕິ ວິເສສວຈນໍ ອປຣິປກ຺ກຎາເຓນ ສຍໍ ຈຣິມຠເວ ຕີສຸ ປາສາເທສຸ ຕິວິຘນາຏກປຣິວາຣສ຺ສ ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິສທິສາຍ ມຫາສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອນຸຠວນໍ, ອຠິນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ປຘານປທຫນວເສນ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍາຫ. ອນຣິຍປຣິເຍສນໍ ປຣິເຍສິນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍາປີຕິ ຍຖາສກໍ ຄິຫິໂຠຄໍ ອນຸຍຸຕ຺ຕາ ຕໍ ປຫາຍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍເຄ ຐິຕາ ສຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມຈກ຺ກປວຕ຺ຕນເທສນາຍ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ມຫາວ. ໑໓; ປຏິ. ມ. ໒.໓໐) ຕມ຺ປິ ປຫາຍ ອຣິຍປຣິເຍສນໍ ປຣິເຍສິໍສູຕິ.

໒໗໗. ກາມໍ ທຫຣ-ສທ຺ໂທ ‘‘ທຫຣໍ ກຸມາຣໍ ມນ຺ທໍ ອຸຕ຺ຕານເສຍ຺ຍກ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໙໖) ເອຕ຺ຖ ພາລທາຣເກ ອາຄໂຕ, ‘‘ຠທ຺ເຣນ ໂຍພ຺ພເນນ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ ປນ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ຍຸວາວຕ຺ຖາ ອິຘ ທຫຣ-ສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຕຣຸໂຓວ ສມາໂນ’’ຕິ. ປຐມວເຍນ ເອກູນຕິໍສວຍຕ຺ຕາ. ຊາຕິຍາ ຫິ ຍາວ ເຕຕ຺ຕິໍສວຍາ ປຐມວໂຍ. ອນາທຣຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ ຍຖາ ‘‘ເທວທຕ຺ຕສ຺ສ ຣຸທນ຺ຕສ຺ສ ປພ຺ພຊີ’’ຕິ. ກາມໍ ອສ຺ສຸມຸຈ຺ຈນໍ ໂຣທນໍ, ຕໍ ອສ຺ສຸມຸຂານນ຺ຕິ ອິມິນາ ປກາສິຕໍ, ຕໍ ປນ ວຕ຺ວາ ‘‘ຣຸທນ຺ຕານ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ ພລວໂສກສມຸຏ຺ຐານໍ ອາໂຣທນວຕ຺ຖຸໍ ປກາເສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ກນ຺ທິຕ຺ວາ ໂຣທມານານ’’ນ຺ຕິ. ກິໍ ກຸສລນ຺ຕິ ຄເວສມາໂນຕິ ກິນ຺ຕິ ສພ຺ພໂສ ອວຊ຺ຊຣຫິຕໍ ເອກນ຺ຕ ນິຍ຺ຍານິກໍ ປຣິເຍສມາໂນ. ວຣປທນ຺ຕິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓຕ຺ຖິເກຫິ ເອກນ຺ເຕນ ວຣຓີຍຏ຺ເຐນ ວຣໍ, ປຊ຺ຊິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ປທໍ. ຕຸງ຺ຄສຣີຣຕາຍ ທີໂຆ, ປິງ຺ຄລຈກ຺ຂຸຕາຍ ປິງ຺ຄໂລຕິ ທີຆປິງ຺ຄໂລ. ຘມ຺ໂມຕິ ວິນໂຍ, ສມໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຕ຺ວາວ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິນ຺ຕິ ເຕນ ວຸຈ຺ຈມານສ຺ສ ສວນມຕ຺ເຕເນວ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິໍ ວາຈຸຄ຺ຄຕໍ ອກາສິໍ.

ປຏິລປນມຕ຺ຕເກນາຕິ ປຸນ ລປນມຕ຺ຕເກນ. ຊານາຕີຕິ ຎາໂຓ, ຎາໂຓຕິ ວາໂທ ຎາຓວາໂທ, ຕໍ ຎາຓວາທໍ. ‘‘ວທາມີ’’ຕິ ອາຄຕຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຊານາມີ’’ຕິ ອຸຕ຺ຕມປຸຣິສວເສນ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຎ຺ເຎປິ ພຫູຕິ ອຎ຺ເຎປິ ພຫູ ມມ ຕຖາຠາວໍ ຊານນ຺ຕາ ‘‘ອຍໍ ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ຊານາຕີ’’ຕິ, ‘‘ອກມ຺ປນີຍຕາຍ ຖິໂຣ’’ຕິ ວາ ເອວໍ ວທນ຺ຕິ. ລາຠີຕິ ອຎ຺ຎາສີຕິ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຸທ຺ທິສເນນ ມຫາປຎ຺ຎຕາຍ ‘‘ອຍໍ ອຕ຺ຕນາ ຄຕມຄ຺ຄໍ ປເວເທຕິ, ນ ອນຸສ຺ສຸຕິໂກ’’ຕິ ອຎ຺ຎາສິ. ອສ຺ສາຕິ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ. ເອຕທໂຫສີຕິ ເອຕໍ ‘‘ນ ໂຂ ອາຬາໂຣ ກາລາໂມ’’ຕິອາທິ ມນສິ ອໂຫສິ, ຈິນ຺ເຕສີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເຫຏ຺ຐິມສມາປຕ຺ຕີຫິ ວິນາ ອຸປຣິມສມາປຕ຺ຕີນໍ ສມ຺ປາທນສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ ‘‘ສຕ຺ຕ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ມໍ ຊານາເປສີ’’ຕິ ອາຫ. ປໂຍຄໍ ກເຣຍ຺ຍນ຺ຕິ ຠາວນໍ ອນຸຍຸຎ຺ເຊຍ຺ຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວມາຫາຕິ ເອວໍ ‘‘ອຫໍ, ອາວຸໂສ’’ຕິອາທິມາຫ, ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ສມາປຕ຺ຕີນໍ ອຘິຄມໍ ປຈ຺ຈຎ຺ຎາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອນຸສູຍໂກຕິ ອນິສ຺ສຸກີ. ເຕນ ມຫາປຸຣິເສ ປສາທໍ ປເວເທສິ. ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ຕາ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ປຸຣິມຊາຕິປຣິຈເຍນ ຎາຓສ຺ສ ຈ ມຫນ຺ຕຕາຍ ຕາສໍ ຄຕິ ຈ ອຠິສມ຺ປຣາໂຍ ຈ ອຸປຏ຺ຐາສິ. ເຕນ ‘‘ວຏ຺ຏປຣິຍາປນ຺ນາ ເອເວຕາ’’ຕິ ນິຈ຺ຉໂຍ ອຸທປາທິ. ເຕນາຫ ‘‘ນາຍໍ ຘມ຺ໂມ ນິພ຺ພິທາຍາ’’ຕິອາທິ. ເອກຈ຺ຈານໍ ວິຣາຄຠາວນາສມຕິກ຺ກມາວໂຫປິ ເນວ ເຕສມ຺ປິ ອຈ຺ຈນ຺ຕາຍ ສມຕິກ຺ກມາວໂຫ, ສຍຎ຺ຈ ວຏ຺ຏປຣິຍາປນ຺ໂນເຍວ, ຕສ຺ມາ ເນວ ວຏ຺ເຏ ນິພ຺ພິນ຺ທນຕ຺ຖາຍ, ຍທຄ຺ເຄນ ນ ນິພ຺ພິທາຍ, ຕທຄ຺ເຄນ ນ ວິຣຊ຺ຊນຕ຺ຖາຍ, ຣາຄາທີນໍ ປາປຘມ຺ມານໍ ນ ນິຣຸຊ຺ຌນຕ຺ຖາຍ, ນ ອຸປສມຕ຺ຖາຍ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ນ ອຠິຊານນຕ຺ຖາຍ…ເປ… ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ ໂຍຊນາ.

ຍາວເທວ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນຸປປຕ຺ຕິຍາຕິ ສຕ຺ຕສຸ ສມາປຕ຺ຕີສຸ ອຸກ຺ກຏ຺ຐໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວທຕິ. ອຸຏ຺ຐາຍ ສມຸຏ຺ຐາຍ ອຈຸຕິຘມ຺ມໍ ປຣິເຍສິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕຎ຺ຈ ອນຕິກ຺ກນ຺ຕຊາຕິຘມ຺ມເມວາຕິ ມຫາສຕ຺ໂຕ ປຊຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຍຎ຺ຈ ຐານໍ ປາເປຕີ’’ຕິອາທິ. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ຍທາ ສມາປຕ຺ຕິຘມ຺ມສ຺ສ ຄຕິຎ຺ຈ ອຠິສມ຺ປຣາຍຎ຺ຈ ອພ຺ຠຎ຺ຎາສິ, ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ມກ຺ຂິກາວເສນາຕິ ໂຠຊນສ຺ສ ມກ຺ຂິກາມິສ຺ສຕາວເສນ. ມນໍ ນ ອຸປ຺ປາເທຕິ ຠຸຎ຺ຊິຕຸນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ມຫນ຺ເຕນ ອຸສ຺ສາເຫນາຕິ ອິທໍ ກຕິປາຫໍ ຕຕ຺ຖ ຠາວນານຸໂຍຄມຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອຎ຺ເຎສໍ ວິຍ ກສິຓປຣິກມ຺ມາທິກຣຓໍ. ນ ຫິ ອນ຺ຕິມຠວິກໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ສມາປຕ຺ຕິນິພ຺ພຕ຺ຕເນ ຠາຣິຍໍ ນາມ. ອນລງ຺ກຣິຕ຺ວາຕິ ອນຸ ອນຸ ອລໍກຕ຺ວາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ‘‘ອິມິນາ ນ ກິຎ຺ຈິ ປໂຍຊນ’’ນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ.

໒໗໘. ວາຈາຍ ອຸຄ຺ຄຫິຕມຕ຺ໂຕວາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໒໗໙. ມຫາເວລາ ວິຍ ມຫາເວລາ, ວິປຸລວາລິກປຸຎ຺ຊຕາຍ ມຫນ຺ໂຕ ເວລາຕໂຏ ວິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ມຫາວາລິກຣາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຸຣຸ ມຣຸ ສິກຕາ ວາລຸກາ ວຓ຺ຓຸ ວາລິກາຕິ ອິເມ ສທ຺ທາ ສມານຕ຺ຖາ, ພ຺ຍຎ຺ຊນເມວ ນານໍ.

ເສນາ ນິຄຈ຺ຉິ ນິວິສິ ເອຕ຺ຖາຕິ ເສນານິຄໂມ, ເສນາຍ ນິວິຏ຺ຐຏ຺ຐານໍ. ເສນານິຄາໂມຕິ ປນ ອຍໍ ສມຎ຺ຎາ ອປຣກາລິກາ. ໂຄຈຣຄາມນິທສ຺ສນຎ຺ເຈຕໍ. ອຸປຣິສຸຕ຺ຕສ຺ມິນ຺ຕິ ມຫາສຈ຺ຈກສຸຕ຺ເຕ. ອິຘ ປນ ໂພຘິປລ຺ລງ຺ໂກ ອຘິປ຺ເປໂຕ ອຣິຍປຣິເຍສນາຍ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ.

໒໘໐. ‘‘ຎາຓທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ ຈ ເອກຊ຺ຌໍ ຄຫິຕປທທ຺ວຍວິສຍວິເສສສ຺ສ ອນາມຏ຺ຐຕ຺ຕາ ‘‘ເມ’’ຕິ ຈ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອນວເສສເຎຍ຺ຍາວໂພຘນສມຕ຺ຖເມວ ຎາຓວິເສສໍ ໂພເຘຕິ, ນ ຎາຓມຕ຺ຕໍ, ນ ທສ຺ສນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມທສ຺ສນສມຕ຺ຖຎ຺ຈ ເມ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ອຸທປາທີ’’ຕິ. ອກຸປ຺ປຕາຍາຕິ ວິໂມກ຺ຂນ຺ຕຕາຍ ສພ຺ພໂສ ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ເມຫິ ອສງ຺ໂຂຠນີຍຕາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ຣາຄາທີຫິ ນ ກຸປ຺ປຕີ’’ຕິ. ອາຣມ຺ມຓສນ຺ຕຕາຍປິ ຕທາຣມ຺ມຓານໍ ອຕ຺ຖິ ວິເສໂສ ຍຖາ ຕໍ ‘‘ອາເນຎ຺ຊວິຫາເຣ’’ຕິ ອາຫ ‘‘ອກຸປ຺ປາຣມ຺ມຓຕາຍ ຈາ’’ຕິ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓມ຺ປີຕິ ນ ເກວລໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓເມວ, ອຖ ໂຂ ຍຖາຘິຄເຕ ປຏິເວຘສທ຺ຘມ຺ເມ ເອກູນວີສຕິວິຘປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓມ຺ປິ.

໒໘໑. ປຏິວິທ຺ໂຘຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໖໔; ສໍ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑໗໒; ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໓.໗) ສຍມ຺ຠຸຎາເຓນ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຏິມຸຂໍ ນິພ຺ພິຊ຺ຌນວເສນ ປຕ຺ໂຕ, ຍຖາຠູຕໍ ອວພຸທ຺ໂຘຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄມ຺ຠີໂຣຕິ ມຫາສມຸທ຺ໂທ ວິຍ ມກສຕຸຓ຺ຑສູຈິຍາ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສມຸປຈິຕປຣິປກ຺ກຎາຓສມ຺ຠາເຣຫິ ອຎ຺ເຎສໍ ຎາເຓນ ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ໂຐ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸຕ຺ຕານຠາວປຏິກ຺ເຂປວຈນເມຕ’’ນ຺ຕິ. ໂຍ ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ໂຐ, ໂສ ໂອຄາຫິຕຸມສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ສຣູປໂຕ ຈ ປສ຺ສິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ອາຫ ‘‘ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຕາວ ທຸທ຺ທໂສ’’ຕິ. ທຸກ຺ເຂນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ ກິຈ຺ເຉນ ເກນຈິເທວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຍໍ ປນ ທຏ຺ຐຸເມວ ນ ສກ຺ກາ, ຕສ຺ສ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ ອນຸ ອນຸ ພຸຊ຺ຌເນ ກຖາ ເອວ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ທຸທ຺ທສຕ຺ຕາວ ທຸຣນຸໂພໂຘ’’ຕິ. ທຸກ຺ເຂນ ອວພຸຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ ອວໂພຘສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ. ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ – ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຕມໍ ນຸ ໂຂ ທຸກ຺ກຣຕຣໍ ວາ ທຸຣຠິສມ຺ຠວຕຣໍ ວາ’’ຕິ ສຸຕ຺ຕປທໍ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໑໑໕) ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ສນ຺ຕາຣມ຺ມຓຕາຍ ວາ ສນ຺ໂຕ. ນິພ຺ພຸຕສພ຺ພປຣິຬາຫຕາຍ ນິພ຺ພຸໂຕ. ປຘານຠາວໍ ນີໂຕຕິ ວາ ປຓີໂຕ. ອຕິຕ຺ຕິກຣຏ຺ເຐນ ອຕປ຺ປໂກ ສາທຸຣສໂຠຊນໍ ວິຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ ສນ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ສນ຺ຕາຣມ຺ມຓໍ, ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ ສນ຺ຕໍ ສນ຺ຕາຣມ຺ມຓຎ຺ຈາຕິ ສນ຺ຕາຣມ຺ມຓໍ. ອນຸປສນ຺ຕສຠາວານໍ ກິເລສານໍ ສງ຺ຂາຣານຎ຺ຈ ອຠາວໂຕ ນິພ຺ພຸຕສພ຺ພປຣິຬາຫຕາຍ ສນ຺ຕປຓີຕຠາເວເນວ ຈ ອເສຈນກຕາຍ ອຕປ຺ປກຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເຕນາຫ ‘‘ອິທໍ ທ຺ວຍໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຸຕ຺ຕມຎາຓວິສຍຕ຺ຕາ ນ ຕກ຺ເກນ ອວຈຣິຕພ຺ໂພ, ຕໂຕ ເອວ ນິປຸຓຎາຓໂຄຈຣຕາຍ ຈ ສຓ຺ໂຫ. ສຸຂຸມສຠາວຕ຺ຕາ ຈ ນິປຸໂຓ, ພາລານໍ ອວິສຍຕ຺ຕາ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ເອວ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ປຓ຺ຑິຕເວທນີໂຍ. ອາລີຍນ຺ຕິ ອຠິຣມິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ເສວີຍນ຺ຕີຕິ ອາລຍາ, ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາ. ອາລຍນ຺ຕິ ອລ຺ລີຍນ຺ຕີ ອຠິຣມຓວເສນ ເສວນ຺ຕີຕິ ອາລຍາ, ຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕານິ. ຣມນ຺ຕີຕິ ຣຕິໍ ວິນ຺ທນ຺ຕິ ກີຬນ຺ຕິ ລຬນ຺ຕິ. ອາລຍຣຕາຕິ ອາລຍນິຣຕາ.

ຐານໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ຐານ-ສທ຺ທໍ ສນ຺ຘາຍ. ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ຐານນ຺ຕິ ຈ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ເອວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຕິຏ຺ຐຕິ ຜລໍ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍາຕິ ຐານໍ, ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ. ອິເມສໍ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ປຈ຺ຈຍາຕິ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ, ອວິຊ຺ຊາທໂຍວ. ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ ເອວ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ ຍຖາ ‘‘ເທໂວ ເອວ ເທວຕາ’’ຕິ, ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍານໍ ວາ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ປຕິ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ອຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ. ເຕນ ສມຕ຺ຖປຈ຺ຈຍລກ຺ຂໂຓ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ປຏິຈ຺ຈ ສມຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຜລໍ ເອຕສ຺ມາຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ. ປທທ຺ວເຍນປິ ຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຍຏ຺ໂຐ ເອວ ວິຠາວິໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ສງ຺ຂາຣາທິປຈ຺ຈຍານໍ ເອຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສໍວຓ຺ຓນາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໒.໕໗໒-໕໗໓) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສພ຺ພສງ຺ຂາຣສມໂຖຕິອາທິ ສພ຺ພນ຺ຕິ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣສມຖາທິສທ຺ທາຠິເຘຍ຺ຍໍ ສພ຺ພໍ ອຕ຺ຖໂຕ ນິພ຺ພານເມວ. ອິທານິ ຕສ຺ສ ນິພ຺ພານຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍສ຺ມາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ຺ຕິ ນິພ຺ພານໍ. ອາຄມ຺ມາຕິ ປຏິຈ຺ຈ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາວເຫຕຸ. ສມ຺ມນ຺ຕີຕິ ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກູປສມວເສນ ສມ຺ມນ຺ຕິ. ຕຖາ ສນ຺ຕາ ສວິເສສໍ ອຸປສນ຺ຕາ ນາມ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວູປສມ຺ມນ຺ຕີ’’ຕິ. ເອເຕນ ‘‘ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ສມ຺ມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣສມໂຖ, ນິພ຺ພານ’’ນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສພ຺ພສງ຺ຂຕວິສໍຍຸຕ຺ເຕ ຈ ນິພ຺ພາເນ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣວູປສມປຣິຍາໂຍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຏິນິສ຺ສຏ຺ຐາຕິ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ສພ຺ພາ ຕຓ຺ຫາຕິ ອຏ຺ຐສຕປ຺ປເຠທາ ສພ຺ພາປິ ຕຓ຺ຫາ. ສພ຺ເພ ກິເລສຣາຄາຕິ ກາມຣາຄຣູປຣາຄາທິເຠທາ ສພ຺ເພປິ ກິເລສຠູຕາ ຣາຄາ, ສພ຺ເພປິ ວາ ກິເລສາ ອິຘ ‘‘ກິເລສຣາຄາ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ, ນ ໂລຠວິເສສາ ເອວ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິປຣິຓຕຠາວາປາທນໂຕ. ຍຖາຫ ‘‘ຣຕ຺ຕມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິປຣິຓຕໍ, ທຸຏ຺ຐມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິປຣິຓຕໍ, ມູຬ຺ຫມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິປຣິຓຕ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໒໗໑). ວິຣຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ປລຸຊ຺ຊນ຺ຕິ.

ຈິຣນິສຊ຺ຊາຈິຣຠາສເນຫິ ປິຏ຺ຐິອາຄິລາຍນຕາລຸຄລໂສສາທິວເສນ ກາຍກິລມໂຖ ເຈວ ກາຍວິເຫສາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ສາ ຈ ໂຂ ເທສນາຍ ອຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ຕານໍ ວເສນ ວຸຕ຺ຕາ, ຊານນ຺ຕານໍ ປນ ເທສນາຍ ກາຍປຣິສ຺ສໂມປິ ສຕ຺ຖຸ ອປຣິສ຺ສໂມວ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ນ ຈ ມໍ ຘມ຺ມາຘິກຣຓໍ ວິເຫເສສີ’’ຕິ (ອຸທາ. ໑໐). ເຕເນວາຫ ‘‘ຍາ ອຊານນ຺ຕານໍ ເທສນາ ນາມ, ໂສ ມມ ກິລມໂຖ ອສ຺ສາ’’ຕິ. ອຸຠຍນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕກິລມໂຖ ເຈວ ຈິຕ຺ຕວິເຫສາ ຈາຕິ ອຸຠຍມ຺ເປຕໍ ພຸທ຺ຘານໍ ນຕ຺ຖິ ໂພຘິມູເລເຍວ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ.

ອນຸພ຺ຣູຫນໍ ສມ຺ປິຓ຺ຑນໍ. ໂສຕິ ‘‘ອປິສ຺ສູ’’ຕິ ນິປາໂຕ. ມນ຺ຕິ ປຏິ-ສທ຺ທໂຍເຄນ ສາມິອຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ມມາ’’ຕິ. ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕາ ວາ ອຈ຺ຉຣິຍາ ອນຈ຺ຉຣິຍາ. ວຸທ຺ຘິອຕ຺ໂຖປິ ຫິ ອ-ກາໂຣ ໂຫຕິ ຍຖາ ‘‘ອເສກ຺ຂາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໑.ຕິກມາຕິກາ). ກປ຺ປານໍ ສຕສຫສ຺ສໍ ຈຕ຺ຕາຣິ ຈ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ຘມ຺ມສໍວິຠາຄກຣຓຕ຺ຖເມວ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ອິທານິ ອຘິຄຕຘມ຺ມຣຊ຺ຊສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກຕາປຕ຺ຕິທີປນຕາ, ຄາຖາຕ຺ຖສ຺ສ ອຈ຺ຉຣິຍຕາ, ຕສ຺ສ ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕິ ຈາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຕ຺ຖທ຺ວາເຣນ ຫິ ຄາຖານໍ ອນຈ຺ຉຣິຍຕາ. ໂຄຈຣາ ອເຫສຸນ຺ຕິ ອຸປຏ຺ຐເຫສຸໍ. ອຸປຏ຺ຐານຎ຺ຈ ວິຕກ຺ເກຕພ຺ພຕາຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິວິຕກ຺ກຍິຕພ຺ພຕໍ ປາປຸຓິໍສູ’’ຕິ.

ຍທິ ສຸຂາປຏິປທາວ, ກຖໍ ກິຈ຺ຉຕາຕິ ອາຫ ‘‘ປາຣມີປູຣຓກາເລ ປນາ’’ຕິອາທິ. ເອວມາທີນິ ທຸປ຺ປຣິຈ຺ຈຊານິ ເທນ຺ຕສ຺ສ. ຫ-ອິຕິ ວາ ‘‘ພ຺ຍຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ເອກໍສຕ຺ເຖຕິ ເກຈິ. ຫ ພ຺ຍຕ຺ຕໍ, ເອກໍເສນ ວາ ອລໍ ນິປ຺ປໂຍຊນໍ ເອວໍ ກິຈ຺ເຉນ ອຘິຄຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ເທສິຕນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ຫລນ຺ຕິ ວາ ‘‘ອລ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສມານຕ຺ຖໍ ປທໍ ‘‘ຫລນ຺ຕິ ວທາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໖໕; ສໍ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑໗໒) ວິຍ. ຣາຄໂທສປຣິຜຸຏ຺ເຐຫີຕິ ຜຸຏ຺ຐວິເສນ ວິຍ ສປ຺ເປນ ຣາເຄນ ໂທເສນ ຈ ສມ຺ຜຸຏ຺ເຐຫິ ອຠິຠູເຕຫິ. ຣາຄໂທສານຸຄເຕຫີຕິ ຣາເຄນ ຈ ໂທເສນ ຈ ອນຸພນ຺ເຘຫິ.

ກາມຣາຄຣຕ຺ຕາ ຠວຣາຄຣຕ຺ຕາ ຈ ນີວຣເຓຫິ ນິວຸຕຕາຍ, ທິຏ຺ຐິຣາຄຣຕ຺ຕາ ວິປຣີຕາຠິນິເວເສນ. ນ ທກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ຍາຖາວໂຕ ຘມ຺ມໍ ນ ປຏິວິຊ຺ຌິສ຺ສນ຺ຕິ. ເອວໍ ຄາຫາເປຕຸນ຺ຕິ ‘‘ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສຠາເວນ ຍາຖາວໂຕ ຘມ຺ມໍ ຊານາເປຕຸໍ. ຣາຄໂທສປເຣຕຕາປິ ເນສໍ ສມ຺ມູຬ຺ຫຠາເວເນວາຕິ ອາຫ ‘‘ຕໂມຂນ຺ເຘນ ອາວຸຏາ’’ຕິ.

໒໘໒. ຘມ຺ມເທສນາຍ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກຕາປຕ຺ຕິຍາ ກາຣຓໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ກສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິນາ ສຍເມວ ໂຈທນໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎາຕເວເສນາຕິ ອິມສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາວກຠາວູປຄມເນນ ອຎ຺ຎາຕຣູເປນ. ຕາປສເວເສນາຕິ ເກຈິ. ໂສ ປນ ອຣຫຕ຺ຕາຘິຄເມເນວ ວິຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ. ຕິວິຘໍ ກາຣຓໍ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກຕາປຕ຺ຕິຍາ ປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ພລວຠາໂວ, ຘມ຺ມສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຕາ, ຕຕ຺ຖ ຈ ສາຕິສຍໍ ຄາຣວນ຺ຕິ, ຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. (ຕຕ຺ຖ ປຏິປກ຺ຂາ ນາມ ຣາຄາທໂຍ ກິເລສາ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອນ຺ຕຣາຍກຣຕ຺ຕາ. ເຕສໍ ພລວຠາວໂຕ ຈິຣປຣິຠາວນາຍ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານໂຕ ທຸພ຺ພິໂສຘິຍຕາຍ ເຕ ສຕ຺ເຕ ມຕ຺ຕຫຕ຺ຖິໂນ ວິຍ ທຸພ຺ພລປຸຣິສໍ ອຘິຠວິຕ຺ວາ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ອນຍພ຺ຍສນໍ ອາປາເທນ຺ຕາ ອເນກສຕໂຍຊນາຍາມວິຕ຺ຖາຣໍ ສຸນິຈິຕໍ ຆນສນ຺ນິເວສໍ ກຓ຺ຏກທຸຄ຺ຄມ຺ປິ ອຘິເສນ຺ຕິ. ທູຣປ຺ປເຠທທຸຈ຺ເຉຊ຺ຊຕາຫິ ທຸພ຺ພິໂສຘິຍຕໍ ປນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຖສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຈ ອນ຺ໂຕ ອມຏ຺ຐຕາຍ ກຎ຺ຊິຍປຸຓ຺ຓາ ລາພຸ. ຈິຣປາຣິວາສິກຕາຍ ຕກ຺ກຠຣິຕາ ຈາຏິ. ສ຺ເນຫຕິນ຺ຕທຸພ຺ພລຠາເວນ ວສາປີຕປິໂລຕິກາ. ເຕລມິສ຺ສິຕຕາຍ ອຎ຺ຊນມກ຺ຂິຕຫຕ຺ໂຖ ທຸພ຺ພິໂສຘນີຍາ ວຸຕ຺ຕາ, ຫີນູປມາ ເຈຕາ ຣູປປພນ຺ຘຠາວໂຕ ອຈິຣກາລິກຕ຺ຕາ ຈ ມລີນຕາຍ, ກິເລສສໍກິເລໂສ ເອວ ປນ ທຸພ຺ພິໂສຘນີຍຕໂຣ ອນາທິກາລິກຕ຺ຕາ ອນຸສຍິຕຕ຺ຕາ ຈ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕິສໍກິລິຏ຺ຐາ’’ຕິ. ຍຖາ ຈ ທຸພ຺ພິໂສຘນີຍຕຣຕາຍ, ເອວໍ ຄມ຺ຠີຣທຸທ຺ທສທຸຣນຸໂພຘານມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕອຸປມາ ຫີນູປມາວ).

ປຏິປກ຺ຂວິຄມເນນ ຄມ຺ຠີໂຣປິ ຘມ຺ໂມ ສຸປາກໂຏ ຠເວຍ຺ຍ. ປຏິປກ຺ຂວິຄມນໍ ປນ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິປຏິພທ຺ຘໍ, ສາ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນາຘີນາ. ຕໍ ສຕ຺ຖຣິ ຘມ຺ເມ ຈ ປສາທາຍຕ຺ຕໍ, ໂສ ຄຣຸຏ຺ຐານິຍານໍ ອຊ຺ເຌສນເຫຕຸໂກຕິ ປນາຬິກາຍ ສຕ຺ຕານໍ ຘມ຺ມສມ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ພ຺ຣຫ຺ມຍາຈນານິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ອຸປກ຺ກິເລສຠູຕໍ ອປ຺ປໍ ຣາຄາທິຣຊໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອປ຺ປຣຊໍ, ອປ຺ປຣຊໍ ອກ຺ຂິ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸ ເຍສໍ ເຕ ຕໍສຠາວາຕິ ກຕ຺ວາ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂຊາຕິກາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຠາວິໂຕ ‘‘ປຎ຺ຎາມເຍ’’ຕິອາທິນາ. ອປ຺ປໍ ຣາຄາທິຣຊໍ ເຍສໍ ຕໍສຠາວາ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂຊາຕິກາຕິ ເອວມ຺ປິ ສທ຺ທຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ. ທານາທິທສປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນິ ສຣຓຄມນປຣຫິຕປຣິຓາມເນຫິ ສທ຺ຘິໍ (ທ຺ວາທສ ໂຫນ຺ຕີຕິ) ‘‘ທ຺ວາທສປຸຎ຺ຎກິຣິຍວເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຣາຄາທິມເລນ ສມເລຫິ ປູຣຓາທີຫິ ຉຫິ ສຕ຺ຖາເຣຫິ ສຕ຺ຖຸປຏິຎ຺ເຎຫິ ກພ຺ພຣຈນາວເສນ ຈິນ຺ຕາກວິອາທິຠາເວ ຐຕ຺ວາ ຕກ຺ກປຣິຍາຫຕໍ ວີມໍສານຸຈຣິຕໍ ສຍໍປຏິຠານໍ ຈິນ຺ຕິໂຕ. ເຕ ກິຣ ພຸທ຺ຘໂກລາຫລານຸສ຺ສເວນ ສຎ຺ຊາຕກຸຕູຫລໍ ໂລກໍ ວຎ຺ເຈຕ຺ວາ ໂກຫຎ຺ເຎ ຐຕ຺ວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຏິຊານນ຺ຕາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຘມ຺ມໍເຍວ ຘມ຺ໂມຕິ ທີເປສຸໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕ ຫິ ປຸເຣຕຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ອປາປຸເຣຕນ຺ຕິ ເອຕໍ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສນນ຺ຕຣຘານໂຕ ປຠຸຕິ ປິຫິຕໍ ນິພ຺ພານນຄຣສ຺ສ ມຫາທ຺ວາຣໍ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ ສທ຺ຘມ຺ມເທສນາຫຕ຺ເຖນ ອປາປຸຣ ວິວຣ.

ເສລປພ຺ພໂຕ ອຸຈ຺ໂຈ ໂຫຕິ ຖິໂຣ ຈ, ນ ປໍສຸປພ຺ພໂຕ ມິສ຺ສກປພ຺ພໂຕ ຈາຕິ ອາຫ ‘‘ເສເລ ຍຖາ ປພ຺ພຕມຸທ຺ຘນີ’’ຕິ. ຘມ຺ມມຍໍ ປາສາທນ຺ຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມມາຫ. ໂສ ຫິ ສພ຺ພໂສ ປສາທາວໂຫ, ສພ຺ພຘມ຺ເມ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄຕຏ຺ເຐນ ປາສາທສທິໂສ ຈ. ປຎ຺ຎາປຣິຍາໂຍ ວາ ອິຘ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ. ສາ ຫິ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄຕຏ຺ເຐນ ‘‘ປາສາໂທ’’ຕິ ອຠິຘມ຺ເມ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑໖) ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ. ຕຖາ ຈາຫ –

‘‘ປຎ຺ຎາປາສາທມາຣຸຍ຺ຫ, ອໂສໂກ ໂສກິນິໍ ປຊໍ;

ປພ຺ພຕຏ຺ໂຐວ ຠູມຏ຺ເຐ, ຘີໂຣ ພາເລ ອເວກ຺ຂຕີ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໒໘);

ອຸຏ຺ເຐຫີຕິ ວາ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກຕາສງ຺ຂາຕສງ຺ໂກຈາປຕ຺ຕິໂຕ ກິລາສຸຠາວໂຕ ອຸຏ຺ຐຫ.

໒໘໓. ຄຣຸຏ຺ຐານິຍໍ ປຍິຣຸປາສິຕ຺ວາ ຄຣຸຕຣໍ ປໂຍຊນໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ອຠິປຕ຺ຖນາ ອຊ຺ເຌສນາ, ສາປິ ອຕ຺ຖໂຕ ຍາຈນາວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຊ຺ເຌສນນ຺ຕິ ຍາຈນ’’ນ຺ຕິ. ປເທສວິສຍໍ ຎາຓທສ຺ສນໍ ອຫຸຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘານໍເຍວ ອາເວຓິກຠາວໂຕ ອິທໍ ຎາຓທ຺ວຍໍ ‘‘ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອິເມສຎ຺ຫິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຎາຓານໍ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂູຕິ ນາມ’’ນ຺ຕິ. ຕິຓ຺ຓໍ ມຄ຺ຄຎາຓານນ຺ຕິ ເຫຏ຺ຐິມານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ມຄ຺ຄຎາຓານໍ ‘‘ຘມ຺ມຈກ຺ຂູ’’ຕິ ນາມໍ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມທສ຺ສນມຕ຺ຕຠາວໂຕ. ຍໂຕ ຕານິ ຎາຓານິ ວິຊ຺ຊູປມຠາເວນ ວຸຕ຺ຕານິ, ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຎາຓໍ ປນ ຎາຓກິຈ຺ຈສ຺ສ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ນ ທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ‘‘ຘມ຺ມຈກ຺ຂູ’’ຕິ ນ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໂຕ ຕໍ ວຊິຣູປມຠາເວນ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ‘‘ອປ຺ປຣຊກ຺ຂາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ຍສ຺ມາ ມນ຺ທກິເລສາ ‘‘ອປ຺ປຣຊກ຺ຂາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ພຫລກິເລສາ ‘‘ມຫາຣຊກ຺ຂາ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ປຏິປກ຺ຂວິຘມນສມຕ຺ຖຕາຍ ຕິກ຺ຂານິ ສູຣານິ ວິສທານິ, ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ມຸທູນິ. ສທ຺ຘາທໂຍ ອາກາຣາຕິ ສທ຺ທຫນາທິປ຺ປກາເຣ ວທຕິ. ສຸນ຺ທຣາຕິ ກລ຺ຍາຓາ. ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍໍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໑໔) ປນ ‘‘ເຍສໍ ອາສຍາທໂຍ ໂກຏ຺ຐາສາ ສຸນ຺ທຣາ, ເຕ ສ຺ວາກາຣາ, ວິປຣີຕາ ທ຺ວາກາຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອິມາຍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຍ ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ສໍສນ຺ທຕິ ສເມຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກາຣຓໍ ນາມ ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ, ສຈ຺ຈານິ ວາ.

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ປາຬີຕິ ເອຕ຺ຖ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂາທິປທານໍ ອຕ຺ຖວິຠາວເນ ອຍໍ ຕສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ວິຠາວນີ ປາຬິ. ສທ຺ຘາທີນໍ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈກຘມ຺ມານໍ ພລວຠາໂວ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂານໍ ປາປຘມ຺ມານໍ ທຸພ຺ພລຠາເວເນວ ໂຫຕິ, ເຕສຎ຺ຈ ພລວຠາໂວ ສທ຺ຘາທີນໍ ທຸພ຺ພລຠາເວນາຕິ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈກຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຖິຕານຕ຺ຖິຕາວເສນ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂມຫາຣຊກ຺ຂຕາທໂຍ ປາຬິຍໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕາ. ຂນ຺ຘາທໂຍ ເອວ ລຸຊ຺ຊນປລຸຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ ໂລໂກ. ສມ຺ປຕ຺ຕິຠວຠູໂຕ ໂລໂກ ສມ຺ປຕ຺ຕິຠວໂລໂກ, ສຸຄຕິສງ຺ຂາໂຕ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວ. ສມ຺ປຕ຺ຕິ ສມ຺ຠວຕິ ເອເຕນາຕິ ສມ຺ປຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂລໂກ. ສຸຄຕິສໍວຕ຺ຕນິໂຍ ກມ຺ມຠໂວ. ທຸຄ຺ຄຕິ ສງ຺ຂາຕອຸປປຕ຺ຕິຠວທຸຄ຺ຄຕິ ສໍວຕ຺ຕນິຍກມ຺ມຠວາ ວິປຕ຺ຕິຠວໂລກວິປຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂລກາ.

ປຸນ ເອກກທຸກາທິວເສນ ໂລກໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອໂກ ໂລໂກ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຫາຣາທໂຍ ວິຍ ຫິ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ ສງ຺ຂາຣາ ລຸຊ຺ຊນປລຸຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ ໂລໂກຕິ. ເອຕ຺ຖ ເອໂກ ໂລໂກ ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາຕິ ຍາຍໍ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາຍ ກຖາຍ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິ, ຕາຍ ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ເອໂກວ ໂລໂກ ເອກວິໂຘ ປກາຣນ຺ຕຣສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ທ຺ເວ ໂລກາຕິອາທີສຸປິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນາມຄ຺ຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອຄ຺ຄຫຓໍ ຕສ຺ສ ອໂລກສຠາວຕ຺ຕາ. ນນຸ ຈ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ມຄ຺ຄຜລານມ຺ປິ ໂລກຕາ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍານໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈຘມ຺ມານໍ ອິຘ ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ອຖ ວາ ນ ລຸຊ຺ຊຕິ ນ ປລຸຊ຺ຊຕີຕິ ໂຍ ຄຫິໂຕ ຕຖາ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ໂລໂກຕິ ຕໍ-ຄຫຓຣຫິຕານໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣານໍ ນຕ຺ຖິ ໂລກຕາ. ອຸປາທານານໍ ອາຣມ຺ມຓຠູຕາ ຂນ຺ຘາ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ. ທສາຍຕນານີຕິ ທສ ຣູປາຍຕນານິ. ເສສເມຕ຺ຖ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ວິວຏ຺ຏຊ຺ຌາສຍສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ຈ ສພ຺ພໍ ເຕຠູມກກມ຺ມໍ ຄຣຫິຕພ຺ພໍ ວຊ຺ຊິຕພ຺ພຎ຺ຈ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສພ຺ເພ ອຠິສງ຺ຂາຣາ ວຊ຺ຊໍ, ສພ຺ເພ ຠວຄາມິກມ຺ມາ ວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ. ອປ຺ປຣຊກ຺ຂມຫາຣຊກ຺ຂາທີສຸ ປຎ຺ຈສຸ ທຸເກສຸ ເອເກກສ຺ມິໍ ທສ ທສ ກຕ຺ວາ ‘‘ປຎ຺ຎາສາຍ ອາກາເຣຫິ ອິມານິ ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ຊານາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ອນ຺ວຍໂຕ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ຈ ສທ຺ຘາທີນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ປໂຣປຣິຍຕ຺ຕໍ ຊານາຕີຕິ ກຕ຺ວາ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂາທິຠພ຺ພາທິວເສນ ອາວຊ຺ເຊນ຺ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເຕ ສຕ຺ຕາ ປຸຎ຺ຊປຸຎ຺ຊາວ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ນ ເອເກກາ.

ອຸປ຺ປລານິ ເອຕ຺ຖ ສນ຺ຕີຕິ ອຸປ຺ປລິນີ, ຄຈ຺ໂຉປິ ຊລາສໂຍປິ, ອິຘ ປນ ຊລາສໂຍ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປ຺ປລວເນ’’ຕິ. ຍານິ ອຸທກສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ນິມຸຄ຺ຄາເນວ ຫຸຕ຺ວາ ປຸສນ຺ຕິ ວຑ຺ຒນ຺ຕິ, ຕານິ ອນ຺ໂຕນິມຸຄ຺ຄໂປສີນິ. ທີປິຕານີຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປກາສິຕານິ, ອິເຘວ ວາ ‘‘ອຎ຺ຎານິປີ’’ຕິອາທິນາ ຠາສິຕານິ.

ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູຕິ ອຸຄ຺ຆຏິຕໍ ນາມ ຎາຓຸຄ຺ຆຏນໍ, ຎາເຓ ອຸຄ຺ຆຏິຕມຕ຺ເຕ ເອວ ຊານາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິປຎ຺ຈິຕໍ ວິຕ຺ຖາຣິຕເມວ ອຕ຺ຖໍ ຊານາຕີຕິ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎູ. ອຸທ຺ເທສາທີຫິ ເນຕພ຺ໂພຕິ ເນຍ຺ໂຍ. ສຫ ອຸທາຫຏເວລາຍາຕິ ອຸທາຫາເຣ ອຸທາຫຏມຕ຺ເຕເຍວ. ຘມ຺ມາຠິສມໂຍຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມສ຺ສ ຎາເຓນ ສທ຺ຘິໍ ອຠິສມໂຍ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຍໍ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ມາຕິກາຍ ຐປິຍມານາຍ ເທສນານຸສາເຣນ ຎາຓໍ ເປເສຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ປຸຄ຺ຄໂລ ‘‘ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຍໍ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ມາຕິກໍ ຐເປຕ຺ວາ ວິຕ຺ຖາເຣນ ອຕ຺ເຖ ວິຠຊິຍມາເນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ປຸຄ຺ຄໂລ ‘‘ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຸທ຺ເທສໂຕຕິ ອຸທ຺ເທສເຫຕຸ, ອຸທ຺ທິສນ຺ຕສ຺ສ, ອຸທ຺ທິສາເປນ຺ຕສ຺ສ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິປຸຈ຺ຉໂຕຕິ ອຕ຺ຖໍ ປຣິປຸຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ. ອນຸປຸພ຺ເພນ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ໂຫຕີຕິ ອນຸກ຺ກເມນ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ. ນ ຕາຍ ຊາຕິຍາ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ໂຫຕີຕິ ເຕນ ອຕ຺ຕຠາເວນ ມຄ຺ຄໍ ວາ ຜລໍ ວາ ອນ຺ຕມໂສ ຌານໍ ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວາ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ປທປຣໂມຕິ ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ພ຺ຍຎ຺ຊນປທເມວ ປຣມໍ ອສ຺ສາຕິ ປທປຣໂມຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ກມ຺ມາວຣເຓນາຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໒໖) ປຎ຺ຈວິເຘນ ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ເມນ. ວິປາກາວຣເຓນາຕິ ອເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິຍາ. ຍສ຺ມາ ປນ ທຸເຫຕຸການມ຺ປິ ອຣິຍມຄ຺ຄປຏິເວໂຘ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ທຸເຫຕຸກາ ປຏິສນ຺ຘິປິ ‘‘ວິປາກາວຣຓເມວາ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ກິເລສາວຣເຓນາຕິ ນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຍາ. ອສ຺ສທ຺ຘາຕິ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ສທ຺ຘາຣຫິຕາ. ອຈ຺ຉນ຺ທິກາຕິ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາກຸສລຈ຺ຉນ຺ທຣຫິຕາ. ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸກາ ມນຸສ຺ສາ ອຈ຺ຉນ຺ທິກຏ຺ຐານໍ ປວິຏ຺ຐາ. ທຸປ຺ປຎ຺ຎາຕິ ຠວງ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ປຣິຫີນາ. ຠວງ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ປນ ປຣິປຸຓ຺ຓາຍປິ ຍສ຺ສ ຠວງ຺ຄໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕິ, ໂສປິ ທຸປ຺ປຎ຺ໂຎ ເອວ ນາມ. ອຠພ຺ພາ ນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມິຕຸໍ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ມຕ຺ຕນ຺ຕິ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມສງ຺ຂາຕໍ ມຄ຺ຄໍ ໂອກ຺ກມິຕຸໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ ອຠພ຺ພາ. ນ ກມ຺ມາວຣເຓນາຕິອາທີນິ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພານິ.

ນິພ຺ພານສ຺ສ ທ຺ວາຣໍ ປວິສນມຄ຺ໂຄ. ວິວຣິຕ຺ວາ ຐປິໂຕ ມຫາກຣຸຓູປນິສ຺ສເຍນ ສຍມ຺ຠຸຎາເຓນ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ. ສທ຺ຘໍ ປມຸຎ຺ຈນ຺ຕູຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສທ຺ຘໍ ປເວເສນ຺ຕຸ, ສທ຺ທຫນາກາຣໍ ອຸປຏ຺ຐເປນ຺ຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸເຂນ ອກິຈ຺ເຉນ ປວຕ຺ຕນີຍຕາຍ ສຸປ຺ປວຕ຺ຕິຕໍ. ນ ຠາສິໍ ນ ຠາສິສ຺ສາມີຕິ ຈິນ຺ເຕສິໍ.

໒໘໔. ຘມ຺ມໍ ເທເສສ຺ສາມີຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕິຕຘມ຺ມເທສນາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ວິຕກ຺ກສ຺ສ ສຕ຺ຕມສຕ຺ຕາຫໂຕ ປຣໍ ອຏ຺ຐມສຕ຺ຕາເຫເຍວ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຏ຺ຐເມ ສຕ຺ຕາເຫ’’ຕິ. ນ ອິຕຣສຕ຺ຕາຫານິ ວິຍ ປຏິນິຍຕກິຈ຺ຈລກ຺ຂິຕສ຺ສ ອຏ຺ຐມສຕ຺ຕາຫສ຺ສ ນາມ ປວຕ຺ຕິຕສ຺ສ ສພ຺ຠາວາ.

ວິວຏນ຺ຕິ ເທວຕາວິຄ຺ຄເຫນ ວິວຏອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄນິທ຺ທາຍ ຊນານໍ ປາກຏໍ ວິປ຺ປກາຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ພຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ ອນຘິຄນ຺ຕ຺ວາ ນ ປຈ຺ຈາຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນວິຕກ຺ກາຕິສຍເຫຕຸເກນ ປຖວີປຣິວຕ຺ຕນເຈຕິຍໍ ນາມ ທສ຺ເສຕ຺ວາ. ສາກິຍໂກລິຍມລ຺ລຣຊ຺ຊວເສນ ຕີຓິ ຣຊ຺ຊານິ. ຣຸກ຺ຂມູເລຕິ ນິຄ຺ໂຣຘມູເລ. ວຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ, ປກ຺ກມນ຺ຕິຍາ ຈສ຺ສາ ມຫາສຕ຺ໂຕ ອາກາຣໍ ທສ຺ເສສິ ສຸວຓ຺ຓຖາລຄ຺ຄຫຓາຍ, ສາ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ຕໍ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ ປກ຺ກາມິ.

ທິວາວິຫາຣໍ ກຕ຺ວາຕິ ນານາສມາປຕ຺ຕິໂຍ ສມາປຊ຺ຊເນນ ທິວາວິຫາຣໍ ວິຫຣິຕ຺ວາ. ‘‘ກາມໍ ຕໂຈ ຈ ນ຺ຫາຣຸ ຈ, ອຏ຺ຐິ ຈ ອວສິສ຺ສຕຸ, ອຸປສຸສ຺ສຕຸ ສຣີເຣ ມໍສໂລຫິຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໒.໑໘໔; ສໍ. ນິ. ໒.໒໓໗; ອ. ນິ. ໒.໕; ໘.໑໓; ມຫານິ. ໑໗, ໑໙໖) ອາຄຕນເຍນ ຈຕຸຣງ຺ຄວີຣິຍໍ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ.

ນວໂຍຊນນ຺ຕິ ອຸພ຺ເພຘໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຸຖຸລໂຕ ທ຺ວາທສໂຍຊນາ, ທີຆໂຕ ຍາວ ຈກ຺ກວາຬາ ອາຍຕາຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣນ຺ໂຕ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ – ‘‘ອຸຏ຺ເຐຫິ ໂສ, ສິທ຺ຘຕ຺ຖ, ອຫໍ ອິມສ຺ສ ປລ຺ລງ຺ກສ຺ສ ອນຸຈ຺ຉວິໂກ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ສກ຺ຂິໍ ໂອຕາເຣນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິສໍ ນິທ຺ທິສິ. ເອກປ຺ປຫາເຣເນວ – ‘‘ອຍເມວ ອນຸຈ຺ຉວິໂກ, ອຍເມວ ອນຸຈ຺ຉວິໂກ’’ຕິ ໂກລາຫລມກາສິ, ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ມຫາສຕ຺ໂຕ…ເປ… ຫຕ຺ຖໍ ປສາເຣຕິ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ອເຈຕນາຍໍ ປຖວີ, ອວິຎ຺ຎາຍ ສຸຂໍ ທຸຂໍ;

ສາປິ ທານພລາ ມຍ຺ຫໍ, ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປກມ຺ປຖາ’’ຕິ. (ຈຣິຍາ. ໑.໑໒໔);

ປຸພ຺ເພນິວາສຎາຓໍ ວິໂສເຘຕ຺ວາຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ສີຫາວໂລກນຎາເຍນ. ວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏໍ ສມ຺ມສິຕ຺ວາຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈມນສິກາຣໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ອິມສ຺ສ ປລ຺ລງ຺ກສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍາຕິ ປລ຺ລງ຺ກສີເສນ ອຘິຄຕວິເສສໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕວິມຸຕ຺ຕິສຸຂໍ ອວິຊຫນ຺ໂຕ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ຈ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທງ຺ຄໍ ມນສິກໂຣນ຺ໂຕ ເອກປລ຺ລງ຺ເກນ ນິສີທິ. ເອກຈ຺ຈານນ຺ຕິ ຍາ ອຘິຄຕມຄ຺ຄາ ສຈ຺ຉິກຕນິໂຣຘາ ເອກເທເສນ ຈ ພຸທ຺ຘຄຸເຓ ຊານນ຺ຕິ, ຕາ ຐເປຕ຺ວາ ຕທຎ຺ເຎສໍ ເທວຕານໍ. ອຎ຺ເຎປິ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕກຣາຕິ ວິສາຂາປຸຓ຺ຓມໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ເອວໍ ນິຈ຺ຈສມາຫິຕຠາວເຫຕຸການໍ ພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ອຸປຣິ ອຎ຺ເຎປິ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕສາຘກາ, ‘‘ອຍໍ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ພຸທ຺ຘຠາວສ຺ສ ປເຣສໍ ວິຠາວນາ ຘມ຺ມາ ກິໍ ນຸ ໂຂ ອຕ຺ຖີຕິ ໂຍຊນາ.

ອນິມິເສຫີຕິ ຘມ຺ມປີຕິວິປ຺ຜາຣວເສນ ປສາທວິກສິຕນິຈ຺ຈລຕາຍ ນິເມສຣຫິເຕຫິ. ຣຕນຈງ຺ກເມຕິ ເທວຕາຫິ ມາປິເຕ ຣຕນມຍຈງ຺ກເມ. ຣຕນຠູຕານໍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ປກຣຓານໍ ຕຕ຺ຖ ຈ ອນນ຺ຕນຍສ຺ສ ຘມ຺ມຣຕນສ຺ສ ສມ຺ມສເນນ ຕໍ ຐານໍ ຣຕນຆຣເຈຕິຍໍ ນາມ ຊາຕນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ເອວນ຺ຕິ ວກ຺ຂມານາກາເຣນ. ຉພ຺ພຓ຺ຓານໍ ຣສ຺ມີນໍ ທນ຺ເຕຫິ ນິກ຺ຂມນໂຕ ຉທ຺ທນ຺ຕນາຄກຸລໍ ວິຍາຕິ ນິທສ຺ສນໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເຫຏ຺ຐາ ໂລຫປາສາທປ຺ປມາໂຓຕິ ນວຠູມກສ຺ສ ສພ຺ພປຐມສ຺ສ ໂລຫປາສາທສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາ ໂລຫປາສາທປ຺ປມາໂຓ. ຂນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໕) ປນ ຕຕ຺ຖ ‘‘ຠຓ຺ຑາຄາຣຄພ຺ຠປ຺ປມາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປຈ຺ຈຄ຺ເຆຕິ ອຠິນເວ. ປຈ຺ເຈກໍ ມຫຄ຺ຆຕາຍ ປຈ຺ຈຄ຺ເຆຕິ ເກຈິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ. ນ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ ມຫຄ຺ຆໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ ວາ. ປິຓ຺ຑປາຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ມນ຺ຖຎ຺ຈ ມຘຸປິຓ຺ຑິກຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ອຍໍ ວິຕກ຺ໂກຕິ – ‘‘ກສ຺ສ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ປຐມໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ອຍໍ ປຣິວິຕກ຺ໂກ.

ປຓ຺ຑິຈ຺ເຈນາຕິ ສມາປຕ຺ຕິປຏິລາຠສໍສິທ຺ເຘນ ອຘິຄມພາຫຸສຈ຺ຈສງ຺ຂາເຕນ ປຓ຺ຑິຕຠາເວນ. ເວຍ຺ຍຕ຺ຕິເຍນາຕິ ສມາປຕ຺ຕິປຏິລາຠປຈ຺ຈເຍນ ປາຣິຫາຣິຍປຎ຺ຎາສງ຺ຂາເຕນ ພ຺ຍຕ຺ຕຠາເວນ. ເມຘາວີຕິ ຕິເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິປຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕາຍ ຕໍຕໍອິຕິກຕ຺ຕພ຺ພຕາປຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕາຍ ຈ ເມຘາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ມຫາຊານິໂຍຕິ ມຫາປຣິຫານິໂກ. ອາຄມນປາທາປິ ນຕ຺ຖີຕິ ອິທໍ ປຐມໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຖາຫໍ ຕຕ຺ຖ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍໍ, ຄນ຺ຕ຺ວາ ເທສິຍມານໍ ຘມ຺ມມ຺ປິສ຺ສ ໂສຕຸໍ ໂສຕປສາໂທປິ ນຕ຺ຖີຕິ ໂຍຊນາ. ກິໍ ປນ ຠຄວຕາ ອຕ຺ຕໂນ ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນ ເຕ ຘມ຺ມໍ ຎາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ? ອາມ, ນ ສກ຺ກາ. ນ ຫິ ປຣໂຕ ໂຆສໍ ອນ຺ຕເຣນ ສາວການໍ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ສມ຺ຠວຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ອິຕຣປຈ຺ຈຍຣຫິຕສ຺ສປິ ຘມ຺ມາຠິສມເຍນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ນ ຈ ຕໍ ອຕ຺ຖິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ທ຺ເວເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຈ຺ຈຍາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ອຸປ຺ປາທາຍ ປຣໂຕ ຈ ໂຆໂສ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຎ຺ຈ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໒.໑໒໗). ປາຬິຍໍ ຣາມສ຺ເສວ ສມາປຕ຺ຕິລາຠິຕາ ອາຄຕາ, ນ ອຸທກສ຺ສ, ຕໍ ຕສ຺ສ ໂພຘິສຕ຺ເຕນ ສມາຄຕກາລວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສ ຫິ ປຸພ຺ເພປິ ຕຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ວິຫຣນ຺ໂຕ ມຫາປຸຣິເສນ ຂິປ຺ປຎ຺ເຎວ ສມາປຕ຺ຕີນໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຠາວໍ ສຸຕ຺ວາ ສໍເວຄຊາໂຕ ມຫາສຕ຺ເຕ ຕໂຕ ນິພ຺ພິຊ຺ຊ ປກ຺ກນ຺ເຕ ຆເຏນ຺ໂຕ ວາຍມນ຺ໂຕ ນຈິຣສ຺ເສວ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕເນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕຕິ ອທ຺ທສາ’’ຕິ. ເອເຕ ອຏ຺ຐ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຉຬງ຺ຄວາຕິ ຉຬງ຺ຄວິທຸໂນ. ມນ຺ຕນ຺ຕິ ມນ຺ຕປທໍ. ‘‘ນິຊ຺ຌາຍິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຈນເສໂສ, ມນ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິຍາກຣິໍສູຕິ ກເຖສຸໍ.

ຍຖາມນ຺ຕປທນ຺ຕິ ລກ຺ຂຓມນ຺ຕສງ຺ຂາຕເວທວຈນານຸຣູປໍ. ຄຕາຕິ ປຏິປນ຺ນາ. ‘‘ທ຺ເວວ ຄຕິໂຍ ຠວນ຺ຕິ ອນຎ຺ຎາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໓; ໓.໑໙໙-໒໐໐; ມ. ນິ. ໒.໓໘໔, ໓໙໘) ວຸຕ຺ຕນິຍາເມນ ນິຈ຺ຉິນິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ວຸຕ຺ຕເມວ ປຏິປຊ຺ຊິໍສຸ, ນ ມຫາປຸຣິສສ຺ສ ພຸທ຺ຘຠາວປ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຈ຺ຈາສີສິໍສຸ. ອິເມ ປນ ໂກຓ຺ຑຎ຺ຎາທໂຍ ປຎ຺ຈ ‘‘ເອກໍສໂຕ ພຸທ຺ໂຘ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊາຕນິຈ຺ຉຍຕ຺ຕາ ມນ຺ຕປທໍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາ. ປຸຓ຺ຓປຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕຸຏ຺ຐິທານໍ. ນິພ຺ພິຕກ຺ກາຕິ ນິພ຺ພິກປ຺ປາ, ນ ທ຺ເວຘາ ຕກ຺ກາ.

ວປ຺ປກາເລຕິ ວປນກາເລ. ວປນຕ຺ຖໍ ພີຊານິ ນີຫຣຓນ຺ເຕນ ຕຕ຺ຖ ອຄ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ທານໍ ພີຊຄ຺ຄທານໍ ນາມ. ລາຍນຄ຺ຄາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຘຎ຺ຎຜລສ຺ສ ນາຕິປຣິຓຕກາເລ ປຸຖຸກກາເລ. ລາຍເນຕິ ສສ຺ສລາຍເນ. ຍຖາ ລູນໍ ຫຕ຺ຖກໍ ກຕ຺ວາ ເວຓິວເສນ ພນ຺ຘນໍ ເວຓິກຣຓໍ. ເວຓິໂຍ ປນ ປຸຣິສຠາຣວເສນ ພນ຺ຘນໍ ກລາໂປ. ຂເລ ກລາປານໍ ຐປນທິວເສ ອຄ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ທານໍ ຂລຄ຺ຄໍ. ມທ຺ທິຕ຺ວາ ວີຫີນໍ ຣາສິກຣຓທິວເສ ອຄ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ທານໍ ຠຓ຺ຑຄ຺ຄໍ. ໂກຏ຺ຐາຄາເຣ ຘຎ຺ຎສ຺ສ ປກ຺ຂິປນທິວເສ ທານໍ ໂກຏ຺ຐຄ຺ຄໍ. ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາຕິ ຂລໂຕ ຘຎ຺ຎສ຺ສ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ. ນວນ຺ນໍ ອຄ຺ຄທານານໍ ທິນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ອິທໍ ຕສ຺ສ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎູນໍ ອຄ຺ຄຠາວຕ຺ຖາຍ ກຕາຠິນີຫາຣານຸຣູປໍ ປວຕ຺ຕິຕສາວກປາຣມິຍາ ຈິຓ຺ຓນ຺ເຕ ປວຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ຫິ ໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ຕໍຕໍປາຣມິຍາ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕກາເລ ປວຕ຺ຕິຕໍ ປຸຎ຺ຎໍ ອປຸຎ຺ຎໍ ວາ ຄຣຸຕຣວິປາກເມວ ໂຫຕິ, ຘມ຺ມສ຺ສ ຈ ສພ຺ພປຐມໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ວິນາ ກຖໍ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎູນໍ ອຄ຺ຄຠາວສິທ຺ຘີຕິ. ພຫຸກາຣາ ໂຂ ອິເມ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍາຕິ ອິທໍ ປນ ອຸປກາຣານຸສ຺ສຣຓມຕ຺ຕກເມວ ປຣິຈຍວເສນ ອາຬາຣຸທການຸສ຺ສຣຓໍ ວິຍ.

໒໘໕. ວິວເຣຕິ ມຊ຺ເຌ. ເຕນາຫ ‘‘ຕິຄາວຸຕນ຺ຕເຣ ຐາເນ’’ຕິ. ອໂຍຊິຍມາເນ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ນ ປາປຸຓາຕິ ສາມິວຈນສ຺ສ ປສງ຺ເຄ ອນ຺ຕຣາ-ສທ຺ທໂຍເຄນ ອຸປໂຍຄວຈນສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ອນ຺ຕຣາສທ຺ເທນ ປນ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ.

ສພ຺ພໍ ເຕຠູມກຘມ຺ມໍ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍວເສນ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ. ຈຕຸຠູມກຘມ຺ມໍ ອນວເສສໍ ເຎຍ຺ຍໍ ສພ຺ພໂສ ເຎຍ຺ຍາວຣຓສ຺ສ ປຫີນຕ຺ຕາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ອເວທິໍ. ຣຊ຺ຊນທຸສ຺ສນມຸຍ຺ຫນາທິນາ ກິເລເສນ. ອປ຺ປຫາຕພ຺ພມ຺ປິ ກຸສລາພ຺ຍາກຕໍ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘກິເລສມຖເນນ ປຫີນຕ຺ຕາ ນ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພໍ ເຕຠູມກຘມ຺ມໍ ຊຫິຕ຺ວາ ຐິໂຕ’’ຕິ. ອາຣມ຺ມຓໂຕຕິ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ.

ກິຎ຺ຈາປິ ໂລກິຍຘມ຺ມານມ຺ປິ ຍາທິໂສ ໂລກນາຖສ຺ສ ອຘິຄໂມ, ນ ຕາທິໂສ ອຘິຄໂມ ປຣູປເທໂສ ອຕ຺ຖິ, ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ ປນສ຺ສ ເລໂສປິ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ ມຍ຺ຫໍ ອາຈຣິໂຍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ປຏິຠາຄປຸຄ຺ຄໂລຕິ ສີລາທີຫິ ຄຸເຓຫິ ປຏິນິຘິຠູໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ. ສເຫຕຸນາຕິ ສຫຘມ຺ເມນ ສປາຏິຫີຣກຕາຍ. ນເຍນາຕິ ອຠິຊານນຕາທິວິຘິນາ. ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານີຕິ ອິທໍ ຕພ຺ພິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ອຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຍໍ ພຸທ຺ໂຘຕິ ສຍເມວ ສຍມ຺ຠຸຎາເຓນ ພຸທ຺ໂຘ. ວິຄຕປຣິຬາຫຕາຍ ສີຕິຠູໂຕ. ຕໂຕ ເອວ ນິພ຺ພຸໂຕ. ອາຫຎ຺ຉນ຺ຕິ ອາຫນິສ຺ສາມິ. ເວເນຍ຺ຍານໍ ອມຕາຘິຄມາຍ ອຸຄ຺ໂຆສນາທິໍ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມເທສນາ ອມຕທຸນ຺ທຸຠີຕິ ວຸຕ຺ຕາ.

ອນນ຺ຕຎາໂຓ ຊິຕກິເລໂສຕິ ອນນ຺ຕຊິໂນ. ເອວມ຺ປິ ນາມ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ເອວໍວິເຘ ນາມ ຣູປຣຕເນ ອີທິເສນ ຎາເຓນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຍໍ ຫິສ຺ສ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ຊາໂຕ, ກຕາຘິກາໂຣ ເຈສ. ຕຖາ ຫິ ຠຄວາ ເຕນ ສມາຄມຕ຺ຖໍ ປທສາວ ຕໍ ມຄ຺ຄໍ ປຏິປຊ຺ຊິ.

ໂກຏ຺ຐາສສມ຺ປນ຺ນາຕິ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄສງ຺ຂາຕອວຍວສມ຺ປນ຺ນາ. ອຏ຺ຏີຍຕີຕິ ອຏ຺ໂຏ ໂຫຕິ, ໂທມນສ຺ສໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອວິຫໍ ອຸປປນ຺ນາເສຕິ ອວິເຫສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ. ວິມຸຕ຺ຕາຕິ ອຄ຺ຄຜລວິມຸຕ຺ຕິຍາ ວິມຸຕ຺ຕາ. ເຕ ຫິຕ຺ວາ ມານຸສໍ ເທຫໍ, ທິພ຺ພໂຍຄໍ ອຸປຊ຺ຌຄຸນ຺ຕິ ເຕ ອຸປກາ ທໂຍ ມານຸສໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ຊຫິຕ຺ວາ ໂອຣມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນປ຺ປຫາເນນ ອວິເຫສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕມຕ຺ຕາວ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄາຘິຄເມນ ທິພ຺ພໂຍຄໍ ອຸທ຺ຘມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນໍ ສມຕິກ຺ກມິໍສຸ.

໒໘໖. ສຓ຺ຐເປສຸນ຺ຕິ ‘‘ເນວ ອຠິວາເທຕພ຺ໂພ’’ຕິອາທິນາ (ມຫາວ. ໑໒) ສຓ຺ຐໍ ກິຣິຍາກາຣໍ ອກໍສຸ. ເຕນາຫ ‘‘ກຕິກໍ ອກໍສູ’’ຕິ. ປຘານໂຕຕິ ປຸພ຺ເພ ອນຸຏ຺ຐິຕທຸກ຺ກຣຈຣຓໂຕ. ປຠາວິຕນ຺ຕິ ວາຈາສມຸຏ຺ຐານໍ, ວຈີນິຈ຺ຉາຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຍໍ ນ ກິຎ຺ຈິ ວິເສສໍ ອຘິຄມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອນຸກ຺ກຓ຺ຐນຕ຺ຖໍ. ‘‘ມຍໍ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຄມິສ຺ສາມາ’’ຕິ ມາ ວິຕກ຺ກຍິຕ຺ຖ. ໂອຠາໂສຕິ ວິປສ຺ສໂນຠາໂສ. ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານນິມິຕ຺ຕໍ. ເອກປເທເນວາຕິ ເອກວຈເນເນວ. ‘‘ອເນນ ປຸພ຺ເພປິ ນ ກິຎ຺ຈິ ມິຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ຕປຸພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ສຕິໍ ລຠິຕ຺ວາ. ຍຖາຠູຕວາທີຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນຄາຣວາ.

ອນ຺ໂຕວິຫາເຣເຍວ ອໂຫສິ ທຫຣກຸມາໂຣ ວິຍ ເຕຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ປຣິຫຣິໂຕ. ມເລຕິ ສໍກິເລເສ. ຄາມໂຕ ຠິກ຺ຂູຫິ ນີຫຏໍ ອຸປນີຕໍ ຠຕ຺ຕໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ນີຫຏຠຕ຺ໂຕ, ເຕນ ນີຫຏຠຕ຺ເຕນ ຠຄວຕາ. ເອຕ຺ຕກໍ ກຖາມຄ຺ຄນ຺ຕິ – ‘‘ທ຺ເວມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຣິເຍສນາ’’ຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ຍາວ – ‘‘ນຕ຺ຖິ ທານິ ປຸນພ຺ຠໂວ’’ຕິ ປທໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ເທສນາມຄ຺ຄໍ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ – ‘‘ຕຸມ຺ເຫປິ ມມຎ຺ເຈວ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍານຎ຺ຈ ມຄ຺ຄໍ ອາຣູຬ຺ຫາ, ອຣິຍປຣິເຍສນາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ປຣິເຍສນາ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາວຈນໍ. ເຕນ ປນ – ‘‘ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຕ຺ຕນາ ຊາຕິຘມ຺ໂມ ສມາໂນ…ເປ… ອສໍກິລິຏ຺ຐໍ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ໂຍຄກ຺ເຂມໍ ນິພ຺ພານໍ ອຊ຺ຌຄມນ຺ຕິ, ອຖ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ມຍາ ເອວໍ ໂອວທິຍມານາ…ເປ… ອນຸຕ຺ຕຣໍ ໂຍຄກ຺ເຂມໍ ນິພ຺ພານໍ ອຊ຺ຌຄມໍສຸ…ເປ… ນຕ຺ຖິ ທານິ ປຸນພ຺ຠໂວ’’ຕິ ອິມສ຺ເສວ ສຸຕ຺ຕປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ວິຠາວິໂຕຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠຄວາ ຍໍ ປຸພ຺ເພ ອວຈ ຕຸມ຺ເຫປິ ມມຎ຺ເຈວ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍານຎ຺ຈ ມຄ຺ຄໍ ອາຣຸຬ຺ຫາ, ອຣິຍປຣິເຍສນາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ປຣິເຍສນາຕິ. ອິມໍ ເອກເມວ ອນຸສນ຺ຘິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫຣີ’’ຕິ.

໒໘໗. ອນຄາຣິຍານມ຺ປີຕິ ປພ຺ພຊິຕານມ຺ປິ. ປຎ຺ຈກາມຄຸຓວເສນ ອນຣິຍປຣິເຍສນາ ໂຫຕິ ຄຘິຕາທິຠາເວນ ປຣິຠຸຎ຺ຊນໂຕ. ມິຈ຺ຉາຊີວວເສນປິ ອນຣິຍປຣິເຍສນາ ໂຫຕີຕິ ຕໂຕ ວິເສສນຕ຺ຖໍ ‘‘ປຎ຺ຈກາມຄຸຓວເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຉນ຺ທຣາຄປຣິໂຠຄສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ອິທານິ ຈຕູສຸ ປຈ຺ຈເຍສຸ ກາມຄຸເຓ ນິທ຺ຘາເຣຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິໂຠຄຣໂສຕິ ປຣິໂຠຄປຈ຺ຈຍປີຕິໂສມນສ຺ສໍ. ອຍໍ ປນ ຣສສມານຕາວເສນ ຄຫຓໍ ອຸປາທາຍ ‘‘ຣໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ສຠາວໂຕ. ສຠາເວນ ຄຫຓໍ ອຸປາທາຍ ປີຕິໂສມນສ຺ສໍ ຘມ຺ມາຣມ຺ມຓໍ ສິຍາ, ນ ຣສາຣມ຺ມຓໍ. ອປ຺ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓປຣິໂຠໂຄຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຣຫິໂຕ ປຣິໂຠໂຄ, ອິທມຕ຺ຖິຕໍ ອນິສ຺ສາຍ ຄຘິຕາທິຠາເວນ ປຣິໂຠໂຄຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄຘິຕາຕິ ຕຓ຺ຫາຍ ພທ຺ຘາ. ມຸຈ຺ຉິຕາຕິ ມຸຈ຺ຉໍ ໂມຫໍ ປມາທໍ ອາປນ຺ນາ. ອຊ຺ໂຌຄາຬ຺ຫາຕິ ອຘິໂອຄາຬ຺ຫາ, ຕໍ ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ຐິຕາ. ອາທີນວໍ ອປສ຺ສນ຺ຕາຕິ ສຈ຺ຉນ຺ທຣາຄປຣິໂຠເຄ ໂທສໍ ອຊານນ຺ຕາ. ອປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕປຣິໂຠຄເຫຕຸອາທີນວໍ ນິສ຺ສຣຕິ ອຕິກ຺ກມຕິ ເອເຕນາຕິ ນິສ຺ສຣຓໍ, ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ.

ປາສຣາສິນ຺ຕິ ປາສສມຸທາຍໍ. ລຸທ຺ທໂກ ຫິ ປາສໍ ໂອຑ຺ເຑນ຺ໂຕ ນ ເອກໍເຍວ, ນ ຈ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ຐາເນ ໂອຑ຺ເຑຕິ, ອຖ ໂຂ ຕໍຕໍມິຄານໍ ອາຄມນມຄ຺ຄໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ໂອຑ຺ເຑນ຺ໂຕ ພຫູເຍວ ໂອຑ຺ເຑຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ຈິຕ຺ເຕນ ເອກໂຕ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ປາສຣາສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວາຄຸຣສ຺ສ ວາ ປາສປເທສານໍ ພຫຸຠາວໂຕ ‘‘ປາສຣາສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປາສຣາສິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.