໓. ໂອປມ຺ມວຄ຺ໂຄ

໑. ກກຈູປມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໒໒. ໂມຬິນ຺ຕິ ເກສຣຈນໍ. ເວຫາຍສນ຺ຕິ ອາກາເສ. ຣຕນຈງ຺ໂກຏວເຣນາຕິ ຣຕນສິລາມຍວຣຈງ຺ໂກຏເກນ ສຫສ຺ສເນຕ຺ໂຕ ສິຣສາ ປຏິຄ຺ຄຫິ. ‘‘ສຸວຓ຺ຓຈງ຺ໂກຏກວເຣນາ’’ຕິປິ (ພຸ. ວໍ. ອຏ຺ຐ. ໒໓ ທູເຣນິທານກຖາ; ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒ ອວິທູເຣນິທານກຖາ) ປາໂຐ.

ສາຕິ ໂມຬິ. ໂມຬິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ໂມຬິໂກ, ໂມຬິໂກ ເອວ ໂມຬິໂຍ. ຜຄ຺ຄຸໂນຕິ ປນ ນາມໍ. ສງ຺ຂາຕິ ສມຎ຺ຎາ. ເວລີຍຕິ ຂຓມຸຫຸຕ຺ຕາທິວເສນ ອຸປທິສີຍຕີຕິ ເວລາ, ກາໂລຕິ ອາຫ ‘‘ຕາຍໍ ເວລາຍໍ…ເປ… ອຍໍ ກາລເວລາ ນາມາ’’ຕິ. ເວລຍຕິ ປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ເວລາ, ສີມາ. ເວລຍຕິ ສໍກິເລສປກ຺ຂໍ ຈາລຍຕີຕິ ເວລາ, ສີລໍ. ອນຕິກ຺ກມນຏ຺ໂຐປິ ຈສ຺ສ ສໍກິເລສຘມ຺ມນິມິຕ຺ຕໍ ອຈລນເມວ. ວິຎ຺ຎຸປຸຣິສາຠາເວ ຉປຎ຺ຈວາຈາມຕ຺ຕໍ ໂອວາເທ ປມາຓໍ ນາມ.ທວສຫຄຕໍ ກຕ຺ວາຕິ ກີຬາສຫິຕໍ ກຕ຺ວາ.

ມິສ຺ສີຠູໂຕຕິ ອນນຸໂລມິກສໍສຄ຺ຄວເສນ ມິສ຺ສີຠູໂຕ. ‘‘ອວຓ຺ຓໍ ຠາສຕີ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ຕາປນປຈນໂກຏ຺ຏນາທີນີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຘິກຣຓມ຺ປິ ກໂຣຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາ ໂສ ອຘິກຣຓາຍ ປຣິສກ຺ກຕິ, ຕໍທສ຺ສນໍ ‘‘ອິເມສໍ ຠິກ຺ຂູນ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອຘິກຣຓໍ ອາກຑ຺ຒຕີຕິ ອຘິກຣຓໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອາກຑ຺ຒຕິ, ອຘິກຣຓໍ ວາ ເຕສຸ ອຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ ອາກຑ຺ຒຕິ. ອຸທ຺ເທສປທໍ ວາຕິ ປທໂສ ອຸທ຺ເທສມຕ຺ຕໍ ວາ. ເນວ ປິຍກມ຺ຍຕາຍາຕິ ເນວ ອຕ຺ຕນິ ສຕ຺ຖຸໂນ ປິຍຠາວກາມຕາຍ. ນ ເຠທາຘິປ຺ປາເຍນາຕິ ນ ສຕ຺ຖຸໂນ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ເຠທາຘິປ຺ປາເຍນ. ອຕ຺ຖກາມຕາຍາຕິ ໂມຬິຍຜຄ຺ຄຸນສ຺ສ ຫິຕກາມຕາຍ.

໒໒໔. ອວຓ຺ຓຠາສເນຕິ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ອຄຸຓກຖເນ. ຉນ຺ທາທີນໍ ວຕ຺ຖຸຠາວໂຕ ກາມຄຸຓາ ເຄຫໍ ວິຍ ເຄຫໍ, ເຕ ຈ ເຕ ສິຕາ ນິສ຺ສິຕາຕິ ເຄຫສ຺ສິຕາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຓ຺ຫາຉນ຺ທາປິ ຕາສໍ ກຕ຺ຕຸກາມຕາປີຕິ ອຸຠເຍປິ ຕຓ຺ຫາຉນ຺ທາ, ປຏິຆຉນ຺ທາ ປນ ເຕສໍ ກຕ຺ຕຸກາມຕາ ເອວ. ຜລິກມຓິ ວິຍ ປກຕິປຠສ຺ສຣສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ອຸປສງ຺ໂຄ ວິຍ ວິປຣິຓາມກາຣຓໍ ຣາຄາທໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ຣຕ຺ຕມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິປຣິຓຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຫິຕານຸກມ຺ປີຕິ ກຣຸຓາຍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາປນມາຫ. ‘‘ຍສ຺ສນ຺ຕຣໂຕ ນ ສນ຺ຕິ ໂກປາ’’ຕິອາທີສຸ (ອຸທາ. ໒໐) ວິຍ ອນ຺ຕຣ-ສທ຺ໂທ ຈິຕ຺ຕປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ໂທສນ຺ຕໂຣຕິ ໂທສຈິຕ຺ໂຕ’’ຕິ.

໒໒໕. ທຸພ຺ພຈຕາຍ ໂອວາທໍ ອສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຈິຕ຺ເຕເນວ ປຏິວິຣຸທ຺ໂຘ ອຏ຺ຐາສິ. ຄຓ຺ຫິໍສຸ ຈິຕ຺ຕໍ, ຫທຍຄາຫິນິໍ ປຏິປຊ຺ຊິໍສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປູຣຍິໍສຸ ອຊ຺ຌາສຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກສ຺ມິໍ ສມເຍ ປຐມໂພຘິຍໍ. ເອກາສນໍ ໂຠຊນສ຺ສ ເອກາສນໂຠຊນໍ, ເອກເວລາຍເມວ ໂຠຊນໍ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປຸພ຺ພຓ຺ເຫ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ເອກໍ ປຸເຣຠຕ຺ຕໂຠຊນ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຠຸຕ຺ຕໂຠຊນມ຺ປິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ເອກາສນໂຠຊນນ຺ເຕວ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ນ ເອກາສນິກຕາຍ ເອກາຍ ເອວ ນິສຊ຺ຊາຍ ໂຠຊນໍ. ‘‘ອປ຺ປຑໍສ…ເປ… ສມ຺ຜສ຺ສ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ອຠາວຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ນິຣາພາຘຕໍ, ນິທ຺ທຸກ຺ຂຕ’’ນ຺ຕິ. ປຘານາທິວເສນ ສລ຺ລຫຸກໍ ອກິຈ຺ຉໍ ອຸຏ຺ຐານໍ ສລ຺ລຫຸກອຸຏ຺ຐານໍ. ນ ເອກປ຺ປຫາເຣນາຕິ ນ ເອກວາເຣນ, ນ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ກາເລຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ທ຺ເວ ໂຠຊນານີຕິ ‘‘ອປຣຓ຺ເຫ ຣຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ ກາລວເສນ ທ຺ເວ ໂຠຊນານິ. ປຎ຺ຈ ຄຸເຓຕິ ອປ຺ປາພາຘາທິເກ ປຎ຺ຈ ອານິສໍເສ. ສຕຸປ຺ປາທກຣຓີຍມຕ຺ຕເມວາຕິ ສຕຸປ຺ປາທມຕ຺ຕກຣຓີຍເມວ, ນິວາເຣຕພ຺ພສ຺ສ ປຸນປ຺ປຸນໍ ສມາທປນຎ຺ຈ ນາໂຫສິ.

ມຓ຺ຑຠູມີຕິ ໂອຊວນ຺ຕຠູມິ, ຍຕ຺ຖ ປຣິສິຎ຺ຈເນນ ວິນາ ສສ຺ສານິ ກິຏ຺ຐານິ ສມ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຍຸເຄ ໂຍເຊຕພ຺ພານິ ໂຍຄ຺ຄານິ, ເຕສໍ ອາຈຣິໂຍ ໂຍຄ຺ຄາຈຣິໂຍ, ເຕສໍ ສິກ຺ຂາປນໂກ. ຄາມຓິຫຕ຺ຖິອາທໂຍປິ ‘‘ໂຍຄ຺ຄາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ອາຫ ປາຬິຍໍ ‘‘ອສ຺ສທມ຺ມສາຣຖີ’’ຕິ. ຈຕູສຸ ມຄ຺ເຄສຸ ເຍນ ເຍນ ມຄ຺ເຄນ ອິຈ຺ຉຕິ. ຊວສມຄາທິເຠທາສຸ ຄຕີສຸ ຍໍ ຍໍ ຄຕິໍ. ຕໍ ຕໍ ມຄ຺ຄໍ ອາຣຸຬ຺ຫາວ ໂອຕິຓ຺ຓາເຍວ. ເນວ ວາເຣຕພ຺ພາ ຣສ຺ມິວິນິຄ຺ຄຓ຺ຫເນນ. ນ ວິຊ຺ຌິຕພ຺ພາ ປໂຕທລຏ຺ຐິຍາ. ຄມນເມວາຕິ ອິເມ ຍຸຕ຺ຕາ ມມ ອິຈ຺ຉານຸຣູປໍ ມນ຺ທໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ສມໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ສີຆໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ຂຸເຣສຸ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ສາຣຖິນາ ເຕສໍ ຄມນເມວ ປສ຺ສິຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ນ ຕຕ຺ຖ ນິໂຍຊນໍ. ເຕຫິປິ ຠິກ຺ຂູຫິ. ປຊຫິໍສຸ ປຊຫິຕພ຺ພໍ. ສາລທູສນາຕິ ສາລຣຸກ຺ຂວິສນາສກາ. ອຎ຺ຎາ ຈ ວລ຺ລິໂຍ ສາລຣຸກ຺ເຂ ວິນນ຺ຘິຕ຺ວາ ຐິຕາ. ພຫິ ນີຫຣເຓນາຕິ ສາລວນໂຕ ພຫິ ຉຑ຺ຑເນນ. ສຸສຓ຺ຐິຕາຕິ ສຓ຺ຐານສມ຺ປນ຺ນາ, ມຣິຍາທໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາຕິ ອາລວາລສມ຺ປາທນວເສນ ມຣິຍາທໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ. ກິປິລ຺ລປຸຏກໍ ຕມ຺ພກິປິລ຺ລກປຸຏກໍ. ສຸກ຺ຂທຓ຺ຑກຫຣຓໍ ອາລວາລພ຺ຠນ຺ຕຣາ.

໒໒໖. ວິເທຫຣຏ຺ເຐ ຊາຕສໍວຑ຺ຒຕາຍ ເວເທຫິກາ. ປຓ຺ຑາ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຎ຺ຎາ, ຕາຍ ອິຕາ ຄຕາ ປວຕ຺ຕາຕິ ປຓ຺ຑິຕາ. ຄຫປຕານີຕິ ເຄຫສາມິນີ. ໂສຣຈ຺ເຈນາຕິ ສໍຍເມນ. ນິວາຕວຸຕ຺ຕີຕິ ປຓິປາຕກາຣີ. ນິພ຺ພຸຕາຕິ ນິພ຺ພຸຕທຸຈ຺ຈຣິຕປຣິຬາຫາ. ອຸຏ຺ຐາຫິກາຕິ ອຸຏ຺ຐານວີຣິຍວຕີ. ກິພ຺ພິສາຕິ ກຸຣູຣາ.

໒໒໗. ເອວໍ ອກ຺ຂນ຺ຕິຍາ ໂທສໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ‘‘ຄຸຓວນ຺ໂຕ’’ຕິ ໂລເກ ປຕ຺ຖຏກິຕ຺ຕິສທ຺ທານມ຺ປິ ອກ຺ຂນ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ ອຍສຸປ຺ປຕ຺ຕິຄຸຓປຣິຫານິອາທິໍ ອກ຺ຂມຕາຍອາທີນວໍ ປກາເສຕ຺ວາ. ວຈນປເຖຕິ ວຈນມຄ຺ເຄ ຍຸຕ຺ຕກາລາທິເກ. ສຓ຺ຫາຠາໂວປິ ຫິ ວຈນສ຺ສ ປວຕ຺ຕິອາກາໂຣຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ວຈນປໂຖ’’ ຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕສໍເຍວ ກາລາທີນໍ. ເມຕ຺ຕາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ເມຕ຺ຕໍ, ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາ. ປຸນ ‘‘ກາເລນ ວາ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິ (ປຣິ. ໓໖໒, ໓໖໓) ປາຬິ ຘມ຺ມສຠາວທສ຺ສນວເສນ ປວຕ຺ຕາ ‘‘ປຣໍ ໂຈທນາວເສນ ວທນ຺ຕາ ນາມ ອິເມຫິ ອາກາເຣຫິ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຘິມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາຕິ ອຠິຣຕິວເສນ ຕສ຺ມິໍ ປຸຄ຺ຄເລ ຠາວນາຈິຕ຺ຕໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ. ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ອາຣມ຺ມຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຕທາຣມ຺ມຓໍ, ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ. ຍທິ ເອວໍ ປເທສວິສຍໍ ຕໍ ກຖໍ ນິປ຺ປເທສວິສຍໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ໂຈເທນ຺ໂຕ ‘‘ກຖໍ ຕທາຣມ຺ມຓໍ ສພ຺ພາວນ຺ຕໍ ໂລກໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ ອາຫ, ອິຕໂຣ ‘‘ປຎ຺ຈ ວຈນປເຖ’’ຕິອາທິນາ ປຣິຫຣຕິ. ອິຘ ຕທາຣມ຺ມຓຎ຺ຈາຕິ ຕສ຺ເສວ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາຕິ ປາຬິຍໍ ວຈນເສໂສ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸນ ຕສ຺ເສວາ’’ຕິອາທິ. ສພ຺ພາ ສຕ຺ຕກາຍສງ຺ຂາຕາ ປຊາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສພ຺ພາວນ຺ໂຕຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສພ຺ພາວນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ວິປຸເລນາຕິ ມຫາຊນາຣມ຺ມເຓນ. ມຫນ຺ຕປຣິຍາໂຍ ຫິ ວິປຸລ-ສທ຺ໂທ, ມຫຕ຺ຕຎ຺ເຈຕ຺ຖ ພຫຸກຠາໂວ. ເຕນາຫ ‘‘ອເນກສຕ຺ຕາຣມ຺ມເຓນາ’’ຕິ. ຕຎ຺ຈ ປຸຄ຺ຄລນ຺ຕິ ປຎ຺ຈ ວຈນປເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕປຸຄ຺ຄລໍ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ເມຕ຺ຕາສຫຄຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ວິຫຣິສ຺ສາມາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕຎ຺ຈ ປຸຄ຺ຄລໍ ສພ຺ພຎ຺ຈ ໂລກໍ ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ອຘິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ’’ຕິ.

໒໒໘. ຕທຕ຺ຖທີປິກນ຺ຕິ ຍາ ເມຕ຺ຕໍ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິໍ ສມ຺ມເທວ ຠາເວຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ນິພ຺ພິກາຣໂຕ ເກນຈິ ວິກາຣໍ ນ ອາປາເທຕພ຺ພຕາ, ຕທຕ຺ຖໂຊຕິກໍ. ອປຖວິນ຺ຕິ ປຖວີ ນ ໂຫຕີຕິ ອປຖວີ. ນິປ຺ປຖວິນ຺ຕິ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ປຖວີຠາວາຠາວໍ. ຕິຣິຍໍ ປນ ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ຈກ຺ກວາຬປພ຺ພເຕຫິ ຕໍ ຕໍ ຈກ຺ກວາຬໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ? ນ, ຕທຎ຺ຎຈກ຺ກວາຬປຖວິຍາ ເອກາພທ຺ຘຠາວໂຕ. ຕິຓ຺ຓຎ຺ຫິ ຈກ຺ການໍ ອນ຺ຕຣສທິເສ ຕິຓ຺ຓໍ ຕິຓ຺ຓໍ ໂລກຘາຕູນໍ ອນ຺ຕເຣເຍວ ປຖວີ ນຕ຺ຖິ ໂລກນ຺ຕຣນິຣຍຠາວໂຕ. ຈກ຺ກວາຬປພ຺ພຕນ຺ຕເຣຫິ ສມ຺ພທ຺ຘຏ຺ຐາເນ ປຖວີ ເອກາພທ຺ຘາວ. ວິວຏ຺ຏກາເລ ຫິ ສຓ຺ຐຫມານາປິ ປຖວີ ຍຖາສຓ຺ຐິຕປຖວິຍາ ເອກາພທ຺ຘາວ ສຓ຺ຐຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕິຣິຍໍ ປນ ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາ’’ຕິ. ອິມິນາວ ຄມ຺ຠີຣຠາເວນ ວຸຕ຺ຕປຣິມາຓໂຕ ປຣໍ ນຕ຺ຖີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ.

໒໒໙. ຫລິທ຺ທີຕິ ຫລິທ຺ທິວຓ຺ຓໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປີຕກວຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ. ວຓ຺ຓສງ຺ຂາຕໍ ຣູປໍ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປີ, ນ ຣູປີຕິ ອຣູປີຕິ ອາຫ ‘‘ອຣູໂປ’’ຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສນິທສ຺ສນຠາວປຏິກ຺ເຂປໂຕ’’ຕິ.

໒໓໐. ປຎ຺ຈ ໂຍຊນສຕານີຕິ ຫິມວນ຺ຕໂຕ ສມຸທ຺ທໍ ປວິຏ຺ຐຏ຺ຐານວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອໂນຕຕ຺ຕທຫມຸຂໂຕ. ອຎ຺ຎາ ນທິໂຍ ອຸປາທາຍ ລພ຺ຠມານໍ ຄມ຺ຠີຣຕໍ ອປ຺ປເມຍ຺ຍອຸທກຕຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຄມ຺ຠີຣາ ອປ຺ປເມຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ຕິຓຸກ຺ກາຍ ຕາເປຕພ຺ພຕ຺ຕາຠາວທສ຺ສນປຣເມຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອເຕນ ປໂຍເຄນາ’’ຕິອາທິ.

໒໓໑. ຕູລິນີ ວິຍ ຕູລິນີຕິ ອາຫ ‘‘ສິມ຺ພລິຕູລລຕາຕູລສມານາ’’ຕິ. ສສ຺ສຣນ຺ຕິ ເອວໍປວຕ຺ໂຕ ສທ຺ໂທ ສສ຺ສຣສທ຺ໂທ. ອນຸຣວທສ຺ສນຎ຺ເຫຕໍ. ຕຖາ ຠພ຺ຠຣສທ຺ໂທ. ສພ຺ພເມຕໍ ເມຕ຺ຕາວິຫາຣິໂນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ທູເສຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຠາວທສ຺ສນປຣໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຍຖາ ມຫາປຖວີ ເກນຈິ ປຸຣິເສນ ອປຖວິໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ຍຖາ ອາກາເສ ກິຎ຺ຈິ ຣູປໍ ປຏ຺ຐເປຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ຍຖາ ຄງ຺ຄາຍ ອຸທກໍ ຕິຓຸກ຺ກາຍ ຕາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ຍຖາ ຈ ພິຬາຣຠສ຺ຕໍ ຖທ຺ຘໍ ຜຣຸສຎ຺ຈ ສມ຺ຜສ຺ສໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ເອວເມວໍ ເມຕ຺ຕາຍ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິຍາ ອາເສວິຕາຍ ຠາວິຕາຍ ພຫຸລີກຕາຍ ປຎ຺ຈ ວຈນປເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕປຸຣິເສນ ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ.

໒໓໒. ໂອຈຣກາຕິ ປຣູປຆາຕວເສນ ຫີນກມ຺ມກາຣິໂນ. ເຕນາຫ ‘‘ນີຈກມ຺ມກາຣກາ’’ຕິ. ອນຘິວາສເນນາຕິ ອກ຺ຂມເນນ. ມຍ຺ຫໍ ໂອວາທກໂຣ ນ ໂຫຕີຕິ ປຣມ຺ຫິ ອນຕ຺ຖກາຣິມ຺ຫິ ຈິຕ຺ຕປໂທສເນນ ອາຆາຕຸປ຺ປາທເນນ ມມ ສາສເນ ສມ຺ມາປຏິປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ ນ ໂຫຕິ.

໒໓໓. ອຓຸນ຺ຕິ ອປ຺ປກໍ ຕນຸ ປຣິຕ຺ຕກໍ. ຖູລນ຺ຕິ ມຫນ຺ຕໍ ໂອຬາຣິກໍ. ວຈນປຖສ຺ສ ປນ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ຕໍ ສາວຊ຺ຊວິຠາເຄນ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອປ຺ປສາວຊ຺ຊໍ ວາ ມຫາສາວຊ຺ຊໍ ວາ’’ຕິ. ຂນ຺ຕິຍາ ອິທໍ ຠາຣິຍໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອໂວຈຸໍ ‘‘ອນຘິ…ເປ… ປສ຺ສາມາ’’ຕິ. ທີຆຣຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈິຣກາລໍ, ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຈ຺ຈນ຺ຕຎ຺ຈ ຫິຕສຸຂໍ ນາມ ອຎ຺ຎາຘິຄເມເນວາຕິ ອາຫ ‘‘ອຣຫຕ຺ເຕນ ກູຏໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ’’ຕິ.

ກກຈູປມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໒. ອລຄທ຺ທູປມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໓໔. ພາຘຍິໍສູຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ປາຈິຕ຺ຕິຍ ໓.໔໑໗) ຫນິໍສຸ. ຕໍຕໍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິພນ຺ຘນວເສນ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ອນ຺ຕເຣ ເວມຊ຺ເຌ ເອຕິ ອາຄຈ຺ຉຕີຕິ ອນ຺ຕຣາໂຍ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິອນຕ຺ໂຖ, ອນຕິກ຺ກມນຏ຺ເຐນ ຕສ຺ມິໍ ອນ຺ຕຣາເຍ ນິຍຸຕ຺ຕາ, ອນ຺ຕຣາຍໍ ວາ ຜລໍ ອຣຫນ຺ຕິ, ອນ຺ຕຣາຍສ຺ສ ວາ ກຣຓສີລາຕິ ອນ຺ຕຣາຍິກາ. ເຕນາຫ ‘‘ອນ຺ຕຣາຍໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ອນ຺ຕຣາຍິກາ’’ຕິ. ອານນ຺ຕຣິຍຘມ຺ມາຕິ ອານນ຺ຕຣິຍສຠາວເຈຕນາຘມ຺ມາ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ຈຸຕິອນນ຺ຕຣຜລໍ ອນນ຺ຕຣໍ ນາມ, ຕສ຺ມິໍ ອນນ຺ຕເຣ ນິຍຸຕ຺ຕາ, ຕນ຺ນິພ຺ພຕ຺ຕເນນ ອນນ຺ຕຣກຣຓສີລາ, ອນນ຺ຕຣປໂຍຊນາຕິ ວາ ອານນ຺ຕຣິກາ, ເຕ ເອວ ອານນ຺ຕຣິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ກມ຺ມານິ ເອວ ອນ຺ຕຣາຍິກາຕິ ກມ຺ມນ຺ຕຣາຍິກາ. ໂມກ຺ຂສ຺ເສວ ອນ຺ຕຣາຍໍ ກໂຣຕິ, ນ ສຄ຺ຄສ຺ສ ມິຈ຺ຉາຈາຣລກ຺ຂຓາຠາວໂຕ. ນ ຫິ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຘມ຺ມຣກ຺ຂິຕຠາໂວ ອຕ຺ຖິ. ປາກຕິກຠິກ຺ຂຸນີວເສນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຣິຍາຍ ປນ ປວຕ຺ຕໍ ອປາຍສໍວຕ຺ຕນິຍເມວ. ນນ຺ທມາຓວໂກ ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນໍ. ອຸຠິນ຺ນໍ ສມານຈ຺ຉນ຺ທຕາວເສນ ວາ ອສຄ຺ຄນ຺ຕຣາຍິກຕາ, ໂມກ຺ຂນ຺ຕຣາຍິກຕາ ປນ ໂມກ຺ຂຕ຺ຖປຏິປຕ຺ຕິຍາ ວິທູສນໂຕ, ອຠິຠວິຕ຺ວາ ປນ ປວຕ຺ຕິຍໍ ສຄ຺ຄນ຺ຕຣາຍິກຕາປິ ນ ສກ຺ກາ ນິວາເຣຕຸນ຺ຕິ. ອເຫຕຸກທິຏ຺ຐິອກິຣິຍທິຏ຺ຐິນຕ຺ຖິກທິຏ຺ຐິໂຍວ ນິຍຕຠາວໍ ປຕ຺ຕາ ນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຘມ຺ມາ. ປຏິສນ຺ຘິຘມ຺ມາຕິ ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທມາຫ. ປຓ຺ຑກາທິຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ສພ຺ພາຍປິ ອເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິຍາ ວິປາກນ຺ຕຣາຍິກຠາວໂຕ. ຍາ ຫິ ອຣິເຍ ອຸປວທຕິ, ສາ ເຈຕນາ ອຣິຍູປວາທຘມ຺ມາ. ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ຂມາປນໂຕ ອຸປຣິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ມຫາສີຫນາທສ຺ສ ລີນຕ຺ຖປກາສເນ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຍາວ ຠິກ຺ຂຸຠາວໍ ປຏິຊານາຕິ ປາຣາຊິກໍ ອາປນ຺ໂນ. ນ ວຸຏ຺ຐາຕິ ເສສໍ ຄຣຸກາປຕ຺ຕິໍ. ນ ເທເສຕິ ລຫຸກາປຕ຺ຕິໍ.

ອຍໍ ຠິກ຺ຂຸ ອຣິຏ຺ໂຐ. ຣເສນ ຣສໍ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ອນວຊ຺ເຊນ ປຈ຺ຈຍປຣິຠຸຎ຺ຊນຣເສນ ສາວຊ຺ຊໍ ກາມຄຸຓປຣິໂຠຄຣສໍ ສມາເນຕ຺ວາ. ອຸປເນນ຺ໂຕ ວິຍາຕິ ພນ຺ຘນໍ ອຸປເນນ຺ໂຕ ວິຍ. ‘‘ຆເຏນ຺ໂຕ ວິຍາ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ອຸປສໍຫຣນ຺ໂຕ ວິຍາຕິ ສທິສຕໍ ອຸປສໍຫຣນ຺ໂຕ ວິຍ ເອກນ຺ຕສາວຊ຺ເຊ ອນວຊ຺ຊຠາວປກ຺ເຂເປນ. ປາປກນ຺ຕິ ລາມກຏ຺ເຐນ ທຸຄ຺ຄຕິສມ຺ປາປນຏ຺ເຐນ ຈ ປາປກໍ. ເສຕຸກຣຓວເສນ ມຫາສມຸທ຺ທໍ ພນ຺ຘນ຺ເຕນ ວິຍ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ‘‘ສາວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐໍ ‘‘ອນວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ຄຫເຓນ ເຕນ ປຏິວິຣຸຊ຺ຌນ຺ໂຕ. ເອກນ຺ຕໂຕ ອນນ຺ຕຣາຍິກນ຺ຕິ ຄຫເຓນ ເວສາຣຊ຺ຊຎາຓໍ ປຏິພາຫນ຺ໂຕ. ກາມກຓ຺ຏເກຫິ ອຣິຍມຄ຺ຄສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິ ນ ອຸປກ຺ກິລິສ຺ສຕີຕິ ວທນ຺ໂຕ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ເຄ ຂາຓຸກຓ຺ຏກາທີນິ ປກ຺ຂິປນ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ປຐມປາຣາຊິກສິກ຺ຂາປທສງ຺ຂາເຕ, ‘‘ອພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ປຫາຍາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໘, ໑໙໔) ອາທິເທສນາສງ຺ຂາເຕ ຈ ອາຓາຈກ຺ເກ.

ປຸຈ຺ຉມານາ ສມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕິ ນາມ. ປຸຈ຺ຉາ ຫິ ອນຸໂຍໂຄຕິ. ເຕນາຘິຄຕາຍ ລທ຺ຘິຍາ ອນຸວຊ຺ຊນຕ຺ຖໍ ປຈ຺ຈນຸຠາສເນນ ປຸນ ປຏິຊານາປນໍ ປຕິຏ຺ຐາປນໍ, ຕໍ ປນສ຺ສ ອາທາຍ ສມາທາປນໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມນຸຄາຫນ຺ຕິ ນາມາ’’ຕິ. ຕສ຺ສາ ປນ ລທ຺ຘິຍາ ອນຸຍຸຎ຺ຊິຕາຍ ວຸຈ຺ຈມານມ຺ປິ ກາຣຓໍ ກາຣຓປຕິຣູປກເມວາຕິ ຕສ຺ສ ປຸຈ຺ຉນໍ ສມນຸຠາສນໍ. ອນຸທຫນຏ຺ເຐນ ອນຸປາຍປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສມ຺ປຕິ ອາຍຕິຎ຺ຈ ອນຸທຫນຏ຺ເຐນ. ມຫາຠິຕາປນຏ຺ເຐນ ອນວຏ຺ຐິຕສຠາວຕາຍ. ອິຕ຺ຕຣປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ ມຸຫຸຕ຺ຕຣມຓີຍຕາຍ. ຕາວກາລິກຏ຺ເຐນ ປເຣຫິ ອຠິຠວນີຍຕາຍ. ສພ຺ພງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄປລິຠຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ ເຉທນເຠທນາທິອຘິກຣຓຠາເວນ. ອຸຄ຺ຆາຏສທິສຕາຍ ອຘິກຸຏ຺ຏນຏ຺ເຐນ. ອວເຓ ວຓໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕ ອນຸປວິສນສຠາວຕາຍ ວິນິວິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກອນຕ຺ຖນິມິຕ຺ຕຕາຍ ສາສງ຺ກສປ຺ປຏິຠຍຏ຺ເຐນ.ທິຏ຺ຐິຖາເມນາຕິ ຕສ຺ສາ ທິຏ຺ຐິຍາ ຖາມຄຕຠາເວນ. ທິຏ຺ຐິປຣາມາເສນາຕິ ທິຏ຺ຐິສງ຺ຂາຕປຣາມສເນນ. ທິຏ຺ຐິເຍວ ຫິ ຘມ຺ມສຠາວໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ປຣໂຕ ອາມສເນນ ປຣາມາໂສ. ອຠິນິວິສ຺ສາຕິ ຕຓ຺ຫາຠິນິເວສປຸພ຺ພງ຺ຄເມນ ທິຏ຺ຐາຠິນິເວເສນ ‘‘ອິທເມເວຕ຺ຖ ຕຖ’’ນ຺ຕິ ອຠິນິວິສິຕ຺ວາ. ຍສ຺ມາ ຫິ ອຠິນິເວສນໍ ຕຕ຺ຖ ອຠິນິວິຏ຺ຐໍ ນາມ ໂຫຕິ.ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ’’ຕິ.

໒໓໕. ນຕ຺ຖີຕິ ວຕ຺ຕຸກາໂມປີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ລທ຺ຘິໍ ນິຄຸເຫຕຸກາມຕາຍ ອວຊານິຕຸກາໂມປິ. ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕິ ປຏິຊານາຕິ. ທ຺ເວ ກຖາຕິ ວິສໍວາທນກຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ອຠູຕກຖາ ຫິ ປຸພ຺ເພ ປວຕ຺ຕາ ຠູຕກຖາຍ ວເສນ ທ຺ເວ ກຖາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

໒໓໖. ກສ຺ສ ໂຂ ນາມາຕິ ອິມິນາ ສຕ຺ຖາ ‘‘ນ ມມ ຕຸຍ຺ຫໍ ຕາທິສສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຘມ຺ມເທສນາ ນາມ ຠູຕປຸພ຺ພາ’’ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຂຕ຺ຕິຍສ຺ສ ວາ’’ຕິອາທິ.

ຎາຓມຍາ ອຸສ຺ມາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອຸສ຺ມີ, ຕຖາຣູເປຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອນຸສ຺ມີກໂຕ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ປຏິເວຘຄພ຺ໂຠອປິ ອຸສ຺ມີກໂຕຕິ ວິກຕຠາວໂຕ ປຎ຺ຎາພີຊມສ຺ສ ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ມວິນເຍ ອປິ ນຸ ອຕ຺ຖີຕິ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ປຸຈ຺ຉຕິ. ເຕ ປຏິກ຺ຂິປນ຺ຕາ ວທນ຺ຕິ ຐານຄເຕນ ທຸຈ຺ຈຣິເຕນ ຎາຓຸປຫຕຠາວໍ ສມ຺ປສ຺ສນ຺ຕາ. ນິຕ຺ເຕຊຠູໂຕຕິ ນິຕ຺ເຕຊໍ ຠູໂຕ ເຕໂຊຫານິປ຺ປຕ຺ໂຕ. ຕໂຕ ເອວ ຠິກ຺ຂູນມ຺ປິ ສມ຺ມຸຂາ ໂອໂລເກຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຕາຍ ປຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ໂຘ ອໂຘມຸໂຂ. ສຫຘມ຺ມິກໍ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຕຸໍ ອວິສຫນໂຕ ອປ຺ປຏິຠາໂນ. ສມ຺ປຕ຺ຕູປຄນ຺ຕິ ສມ຺ປຕ຺ຕິອາວຫໍ. ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ເຠນ຺ໂຕຕິ ປຏິເສເຘນ຺ໂຕ.

໒໓໗. ອນ຺ຕຣາຍກຣລທ຺ຘິຍາ ສຠາວວິຠາວເນນ ປຣິສໍ ໂສເຘຕິ. ນິສ຺ສາເຣຕິ ນີຫຣຕິ ອວິສຸທ຺ຘທິຏ຺ຐິຕາຍ. ກສ຺ສຈິ ພຸທ຺ຘານຸຠາວໍ ອຊານນ຺ຕສ຺ສ. ຕສ຺ສ ຫິ ເອວໍ ຠເວຍ຺ຍ ‘‘ສຫສາ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ. ນ ຫິ ກທາຈິ ພຸທ຺ຘານໍ ສຫສາ ກິຣິຍາ ນາມ ອຕ຺ຖິ. ອສ຺ສາຕິ ‘‘ກສ຺ສຈີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຠິກ຺ຂຸສ຺ສ. ສຸຕ຺ວາປິ ຕຸຓ຺ຫີຠາວໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ອຖາປິ ສິຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕໍ ສພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ສເຈ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ ສພ຺ພໍ ປຣິກປ຺ປນໍ. ນ ກຣິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ປຣິສາຍ ລທ຺ຘິໍ ໂສເຘຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ລທ຺ຘິໍ ປກາເສນ຺ໂຕຕິ ມຫາສາວຊ຺ຊຕາວເສນ ປກາເສນ຺ໂຕ. ສຎ຺ຎາວິຕກ຺ເກຫີຕິ ສຸຠນິມິຕ຺ຕານຸພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄາຫາທິວເສນ ປວຕ຺ເຕຫິ ສຎ຺ຎາວິຕກ຺ເກຫິ. ເຕນາຫ ‘‘ກິເລສກາມສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕຫີ’’ຕິ. ເມຖຸນສມາຈາຣນ຺ຕິ ອິທໍ ອຘິກາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທຎ຺ຎມ຺ປິ ປນ – ‘‘ອປິຈ ໂຂ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ອຸຈ຺ຉາທນໍ ປຣິມທ຺ທນໍ ນຫາປນໍ ສມ຺ພາຫນໍ ສາທິຍຕີ’’ຕິອາທິນາ (ອ. ນິ. ໗.໕໐) ອາຄຕໍ ວິສຠາຄວຕ຺ຖຸວິສຍໍ ອາມິສປຣິໂຠຄໍ. ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ເຣວ ກາເມຫິ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ກາມສຎ຺ຎາຫິ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ກາມວິຕກ຺ເກຫິ ສມາຈຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕິ.

໒໓໘. ໂຍນິໂສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓນ ນຕ຺ຖິ ເອຕ຺ຖ ຉນ຺ທຣາໂຄຕິ ນິຈ຺ຉນ຺ທຣາໂຄ, ຕໍ ນິຈ຺ຉນ຺ທຣາຄໍ. ກທາຈິ ອຸໂປສຖິກຠາເວນ ສມາທິນ຺ນສີລາປິ ໂຫນ຺ຕິ ກທາຈິ ໂນຕິ ອນິພທ຺ຘສີລານໍ ຄຫຏ຺ຐານໍ. ສີລສມາທານຠາວໂຕ ອນ຺ຕຣາຍກຣໍ. ວຕ຺ຖຸກາມານໍ ສຈ຺ຉນ຺ທຣາຄປຣິໂຠຄຎ຺ຈ. ອປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓນ ຠິກ຺ຂູນໍ ອາວຣຓກຣໍ. ປຈ຺ຈຍານໍ ສຈ຺ຉນ຺ທຣາຄປຣິໂຠຄຎ຺ຈ. ອຍໍ ອຣິຏ຺ໂຐ ທຸຄ຺ຄຫິຕາຍ ປຣິຍຕ຺ຕິຍາ ວເສນ ອມ຺ເຫ ເຈວ ອພ຺ຠາຈິກ຺ຂຕິ, ອຕ຺ຕານຎ຺ຈ ຂນຕິ, ພຫຸຎ຺ຈ ອປຸຎ຺ຎໍ ປສວຕີຕິ ເອວໍ ສຎ຺ຎາ ມາ ໂຫນ຺ຕູຕິ ທຸຄ຺ຄຫິຕາຍ ປຣິຍຕ຺ຕິຍາ ໂທສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ. ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕີຕິ ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ ເຈວ ວາຈຸຄ຺ຄຕໍ ກໂຣນ຺ຕາ ຘາເຣນ຺ຕິ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິອາທິນາ ນວປ຺ປເຠທມ຺ປິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມໍ ປຣິຍາທິຍຕິ. ກຖໍ ສຸຕ຺ຕໍ ນວປ຺ປເຠທໍ? ສຄາຖກຎ຺ຫິ ສຸຕ຺ຕໍ ເຄຍ຺ຍໍ, ນິຄ຺ຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓໍ, ຕທຸຠຍວິນິມຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕໍ ອຸທານາທິວິເສສສຎ຺ຎາວິຣຫິຕໍ ນຕ຺ຖິ, ຍໍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໍ ສິຍາ, ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີນຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ນ ສິຍາ ຄາຖາຠາວໂຕ ຘມ຺ມປທາທີນໍ ວິຍ, ເຄຍ຺ຍງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ວາ ສິຍາ ສຄາຖກຕ຺ຕາ ສຄາຖາວຄ຺ຄສ຺ສ ວິຍ, ຕຖາ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄາທີສຸ ສຄາຖກປ຺ປເທສານນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ –

ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສາມຎ຺ຎວິຘິ, ວິເສສວິຘໂຍ ປເຣ;

ສນິມິຕ຺ຕາ ນິຣູຬ຺ຫຕ຺ຕາ, ສຫຕາຎ຺ເຎນ ນຎ຺ຎໂຕ. (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.ນິທານກຖາວຓ຺ຓນາ; ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໖; ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ພາຫິຣນິທານກຖາ);

ສພ຺ພສ຺ສປິ ຫິ ພຸທ຺ຘວຈນສ຺ສ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຍໍ ສາມຎ຺ຎວິຘິ. ເຕເນວາຫ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກຈ຺ຈາໂນ ເນຕ຺ຕິຍໍ (ເນຕ຺ຕິ. ໑.ສງ຺ຄຫວາຣ) ‘‘ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິເຍຏ຺ຐີ’’ຕິ. ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສຸຕ຺ຕາຄຕໍ ສຸຕ຺ຕປຣິຍາປນ຺ນໍ (ປາຈິ. ໖໕໕, ໑໒໔໒), ສກວາເທ ປຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕສຕານີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ; ກຖາ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ) ເອວມາທິ ຈ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສາຘກໍ. ຕເທກເທເສສຸ ປນ ເຄຍ຺ຍາທໂຍ ວິເສສວິຘໂຍ ເຕນ ເຕນ ນິມິຕ຺ເຕນ ປຕິຏ຺ຐິຕາ. ຕຖາ ຫິ ເຄຍ຺ຍສ຺ສ ສຄາຖກຕ຺ຕໍ ຕພ຺ຠາວນິມິຕ຺ຕໍ. ໂລເກປິ ຫິ ສສິໂລກໍ ສຄາຖກໍ ວາ ຈຸຓ຺ຓິຍຄນ຺ຖໍ ‘‘ເຄຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຄາຖາວິຣເຫ ປນ ສຕິ ປຸຈ຺ຉໍ ກຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນຠາໂວ ເວຍ຺ຍາກຣຓສ຺ສ ຕພ຺ຠາວນິມິຕ຺ຕໍ. ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນຎ຺ຫິ ‘‘ພ຺ຍາກຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ພ຺ຍາກຣຓເມວ ເວຍ຺ຍາກຣຓໍ.

ເອວໍ ສນ຺ເຕ ສຄາຖກາທີນມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉໍ ກຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນວເສນ ປວຕ຺ຕານໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ ເຄຍ຺ຍາທິສຎ຺ຎານໍ ອໂນກາສຠາວໂຕ, ‘‘ຄາຖາວິຣເຫ ສຕີ’’ຕິ ວິເສສິຕຕ຺ຕາ ຈ. ຕຖາ ຫິ ຘມ຺ມປທາທີສຸ ເກວລໍ ຄາຖາພນ຺ເຘສຸ, ສຄາຖກຕ຺ເຕປິ ໂສມນສ຺ສຎາຓມຍິກຄາຖາຍຸຕ຺ເຕສຸ, ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິ (ອິຕິວຸ. ໑) ອາທິວຈນສມ຺ພນ຺ເຘສຸ, ອພ຺ຠຸຕຘມ຺ມປຏິສໍຍຸຕ຺ເຕສຸ ຈ ສຸຕ຺ຕວິເສເສສຸ ຍຖາກ຺ກມໍ ຄາຖາ-ອຸທານ-ອິຕິວຸຕ຺ຕກ-ອພ຺ຠຸຕຘມ຺ມ-ສຎ຺ຎາ ປຕິຏ຺ຐິຕາ, ຕຖາ ສຕິປິ ຄາຖາພນ຺ຘຠາເວ ຠຄວໂຕ ອຕີຕາສຸ ຊາຕີສຸ ຈຣິຍານຸຠາວປ຺ປກາສເກສຸ ຊາຕກສຎ຺ຎາ, ສຕິປິ ປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊນຠາເວ ສຄາຖກຕ຺ເຕ ຈ ເກສຸຈິ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ ເວທສ຺ສ ລຠາປນໂຕ ເວທລ຺ລສຎ຺ຎາ ປຕິຏ຺ຐິຕາຕິ ເອວໍ ເຕນ ເຕນ ສຄາຖກຕ຺ຕາທິນາ ນິມິຕ຺ເຕນ ເຕສຸ ເຕສຸ ສຸຕ຺ຕວິເສເສສຸ ເຄຍ຺ຍາທິສຎ຺ຎາ ປຕິຏ຺ຐິຕາຕິ ວິເສສວິຘໂຍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໂຕ ປເຣ ເຄຍ຺ຍາທໂຍ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄາທິນິມິຕ຺ຕຣຫິຕໍ, ຕໍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໍ ວິເສສສຎ຺ຎາປຣິຫາເຣນ ສາມຎ຺ຎສຎ຺ຎາຍ ປວຕ຺ຕນໂຕຕິ. ນນຸ ຈ ສຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເຄຍ຺ຍໍ, ນິຄ຺ຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໍ ນ ສມ຺ຠວຕີຕິ ໂຈທນາ ຕທວຕ຺ຖາ ເອວາຕິ? ນ ຕທວຕ຺ຖາ ໂສຘິຕຕ຺ຕາ. ໂສຘິຕຎ຺ຫິ ປຸພ຺ເພ ‘‘ຄາຖາວິຣເຫ ສຕິ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນຠາໂວ ເວຍ຺ຍາກຣຓສ຺ສ ຕພ຺ຠາວນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ຍຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຄາຖາຠາວໂຕ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີນໍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ນ ສິຍາ’’ຕິ (ຂຸ. ປາ. ໕.໑; ສຸ. ນິ. ໒໖໑), ຕໍ ນ, ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ. ນິຣຸຬ຺ໂຫ ຫິ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີນໍ ສຸຕ຺ຕຠາໂວ. ນ ຫິ ຕານິ ຘມ຺ມປທພຸທ຺ຘວໍສາທໂຍ ວິຍ ຄາຖາຠາເວນ ປຎ຺ຎາຕານິ, ກິນ຺ຕຸ ສຸຕ຺ຕຠາເວເນວ. ເຕເນວ ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ສຸຕ຺ຕນາມກ’’ນ຺ຕິ ນາມຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຄາຖກຕ຺ຕາ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ສິຍາ’’ຕິ, ຕທປິ ນຕ຺ຖິ, ຍສ຺ມາ ສຫຕາຎ຺ເຎນ. ສຫ ຄາຖາຫີຕິ ຫິ ສຄາຖກໍ, ສຫຠາໂວ ຈ ນາມ ອຕ຺ຖໂຕ ອຎ຺ເຎນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີສຸ ຄາຖາວິນິມຸຕ຺ໂຕ ໂກຈິ ສຸຕ຺ຕປເທໂສ ອຕ຺ຖິ, ໂຍ ‘‘ສຫ ຄາຖາຫີ’’ຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ນ ຈ ສມຸທາໂຍ ນາມ ໂກຈິ ອຕ຺ຖິ. ຍທປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄາທີສຸ ສຄາຖກປ຺ປເທສານໍ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ສິຍາ’’ຕິ, ຕທປິ ນ ອຎ຺ຎໂຕ. ອຎ຺ຎາ ເອວ ຫິ ຕາ ຄາຖາ ຊາຕກາທິປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ, ອໂຕ ນ ຕາຫິ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄາທີນໍ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄຠາໂວຕິ. ເອວໍ ສຸຕ຺ຕາທີນໍ ອງ຺ຄານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສງ຺ກຣາຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຕ຺ຖຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຕ຺ຖຠູຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ອຕ຺ຖໍ. ອນຕ຺ຖມ຺ປິ ເກຈິ ວິປລ຺ລາສວເສນ ‘‘ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີຕິ ‘‘ອຕ຺ຖຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາຣຓຕ຺ຖນ຺ຕິ ກາຣຓຠູຕໍ ອຕ຺ຖໍ, ສີລໍ ສມາຘິສ຺ສ ກາຣຓໍ, ສມາຘິ ວິປສ຺ສນາຍາຕິ ເອວໍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ກາຣຓຠູຕໍ ອຕ຺ຖໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ສີລ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເຕເນຕໍ ທສ຺ເສຕິ – ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ສີລໍ ກຖິຕໍ, ຕຎ຺ຈ ຍາວເທວ ສມາຘຕ຺ຖໍ, ສມາຘິ ວິປສ຺ສນຕ຺ໂຖ, ວິປສ຺ສນາ ມຄ຺ຄຕ຺ຖາ, ມຄ຺ໂຄ ຜລຕ຺ໂຖ, ວຏ຺ຏໍ ກຖິຕໍ ຍາວເທວ ວິວຏ຺ຏາຘິຄມຕ຺ຖນ຺ຕິ ຊານິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕີຕິ. ເອວໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ອຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ຠາສິຕຕ຺ຖປໂຍຊນຕ຺ຖານໍ ຄຫິຕຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ນ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕີຕິ ນ ວິຈາເຣນ຺ຕິ, ນິຊ຺ຌານປຎ຺ຎາກ຺ຂມາ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ນິຊ຺ຌາຍິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎາຍ ໂຣເຈຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພາ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິຕິ ເອວໍ ເອຕາຍ ປຣິຍຕ຺ຕິຍາ ວາທປ຺ປໂມກ຺ຂານິສໍສາ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຣິ ປເຣຫິ ອາໂຣປິຕວາທສ຺ສ ນິຄ຺ຄຫສ຺ສ ໂມກ຺ຂປໂຍຊນາ ຫຸຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓນ຺ຕິ. ວາທປ຺ປໂມກ຺ໂຂ ວາ ນິນ຺ທາປໂມກ຺ໂຂ. ຍສ຺ສ ຈາຕິ ຍສ຺ສ ຈ ສີລາທິປູຣເຓນ ປຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ, ມຄ຺ຄສ຺ສ ວາ ຕທຘິຄເມນ ປຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ, ຜລສ຺ສ ວາ ຕທຘິຄເມນ ປຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ, ອນຸປາທາວິໂມກ຺ຂສ຺ສ ວາ ອຕ຺ຖາຍ. ຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓນ຺ຕິ, ຎາເຍນ ປຣິຍາປຸຓນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນານຸໂຠນ຺ຕິ ນ ວິນ຺ທນ຺ຕິ. ເຕສໍ ເຕ ຘມ຺ມາ ທຸຄ຺ຄຫິຕາ ອຸປາຣມ຺ຠມານທປ຺ປມກ຺ຂປຬາສາທິເຫຕຸຠາເວນ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ.

໒໓໙. ອລໍ ປຣິຍຕ຺ໂຕ ຄໂທ ອສ຺ສາຕິ ອລຄທ຺ໂທ ອນຸນາສິກໂລປໍ ທ-ກາຣາຄມຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ. ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂກນ຺ຕາຣໂຕ ນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖາຍ ປຣິຍຕ຺ຕິ ນິຕ຺ຖຣຓປຣິຍຕ຺ຕິ. ຠຓ຺ຑາຄາເຣ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ, ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ ວິຍ ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ, ຘມ຺ມຣຕນານຸປາລໂກ. ອຎ຺ຎໍ ອຕ຺ຖໍ ອນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ເສວ ສໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກປຣິຍຕ຺ຕິ. ‘‘ວໍສານຸຣກ຺ຂໂກວາ’’ຕິ ອວຘາຣຓໍ ສີຫາວໂລກນຎາເຍນ ຕນ຺ຕິຘາຣໂກວ ປເວຓິປາລໂກວາຕິ ປຸຣິມປທທ຺ວເຍປິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ຍທິ ຕນ຺ຕິຘາຣຓາທິອຕ຺ຖໍ ພຸທ຺ຘວຈນສ຺ສ ປຣິຍາປຸຓນໍ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກປຣິຍຕ຺ຕິ, ກສ຺ມາ ‘‘ຂີຓາສວສ຺ສາ’’ຕິ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສປິ ອຍໍ ນໂຍ ລພ຺ຠຕີຕິ ອນຸໂຍຄໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ໂຍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ອຕ຺ຕໂນ ຐາເນຕິ ນິຕ຺ຖຣຓຏ຺ຐາເນ. ກາມໍ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ‘‘ປເວຓິໍ ປາເລສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຊ຺ຌາສເຍນ ປຣິຍາປຸຓາຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ປນ ຠວກນ຺ຕາຣໂຕ ອນິຕ຺ຕິຓ຺ຓຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ສາ ປຣິຍຕ຺ຕິ ນິຕ຺ຖຣຓປຣິຍຕ຺ຕິ ເອວ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສາ’’ຕິອາທິ.

ນິຊ຺ຌານໍ ຂມນ຺ຕີຕິ ນິຊ຺ຌານປຎ຺ຎໍ ຂມນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອາຄເຕ ສີລາທິຘມ຺ເມ ນິຊ຺ຌາຍິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎາຍ ໂຣເຈຕ຺ວາ ຍາຖາວໂຕ ຄເຫຕພ຺ພາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຘ ສີລ’’ນ຺ຕິອາທິ. ນ ເກວລໍ ສຸຄ຺ຄຫິຕໍ ປຣິຍຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ມຄ຺ຄຠາວນາຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາ, ປຣວາທນິຄ຺ຄຫສກວາທປຕິຏ຺ຐາປນາທີນິປິ ອິຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຣວາເທ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ປຣປ຺ປວາທໍ ສຫຘມ຺ເມນ ສຸນິຄ຺ຄຫໍ ນິຄ຺ຄຫິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໖໘). ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕຏ຺ຐານນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິວິນິເວຐນາທິວເສນ ອິຈ຺ຉິຕໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ ປາຬິປເທສໍ. ໂມເຈຕຸນ຺ຕິ ອປເນຕຸໍ. ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ອສໍວຕ຺ຕນມ຺ປິ ຕທຠາເວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກຫິຕສຸຂສ຺ສ ກາຣຓເມວ ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ຠາວໂຕຕິ. ສຸຄ຺ຄຫິຕອລຄທ຺ທສ຺ສປິ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

໒໔໐. ອຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ອຸຕ຺ຕໂຣ, ສິນນ຺ຕິ ພນ຺ຘນ຺ຕີຕິ ເສຕຸ, ອຸຕ຺ຕໂຣ ຈ ໂສ ເສຕຸ ຈາຕິ ອຸຕ຺ຕຣເສຕຸ. ກູລໍ ປຣຕີຣໍ ວຫຕິ ປາເປຕີຕິ ກຸລ຺ລໍ. ກລາປໍ ກຕ຺ວາ ພທ຺ໂຘຕິ ເວຬຸນຬາທີຫິ ກລາປວເສນ ພທ຺ໂຘ. ອຓຸນ຺ຕິ ອິທໍ ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິອາຣມ຺ມຓໍ ສຎ຺ໂຎຊນໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ຖູລນ຺ຕິ ອິຕຣໍ. ທິຏ຺ຐິນ຺ຕິ ຍຖາຠູຕທສ຺ສນໍ, ວິປສ຺ສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ເອວໍ ປຣິໂຍທາຕນ຺ຕິ ເຕຠູມເກສຸ ຘມ຺ເມສຸ ຎາຕໍ ‘‘ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ, ເອວໍ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິສໍກິເລສາຠາເວນ ສພ຺ພໂສ ວິສຸທ຺ຘໍ, ປຣິສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ເອວ ປຣິໂຍທາຕໍ. ນ ອລ຺ລີເຍຖາຕິ ນິກນ຺ຕິວເສນ ນ ນິສ຺ສເຍຖ. ນ ເກລາເຍຖາຕິ ນ ມມາເຍຖ. ນ ຘນາເຍຖາຕິ ຘນໍ ທ຺ຣພ຺ຍໍ ນ ກຍິຣາຖ. ອຸຠຍຕ຺ຖາຕິ ສມເຖ ວິປສ຺ສນາຍ ຈ.

ອສທ຺ຘມ຺ເມຕິອາທີສຸ ອສຕໍ ຫີນຊ຺ຌາສຍານໍ ຘມ຺ໂມຕິ ອສທ຺ຘມ຺ໂມ. ຄາມວາສີນໍ ຘມ຺ໂມຕິ ຄາມຘມ຺ໂມ. ກິເລສານໍ ວສ຺ສນສຠາວຕາຍ ວສລຘມ຺ໂມ. ກິເລເສຫິ ທູສິຕຕ຺ຕາ ຖູລຕ຺ຕາ ຈ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ໂລ. ອຸທກສຸທ຺ຘິປຣິໂຍສານຕາຍ ໂອທກນ຺ຕິໂກ. ‘‘ຘມ຺ມາປິ ໂວ ປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິ ອິມິນາປິ ໂອວາເທນ ຠິກ຺ຂູ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ກເຖນ຺ໂຕປິ ອຣິຏ຺ຐໍເຍວ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

໒໔໑. ຕິວິຘຄ຺ຄາຫວເສນາຕິ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫວເສນ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ອຫໍ ມມາຕິ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ ຄາຫທ຺ວຍເມວ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ນຍິທເມວໍ ຕຕ຺ຖາປິ ຄາຫຕ຺ຕຍສ຺ເສວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ຫິ ອິມິນາ ມານທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫາ ວຸຕ຺ຕາ ‘‘ອຫມສ຺ມີ’’ຕິ ຄາຫສາມຎ຺ຎໂຕ. ທິຏ຺ຐິປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ ປຸຣິມຸປ຺ປນ຺ນາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ອຸຕ຺ຕຣທິຏ຺ຐິຍາ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິຍາ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ ຈ ກາຣຓຠາວໂຕ. ອາຣມ຺ມຓໍ ປຎ຺ຈ ຂນ຺ຘາ, ຣູປາຣມ຺ມຓາທີນິ ຈ. ທິຏ຺ຐິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ອວິຊ຺ຊາ-ຜສ຺ສ-ສຎ຺ຎາ-ວິຕກ຺ກ-ອໂຍນິໂສມນສິກາຣ-ປາປມິຕ຺ຕປຣໂຕໂຆສາທິໂກ ທິຏ຺ຐິຍາ ອຸປນິສ຺ສຍາທິປຈ຺ຈໂຍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໒໔)‘‘ກຕມານິ ອຏ຺ຐ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານານິ ອວິຊ຺ຊາປິ ຜສ຺ໂສປິ ສຎ຺ຎາປິ ວິຕກ຺ໂກປິ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣປິ ປາປມິຕ຺ໂຕປິ ປຣໂຕໂຆໂສປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຣູປາຣມ຺ມຓາຕິ ຣຸປ຺ປນສຠາວຘມ຺ມາຣມ຺ມຓາ. ຣູປໍ ປນ ອຕ຺ຕາຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອິຘ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໑, ໓໔໕) ອິມສ຺ສ ຄາຫສ຺ສ ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ໂສ ຫິ ‘‘ຍມ຺ປິ ຕໍ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຣໂຕ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຘ ປນ ‘‘ຣູປວນ຺ຕໍ ອຕ຺ຕານໍ ສມນຸປສ຺ສຕິ, ອຕ຺ຕນິ ຣູປໍ, ຣູປສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິ ອິເມ ຕໂຍ ຄາຫາ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ເກຈິ, ຕທຍຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ຣູປໍ ອຕ຺ຕາ ນ ໂຫຕິ, ອຕ຺ຕຄ຺ຄາຫສ຺ສ ປນ ອາລມ຺ພນໍ ໂຫຕິ, ອຕ຺ຕສຠາເວເຍວ ວາ ຣູປາທິຘມ຺ເມ ອາຣພ຺ຠ ອຕ຺ຕທິຏ຺ຐິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ອຕ຺ຕານໍ ຕສ຺ສ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອນຸປລພ຺ຠນໂຕ, ຕສ຺ມາ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓາວ ອຕ຺ຕທິຏ຺ຐີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຣູປໍ ປນ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຍມ຺ປິ ຕໍ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປນ ວິປສ຺ສນາປຏິວິປສ຺ສນາ ວິຍ ທິຏ຺ຐິອນຸປສ຺ສນາ ນາມ ທສ຺ສິຕາ.

ຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພາຍຕນານໍ ສມ຺ປຕ຺ຕຄາຫິນ຺ທ຺ຣິຍວິສຍຕາຍ ປຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພຕາ. ຕຎ຺ຫິ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ວິສຍໍ ປຣິຠຸຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ຫຸຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອວເສສານິ ສຕ຺ຕາຍຕນານິ ວິຎ຺ຎາຕໍ ນາມ ມນສາ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໂຕ. ອຎ຺ຎຖາ ອິຕເຣສມ຺ປິ ວິຎ຺ຎາຕຕາ ສິຍາ. ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິຄຕໍ. ປຣິເຍສິຕນ຺ຕິ ຄເວສິຕໍ. ອນຸວິຈຣິຕນ຺ຕິ ຈິນ຺ຕິຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ມນສາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຕ຺ຕປຣິເຍສນານໍ ອປຏິກ຺ເຂປສ຺ສ, ວິສຸໍ, ເອກຊ຺ຌໍ ປຏິກ຺ເຂປສ຺ສ ຈ ວເສນ ຈຕຸກ຺ໂກຏິກໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕປຣິເຍສິເຕຫິ ອນຸວິຈຣິຕສ຺ສ ເຠທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂລກສ຺ມິຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕໍ ປຐມໍ ເຈຕສາ ປຈ຺ຉາ ກາເຍນ ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຕ຺ຕໍ ນາມ. ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ໂນປຕ຺ຕໍ ປຣິເຍສິຕໍ ນາມ ເກວລໍ ປຣິເຍສິຕຠາວໂຕ. ອປຣິເຍສິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຎ຺ຈ ໂນປຕ຺ຕຎ຺ຈ ມນສາ ອນຸວິຈຣິຕພ຺ພໂຕ ມນສານຸວິຈຣິຕໍ ນາມ.

ອຍຎ຺ຈ ວິກປ຺ໂປ ອາກຸໂລ ວິຍາຕິ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຕ຺ຕຏ຺ເຐນາຕິ ປຕ຺ຕຠາເວນ ປຕ຺ຕຕາສາມຎ຺ເຎນ. ອປຣິເຍສິຕ຺ວາ ໂນປຕ຺ຕໍ ມນສານຸວິຈຣິຕໍ ນາມ ປຕ຺ຕິຍາ ປຣິເຍສນາຍ ຈ ອຠາວໂຕ. ສພ຺ພໍ ວາ ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕມ຺ປີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ. ອິມິນາຕິ ‘‘ຍມ຺ປິ ຕໍ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ’’ຕິອາທິວຈເນນ. ວິຎ຺ຎາຓາຣມ຺ມຓາ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິໂຍ ກຖິຕາ ປາຣິເສສຎາເຍນ. ເອວໍ ປາຣິເສສຎາຍປຣິຄ຺ຄເຫ ກິໍ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເທສນາວິລາເສນາ’’ຕິອາທິ. ເຍສໍ ວິເນຍ຺ຍານໍ ເທເສຕພ຺ພຘມ຺ມສ຺ສ ສຣູປໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ອາຣມ຺ມຓກິຈ຺ຈ-ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມ-ຜລວິເສສາທິ-ປກາຣນ຺ຕຣວິຠາວເນນ ປຏິເວໂຘ ໂຫຕິ, ເຕສໍ ຕປ຺ປກາຣເຠເທຫິ ຘມ຺ເມຫິ, ເຍສໍ ປນ ເຍນ ເອເກເນວ ປກາເຣນ ສຣູເປເນວ ວາ ວິຠາວເນ ກເຕ ປຏິເວໂຘ ໂຫຕິ, ເຕສໍ ຕໍ ວຕ຺ວາ ຘມ຺ມິສ຺ສຣຕ຺ຕາ ຕທຎ຺ຎໍ ນິຣວເສສາກາຣວິຠາວນຎ຺ຈ ເທສນາວິລາໂສ. ເຕນາຫ ‘‘ທິຏ຺ຐາທິອາຣມ຺ມຓວເສນ ວິຎ຺ຎາຓໍ ທສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິ.

ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິ ເອວ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ຍໍ ຣູປໍ ເອສາ ທິຏ຺ຐິ ‘‘ໂລໂກ ຈ ອຕ຺ຕາ ຈາ’’ຕິ ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕໍ ຣູປໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ໂສ ໂລໂກ ໂສ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຈນໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ໂສ ເປຈ຺ຈຠວິສ຺ສາມີຕິ ອຸທ຺ຘມາຆາຕນິກວາທວເສນາຍໍ ທິຏ຺ຐີຕິ ອາຫ ‘‘ໂສ ອຫໍ ປຣໂລກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນິຈ຺ໂຈ ຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິອາທິ. ຘຸໂວຕິ ຖິໂຣ. ສສ຺ສໂຕຕິ ສພ຺ພທາຠາວີ. ອວິປຣິຓາມຘມ຺ໂມຕິ ຊຣາຍ ມຣເຓນ ຈ ອວິປຣິຓາເມຕພ຺ພສຠາໂວ, ນິພ຺ພິກາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕມ຺ປິ ທສ຺ສນນ຺ຕິ ຕມ຺ປິ ຕຖາວຸຕ຺ຕໍ ທິຏ຺ຐິທສ຺ສນໍ ອຕ຺ຕານໍ ວິຍ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫວິເສເສນ ຄຓ຺ຫາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເອຕໍ ມມາ’’ຕິອາທິ. ທິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓາຕິ ທິຏ຺ຐິວິສຍາ. ກຖໍ ປນ ທິຏ຺ຐິ ທິຏ຺ຐິວິສຍາ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວິປສ຺ສນາຍາ’’ຕິອາທິ. ປຏິວິປສ຺ສນາກາເລຕິ ຍມກໂຕ ສມ຺ມສນາທິກາລໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ຕຕ຺ຖ ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕການໍ ສທ຺ເທ ວິຍ, ເວທຊ຺ຌາຍີນໍ ເວທສຕ຺ເຖ ວິຍ ຈ ທິຏ຺ຐິຍໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫປ຺ປວຕ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

ສມນຸປສ຺ສຕີຕິ ປທສ຺ສ ຈ ຕສ຺ໂສ ສມນຸປສ຺ສນາ ອຕ຺ໂຖຕິ ໂຍຊນາ. ເຕນ ສມນຸປສ຺ສນາ ນາມ ຈຕຸພ຺ພິຘາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ຎາຓໍ ຕາວ ສມວິສມໍ ສມ຺ມາ ຍາຖາວໂຕ ອນຸປສ຺ສຕີຕິ ສມນຸປສ຺ສນາ. ອິຕຣາ ປນ ສໍກິເລສວເສນ ອນຸ ອນຸ ປສ຺ສນ຺ຕີຕິ ສມນຸປສ຺ສນາ. ຍທິ ເອວໍ ໂຫຕຸ ຕາວ ທິຏ຺ຐິສມນຸປສ຺ສນາ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນຠາວໂຕ, ກຖໍ ຕຓ຺ຫາມານາຕິ? ຕຓ຺ຫາຍປິ ສຕ຺ຕານໍ ປາປກຣເຓ ອຸປາຍທສ຺ສນວເສນ ປຎ຺ຎາປຕິຣູປິກາ ປວຕ຺ຕິ ລພ຺ຠເຕວ, ຍາຍ ວຎ຺ຈນນິກຕິສາຈິໂຍຄາ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ. ມາໂນປິ ເສຍ຺ຍາທິນາ ທສ຺ສນວເສເນວ ຕຖາ ອຕ຺ຕານໍ ອູຫຕີຕິ ຕຓ຺ຫາມານານໍ ສມນຸປສ຺ສນາປຕິຣູປິກາ ປວຕ຺ຕິ ລພ຺ຠຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອວິຊ຺ຊມາເນຕິ ‘‘ເອຕໍ ມມາ’’ຕິ ເອວໍ ຄເຫຕພ຺ເພ ຕຓ຺ຫາວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຂນ຺ຘປຎ຺ຈເກ ອນຸປລພ຺ຠມາເນ ວິນຏ຺ເຐ. ນ ປຣິຕສ຺ສຕິ ຠຍປຣິຕ຺ຕາສຕຓ຺ຫາປຣິຕ຺ຕາສານໍ ມຄ຺ເຄນ ສມຸຄ຺ຆາຕິຕຕ຺ຕາ.

໒໔໒. ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫີຕິ ‘‘ອສຕິ ນ ປຣິຕສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ອິຕເຣຫິ ຕີຫິ ສຫ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫີຕິ ຈຕຸກ຺ໂກຏິກສຸຎ຺ຎຕາກຖນສ຺ສ ກາຣເຓຫິ. ພຫິທ຺ຘາ ອສຕີຕິ ພາຫິເຣ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອວິຊ຺ຊມາເນ. ສາ ປນສ຺ສ ອວິຊ຺ຊມານຕາ ລທ຺ຘວິນາເສນ ວາ ອລທ຺ຘາລາເຠນ ວາຕິ ປາຬິຍໍ – ‘‘ອຫຸ ວຕ ເມ, ຕໍ ວຕ ເມ ນຕ຺ຖິ, ສິຍາ ວຕ ເມ, ຕໍ ວຕາຫໍ ນ ລຠາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕທຸຠຍໍ ປຣິກ຺ຂາຣວເສນ ວິຠຊິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຣິຕສ຺ສນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ພຫິທ຺ຘາ ປຣິກ຺ຂາຣວິນາເສ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍານໍ ‘‘ຣໂຖ ວຍ຺ຫ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິ. ວາຫນໍ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທິ.

ເຍຫິ ກິເລເສຫີຕິ ເຍຫິ ອສນ຺ຕປຕ຺ຖນາທີຫິ ກິເລເສຫິ. ເອວໍ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ເອວໍ ‘‘ອຫຸ ວຕ ເມ’’ຕິອາທິນາ ໂຈທນາທິ ຠເວຍ຺ຍ. ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາຘິຏ຺ຐານປຣິຍຸຏ຺ຐານາຠິນິເວສານຸສຍານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອປຣາປຣໍ ປວຕ຺ຕາສຸ ທິຏ຺ຐີສຸ ຍາ ປຣໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ທິຏ຺ຐິໂຍ, ຕາສໍ ປຸຣິມຸປ຺ປນ຺ນາ ທິຏ຺ຐິໂຍ ກາຣຓຏ຺ເຐນ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານານິ. ອຘິກຣຓຏ຺ເຐນ ທິຏ຺ຐາຘິຏ຺ຐານານິ, ປຣິຍຸຏ຺ຐານປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ພາປິ ທິຏ຺ຐິປຣິຍຸຏ຺ຐານານິ. ‘‘ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ ໂມຆມຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໐໒, ໔໒໗; ໓.໒໗-໒໙; ອຸທາ. ໕໕; ມຫານິ. ໒໐; ເນຕ຺ຕິ. ໕໙) ປວຕ຺ຕິຍາ ອຠິນິເວສາ. ອປ຺ປຫີນຠາເວນ ສນ຺ຕາເນ ສຍນ຺ຕີຕິ ອນຸສຍາຕິ ເອວໍ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາທີນໍ ປທານໍ ວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຓ຺ຫາທີຫິ ກມ຺ປນິຍຕາຍ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣາວ ອິຎ຺ຊິຕານີຕິ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣອິຎ຺ຊິຕານິ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຸປຘີຍຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ອຸປຘິ, ຂນ຺ຘາວ ອຸປຘິ ຂນ຺ຘູປຘິ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ຕເທວ ຈ ອາຄມ຺ມ ຕຓ຺ຫາ ຂີຍຕິ ວິຣຊ຺ຊຕິ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ໂຍຊນາ. ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊິສ຺ສາມິ ນາມສ຺ສູຕິອາທີສຸ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ, ສໍສເຍ ວາ. ຕາໂສຕິ ອຕ຺ຕນິຍາຠາວໍ ປຏິຈ຺ຈ ຕຓ຺ຫາປຣິຕ຺ຕາໂສ ເຈວ ຠຍປຣິຕ຺ຕາໂສ ຈ. ເຕນາຫ ‘‘ຕາໂສ ເຫໂສ’’ຕິອາທິ. ໂນ ຈສ຺ສໍ,ໂນ ຈ ເມ ສິຍາຕິ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ກິຣ ໂກຈິ ໂນ ຈສ຺ສໍ, ‘‘ເມ’’ຕິ ຈ ກິຎ຺ຈິ ໂນ ສິຍາຕິ. ຕາສປ຺ປຕີກາຣທສ຺ສນຎ຺ເຫຕໍ.

໒໔໓. ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ‘‘ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ’’ຕິອາທິນາ, ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິວເສນ ປວຕ຺ຕາຍ ‘‘ຉຍິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານານີ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໑) ວາ. ສາປິ ຫິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຂນ຺ຘວິນາເສ ປຣິຕສ຺ສນກໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອປຣິຕສ຺ສນກໍ ທສ຺ເສນ຺ຕີ ປວຕ຺ຕາຕິ ຕສ຺ສນກສ຺ສ ສຸຎ຺ຎຕາທສ຺ສນໍ ອກິຈ຺ຈສາຘກມ຺ປິ ສຸຎ຺ຎຕາທສ຺ສນເມວາຕິ ອິເມສໍ ວເສນ ‘‘ຈຕຸກ຺ໂກຏິກາ ສຸຎ຺ຎຕາ ກຖິຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ພຫິທ຺ຘາ ປຣິກ຺ຂາຣນ຺ຕິ ພາຫິຣໍ ສວິຎ຺ຎາຓກໍ ອວິຎ຺ຎາຓກຎ຺ຈ ສຕ຺ໂຕປກຣຓໍ. ຕຎ຺ຫິ ຊີວິຕວຸຕ຺ຕິຍາ ປຣິກ຺ຂາຣກຏ຺ເຐນ ‘‘ປຣິກ຺ຂາໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິຄ຺ຄຫໍ ນາມ ກຕ຺ວາຕິ ‘‘ມມ ອິທ’’ນ຺ຕິ ປຣິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພຕາຍ ປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ນາມ ກຕ຺ວາ. ສພ຺ໂພປິ ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາໂຫ ‘‘ອຕ຺ຕາ ນິຈ຺ໂຈ ຘຸໂວ ສສ຺ສໂຕ, ອຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ວິນສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ ອຕ຺ຕທິຏ຺ຐິສນ຺ນິສ຺ສໂຍເຍວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິປມຸຂາ ທ຺ວາສຏ຺ຐິທິຏ຺ຐິໂຍ’’ຕິ. ອຍາຖາວຄ຺ຄາຫິນາ ອຠິນິເວສນປຎ຺ຎາປນານໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠຠາວໂຕ ທິຏ຺ຐິ ເອວ ນິສ຺ສໂຍຕິ ທິຏ຺ຐິນິສ຺ສໂຍ. ປຣິຄ຺ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຕິ ນິຈ຺ຈາທິວິເສສຍຸຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ. ກິເມວໍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍ? ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ‘‘ຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຕ຺ຕວາທຸປາທານໍ ອຸປາທິເຍຖ, ຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ທິຏ຺ຐິນິສ຺ສຍໍ ນິສ຺ສເຍຖາ’’ຕິ ເອເຕສຸປິ.

໒໔໔. ອຕ຺ຕນິ ວາ ສຕີຕິ ຍສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກຠາເວນ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຕນິຍນ຺ຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕນິ ສຕິ, ໂສ ເອວ ປນ ອຕ຺ຕາ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ນຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສກ຺ກາ ຫິ ວຕ຺ຕຸໍ ພາຫິຣກປຣິກປ຺ປິໂຕ ອຕ຺ຕາ ‘‘ປຣມຕ຺ໂຖ’’ຕິ? ສິຍາ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ເຎຍ຺ຍສຠາວຕ຺ຕາ ຍຖາ ຕໍ ຆໂຏ, ຍທິ ປນ ຕທຎ຺ຎໍ ນາມ ກິຎ຺ຈິ ອຠວິສ຺ສ, ນ ຕໍ ນິຍມໂຕ ວິປຣີຕໍ ສິຍາຕິ? ນ ຈ ໂສ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຕ຺ຖິ ປມາເຓຫິ ອນຸປລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ຕຸຣງ຺ຄມວິສາຓໍ ວິຍາຕິ. ອຕ຺ຕນິເຍ ວາ ປຣິກ຺ຂາເຣ ສຕີຕິ ‘‘ອິທໍ ນາມ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກ’’ນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ກິຎ຺ຈນຠາເວນ ນິຈ຺ຉິເຕ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ອິທນ຺ຕິ ຫິ ອຕ຺ຕນິຍນ຺ຕິ. ອຫນ຺ຕິ ສຕີຕິ ‘‘ອຫໍ ນາມາຍ’’ນ຺ຕິ ອຫໍກາຣວຕ຺ຖຸຠູເຕ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ນິທ຺ຘາຣິຕສຣູເປ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ສຕິ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕກຠາເວນ ມມາຕິ ກິຎ຺ຈິ ຄເຫຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕໍ ຠເວຍ຺ຍ. ມມາຕິ ສຕິ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິຕິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ອນຸປລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕນິຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ນຕ຺ເຖວາຕິ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣານໍ ອນຕ຺ຕຕາຍ ອນຕ຺ຕນິຍຕໍ, ອນຕ຺ຕນິຍຕາຍ ຈ ອນຕ຺ຕກຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຠູຕໂຕຕິ ຠູຕຕ຺ຖໂຕ. ຕຖໂຕຕິ ຕຖສຠາວໂຕ. ຖິຣໂຕຕິ ຐິຕສຠາວໂຕ ນິພ຺ພິກາຣໂຕ.

ຍສ຺ມາ ຫຸຕ຺ວາ ນ ໂຫຕີຕິ ຍສ຺ມາ ປຸພ຺ເພ ອສນ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຍສມວາເຍນ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຸນ ຠງ຺ຄຸປຄເມນ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອນິຈ຺ຈໍ, ອຘຸວນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໂຕ ເອວ ອຸປ຺ປາທວຍວຕ຺ຕິໂຕຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນວເສນ ນິຣຸຊ຺ຌນວເສນ ຈ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ສຠາວວິຄໂມ ອິຘ ວິປຣິຓາໂມ, ຂຓິກຕາ ຕາວກາລິກຕາ, ນິຈ຺ຈສຠາວາຠາໂວ ເອວ ນິຈ຺ຈປຏິກ຺ເຂໂປ. ອນິຈ຺ຈຘມ຺ມາ ຫິ ເຕເນວ ອຕ຺ຕໂນ ອນິຈ຺ຈຠາເວນ ອຕ຺ຖໂຕ ນິຈ຺ຈຕໍ ປຏິກ຺ຂິປນ຺ຕິ ນາມ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ. ອຸປ຺ປາທຊຣາຠງ຺ຄວເສນ ຣູປສ຺ສ ນິຣນ຺ຕຣພາຘຕາຕິ ປຏິປີຬນາກາເຣນສ຺ສ ທຸກ຺ຂຕາ. ສນ຺ຕາໂປ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂຕາທິວເສນ ສນ຺ຕາປນໍ ປຣິທຫນໍ, ຕໂຕ ເອວສ຺ສ ທຸສ຺ສຫຕາຍ ທຸກ຺ຂມຕາ. ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ທຸກ຺ຂຕານໍ ສໍສາຣທຸກ຺ຂສ຺ສ ຈ ອຘິຏ຺ຐານຕາຍ ທຸກ຺ຂວຕ຺ຖຸກຕາ. ສຸຂສຠາວາຠາໂວ ເອວ ສຸຂປຏິກ຺ເຂໂປ. ວິປຣິຓາມຘມ຺ມນ຺ຕິ ຊຣາຍ ມຣເຓນ ຈ ວິປຣິຓມນສຠາວໍ. ຍສ຺ມາ ອິທໍ ຣູປໍ ປຈ຺ຈຍສມວາເຍນ ອຸປ຺ປາທໍ, ອຸປ຺ປາທານນ຺ຕຣໍ ຊຣໍ ປຕ຺ວາ ອວສ຺ສເມວ ຠິຊ຺ຊຕິ, ຠິນ຺ນຎ຺ຈ ຠິນ຺ນເມວ, ນາສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ສງ຺ກໂມຕິ ຠວນ຺ຕຣານຸປຄມນສງ຺ຂາເຕນ ສງ຺ກມາຠາເວນ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມຕໍ ປາກຏໍ ກາຕຸໍ ‘‘ຠວສງ຺ກນ຺ຕິ ອຸປຄມນສຠາວ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປກຕິຠາວວິຊຫນໍ ສຠາວວິຄໂມ ນິຣຸຊ຺ຌນເມວ. ນ຺ຕິ ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມໍ ຣູປໍ. ອິມິນາຕິ ‘‘ໂນ ເຫຕໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ຣູປສ຺ສ ຕຓ຺ຫາທິຄ຺ຄາຫານໍ ວຕ຺ຖຸຠາວປຏິກ຺ເຂເປນ. ຣູປຎ຺ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຐິຕິໍ ມາ ປາປຸຓາຕຸ, ຐິຕິປ຺ປຕ຺ຕໍ ມາ ຊີຣຕຸ, ຊຣປ຺ປຕ຺ຕໍ ມາ ຠິຊ຺ຊຕຸ, ອຸທຍພ຺ພເຍຫິ ມາ ກິລມິຍຕູຕິ ນ ເອຕ຺ຖ ກສ຺ສຈິ ວສີຠາໂວ ອຕ຺ຖິ, ສ຺ວາຍມສ຺ສ ອວສວຕ຺ຕນຏ຺ໂຐ ອນຕ຺ຕຕາສລ຺ລກ຺ຂຓສ຺ສ ກາຣຓໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອວສວຕ຺ຕນາກາເຣນ ຣູປໍ, ຠນ຺ເຕ, ອນຕ຺ຕາຕິ ປຏິຊານນ຺ຕີ’’ຕິ. ນິວາສິກາຣກເວທກອຘິຏ຺ຐາຍກວິຣເຫນ ຕໂຕ ສຸຎ຺ຎຕາ ສຸຎ຺ຎຏ຺ໂຐ, ສາມິຠູຕສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຠາໂວ ອສ຺ສາມິກຏ຺ໂຐ, ຍຖາວຸຕ຺ຕວສວຕ຺ຕິຠາວາຠາໂວ ອນິສ຺ສຣຏ຺ໂຐ, ປຣປຣິກປ຺ປິຕອຕ຺ຕສຠາວາຠາໂວ ເອວ ອຕ຺ຕປຏິກ຺ເຂປຏ຺ໂຐ.

ຍສ຺ມາ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂເຓນ ວິຍ ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓໍ, ຕທຸຠເຍນ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ສຸວິຎ຺ຎາປຍໍ, ນ ເກວລໍ, ຕສ຺ມາ ຕທຸຠເຍເນຕ຺ຖ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓວິຠາວນໍ ກຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຠຄວາ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອນິຈ຺ຈວເສນາຕິ ອນິຈ຺ຈຕາວເສນ. ທຸກ຺ຂວເສນາຕິ ທຸກ຺ຂຕາວເສນ. ນ ອຸປປຊ຺ຊຕີຕິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ຕເມວ ອຍຸຊ຺ຊມານຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຕວາທີ ອຕ຺ຕານໍ ນິຈ຺ຈໍ ປຎ຺ຎເປຕິ, ຈກ຺ຂຸໍ ປນ ອນິຈ຺ຈໍ, ຕສ຺ມາ ຈກ຺ຂຸ ວິຍ ອຕ຺ຕາປິ ອນິຈ຺ໂຈ ອາປນ຺ໂນ. ເຕນາຫ ‘‘ຍສ຺ສ ໂຂ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ເວຕີຕິ ວິຄຈ຺ຉຕິ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ. ອິຕິ ຈກ຺ຂຸ ອນຕ຺ຕາຕິ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອຸທຍພ຺ພຍວນ຺ຕຕາຍ ອນິຈ຺ຈຕາ, ອຕ຺ຕໂນ ຈ ອຕ຺ຕວາທິນາ ອນິຈ຺ຈຕາຍ ອນິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ ຈກ຺ຂຸ ອນຕ຺ຕາ.

ກາມໍ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓສຸຕ຺ເຕ (ສໍ. ນິ. ໓.໕໙; ມຫາວ. ໒໐) – ‘‘ຍສ຺ມາ ຈ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣູປໍ ອນຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ຣູປໍ ອາພາຘາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ຣູປສ຺ສ ອນຕ຺ຕຕາຍ ທຸກ຺ຂຕາ ວິຠາວິຕາ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ, ຕຖາປິ ‘‘ຍສ຺ມາ ຣູປໍ ອາພາຘາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ປາກຏຕາຍ ສາພາຘຕາຍ ຣູປສ຺ສ ອຕ຺ຕສາຣາຠາໂວ ວິຠາວິໂຕ, ຕໂຕ ເອວ ຈ ‘‘ນ ລພ຺ຠຕິ ຣູເປ ເອວໍ ເມ ຣູປໍ ໂຫຕຸ, ເອວໍ ເມ ຣູປໍ ມາ ອໂຫສີ’’ຕິ ຣູເປ ກສ຺ສຈິ ອນິສ຺ສຣຕາ, ຕສ຺ສ ຈ ອວສວຕ຺ຕນາກາໂຣ ທສ຺ສິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ທຸກ຺ຂວເສນ ອນຕ຺ຕຕໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ຍທນິຈ຺ຈໍ ຕໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ຍໍ ວຕ຺ຖຸ ອນິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ອຸທຍພ຺ພຍປຏິປີຬິຕຕ຺ຕາ, ຍໍ ປນ ນິຈ຺ຈໍ ຕທຠາວໂຕ, ຕໍ ສຸຂໍ ຍຖາ ຕໍ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍໍ ຕນ຺ຕິ ກາຣຓນິທ຺ເທໂສວາຍໍ, ຍສ຺ມາ ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ຕສ຺ມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ ຕທນຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອິມິນາ ຆຏາທິ ວິຍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ອິມິນາວ ນເຍນ ‘‘ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ລພ຺ຠມາເນປິ ‘‘ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຕ຺ຕາ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ເອວໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ວທນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ຍຖາຣຫໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ອກ຺ຂິສູລາທິວິກາຣປ຺ປຕ຺ຕກາເລ ວິຍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ທຸກ຺ຂໍ ຣູປ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ທຸທ຺ທສໍ ທຸປ຺ປຎ຺ຎາປນໍ. ຕຖາ ຫິ ສຣຠງ຺ຄາທໂຍປິ ສຕ຺ຖາໂຣ ນາທ຺ທສໍສຸ, ກຸໂຕ ປຎ຺ຎາປນາ. ຕຍິທໍ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ.

ຕສ຺ມາຕິຫາຕິອາທິນາ ຕິຍທ຺ຘຄຕຣູປໍ ລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເອຕຣຫິ ອຎ຺ຎທາປີ’’ຕິ. ຕໍ ປນ ຍາທິສໍ ຕາທິສມ຺ປິ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕາທິວິເສໂສປິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ປິ-ສທ຺ເທນ ວາ ຕສ຺ສາປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

໒໔໕. ອຸກ຺ກຓ຺ຐຕີຕິ ນາຠິຣມຕິ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ‘‘ນິພ຺ພິທາ’’ຕິ ພລວວິປສ຺ສນາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສານຸໂລມາ ປນ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາ ‘‘ວຸຏ຺ຐານຄາມິນີ’’ຕິ, ສາ ອິຘ ກຖໍ ນິພ຺ພິທາ ນາມ ຊາຕາຕິ ອາຫ ‘‘ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາຍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອິມິນາ ສິຂາປຕ຺ຕນິພ຺ເພທຕາຍ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນີ ອິຘ ນິພ຺ພິທານາເມນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

‘‘ໂສ ອນຸປຸພ຺ເພນ ສຎ຺ຎຄ຺ຄໍ ຜຸສຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໔໑໔, ໔໑໕) ວຕ຺ວາ ‘‘ສຎ຺ຎາ ໂຂ ໂປຏ຺ຐປາທ ປຐມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ປຈ຺ຉາ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໔໑໖) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສຎ຺ຎຄ຺ຄນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ໂລກິຍາສຸ ປຫານສຎ຺ຎາສຸ ສິຂາປຕ຺ຕຠາວໂຕ. ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາທສ຺ສນສ຺ສ ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ຕໂຕ ປຣຎ຺ຫິ ອສງ຺ຂຕາຣມ຺ມຓໍ ຎາຓໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຸພ຺ເພ ໂຂ ສຸສິມ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ, ປຈ຺ຉາ ນິພ຺ພາເນ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໗໐). ປາຣິສຸທ຺ຘິປຘານິຍງ຺ຄນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ມຄ຺ຄາຘິຄມສ຺ສ ປຣິປນ຺ຖຠູຕສພ຺ພສໍກິເລສວິສຸທ຺ຘິ ປຘານິກສ຺ສ ໂຍຄິໂນ, ປຘານຠາວນາຍ ວາ ຊາຕໍ ອງ຺ຄນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ປຏິປທາຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘີຕິ ວຸຕ຺ຕາ ປຣມຸກ຺ກໍສຄຕປຏິປທາຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິຠາວໂຕ. ອຕມ຺ມຍຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕມ຺ມຍຕາ ນາມ ຕຓ຺ຫາ, ກາມຕຓ຺ຫາທີສຸ ຕາຍ ຕາຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕມ຺ມຍໍ ນາມ ເຕຠູມິກປ຺ປວຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ຠາໂວຕິ ກຕ຺ວາ. ຕສ຺ສາ ຕຓ຺ຫາຍ ປຣິຍາທານໂຕ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາ ອຕມ຺ມຍຕາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນິສ຺ສາຍາຕິ ຕໍ ອຕມ຺ມຍຕໍ ປຈ຺ຈຍໍ ກຕ຺ວາ. ອາຄມ຺ມາຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ນານຕ຺ຕາຕິ ນານາສຠາວາ ພຫູ ອເນກປ຺ປກາຣາ. ນານຕ຺ຕສິຕາຕິ ນານາຣມ຺ມຓນິສ຺ສິຕາ ຣູປາທິວິສຍາ. ເອກຕ຺ຕາຕິ ເອກສຠາວາ. ເອກຕ຺ຕສິຕາຕິ ເອກໍເຍວ ອາຣມ຺ມຓໍ ນິສ຺ສິຕາ. ຕໍ ນິສ຺ສາຍາຕິ ຕໍ ເອກຕ຺ຕສິຕໍ ອຸເປກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈຍໍ ກຕ຺ວາ. ເອຕິສ຺ສາຕິ ເອຕິສ຺ສາ ອຸເປກ຺ຂາຍ. ປຫານໍ ໂຫຕີຕິ ອຎ຺ຎາຓຸເປກ຺ຂໂຕ ປຠຸຕິ ສພ຺ພໍ ອຸເປກ຺ຂໍ ປຊຫິຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ‘‘ອຕມ຺ມຍຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຍ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາຍ ອຣູປາວຈຣສມາປຕ຺ຕິອຸເປກ຺ຂາຍ ວິປສ຺ສນຸເປກ຺ຂາຍ ຈ ປຫານໍ ໂຫຕີຕິ ປຣິຍາທານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ. ສພ຺ພສງ຺ຂາຣຄຕສ຺ສ ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາປຏິສງ຺ຂານສ຺ສ ສິຂາປຕ຺ຕຠາວໂຕ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນີ ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາ ປຏິສງ຺ຂານນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕາ. ມຸທຸມຊ຺ຌາທິວເສນ ປວຕ຺ຕິອາກາຣມຕ຺ຕໍ, ອຕ຺ຖໂຕ ເອກຕ຺ຖາ ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາທໂຍ, ພ຺ຍຎ຺ຊນເມວ ນານໍ. ທ຺ວີຫິ ນາເມຫີຕິ ໂຄຕ຺ຣຠຸ, ໂວທານນ຺ຕິ ອິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ນາເມຫິ.

ວິຣາໂຄຕິ ມຄ຺ໂຄ, ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ວິຣຊ຺ຊຕິ ເອເຕນາຕິ ວິຣາໂຄ, ເຕນ. ມຄ຺ເຄນ ເຫຕຸຠູເຕນ. ວິມຸຈ຺ຈຕີຕິ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິມຸຕ຺ຕິວເສນ ວິມຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຜລໍ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ.

ມຫາຂີຓາສໂວຕິ ປສໍສາວຈນໍ ຍຖາ ‘‘ມຫາຣາຊາ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ປສໍສນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາ ‘‘ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕປລິໂຆ ອິຕິປີ’’ຕິອາທິມາຫາຕິ. ຕທຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ອິທານິ ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາຠູເຕຫີຕິ ຍາຖາວໂຕ ຠູເຕຫິ. ທຸຣຸກ຺ຂິປນຏ຺ເຐນາຕິ ປຈຸຣຊເນຫິ ອຸກ຺ຂິປິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຠາເວນ. ນິພ຺ພານນຄຣປ຺ປເວເສ ວິພນ຺ຘເນນ ປລິໂຆ ວິຍາຕິ ປລິໂຆຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ມຕ຺ຖກຈ຺ຉິນ຺ໂນ ຕາໂລ ປຕ຺ຕຜລາທີນໍ ອນງ຺ຄໂຕ ຕາລາວຕ຺ຖຸ ອສິເວ ‘‘ສິວາ’’ຕິ ສມຎ຺ຎາ ວິຍ. ເຕນາຫ ‘‘ສີສຈ຺ຉິນ຺ນຕາໂລ ວິຍ ກຕາ’’ຕິ. ປຸນພ຺ຠວສ຺ສ ກຣຓສີໂລ, ປຸນພ຺ຠວໍ ວາ ຜລໍ ອຣຫຕີຕິ ໂປໂນຠວິໂກ. ເອວໍຠູໂຕ ປນ ປຸນພ຺ຠວໍ ເທຕິ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ປຸນພ຺ຠວທາຍໂກ’’ຕິ. ປຸນພ຺ຠວຂນ຺ຘານໍ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ອິມິນາ ຊາຕິສໍສາໂຣຕິ ຜລູປຈາເຣນ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປຣິກ຺ຂາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ສນ຺ຕານສ຺ສ ປຣິກ຺ຂິປນໂຕ. ສໍກິຓ຺ຓຕ຺ຕາຕິ ສພ຺ພໂສ ກິຓ຺ຓຕ຺ຕາ ວິນາສິຕຕ຺ຕາ. ຄພ຺ຠີຣານຸຄຕຏ຺ເຐນາຕິ ຄມ຺ຠີຣໍ ອນຸປວິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ. ລຸຎ຺ຈິຕ຺ວາຕິ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ. ເອຕານີຕິ ກາມຣາຄສຎ຺ໂຎຊນາທີນິ. ອຄ຺ຄຬາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ອວຘາຣຓຏ຺ເຐນ. ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ປຕິໂຕ ມານທ຺ຘໂຊ ເອຕສ຺ສາຕິ ປຕິຕມານທ຺ຘໂຊ. ອິຕຣຠາໂຣໂຣປນສ຺ສ ປຸຣິມປເທຫິ ປກາສິຕຕ຺ຕາ ‘‘ມານຠາຣສ຺ເສວ ໂອໂຣປິຕຕ຺ຕາ ປນ຺ນຠາໂຣຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມານສໍໂຍເຄເນວ ວິສໍຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຎ຺ຈປິ ຂນ຺ເຘ ອວິເສສໂຕ ອສ຺ມີຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມາໂນ ‘‘ອສ຺ມິມາໂນ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣູເປ ອສ຺ມີຕິ ມາໂນ’’ຕິອາທິ.

ນຄຣທ຺ວາຣສ຺ສ ປຣິສ຺ສຍປຏິພາຫນຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ໂສຠນຕ຺ຖຎ຺ຈ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ເອສິກຕ຺ຖມ຺ເຠ ນິຂຓິຕ຺ວາ ຐເປນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນຄຣທ຺ວາເຣ ອຸສ຺ສາປິເຕ ເອສິກຕ຺ຖມ຺ເຠ’’ຕິ. ປາກາຣວິທ຺ຘໍສເນເນວ ປຣິກ຺ຂາຍ ຠູມິສມກຣຓໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປາກາຣໍ ຠິນ຺ທນ຺ໂຕ ປຣິກ຺ຂໍ ສໍກິຣິຕ຺ວາ’’ຕິ. ເອວນ຺ຕິອາທິ ອຸປມາສໍສນ຺ທນໍ. ສນ຺ໂຕ ສໍວິຊ຺ຊມາໂນ ກາໂຍ ຘມ຺ມສມູໂຫຕິ ສກ຺ກາໂຍ, ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ. ທ຺ວຕ຺ຕິໍສ ກມ຺ມກາຣຓາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ເຘ ອາຄຕາ. ອກ຺ຂິໂຣຄສີສໂຣຄາທໂຍ ອຏ຺ຐນວຸຕິ ໂຣຄາ. ຣາຊຠຍາທີນິ ປຎ຺ຈວີສຕິ ມຫາຠຍານິ.

໒໔໖. ອນຘິຄມນີຍວິຎ຺ຎາຓຕນ຺ຕິ ‘‘ອິທໍ ນາມ ນິສ຺ສາຍ ອິມິນາ ນາມ ອາກາເຣນ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ເອວໍ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຈິຕ຺ຕຕໍ. ອນ຺ເວສນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ເອກວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອນ຺ເວສນ຺ໂຕ’’ຕິ. ສຕ຺ໂຕປິ ຕຖາຄໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ຕຖາຄໂຕ ປຣໍ ມຣຓາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໖໕) ວິຍ. ສຕ຺ໂຕ ຫິ ຍເຖໂກ ກມ຺ມກິເລເສຫິ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕໍ ອາຄໂຕ, ຕຖາ ອປໂຣປິ ອາຄໂຕຕິ ‘‘ຕຖາຄໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຸຕ຺ຕມປຸຄ຺ຄໂລຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ຂີຓາສໂວປີຕິ ໂຍ ໂກຈິ ຂີຓາສໂວປິ ‘‘ຕຖາຄໂຕ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ໂສປິ ຫິ ຍເຖໂກ ຈຕູສຸ ສຕິປຏ຺ຐາເນສຸ ສູປຏ຺ຐິຕຈິຕ຺ໂຕ ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ຍຖາຠູຕໍ ຠາເວຕ຺ວາ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອາຄໂຕ ອຘິຄໂຕ, ຕຖາ ອປໂຣປິ ອາຄໂຕຕິ ‘‘ຕຖາຄໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອສໍວິຊ຺ຊມາໂນຕິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອນຸປລພ຺ຠນີໂຍ. ອວິນ຺ເທຍ຺ໂຍຕິ ນ ວິນ຺ທິຕພ຺ໂພ, ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕຖາຄໂຕ ສຕ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ນ ປຎ຺ຎເປມິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ສຕ຺ຕສ຺ເສວ ອຠາວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກິໍ ປຎ຺ຎເປສ຺ສາມິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິອຸປາທານສ຺ສປິ ຘຣມານກສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ‘‘ອນຸປ຺ປາໂທ ເຂມໍ, ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເຂມ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອສງ຺ຂຕາຍ ຘາຕຸຍາ ປກ຺ຂນ຺ຘນວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄຜລສມາປຕ຺ຕິອຕ຺ຖໍ ວິປສ຺ສນາຈິຕ຺ຕໍ ວາ.

ຕຸຈ຺ຉາຕິ ກຣເຓ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕຸຈ຺ຉເກນາ’’ຕິ. ວິນຍຕີຕິ ວິນໂຍ, ໂສ ເອວ ເວນຍິໂກ. ຕຖາ ມນ຺ຕິ ຕຖາຠູຕໍ ມໍ. ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊມານສ຺ສ ຫິ ສຕ຺ຕສ຺ສ ອຠາວໍ ວທນ຺ໂຕ ສຕ຺ຕວິນາສປຎ຺ຎາປໂກ ຈ ນາມ ສິຍາ, ອຫໍ ປນ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊມານໍ ຕໍ ‘‘ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວທາມິ. ຍຖາ ຈ ໂລໂກ ໂວຫຣຕິ, ຕເຖວ ຕໍ ໂວຫຣາມິ, ຕຖາຠູຕໍ ມໍ ເຍ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ‘‘ເວນຍິໂກ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ’’ຕິ ວທນ຺ຕາ ອສຕາ ຕຸຈ຺ຉາ ມຸສາ ອຠູເຕນ ອພ຺ຠາຈິກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກສ຺ສ ຂີຓາສວສ຺ສ ຈຣິມຈິຕ຺ຕໍ ນິຣຸປາທານໂຕ ອນຸປາທາໂນ ວິຍ ຊາຕເວໂທ ປຣິນິພ຺ພຸຕໍ ອິທໍ ນາມ ນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ວທນ຺ໂຕ ກິເມຕ຺ຕາວຕາ ອຸຈ຺ເຉທວາທີ ຠເວຍ຺ຍ, ນາຫໍ ກທາຈິປິ ອຕ຺ຖິ, ນາປິ ໂກຈິ ອຕ຺ຖີຕິ ວທາມິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ກິໍ ນິສ຺ສາຍ ເຕ ໂມຆປຸຣິສາ ສໂຕ ສຕ຺ຕສ຺ສ ນາມ ອຸຈ຺ເຉທໍ ວິນາສໍ ວິຠວໍ ປຎ຺ຎເປຕີຕິ ວທນ຺ຕາ ອສຕາ…ເປ… ອພ຺ຠາຈິກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ມຫາໂພຘິມຓ຺ຑມ຺ຫີຕິ ໂພຘິມຓ຺ຑຄ຺ຄຫເຓນ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫມາຫ. ເຕນ ຘມ຺ມຈກ຺ກປວຕ຺ຕນໂຕ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ມຫາວ. ໑໓; ປຏິ. ມ. ໒.໓໐) ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕໍ ຕນ຺ຕິເທສນໍ ວທຕິ. ຈຕຸສຈ຺ຈເມວ ປຎ຺ຎເປມີຕິ ເອເຕນ ສຈ຺ຈວິມຸຕ຺ຕາ ສຕ຺ຖຸເທສນາ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ – ‘‘ປຸພ຺ເພ ເຈວ ເອຕຣຫິ ຈ ທຸກ຺ຂຎ຺ເຈວ ປຎ຺ຎເປມິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຈ ນິໂຣຘ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ໂຕ ຠຄວາ ນາຫໍ ກທາຈິປິ ‘‘ອຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ວິນສ຺ສຕີ’’ຕິ ວາ, ‘‘ອຕ຺ຕາ ນາມ ໂກຈິ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ວາ ວທາມິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ກິໍ ນິສ຺ສາຍ ເຕ ໂມຆປຸຣິສາ ‘‘ສໂຕ ສຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຈ຺ເຉທໍ ວິນາສໍ ວິຠວໍ ປຎ຺ຎເປຕີ’’ຕິ ອສຕາ ຕຸຈ຺ເຉນ ອພ຺ຠາຈິກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປເຣຕິ ອມາມກາ, ມມ ໂອວາທສ຺ສ ອຠາຊນຠູຕາຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ສຈ຺ຈານິ…ເປ… ອສມຕ຺ຖປຸຄ຺ຄລາ’’ຕິ. ອຘິປ຺ປາເຍນາຕິ ອິມິນາ ເຕສໍ ອຘິປ຺ປາຍມຕ຺ຕໍ, ໂຣສນວິເຫສນານິ ປນ ຕຖາຄຕສ຺ສ ອາກາສສ຺ສ ວິລິຂນໍ ວິຍ ນ ສມ຺ຠວນ຺ຕິເຍວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອາຫນຕິ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຆາໂຕ. ອປ຺ປຕີຕາ ໂຫນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ອປ຺ປຈ຺ຈໂຍ. ຈິຕ຺ຕໍ ນ ອຠິຣາຘຍຕີຕິ ອນຠິຣທ຺ຘິ. ອຕຸຏ຺ຐີຕິ ຕຸຏ຺ຐິປຏິປກ຺ໂຂ ຕຖາປວຕ຺ໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ, ໂກໂຘ ເອວ ວາ.

ປເຣຕິ ອຎ຺ເຎ ເອກຈ຺ເຈ. ອານນ຺ທນ຺ຕິ ປໂມທນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ອານນ຺ໂທ, ປີຕິຍາ ເອເວຕໍ ອຘິວຈນໍ. ໂສຠນມນຕາ ໂສມນສ຺ສໍ, ເຈຕສິກສຸຂສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອຸປ຺ປິລຕິ ປຸຣິມາວຕ຺ຖາຍ ຠິຊ຺ຊຕິ ວິເສສໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ອຸປ຺ປິລໍ, ຕເທວ ອຸປ຺ປິລາວິຕໍ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ອຸປ຺ປິລາວິຕຕ຺ຕໍ. ຍາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນາຍ ກາຍຈິຕ຺ຕໍ ວາຕປູຣິຕຠຕ຺ຕາ ວິຍ ອຸທ຺ຘຸມາຍນາກາຣປ຺ປຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສາ ເຄຫສ຺ສິຕາຍ ໂອທຄ຺ຄິຍປີຕິຍາ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ສຈ຺ຈານິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖາຕິ ທຸກ຺ຂເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ ຈ, ນ ອຎ຺ໂຎ ສຕ຺ໂຕ ນາມ ອຕ຺ຖີຕິ ເອວໍ ຊານິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖາ ‘‘ອຕ຺ຕາ ນາມ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ເອວໍທິຏ຺ຐິໂນ ອປ຺ປຫີນວິປລ຺ລາສາ. ອຸຕ຺ຕມໍ ປສາທນີຍຏ຺ຐານໍ ຕຖາຄຕມ຺ປິ ອກ຺ໂກສນ຺ຕິ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ຠິກ຺ຂູຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໒໔໗. ອນຕ຺ຕນິເຍປິ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈເກ ມິຈ຺ຉາຄາຫວເສນ ອຕ຺ຕນິຍສຎ຺ຎາຍ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ຉນ຺ທຣາຄສ຺ສ ປຫານໍ. ອມ຺ຫາກໍ ເນວ ອຕ຺ຕາຕິ ຍສ຺ມາ ຣູປເວທນາທິເຍວ ອຕ຺ຕຄ຺ຄາຫວຕ຺ຖຸ ຕພ຺ພິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ໂລຠເນຍ຺ຍສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ເອຕໍ ຕິຓກຏ຺ຐສາຂາປລາສໍ ນ ອມ຺ຫາກໍ ຣູປໍ, ນ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕສ຺ມາ ອມ຺ຫາກໍ ເນວ ອຕ຺ຕາຕິ ໂຍຊນາ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ເນວ ອຕ຺ຕາຕິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ພາຫິຣວຕ຺ຖຸ ອຕ຺ຕນິຍຠາເວນ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ຈີວຣາທິປຣິກ຺ຂາໂຣປິ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍເຍວາຕິ ພາຫິຣວຕ຺ຖຸໍ ນິທສ຺ສນໍ ກຕ຺ວາ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍເຍວ ນ ຕຸມ຺ຫາກນ຺ຕິ ປຊຫາເປຕິ. ນ ອຸປ຺ປາເຏຕ຺ວາ ກນ຺ທໍ ວິຍ. ນ ລຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ວາ ເກເສ ວິຍາຕິ. ອິມິນາ ຣູປາທີນໍ ນາມມຸເຂນ ປຫານໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ. ອຸລ຺ລິງ຺ຄິຕມຕ຺ຖໍ ຉນ຺ທຣາຄວິນເຍນ ປຊຫາເປຕີຕິ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕິ.

໒໔໘. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣູປໍ ນິຈ຺ຈໍ ວາ’’ຕິອາທິ ເທສນາ ຕິປຣິວຏ຺ຏໍ. ຍາວ ອິມໍ ຐານນ຺ຕິ ‘‘ເອວໍ ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ’’ຕິ ຍາວາຍໍ ປາຬິປເທໂສ. ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາເວນ ອກ຺ຂາຕຕ຺ຕາປິ ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ສຸກຖິຕຕ຺ຕາ ເອວ ອຸຕ຺ຕາໂນ ວິວໂຏ ປກາສິໂຕ’’ຕິ. ຕິຣິຍໍ ວິທາຣເຓນ ຉິນ຺ນໍ, ທີຆໂສ ຜາລເນນ ຠິນ຺ນໍ, ຕໂຕ ເອວ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສິພ຺ພິຕຄຓ຺ຐິກຕຊິຓ຺ຓວຕ຺ຖໍ ປິໂລຕິກາ, ຕທຠາວໂຕ ຉິນ຺ນປິໂລຕິໂກ, ປິໂລຕິກຣຫິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຣິຍາປຖ-ສຓ຺ຐປນອວິຊ຺ຊມານຌານ-ວິປສ຺ສນານິ ຉິນ຺ນາຍ ອວິຊ຺ຊມານາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສິພ຺ພນຄຓ຺ຐິກຣຓສທິສານິ, ຕາທິສໍ ອິຘ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ນ ເຫຕ຺ຖ…ເປ… ອຕ຺ຖີ’’ຕິ. ປຕິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ລຠຕີຕິ ເປສເລຫິ ສທ຺ຘິໍ ສໍວາສວເສນປິ ປຕິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ລຠຕິ, ວິເສສາຘິຄມວເສນ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ.

ກາຣຓ຺ຑວໍ ນິທ຺ຘມຖາຕິ ວິປນ຺ນສີລຕາຍ ກຈວຣຠູຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ກຈວຣມິວ ນິຣເປກ຺ຂາ ອປເນຖ. ກສມ຺ພຸຎ຺ຈາປກສ຺ສຖາຕິ ກສຏຠູຕຎ຺ຈ ນໍ ຂຕ຺ຕິຍາທີນໍ ມຊ຺ຌຄຕໍ ສມ຺ຠິນ຺ນໍ ປຄ຺ຆຣິຕກຸຏ຺ຐໍ ຈຓ຺ຑາລໍ ວິຍ ອປກສ຺ສຖ ນິກ຺ກຑ຺ຒຖ. ກິໍ ກາຣຓໍ? ສງ຺ຆາຣາໂມ ນາມ ສີລວນ຺ຕານໍ ກໂຕ, ນ ທຸສ຺ສີລານໍ, ຍໂຕ ເອຕເທວ. ຕໂຕ ປລາເປ ວາເຫຖ, ອສ຺ສມເຓ ສມຓມານິເນຕິ ຍຖາ ປລາປາ ອນ຺ໂຕສາຣຣຫິຕາ ອຕຓ຺ຑຸລາ ພຫິ ຖຸເສນ ວີຫິ ວິຍ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ເອວໍ ປາປຠິກ຺ຂູ ອນ຺ໂຕສີລຣຫິຕາປິ ພຫິ ກາສາວາທິປຣິກ຺ຂາເຣນ ຠິກ຺ຂູ ວິຍ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປລາປາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕ ປລາເປ ວາເຫຖ ໂອຘຸນາຖ ວິຘມຖ. ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອສ຺ສມເຓ ເວສມຕ຺ເຕນ ສມຓມານິເນ ເອວໍ ນິທ຺ຘມິຕ຺ວານ…ເປ…ປຕິສ຺ສຕາຕິ. ຕຕ຺ຖ ກປ຺ປຍວ຺ໂຫຕິ ກປ຺ເປຖ, ກໂຣຖາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຕິສ຺ສຕາຕິ ປຕິ ປຕິ ສຕາ ສມ຺ປຊານນ຺ຕາ ສຸຏ຺ຐຸ ປຊານນ຺ຕາ. ປຕິສ຺ສຕາ ວາ ສປ຺ປຕິສ຺ສາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສຄາຣວາ. ອເຖວໍ ສຸທ຺ຘາ ສຸທ຺ເຘຫິ ສໍວາສໍ ກປ຺ເປນ຺ຕາ ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສມຄ຺ຄາ. ອນຸກ຺ກເມນ ປຣິປາກຄຕປຎ຺ຎຕາຍ ນິປກາ. ສພ຺ພສ຺ເສວິມສ຺ສ ທຸກ຺ຂວຏ຺ຏສ຺ສ ອນ຺ຕໍ ກຣິສ຺ສຖ, ປຣິນິພ຺ພານໍ ປາປຸຓິສ຺ສຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ວຏ຺ຏໍ ເຕສໍ ນຕ຺ຖິ ປຎ຺ຎາປນາຍ ສພ຺ພໂສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນວຏ຺ຏມູລກຕ຺ຕາ.

ຘມ຺ມໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕິ, ຘມ຺ມສ຺ສ ວາ ອນຸສ຺ສຣຓສີລາຕິ ຘມ຺ມານຸສາຣິໂນ. ເອວໍ ສທ຺ຘານຸສາຣິໂນປິ ເວທິຕພ຺ພາ. ປຏິປນ຺ນສ຺ສາຕິ ປຏິປຊ຺ຊມານສ຺ສ, ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄຏ຺ໂຐປິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ອຘິມຕ຺ຕນ຺ຕິ ພລວໍ. ປຎ຺ຎາວາຫີຕິ ປຎ຺ຎໍ ວາເຫຕິ, ປຎ຺ຎາ ວາ ອິມໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ວຫຕີຕິ ປຎ຺ຎາວາຫີຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ປຎ຺ຎາປຸພ຺ພງ຺ຄມນ຺ຕິ ປຎ຺ຎໍ ປຸເຣຈາຣິກໍ ກຕ຺ວາ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຍໍ ເອວຣູໂປ ປຸຄ຺ຄໂລ ປຎ຺ຎາສງ຺ຂາເຕນ ຘມ຺ເມນ ສຣຕິ ອນຸສ຺ສຣຕີຕິ ຘມ຺ມານຸສາຣີ. ສທ຺ຘາວາຫີຕິ ສທ຺ຘໍ ວາເຫຕິ, ສທ຺ຘາ ວາ ອິມໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ວຫຕີຕິ ສທ຺ຘາວາຫີຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ສທ຺ຘາປຸພ຺ພງ຺ຄມນ຺ຕິ ສທ຺ຘໍ ປຸເຣຈາຣິກໍ ກຕ຺ວາ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຍໍ ເອວຣູໂປ ປຸຄ຺ຄໂລ ສທ຺ຘາຍ ສຣຕິ ອນຸສ຺ສຣຕີຕິ ສທ຺ຘານຸສາຣີ. ສທ຺ຘາມຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ ພຸທ຺ຘສຸພຸທ຺ຘຕາຍ ສທ຺ທຫນມຕ຺ຕໍ. ມຕ຺ຕ-ສທ຺ເທນ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາທໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ເປມມຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສທ຺ຘານຸສາເຣນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຕຸຏ຺ຐິມຕ຺ຕໍ. ສິເນໂຫຕິ ເກຈິ. ເອວໍ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນານນ຺ຕິ ກລາປສມ຺ມສນາທິວເສນ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສນານໍ. ເອກາ ສທ຺ຘາຕິ ວິປສ຺ສນານຸສາເຣນ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຘມ຺ມຕາ ສິທ຺ຘາ, ຕໂຕ ເອວ ເອກາ ເສຏ຺ຐາ ອຸຬາຣາ ສທ຺ຘາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອກໍ ເປມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສຄ຺ເຄ ຐປິຕາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເຕສໍ ສທ຺ຘາເປມານໍ ສຄ຺ຄສໍວຕ຺ຕນິຍຕາຍ ອພ຺ຍຠິຈາຣີຠາວມາຫ. ຈູຬໂສຕາປນ຺ໂນຕິ ວທນ຺ຕິ ເອກເທເສນ ສຈ຺ຈານຸໂພເຘ ຐິຕຕ຺ຕາ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ອລຄທ຺ທູປມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໓. ວມ຺ມິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໔໙. ປິຍວຈນນ຺ຕິ ປິຍສມຸທາຈາໂຣ. ວິຎ຺ຎຸຊາຕິກາ ຫິ ປຣໍ ປິເຍນ ສມຸທາຈຣນ຺ຕາ ‘‘ຠວ’’ນ຺ຕິ ວາ, ‘‘ເທວານໍ ປິໂຍ’’ຕິ ວາ, ‘‘ອາຍສ຺ມາ’’ຕິ ວາ ສມຸທາຈຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ສມ຺ມຸຂາ ສມ຺ໂພຘນວເສນ ‘‘ອາວຸໂສ’’ຕິ, ຕິໂຣກ຺ຂໍ ‘‘ອາຍສ຺ມາ’’ຕິ ອຍມ຺ປິ ສມຸທາຈາໂຣ. ມຫາກສ຺ສປອຸຣຸເວລກສ຺ສປາທໂຍ ອຎ຺ເຎປິ ກສ຺ສປນາມກາ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ກຕຣສ຺ສ ກສ຺ສປສ຺ສາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຣຎ຺ຎາຕິ ໂກສລຣຎ຺ຎາ. ‘‘ສຎ຺ຊານິໍສູ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ອຍໍ ປນາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ອສ຺ສາຕິ ກຸມາຣກສ຺ສປສ຺ສ, ‘‘ສຎ຺ຊານິໍສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕສຎ຺ຊານນສ຺ສ ວາ. ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕຕິ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສໍ ເທເວສຸ ຈ ມນຸສ຺ເສສຸ ຈ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ທານາທີນິ ປຸຎ຺ຎານິ ຠາເວນ຺ໂຕ. ໂອສກ຺ກນ຺ເຕຕິ ປຣິຫາຍມາເນ. ປຐມນ຺ຕິ ກຸມາຣິກາກາເລ. ສຕ຺ຖາ ອຸປາລິຕ຺ເຖຣໍ ປຏິຈ຺ຉາເປສິ ຕໍ ອຘິກຣຓໍ ວິນຍກມ຺ເມເນວສ຺ສາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ອໂຣຄຠາວໍ.

ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຠາວນາຕິ ‘‘ອນ຺ຘວນ’’ນ຺ຕ຺ເວວ ປຎ຺ຎາຍມານສ຺ສ ວິຠາວນາ. ໂອລີຍຕີຕິ ສງ຺ກຸຈຕິ ສຓິກໍ ວຕ຺ຕຕິ. ຠາຓໂກຕິ ສຣຠາຓໂກ. ຍໍ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອິທານິ ປຣິເຍສິຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ ນຕ຺ຖິ, ຍຖາຄຕໍ ປນ ຍໍ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ. ພລວຄຸເຓຕິ ອຘິມຕ຺ຕຄຸເຓ. ກສ຺ສປຠຄວໂຕ ກາເລ ນິຣຸຬ຺ຫສມຎ຺ຎາວເສນ ວຈນສນ຺ຕຕິຍາ ອວິຈ຺ເຉເທນ ຈ ອິມສ຺ມິມ຺ປິ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ຕໍ ‘‘ອນ຺ຘວນ’’ນ຺ຕ຺ເວວ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ຖ, ອຸປຣູປຣິວຑ຺ຒມານາຍ ປຖວິຍາ ອຸປຣິ ຣຸກ຺ຂຄຈ຺ຉາທີສຸ ສຎ຺ຊາຍນ຺ເຕສຸປີຕິ. ເສກ຺ຂປຏິປທນ຺ຕິ ເສກ຺ຂຠາວາວຫໍ ວິສຸທ຺ຘິປຏິປຕ຺ຕິໍ.

ອຎ຺ຎຕຣ-ສທ຺ໂທ ອປາກເຏ ວິຍ ປາກເຏປິ ວຕ຺ຕຕິ ເອກ-ສທ຺ເທນ ສມານຕ຺ຖຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຠິຊານາຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຍເຠຣວທສ຺ສິຕມ຺ປິ ອຠິກ຺ກນ຺ຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣໍ ອິຘ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ເອວໍ ເຫຏ຺ຐາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ກຕາ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາ ປຣໂຕ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ຕປເທເສ ຍຖາຣຫໍ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ນຍທສ຺ສນໍ ກໂຣຕິ. ກຎ຺ຈນສນ຺ນິຠຕ຺ຕຈຕາ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ຉວິຍ’’ນ຺ຕິ. ຉວິຄຕາ ປນ ວຓ຺ຓຘາຕຸ ເອວ ‘‘ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຓ຺ຓຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາຕິ ອປເຣ. ວຓ຺ຓີຍຕິ ກິຕ຺ຕີຍຕິ ອຸຄ຺ໂຆສນນ຺ຕິ ວຓ຺ໂຓ, ຖຸຕິ. ວຓ຺ຓີຍຕິ ອສງ຺ກຣໂຕ ວວຕ຺ຖປີຍຕີຕິ ວຓ຺ໂຓ, ກຸລວຄ຺ໂຄ. ວຓ຺ຓີຍຕິ ຜລໍ ເອເຕນ ຍຖາສຠາວໂຕ ວິຠາວີຍຕີຕິ ວຓ຺ໂຓ, ກາຣຓໍ. ວຓ຺ຓນໍ ທີຆຣສ຺ສາທິວເສນ ສຓ຺ຐຫນນ຺ຕິ ວຓ຺ໂຓ, ສຓ຺ຐານໍ. ວຓ຺ຓີຍຕິ ອຓຸມຫນ຺ຕາທິວເສນ ປມີຍຕີຕິ ວຓ຺ໂຓ, ປມາຓໍ. ວຓ຺ເຓຕິ ວິກາຣມາປຊ຺ຊມານໍ ຫທຍງ຺ຄຕຠາວໍ ປກາເສຕີຕິ ວຓ຺ໂຓ, ຣູປາຍຕນໍ. ເອວໍ ເຕນ ເຕນ ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ເຕນ ວຓ຺ຓ-ສທ຺ທສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອນວເສສຕ຺ຕໍ ສກລຕາ ເກວລຕາ. ເກວລກປ຺ປາຕິ ເອຕ຺ຖ ເກຈິ ອີສໍ ອສມຕ຺ຕາ ເກວລາ ເກວລກປ຺ປາຕິ ວທນ຺ຕິ, ເອວໍ ສຕິ ອນວເສສຕ຺ໂຖ ເອວ ເກວລ-ສທ຺ໂທ ສິຍາ. ອນຕ຺ຖນ຺ຕເຣນ ປນ ກປ຺ປ-ສທ຺ເທນ ປທວຑ຺ຒນໍ ກຕ຺ວາ ເກວລາ ເອວ ເກວລກປ຺ປາ. ຕຖາ ວາ ກປ຺ປນີຍຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎເປຕພ຺ພຕ຺ຕາ ເກວລກປ຺ປາ. ເຍຠຸຍ຺ຍຕາ ພຫຸລຠາໂວ. ອພ຺ຍາມິສ຺ສຕາ ວິຊາຕິເຍນ ອສງ຺ກໂຣ ສຸທ຺ຘຕາ. ອນຕິເຣກຕາ ຕໍມຕ຺ຕຕາ ວິເສສາຠາໂວ. ເກວລກປ຺ປນ຺ຕິ ເກວລໍ ທຬ຺ຫໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເກວລໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ນິພ຺ພານໍ ສພ຺ພສງ຺ຂຕວິວິຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ວິສໍໂຍຄາທິອເນກຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ເກວລໍ ເອຕສ຺ສ ອຘິຄຕໍ ອຕ຺ຖີຕິ ເກວລີ, ສຈ຺ຉິກຕນິໂຣໂຘ ຂີຓາສໂວ.

ກປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ປນາຍໍ ສອຸປສຄ຺ໂຄ ອນຸປສຄ຺ໂຄ ຈາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ໂອກປ຺ປນີຍປເທ ລພ຺ຠມານໍ ໂອກປ຺ປສທ຺ທມຕ຺ຕໍ ນິທສ຺ເສຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ກປ຺ປ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣ ໂອກປ຺ປນີຍປທໍ ອນິທສ຺ສນເມວ ສິຍາ. ສມຓກປ຺ເປຫີຕິ ວິນຍສິທ຺ເຘຫິ ສມຓໂວຫາເຣຫິ. ນິຈ຺ຈກປ຺ປນ຺ຕິ ນິຈ຺ຈກາລໍ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ນາມໍ. ນາມຎ຺ເຫຕໍ ຕສ຺ສ ອາຍສ຺ມໂຕ, ຍທິທໍ ກປ຺ໂປຕິ. ກປ຺ປິຕເກສມສ຺ສູຕິ ກຕ຺ຕຣິກາຍ ເຉທິຕເກສມສ຺ສຸ. ທ຺ວງ຺ຄຸລກປ຺ໂປຕິ ມຊ຺ຌນ຺ຫິກເວລາຍ ວີຕິກ຺ກນ຺ຕາຍ ທ຺ວງ຺ຄຸລຕາວິກປ຺ໂປ. ເລໂສຕິ ອປເທໂສ. ອນວເສສໍ ຜຣິຕຸໍ ສມຕ຺ຖສ຺ສປິ ໂອຠາສສ຺ສ ເກນຈິ ກາຣເຓນ ເອກເທສຜຣຓມ຺ປິ ສິຍາ, ອຍໍ ປນ ສພ຺ພໂສວ ຜຣີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ສມນ຺ຕຕ຺ໂຖ ກປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ຄຫິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອນວເສສໍ ສມນ຺ຕໂຕ’’ຕິ.

ສມຓສຎ຺ຎາສມຸທາຈາເຣນາຕິ ‘‘ອຫໍ ສມໂຓ’’ຕິ ເອວໍ ອຸປ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎາສມຸຏ຺ຐິເຕນ ສມຸທາຈາເຣນ, ຕນ຺ນິມິຕ຺ເຕນ ວາ ຕພ຺ໂພຫາເຣນ. ປຸພ຺ພໂຍເຄຕິ ປຸພ຺ພໂຍຄກຖາຍໍ. ປປຎ຺ໂຈ ເອສາຕິ ເອໂສ ຕຸມ຺ເຫສຸ ອາຄເຕສຸ ຍຖາປວຕ຺ໂຕ ປຏິສນ຺ຖາໂຣ ກຖາສມຸທາຈາໂຣ ຈ ອມ຺ຫາກໍ ປປຎ຺ໂຈ. ເອຕ຺ຕກມ຺ປິ ອກຕ຺ວາ ສມຓຘມ຺ມເມວ ກໂຣມາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອຣິຍຠູມິໍ ປຕ຺ໂຕຕິ ອນາຄາມິຜລໍ ອຘິຄໂຕ. ປກ຺ກຸສາຕິກຸລປຸຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ວິຠຊິຕ຺ວາຕິ ວິຠາຄໍ ກຕ຺ວາ. ຕຸຣິຕາລປນວເສນາຕິ ຕຸຣິຕໍ ອາລປນວເສນ. ເຕນ ທຸລ຺ລໂຠ ອຍໍ ສມໂຓ, ຕສ຺ມາ ສີຆມສ຺ສ ປຎ຺ໂຫ ກເຖຕພ຺ໂພ, ອິມິນາ ຈ ສີຆໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພຕິ ຕຸຣິຕໍ ອາລປີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ຍຖາ ວາ’’ຕິອາທິນາ ປນ ວຈນາລງ຺ກາຣວເສນ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອາລປຕິ. ເອວມາຫາຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ເອວໍ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອໂວຈ.

ວມ຺ມິກປຣິຍາເຍນ ກຣຊກາຍໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ຕີ ເທວຕາ ‘‘ອຍໍ ວມ຺ມິໂກ’’ຕິ ອາຫ. ຕາຍ ປນ ຠາວຕ຺ຖສ຺ສ ອຠາສິຕຕ຺ຕາ ສທ຺ທຕ຺ຖເມວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຸຣໂຕ ຐິຕໍ…ເປ… ອຍນ຺ຕິ ອາຫາ’’ຕິ ອໂວຈ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ມຓ຺ຑູກນ຺ຕິ ຖລມຓ຺ຑູກໍ. ໂສ ຫິ ອຸທ຺ຘຸມາຍິກາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ອຸທກມຓ຺ຑູໂກ. ຕສ຺ສ ນິວາສໂຕ ວາໂຕ ມາ ໂຂ ພາຘຍິຕ຺ຖາຕິ ‘‘ອຸປຣິວາຕໂຕ ອປຄມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຖໍ ປນາຍໍ ເທວຕາ ອິມິນາ ນີຫາເຣນ ອິເມ ປຎ຺ເຫ ເຖຣສ຺ສ ອາຈິກ຺ຂີຕິ? ເກຈິ ຕາວ ອາຫຸ – ຍຖາສຸຕມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຠາເວນ ຄເຫຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິຠາເນນ ອຸປເມຍ຺ຍຕ຺ຖໍ ມນສາ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຕໍ ຠຄວາວ ອິມສ຺ສ ອາຈິກ຺ຂິສ຺ສຕິ. ສາ ຈ ເທສນາ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອຍໍ ວມ຺ມິໂກ’’ຕິອາທິນາ ອຸປມາວເສເນວ ປນ຺ນຣສ ປຎ຺ເຫ ເຖຣສ຺ສ ອາຈິກ຺ຂິ. ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘກາເລ ກິຣ ພາຣາຓສິຍໍ ເອໂກ ເສຏ຺ຐິ ອຑ຺ໂຒ ມຫທ຺ຘໂນ ມຫນ຺ຕໍ ນິຘານໍ ນິທຫິຕ຺ວາ ປລິຆາທິອາກາຣານິ ການິຈິປິ ລງ຺ຄານິ ຕຕ຺ຖ ຐເປສິ. ໂສ ມຣຓກາເລ ອຕ຺ຕໂນ ສຫາຍສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ອາໂຣເຈສິ – ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ມຍາ ນິຘານໍ ນິທຫິຕໍ, ຕໍ ມມ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ວິຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ກາລມກາສິ. ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ສຫາຍກປຸຕ຺ຕສ຺ສ ວິຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ຕກາເລ ຕໍ ຐານໍ ທສ຺ເສສິ. ໂສ ນິຂນິຕ຺ວາ ສພ຺ພປຈ຺ຉາ ນາຄໍ ປສ຺ສິ, ນາໂຄ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຕ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ສຸເຂເນວ ຘນໍ ຄຓ຺ຫຕູ’’ຕິ ອປຄຈ຺ຉິ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ຕທາ ໂລເກ ປາກໂຏ ຊາໂຕ. ອຍໍ ປນ ເທວຕາ ຕທາ ພາຣາຓສິຍໍ ຄຫປຕິກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ວິຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ໂຕ ສຕ຺ຖຣິ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ອຸຣໍ ທຕ຺ວາ ສາສເນ ປພ຺ພຊິໂຕ ປຎ຺ຈຫິ ສຫາຍກຠິກ຺ຂູຫິ ສທ຺ຘິໍ ສມຓຘມ຺ມມກາສິ. ເຍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂູ ນິສ຺ເສຓິໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍຖາສຸຕມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຠາເວນ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ອປເຣ ປນ ‘‘ເທວຕາ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິຠາເນນ ອິເມ ປຎ຺ເຫ ເອວໍ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ ເຖຣສ຺ສ ອາຈິກ຺ຂີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເທວປຸຕ຺ເຕ ນິສ຺ສກ຺ກໍ ເທວປຸຕ຺ຕປຎ຺ຫຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ.

໒໕໑. ຈຕູຫິ ມຫາຠູເຕຫິ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕຕິ ຈາຕຸມຫາຠູຕິໂກ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕຸມຫາຠູຕມຍສ຺ສາ’’ຕິ. ວມຕິ ອຸຄ຺ຄິຣນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວນ຺ຕໂກຕິ ອຸຈ຺ຉຑ຺ຑໂກ. ວນ຺ຕຸສ຺ສໂຍຕິ ອຸປຈິກາຫິ ວນ຺ຕສ຺ສ ມຕ຺ຕິກາປິຓ຺ຑສ຺ສ ອຸສ຺ສຍຠູໂຕ. ວນ຺ຕສິເນຫສມ຺ພທ຺ໂຘຕິ ວນ຺ເຕນ ເຂຬສິເນເຫນ ສມ຺ປິຓ຺ຑິໂຕ. ອສຸຈິກລິມລໍ ວມຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ມຸຂາທີຫິ ປາຓການໍ ນິຄ຺ຄມນໂຕ ປາຓເກ ວມຕີຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠເຕວ. ອຣິເຍຫິ ວນ຺ຕໂກຕິ ກາຍຠາວສາມຎ຺ເຎນ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈປຣິຎ຺ຎາຍ ວາ ສພ຺ພສ຺ສປິ ເຕຠູມກຘມ຺ມຊາຕສ຺ສ ປຣິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ສພ຺ໂພປິ ກາໂຍ ອຣິເຍຫິ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນນ ວນ຺ໂຕ ເອວ. ຕໍ ສພ຺ພນ຺ຕິ ເຍຫິ ຕີຫິ ອຏ຺ຐິສເຕຫິ ອຸສ຺ສິໂຕ, ເຍຫິ ນ຺ຫາຣູຫິ ສມ຺ພທ຺ໂຘ, ເຍຫິ ມໍເສຫິ ອວລິຕ຺ໂຕ, ເຍນ ອລ຺ລຈມ຺ເມນ ປຣິໂຍນທ຺ໂຘ, ຍາຍ ຉວິຍາ ຣຎ຺ຊິໂຕ, ຕໍ ອຏ຺ຐິອາທິສພ຺ພໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ຊິຄຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວິຣຕ຺ຕຕາຍວນ຺ຕເມວ. ‘‘ຍຖາ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ວຕ຺ຕພ຺ໂພປມໂຕປິ ວມ຺ມິໂກ ວິຍ ວມ຺ມິໂກຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ.

ສມ຺ຠວຕິ ເອຕສ຺ມາຕິ ສມ຺ຠໂວ, ມາຕາເປຕ຺ຕິໂກ ສມ຺ຠໂວ ເອຕສ຺ສາຕິ ມາຕາເປຕ຺ຕິກສມ຺ຠໂວ. ຕສ຺ສ. ອຸປຈິຍຕິ ເອເຕນາຕິ ອຸປຈໂຍ’ ໂອທນກຸມ຺ມາສໍ ອຸປຈໂຍ ເອຕສ຺ສາຕິ ໂອທນກຸມ຺ມາສູປຈໂຍ. ຕສ຺ສ. ອຘຸວສຠາວຕາຍ ອນິຈ຺ຈຘມ຺ມສ຺ສ, ເສທຄູຖ-ປິຕ຺ຕ-ເສມ຺ຫາທິ-ຘາຕຸກ຺ໂຂຠ-ຄຣຸຠາວທຸຄ຺ຄນ຺ຘານໍ ວິໂນທນາຍ ອຸຈ຺ຉາເທຕພ຺ພຘມ຺ມສ຺ສ, ປຣິໂຕ ສມ຺ພາຫເນນ ປຣິມທ຺ທິຕພ຺ພຘມ຺ມສ຺ສ, ຂເຓ ຂເຓ ຠິຊ຺ຊນສຠາວຕາຍ ເຠທນຘມ຺ມສ຺ສ, ຕໂຕ ເອວ ວິກິຣຓສຠາວຕາຍ ວິທ຺ຘໍສນຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ຕນຸວິເລປເນນາຕິ ກາຍາວເລປເນນ ອຸຈ຺ຉາທນວິເລປເນນ. ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄາພາຘວິໂນທນຕ຺ຖາຍາຕິ ຕາທິສສມຸຏ຺ຐານ-ສຣີຣວິກາຣວິຄມາຍ. ຍສ຺ມາ ສຸກ຺ກໂສຓິຕໍ ອາຫາໂຣ, ອຸຈ຺ຉາທນໍ ປຣິມທ຺ທນຎ຺ຈ ຍຖາຣຫໍ ອຸປ຺ປາທສ຺ສ, ວຸຑ຺ຒິຍາ ຈ ປຈ຺ຈໂຍ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ມາຕາເປຕ຺ຕິກ…ເປ… ກຖິໂຕ’’ຕິ. ອຸຈ຺ຈາວຈຠາໂວຕິ ຍຖາຣຫໍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ – ໂອທນກຸມ຺ມາສູປຈຍ-ອຸຈ຺ຉາທນປຣິມທ຺ທນຄ຺ຄຫເຓຫິ ອຸຈ຺ຈຠາໂວ, ວຑ຺ຒີ. ມາຕາເປຕ຺ຕິກສມ຺ຠວຄ຺ຄຫເຓນ ສມຸທໂຍ. ອິຕເຣຫິ ອວຈຠາໂວ, ປຣິຫານິ, ອຕ຺ຖງ຺ຄໂມ ປກາສິໂຕ. ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄານໍ ສຓ຺ຐປນມ຺ປິ ຫິ ວຏ຺ຏປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ.

ໂກໂຘ ຘູໂມຕິ ເອຕ຺ຖ ຘູມປຣິຍາເຍນ ໂກຘສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຘູມ-ສທ຺ໂທ ໂກເຘ ວຕ຺ຕຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຘູໂມ ວິຍ ຘູໂມ’’ຕິ. ຠສ຺ມນີຕິ ຠສ຺ມໍ. ໂມສວຊ຺ຊນ຺ຕິ ມຸສາວາໂທ. ຘູໂມ ເອວ ຘູມາຍິຕໍ. ອິຈ຺ຉາ ຘູມາຍິຕໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ອິຈ຺ຉາຘູມາຍິຕາ, ປຊາ. ອິຈ຺ຉາຘູມາຍິຕສທ຺ທສ຺ສ ຕຓ຺ຫາຍ ວຸຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນໂຍ ເອວ. ຘູມາຍນ຺ໂຕຕິ ວິຕກ຺ກສນ຺ຕາເປນ ສໍຕປ຺ເປນ຺ໂຕ, ວິຕກ຺ເກນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປລິໂປຕິ ທຸກ຺ກຣມຫາກທ຺ທມໍ. ຕິມູລນ຺ຕິ ຕີຫິ ມູເລຫິ ປຕິຏ຺ຐິຕໍ ວິຍ ອຈລໍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣໂຊ ຈ ຘູໂມ ຈ ມຍາ ປກາສິຕາຕິ ຣຊສຠາວກຣຓຏ຺ເຐນ ‘‘ຣໂຊ’’ຕິ ຈ ຘູມສຠາວກຣຓຏ຺ເຐນ ‘‘ຘູໂມ’’ຕິ ຈ ມຍາ ປກາສິຕາ. ປກຕິຘູໂມ ວິຍ ອຄ຺ຄິສ຺ສ ກິເລສຄ຺ຄິຊາລສ຺ສ ປຎ຺ຎາຓຠາວໂຕ. ຘມ຺ມເທສນາຘູໂມ ຎາຓຄ຺ຄິສນ຺ຘີປນສ຺ສ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຠາວໂຕ. ອຍໍ ຣຕ຺ຕິໍ ຘູມາຍນາຕິ ຍາ ທິວາ ກຕ຺ຕພ຺ພກມ຺ມນ຺ເຕ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຣຕ຺ຕິຍໍ ອນຸວິຕກ຺ກນາ, ອຍໍ ຣຕ຺ຕິໍ ຘູມາຍນາ.

ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ອິທໍ ສຸຕ຺ເຕ (ຈູຬນິ. ເມຕ຺ຕຄູມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໒໘) ອາຄຕນເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ຕຖາ ອາຣາຘນເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນ. ຕເທກຏ຺ຐຕາຍ ວາ ຕທຎ຺ຎກິເລສານໍ. ສຸນ຺ທຣປຎ຺ໂຎຕິ ຎາຕຕີຣຓປຫານປຣິຎ຺ຎາຍ ປຎ຺ຎາຍ ສຸນ຺ທຣປຎ຺ໂຎ.

ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ສຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ ສໍກິເລສຘມ຺ມານໍ ສສນໂຕ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ. ນ຺ຕິ ວີຣິຍໍ. ປຎ຺ຎາຄຕິກເມວ ປຎ຺ຎາຍ ຫິຕສ຺ເສວ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ໂລກິຍາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອາຣມ຺ຠກາເລ ໂລກິຍວີຣິຍໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ໂລກຸຕ຺ຕຣາຍ ປຎ຺ຎາຍ ປວຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ໂລກຸຕ຺ຕຣວີຣິຍໍ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ອຕ຺ຖທີປນາຕິ ອຸປເມຍ຺ຍຕ຺ຖທີປນີ ອຸປມາ.

ຄາມໂຕຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວສນຄາມໂຕ. ມນ຺ເຕຕິ ອາຖພ຺ພນມນ຺ເຕ. ເຕ ຫິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ອຣຎ຺ເຎ ເອວ ວາເຈນ຺ຕິ ‘‘ມາ ອຎ຺ເຎ ອສ຺ໂສສຸ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາ ອກາສີຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂກຏ຺ຐາເສ ອກາສິ. ເອວເມຕ຺ຖ ວມ຺ມິກປຎ຺ຫສ຺ເສວ ວເສນ ອຸປມາ ອາຄຕາ, ເສສານໍ ວເສນ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພາ.

ລງ຺ຄນຏ຺ເຐນ ນິວາຣຓຏ຺ເຐນ ລງ຺ຄີ, ປລິໂຆ. ຎາຓມຸເຂຕິ ວິປສ຺ສນາຎາຓວີຖິຍໍ. ປຕຕີຕິ ປວຕ຺ຕຕິ. ກມ຺ມຏ຺ຐານອຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉາວເສນາຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫເນນ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖປຣິປຸຈ຺ຉາວເສນ ເຈວ ວິປສ຺ສນາສງ຺ຂາຕ-ອຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉຍ-ປຣິປຸຈ຺ຉາວເສນ ຈ. ສພ຺ພໂສ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉາ ຫິ ປຣິປຸຈ຺ຉາ. ວິປສ຺ສນາ ຈ ອນິຈ຺ຈາທິໂຕ ສພ຺ພເຕຠູມກຘມ຺ມານໍ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉຕິ. ເອວໍ ວິປສ຺ສນາວເສນ ອວິຊ຺ຊາປຫານມາຫ, ອຸປຣິກຕ຺ຕພ຺ພສພ຺ຠາວໂຕ ນ ຕາວ ມຄ຺ຄວເສນ.

ວລ຺ລິອນ຺ຕເຣ ວາຕິ ວາ-ສທ຺ໂທ ປໍສຸອນ຺ຕເຣ ວາ ມຕ຺ຕິກນ຺ຕເຣ ວາຕິ ອວຸຕ຺ຕວິກປ຺ປຕ຺ໂຖ. ຈິຕ຺ຕາວິລມຕ຺ຕໂກວາຕິ ຈິຕ຺ຕກ຺ໂຂຠມຕ຺ຕໂກວ. ອນິຄ຺ຄຫິໂຕຕິ ປຏິສງ຺ຂານພເລນ ອນິວາຣິໂຕ. ມຸຂວິກຸລນໍ ມຸຂສງ຺ໂກໂຈ. ຫນຸສຎ຺ໂຈປນໍ ປາເປຕິ ອນ຺ໂຕຊປ຺ປນາວຕ຺ຖາຍໍ. ທິສາ ວິໂລກນໍ ປາເປຕິ ຍຕ຺ຖ ພາເຘຕພ຺ໂພ ຐິໂຕ, ຕໍທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ນິວາຣກປຣິວາຣຓຕ຺ຖໍ. ທຓ຺ຑສຕ຺ຖາຠິນິປາຕນ຺ຕິ ທຓ຺ຑສຕ຺ຖານໍ ປຣສ຺ສ ອຸປຣິ ນິປາຕນາວຕ຺ຖໍ. ເຍນ ໂກເຘນ ອນິຄ຺ຄຫິເຕນ ມາຕາທິກໍ ອຆາເຕຕພ຺ພໍ ອຸຄ຺ຆາເຕຕ຺ວາ ‘‘ອຍຸຕ຺ຕໍ ວຕ ມຍາ ກຕ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕານມ຺ປິ ຫນຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຣຆາຕນມ຺ປິ ອຕ຺ຕຆາຕນມ຺ປິ ປາເປຕີ’’ຕິ. ເຍນ ວາ ປຣສ຺ສ ຫຎ຺ຎມານສ຺ສ ວເສນ ຆາຕໂກປິ ຆາຕນໍ ປາປຸຓາຕິ, ຕາທິສສ຺ສ ວເສນາຍມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂກຘສາມຎ຺ເຎນ ເຫຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຣໍ ຆາເຕຕ຺ວາ ອຕ຺ຕານໍ ຆາເຕຕີ’’ຕິ. ປຣມຸສ຺ສທຄໂຕຕິ ປຣມຸກ຺ກໍສຄໂຕ. ທຬ຺ຫໍ ປຣິສ຺ສຍມາວຫຕາຍ ໂກໂຘວ ໂກຘູປາຍາໂສ. ເຕນາຫ ‘‘ພລວປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິ.

ທ຺ເວຘາປຖສມາ ໂຫຕິ ອປ຺ປຏິປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາວໂຕ.

ກຸສລຘມ຺ໂມ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ ນີວຣເຓຫິ ນິວາຣິຕປຣມຕ຺ຕາ. ສມຖປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ວິປສ຺ສນໍ ຠາວຍໂຕ ປຐມໍ ສມເຖນ ນີວຣຓວິກ຺ຂມ຺ຠນໍ ໂຫຕິ, ວິປສ຺ສນາ ປນ ຕທງ຺ຄວເສເນວ ຕານິ ນີຫຣຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິກ຺ຂມ຺ຠນຕທງ຺ຄວເສນາ’’ຕິ.

‘‘ກຸມ຺ໂມວ ອງ຺ຄານິ ສເກ ກປາເລ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໗) ກຸມ຺ມສ຺ສ ອງ຺ຄຠາເວນ ວິເສສໂຕ ປາທສີສານິ ເອວ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ເຈວ ອງ຺ຄານິ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ວິປສ຺ສນາຈາຣສ຺ສ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ອຘິກາຣໂຕ ສມ຺ມສນີຍານເມວ ຘມ຺ມານໍ ອິຘ ຄຫຓນ຺ຕິ ‘‘ສພ຺ເພປິ ສງ຺ຂຕາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວິເສສໍ ກຕ຺ວາວ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ປຎ຺ຈນ຺ເນຕໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘານໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ.

ສຸນນ຺ຕິ ໂກຏ຺ຏນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ສູນາ, ອຘິກຸຏ຺ຏນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສູນາຍ ອຸປຣີ’’ຕິ. ອສິນາຕິ ມໍສກນ຺ຕເນນ. ຆາຕິຍມານາຕິ ຫຎ຺ຎມານາ ວິພາຘິຍມານາ. ວຕ຺ຖຸກາມານໍ ອຸປຣິ ກຕ຺ວາຕິ ວຕ຺ຖຸກາເມສຸ ຐເປຕ຺ວາ ເຕ ອຈ຺ຈາຘານໍ ກຕ຺ວາ. ກນ຺ຕິຕາຕິ ຉິນ຺ທິຕາ. ໂກຏ຺ຏິຕາຕິ ພິລໂສ ວິຠຊິຕາ. ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫານນ຺ຕິ ຉນ຺ທຣາຄສ຺ສ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ.

ສມ຺ມຕ຺ຕາຕິ ມຸຈ຺ຉິຕາ ສມ຺ມູຬ຺ຫາ. ນນ຺ທີຣາຄໍ ອຸປຄມ຺ມ ວຏ຺ຏໍ ວຑ຺ເຒນ຺ຕີຕິ ສມ຺ມູຬ຺ຫຕ຺ຕາ ເອວອາທີນວໍ ອປສ຺ສນ຺ຕາ ນນ຺ທີຣາຄສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ຕໍ ປຣິພ຺ຣູເຫນ຺ຕິ. ນນ຺ທີຣາຄພທ຺ຘາຕິ ນນ຺ທີຣາເຄ ລຄ຺ຄຕ຺ຕາ ເຕນ ພທ຺ຘາ. ວຏ຺ເຏ ລຄ຺ຄນ຺ຕີຕິ ເຕຠູມເກ ວຏ຺ເຏ ສຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສຊ຺ຊຕ຺ຕາ ເອວ ທຸກ຺ຂໍ ປຕ຺ວາປິ ນ ອຸກ຺ກຓ຺ຐນ຺ຕິ ນ ນິພ຺ພິນ຺ທນ຺ຕິ. ອິຘ ອນວເສສປ຺ປຫານໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ເຄນ ນນ຺ທີຣາຄປ຺ປຫານໍ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ.

ອນງ຺ຄຓສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໓) ປກາສິໂຕ ເອວ ‘‘ຉນ຺ທາທີຫິ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ. ‘‘ພຸທ຺ໂຘ ໂສ ຠຄວາ’’ຕິອາທິ ‘‘ນໂມ ກໂຣຫີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໙, ໒໕໑) ວຸຕ຺ຕນມກ຺ກາຣສ຺ສ ກຣຓາກາຣທສ຺ສນໍ. ໂພຘາຍາຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈສມ຺ໂພຘາຍ. ຕຖາ ທມຖສມຖຕຣຓປຣິນິພ຺ພານານິ ອຣິຍມຄ຺ຄວເສນ ເວທິຕພ຺ພານິ. ສມຖປຣິນິພ຺ພານານິ ປນ ອນຸປາທິເສສວເສນປິ ໂຍເຊຕພ຺ພານິ. ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອໂຫສີຕິ ວິປສ຺ສນາກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອໂຫສິ. ເອຕສ຺ສ ປຎ຺ຫສ຺ສາຕິ ເອຕສ຺ສ ປນ຺ນຣສມສ຺ສ ປຎ຺ຫສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ອິຕເຣສຸປິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ວິປສ຺ສນາກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຂີຓາສວຄຸເຓຫິ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປນ຺ໂຕ ຍຖານຸສນ຺ຘິນາວ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐເປສິ, ນ ປຸຈ຺ຉິຕານຸສນ຺ຘິນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນນຸ ຈ ປຸຈ຺ຉາວເສນາຍໍ ເທສນາ ອາຣທ຺ຘາຕິ? ສຈ຺ຈໍ ອາຣທ຺ຘາ, ເອວໍ ປນ ‘‘ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ນິກ຺ເຂໂປ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ນ ‘‘ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິວເສນ ນິຏ຺ຐປິຕາ’’ຕິ. ອນ຺ຕຣປຸຈ຺ຉາວເສນ ເທສນາຍ ອປຣິວຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ ອາຣມ຺ຠານຸຣູປເມວ ປນ ເທສນາ ນິຏ຺ຐປິຕາ.

ວມ຺ມິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔. ຣຖວິນີຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໕໒. ມຫາໂຄວິນ຺ເທນ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕາກິຕ຺ຕນໍ ຕທາ ມຄຘຣາເຊນ ປຣິຄ຺ຄຫິຕູປລກ຺ຂຓໍ. ຕສ຺ສ ຫິ ໂສ ປຸໂຣຫິໂຕ. ມຫາໂຄວິນ຺ໂທຕິ ປຸຣາຕໂນ ເອໂກ ມຄຘຣາຊາຕິ ເກຈິ. ຄຍ຺ຫຕີຕິ ຄໂຫ, ຣາຊູນໍ ຄໂຫ ຣາຊຄຫໍ. ນຄຣ-ສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ ນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ. ອຎ຺ເຎເປຕ຺ຖ ປກາເຣຕິ ຣາຊູຫິ ທິສ຺ວາ ສມ຺ມາ ປຕິຏ຺ຐາປິຕຕ຺ຕາ ເຕສໍ ຄຫໍ ເຄຫຠູຕນ຺ຕິປິ ຣາຊຄຫໍ. ອາຣກ຺ຂສມ຺ປຕ຺ຕິອາທິນາ ອນຕ຺ຖຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຕາຍ ອຸປຄຕານໍ ປຏິຣາຊູນໍ ຄຫໍ ຄຫຠູຕນ຺ຕິປິ ຣາຊຄຫໍ, ອາຣາມຣາມຓີຍກາທີຫິ ຣາຊເຕ, ນິວາສສຸຂຕາທິນາ ສຕ຺ເຕຫິ ມມຕ຺ຕວເສນ ຄຍ຺ຫຕິ, ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫຕີຕິ ວາ ຣາຊຄຫນ຺ຕິ ເອວມາທິເກ ປກາເຣ. ພຸທ຺ຘກາເລ ຈ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິກາເລ ຈາຕິ ອິທໍ ເຍຠຸຍ຺ຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເວຬູຫິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ອໂຫສິ, ນ ປນ ເກວລໍ ກຏ຺ຐກປວນເມວ. ຣຎ຺ໂຎ ອຸຍ຺ຍານກາເລ ປຕິຏ຺ຐາປິຕອຏ຺ຏາລກວເສນ ອຏ຺ຏາລກຍຸຕ຺ຕໍ.

ຊນນໍ ຊາຕິ, ຊາຕິຍາ ຠູມິ ຊາຕິຠູມໍ, ຊາຍິ ວາ ມຫາໂພຘິສຕ຺ໂຕ ເອຕ຺ຖາຠິ ຊາຕິ, ສາ ເອວ ຠູມີຕິ ຊາຕິຠູມໍ, ສາ ອິເມສໍ ນິວາໂສຕິ ຊາຕິຠູມກາຕິ ອາຫ ‘‘ຊາຕິຠູມກາຕິ ຊາຕິຠູມິວາສິໂນ’’ຕິ. ກສ຺ສ ປນາຍໍ ຊາຕິຠູມີຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍ ໂຂ ປນາ’’ຕິອາທິ. ເຕນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາຍ ຊາຕິຍາ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ສເທວເກ ໂລເກ ສຸປາກຏຠາວໂຕ ວິເສສເນນ ວິນາປິ ວິສິຏ຺ຐວິສໂຍວ ອິຘ ຊາຕິ-ສທ຺ໂທ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ພຎ຺ຎຸໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ຊາຕຏ຺ຐານສາກິຍຊນປໂທ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖປິ ກປິລວຕ຺ຖຸສນ຺ນິສ຺ສໂຍ ປເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ກປິລວຕ຺ຖາຫາໂຣ’’ຕິ.

ຄຣຸຘມ຺ມຠາວວຓ຺ຓນາ

ສາກິຍມຓ຺ຑລສ຺ສາຕິ ສາກິຍຣາຊສມູຫສ຺ສ. ທສນ຺ນໍ ອປ຺ປິຈ຺ຉກຖາທີນໍ ວຕ຺ຖຸ ທສກຖາວຕ຺ຖຸ, ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທິ. ຕຕ຺ຖ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຕາຍ ຕສ຺ສ ລາຠີ ທສກຖາວຕ຺ຖຸລາຠີ. ຕຕ຺ຖາຕິ ທສກຖາວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ.

ຄຣຸກຣຓີຍຕາຍ ຘມ຺ໂມ ຄຣຸ ເອຕສ຺ສາຕິ ຘມ຺ມຄຣຸ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ຘມ຺ມຄຣຸຕາ, ຕາຍ. ‘‘ອຊ຺ຌາສເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ນ ເກວລໍ ອຊ຺ຌາສເຍເນວ, ອຖ ໂຂ ກາຍວຈີປໂຍເຄຫິປິ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຘມ຺ມຄຣຸຕາເຍວ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕິຍາມຣຕ຺ຕິໍ ຘມ຺ມກຖໍ ກຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ນິເວສເນ ຕິຍາມຣຕ຺ຕິໍ ວສນ຺ໂຕ ຘມ຺ມກຖໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ເອວໍ ວຈນເສສວເສນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຎ຺ຎຖາ ຍຖາລາຠວເສນ ອຕ຺ເຖ ຄຍ຺ຫມາເນ ຕິຍາມຣຕ຺ຕິໍ ຘມ຺ມກຖາ ກຕາຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ຈ ຕໍ ອຕ຺ຖິ. ວກ຺ຂຕິ ຫິ ‘‘ພຫຸເທວ ຣຕ຺ຕິນ຺ຕິ ທິຍຑ຺ຒຍາມມຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ທສພລາທິຄຸຓວິເສສາ ວິຍ ຘມ຺ມຄາຣວເຫຕຸກາ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິປິ ສພ຺ພພຸທ຺ຘານໍ ມຊ຺ເຌ ຠິນ຺ນສຸວຓ຺ຓໍ ວິຍ ສທິສາ ເອວາຕິ ອິມສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມຄາຣວກິຕ຺ຕເນ ‘‘ກສ຺ສໂປປິ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ ກສ຺ສປຠຄວໂຕ ຘມ຺ມຄາຣວໍ ທສ຺ເສຕິ.

ຈາຣິກໍ ນິກ຺ຂມີຕິ ຊນປທຈາຣິກໍ ຈຣິຕຸໍ ນິກ຺ຂມິ. ຊນປທຈາຣິກາຍ ອກາເລ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ຕາ ໂກສລຣາຊາທໂຍ ວາເຣຕຸໍ ອາຣຠິໍສຸ. ປວາເຣຕ຺ວາ ຫິ ຈຣຓໍ ພຸທ຺ຘາຈິຓ຺ຓໍ. ປຸຓ຺ຓາຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິໍ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ໂຕ ຠຄວາ ‘‘ກິໍ ເມ ກຣິສ຺ສສີ’’ຕິ ອາຫ.

ອນຫາໂຕວາຕິ ຘມ຺ມສວນຸສ຺ສຸກ຺ເກນ ສາຍນ຺ເຫ ພຸທ຺ຘາຈິຓ຺ຓໍ ນ຺ຫານໍ ອກຕ຺ວາວ. ອຕ຺ຕຫິຕປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕີສຸ ເອກິສ຺ສາ ທ຺ວິນ຺ນຎ຺ຈ ອຕ຺ຖິຕາສິທ຺ຘາ ຈຕຸພ຺ພິຘຕາ ປຏິປຕ຺ຕິກຕາ ເອວ ນາມ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຏິປນ຺ນໂກ ຈ ນາມ…ເປ… ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ. ປຏິກ຺ເຂປປຸພ຺ພໂກປິ ຫິ ປຏິປນ຺ໂນ ອຕ຺ຖໂຕ ປຏິປນ຺ນຕ຺ໂຖ ເອວາຕິ. ກາມໍ ອຕ຺ຕຫິຕາຍ ປຏິປນ຺ໂນ ຕາຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສາສນໍ ໂສຠຕິ, ນ ປນ ສາສນໍ ວຑ຺ເຒຕິ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກຠາວໂຕ, ນ ຈ ກາຣຸຓິກສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສພ຺ພຖາ ມໂນຣຖໍ ປູເຣຕິ. ຕຖາ ຫິ ຠຄວາ ປຐມໂພຘິຍໍ ເອກສຏ຺ຐິຍາ ຈ ອຣຫນ຺ເຕສຸ ຊາເຕສຸ – ‘‘ຈຣຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ພຫຸຊນຫິຕາຍາ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໘໖-໘໘; ມຫາວ. ໓໒) ຠິກ຺ຂູ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ນິໂຍເຊສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວຣູປໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຠຄວາ ນ ປຸຈ຺ຉຕິ, ກສ຺ມາ? ນ ມຍ຺ຫໍ ສາສນສ຺ສ ວຸຑ຺ຒິປກ຺ເຂ ຐິໂຕ’’ຕິ.

ສມຸທາໂຍ ອປ຺ປເກນ ອູໂນປິ ອນູໂນ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ພາກຸລຕ຺ເຖຣໍ ຈຕຸຕ຺ຖຣາສິໂຕ ພຫິ ກຕ຺ວາປິ ‘‘ອສີຕິມຫາເຖຣາ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສີຕິມຫາເຖຣສມຎ຺ຎາ ວາ ອວຍເວປິ ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິສາມຎ຺ຎາ ວິຍ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອີທິເສ ຐາເນ ພຫູນໍ ເອກໂຕ ກຖນໍ ມຫຕາ ກຓ຺ເຐນ ຈ ກຖນໍ ສຕ຺ຖຸ ຈິຕ຺ຕາຣາຘນເມວາຕິ ເຕຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ຕຖາ ປຏິປນ຺ນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເມຆສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຄຸຓສມ຺ຠາວນາຍາຕິ ວກ຺ຂມານຄຸຓເຫຕຸກາຍ ສມ຺ຠາວນາຍ ສມ຺ຠາວິໂຕ, ນ ເຍນ ເກນຈິ ກິຈ຺ຈສມຕ຺ຖຕາທິນາ.

ຄຣຸຘມ຺ມຠາວວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທິວຓ຺ຓນາ

ອປ຺ປ-ສທ຺ທສ຺ສ ປຣິຕ຺ຕປຣິຍາຍຕໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ສາວເສສໍ ວິຍາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຫິ ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ອປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ປເນຕ຺ຖ ອຠາວຕ຺ໂຖຕິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ ‘‘ອປ຺ປາພາຘຕຎ຺ຈ ສຎ຺ຊານາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໒໕; ໒.໑໓໔) ວິຍ.

ອຕ຺ຣິຈ຺ຉຕາ ນາມ (ອ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໖໓) ອຕ຺ຣ ອຕ຺ຣ ອິຈ຺ຉາຕິ ກຕ຺ວາ. ອສນ຺ຕຄຸຓສມ຺ຠາວນຕາຕິ ອຕ຺ຕນິ ອວິຊ຺ຊມານໍ ຄຸຓານໍ ວິຊ຺ຊມານານໍ ວິຍ ປເຣສໍ ປກາສນາ. ສທ຺ໂຘຕິ ມໍ ຊໂນ ຊານາຕູຕິ ວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິກາຣກວິເສສລາຠີຕິ ຊານາຕຸ ‘‘ວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິອາປາຖກຊ຺ຌາຍິຕາ’’ຕິ ເອວມາທິນາ. ສນ຺ຕຄຸຓສມ຺ຠາວນາຕິ ອິຈ຺ຉາຈາເຣ ຐຕ຺ວາ ອຕ຺ຕນິ ວິຊ຺ຊມານສີລຘຸຕຘມ຺ມາທິຄຸຓວິຠາວນາ. ຕາທິສສ຺ສ ຫິ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາປິ ໂຫຕິ.

ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕເຍວ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊິ ອຎ຺ເຎສໍ ອຊານນ຺ຕານໍເຍວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາປຘານໍ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐາເນນ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ອິຈ຺ຉາປເຠທໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຸນປິ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐາເນນ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ອິຈ຺ຉາປເຠທໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອປໂຣປິ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ’’ຕິອາທິມາຫ. ທາຍກສ຺ສ ວສນ຺ຕິ ທາຍກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕວສໍ. ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ວສນ຺ຕິ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ອປ຺ປພຫຸຠາວໍ. ອຕ຺ຕໂນ ຖາມນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຍາປນມຕ຺ຕກຖາມໍ.

ເອກຠິກ຺ຂຸປິ ນ ອຎ຺ຎາສິ ໂສສານິກວຕ຺ເຕ ສມ຺ມເທວ ວຸຕ຺ຕິຕ຺ຕາ. ອພ຺ໂພກິຓ຺ຓນ຺ຕິ ອວິຈ຺ເຉທໍ. ທຸຕິໂຍ ມໍ ນ ຊາເນຍ຺ຍາຕິ ທຸຕິໂຍ ສຫາຍຠູໂຕປິ ຍຖາ ມໍ ຊານິຕຸໍ ນ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍ, ຕຖາ ສຏ຺ຐິ ວສ຺ສານິ ນິຣນ຺ຕຣໍ ສຸສາເນ ວສາມິ, ຕສ຺ມາ ອຫໍ ອໂຫ ໂສສານິກຸຕ຺ຕໂມ.

ຘມ຺ມກຖາຍ ຊນຕໍ ໂຂເຠຕ຺ວາຕິ ໂລມຫໍສນສາຘຸກາຣທານເຈລຸກ຺ເຂປາທິວເສນ ສນ຺ນິປຕິຕໍ ອິຕຣຎ຺ຈ ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂ ອຍ຺ຍສ຺ສ ສນ຺ຕິເກວ ຘມ຺ມໍ ໂສສ຺ສາມາ’’ຕິ ໂກລາຫລວເສນ ມຫາຊນໍ ໂຂເຠຕ຺ວາ. ຄໂຕຕິ ‘‘ອຍໍ ໂສ, ເຕນ ຣຕ຺ຕິຍໍ ຘມ຺ມກຖາ ກຕາ’’ຕິ ຊານນຠເຍນ ປຣິຍຕ຺ຕິອປ຺ປິຈ຺ຉຕາຍ ປຣິເວຓໍ ຄໂຕ.

ຕໂຍ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ວິຍາຕິ ປາຈີນວໍສທາເຍ ສມຄ຺ຄວາສໍ ວຸຕ຺ຖາ ຕໂຍ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ວິຍ. ປຫາຍາຕິ ປຸພ຺ພຠາເຄ ຕທງ຺ຄາທິວເສນ ປຈ຺ຉາ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄເນວ ປຊຫິຕ຺ວາ.

ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ທ຺ວາທສວິຘສນ຺ໂຕສວຓ຺ຓນາ

ປກຕິທຸພ຺ພລາທີນໍ ຄຣຸຈີວຣາທີນິ ນຜາສຸຠາວາວຫານິ ສຣີຣເຂທາວຫານິ ຈ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປໂຍຊນວເສນ ນອຕ຺ຣິຈ຺ຉຕາທິວເສນ ຕານິ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ລຫຸກຈີວຣປຣິໂຠໂຄ ນ ສນ຺ໂຕສວິໂຣຘີຕິ ອາຫ ‘‘ລຫຸເກນ ຍາເປນ຺ໂຕປິ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐວ ໂຫຕີ’’ຕິ. ມຫຄ຺ຆຈີວຣໍ, ພຫູນິ ວາ ຈີວຣານິ ລຠິຕ຺ວາປິ ຕານິ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຕທຎ຺ຎສ຺ສ ຄຫຓໍ ຍຖາສາຣຸປ຺ປນເຍ ຐິຕຕ຺ຕາ ນ ສນ຺ໂຕສວິໂຣຘີຕິ ອາຫ ‘‘ເຕສໍ…ເປ… ຘາເຣນ຺ໂຕປິ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐວ ໂຫຕີ’’ຕິ. ເອວໍ ເສສປຈ຺ຈເຍສຸປິ ຍຖາພລຍຖາສາຣຸປ຺ປສນ຺ໂຕສນິທ຺ເທເສສຸ ອປິສທ຺ທຄ຺ຄຫເຓ ອຘິປ຺ປາໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍຖາສາຣຸປ຺ປສນ຺ໂຕໂສເຍວ ອຄ຺ໂຄ ອໂລຠຊ຺ຌາສຍສ຺ສ ອຸກ຺ກໍສນໂຕ.

ທ຺ວາທສວິຘສນ຺ໂຕສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຕິວິຘປວິເວກວຓ຺ຓນາ

ເອໂກຕິ ເອກາກີ. ຄຈ຺ຉຕີຕິ ຈຸຓ຺ຓິກອິຣິຍາປຖວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈຣຕີຕິ ວິຫາຣໂຕ ພຫິ ສຎ຺ຈາຣວເສນ, ວິຫຣຕີຕິ ທິວາວິຫາຣາທິວເສນ. ກາຍວິເວໂກຕິ ຈ ເນກ຺ຂມ຺ມາຘິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ຠາວນານຸໂຍຄວເສນ ວິເວກຏ຺ຐກາຍຕາ, ນ ຌານວິເວກມຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເນກ຺ຂມ຺ມາຠິຣຕານ’’ນ຺ຕິ. ປຣິສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕານນ຺ຕິ ນີວຣຓາທິສໍກິເລສໂຕ ວິສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕານໍ. ປຣມໂວທານປ຺ປຕ຺ຕານນ຺ຕິ ວິຕກ຺ກາທິຕໍຕໍຌານປຏິປກ຺ຂວິຄເມນ ປຣມໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ໂວທານໍ ປຕ຺ຕານໍ. ນິຣຸປຘີນນ຺ຕິ ກິເລສຸປຘິອາທີນໍ ວິຄເມນ ນິຣຸປຘີນໍ.

ຕິວິຘປວິເວກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຎ຺ຈວິຘສໍສຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

ສໍສີທຕິ ເອເຕນາຕິ ສໍສຄ຺ໂຄ, ຣາໂຄ. ສວນເຫຕຸໂກ, ສວນວເສນ ວາ ປວຕ຺ໂຕ ສໍສຄ຺ໂຄ ສວນສໍສຄ຺ໂຄ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ກາຍສໍສຄ຺ໂຄ ປນ ກາຍປຣາມາໂສ. ອິຕ຺ຖີ ວາຕິ ວຘູ, ຍຸວຕີ ວາ. ສນ຺ຘາເນຕຸນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ຆເຏຕຸໍ. ໂສຕວິຎ຺ຎາຓວີຖິວເສນາຕິ ອິທໍ ມູລຠູຕໍ ສວນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ປິຏ຺ຐິວຕ຺ຕກມໂນທ຺ວາຣິກຊວນວີຖີສຸ ອຸປ຺ປນ຺ໂນປິ ຣາໂຄ ສວນສໍສຄ຺ໂຄເຍວ. ທສ຺ສນສໍສຄ຺ເຄປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອນິຕ຺ຖິຄນ຺ຘໂພຘິສຕ຺ໂຕ ປເຣຫິ ກຖິຍມານວເສນ ປວຕ຺ຕສວນສໍສຄ຺ຄສ຺ສ ນິທສ຺ສນໍ. ຕິສ຺ສທຫໂຣ ອຕ຺ຕນາ ສຸຍ຺ຍມານວເສນ. ຕຕ຺ຖ ປຐມໍ ຊາຕເກ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິຕຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ທຫໂຣ ກິຣາ’’ຕິອາທິມາຫ. ກາມຣາເຄນ ວິທ຺ໂຘຕິ ຣາຄສລ຺ເລນ ຫທເຍ ອປ຺ປິໂຕ ອນ຺ໂຕ ອນຸວິທ຺ໂຘ.

ໂສຕິ ທສ຺ສນສໍສຄ຺ໂຄ. ເອວໍ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ວຕ຺ຖຸວເສນ ປາກຏໍ ກໂຣຕິ. ຕສ຺ມິໍ ກິຣ ຄາເມ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອິຕ຺ຖິໂຍ ອຠິຣູປາ ທສ຺ສນີຍາ ປາສາທິກາ, ຕສ຺ມາ ເຖໂຣ ‘‘ສເຈ ອນ຺ໂຕຄາເມ ນ ຈຣິສ຺ສສີ’’ຕິ ອາຫ. ກາລສ຺ເສວ ປວິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ຍາຄຸໍ ອທາສິ, ຕສ຺ມາ ຍາຄຸເມວ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ‘‘ນິວຕ຺ຕຖ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂໍ ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ຍາຈິຕ຺ວາຕິ ‘‘ນ ມຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂໍ ທາຕຸກາມາ ນິວຕ຺ເຕມ, ອປິຈ ອິທໍ ຠນ຺ເຕ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ຍາຈິຕ຺ວາ.

ອາທິໂຕ ລປນໍ ອາລາໂປ, ວຈນປຏິວຈນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ລາໂປ ສລ຺ລາໂປ. ຠິກ຺ຂຸນິຍາຕິ ອິທໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ. ຍາຍ ກາຍຈິປິ ອິຕ຺ຖິຍາ ສນ຺ຕກປຣິໂຠຄວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນຣາໂຄປິ ສມ຺ໂຠຄສໍສຄ຺ໂຄວ.

ປຎ຺ຈວິຘສໍສຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຄາຫຄາຫກາທິວຓ຺ຓນາ

ຠິກ຺ຂຸໂນ ຠິກ຺ຂູຫິ ກາຍປຣາມາໂສ ກາຍສມ຺ພາຫນາທິວເສນ. ກາຍສໍສຄ຺ຄນ຺ຕິ ກາຍປຣາມາສສໍສຄ຺ຄໍ. ຄາຫຄາຫໂກຕິ ຄຓ຺ຫນການໍ ຄຓ຺ຫນໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄາຫມຸຕ຺ຕໂກຕິ ອໂຍນິໂສ ອາມິເສຫິ ສງ຺ຄຓ຺ຫນເກຫິ ສຍໍ ມຸຈ຺ຈນໂກ. ມຸຕ຺ຕຄາຫໂກຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສງ຺ຄຫໂຕ ມຸຕ຺ຕານໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫນໂກ. ມຸຕ຺ຕມຸຕ຺ຕໂກຕິ ມຸຈ຺ຈນເກຫິ ສຍມ຺ປິ ມຸຈ຺ຈນໂກ. ຄຫຓວເສນ ສງ຺ຄຓ຺ຫນວເສນ. ອຸປສງ຺ກມນ຺ຕິ ຕໂຕ ກິຎ຺ຈິ ໂລກາມິສໍ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ຕາ, ນ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍວເສນ. ຠິກ຺ຂຸປກ຺ເຂ ຄຫຓວເສນາຕິ ປຈ຺ຈຍລາຠາຍ ສງ຺ຄຓ຺ຫນວເສນາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ‘‘ອາມິເສນາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ.

ຐານນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຐານາວຕ຺ຖໍ. ປາປຸຓິຕຸໍ ນ ເທຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນເມວ ຕໍ ປຏິສງ຺ຂານພເລນ ນີຫຣນ຺ໂຕ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ມນ຺ເຕນາ’’ຕິອາທິ. ຍຖາ ຊີວິຕຸກາໂມ ປຸຣິໂສ ກຓ຺ຫສປ຺ເປນ, ອມິຕ຺ເຕນ ວາ ສຫ ນ ສໍວສຕິ, ເອວໍ ຂຓມຕ຺ຕມ຺ປິ ກິເລເສຫິ ສຫ ນ ສໍວສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລໍ ໂລກິຍໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຎ຺ຈ. ຕຖາ ສມາຘິປິ. ວິປສ຺ສນາຍ ປາທກາ ວິປສ຺ສນາປາທກາຕິ ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິຄ຺ຄຫເຓນ ຍຖາ ໂລກິຍສມາຘິ ຄຫິໂຕ, ເອວໍ ວິປສ຺ສນາປາທກາ ເອເຕສນ຺ຕິ ວິປສ຺ສນາປາທກາຕິ ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິຄ຺ຄຫເຓເນວ ໂລກຸຕ຺ຕໂຣ ສມາຘິ ຄຫິໂຕ. ຍຖາ ຫິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຣູປຊ຺ຌານານິ ອຘິຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕ ມຄ຺ຄສມາຘິ ວິປສ຺ສນາປາທໂກ, ເອວໍ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣູປຊ຺ຌານານິ ອຘິຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕປິ. ສມາປຕ຺ຕິປຣິຍາໂຍ ປນ ປຸພ຺ພໂວຫາເຣນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຏິປກ຺ຂສມຸຈ຺ເຉທເນນ ສມ຺ມາ ອາປຊ຺ຊນໂຕ ວາ ຍຖາ ‘‘ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄ’’ຕິ. ເອວເມຕ຺ຖ ສີລສມາຘີນມ຺ປິ ມິສ຺ສກຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ, ນ ປຎ຺ຎາຍ ເອວ. ວິມຸຕ຺ຕີຕິ ອຣິຍຜລນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິມຸຕ຺ຕິສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕຎ຺ຫິ ນິປ຺ຜາທນຏ຺ເຐນ ສມ຺ປາເທຕພ຺ພໍ, ນ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາຍ ລທ຺ຘປຈ຺ຈເຍນ ປຣິຕຸສ຺ສຕິ, ສນ຺ຕຸຏ຺ຐຕາຍ ລທ຺ຘາ ເຕ ອຄຘິໂຕ ອມຸຈ຺ຉິໂຕອາທີນວທສ຺ສີ ນິສ຺ສຣຓປຎ຺ໂຎ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ, ເອວໍຠູໂຕ ຈ ກຕ຺ຖຈິ ອລຄ຺ຄມານສຕາຍ ປວິເວກໍ ປຣິພ຺ຣູເຫນ຺ໂຕ ເກນຈິ ອສໍສຏ຺ໂຐ ວິຫຣຕິ ຄຫຏ຺ເຐນ ວາ ປພ຺ພຊິເຕນ ວາ. ໂສ ເອວໍ ອຊ຺ຌາສຍສມ຺ປນ຺ໂນ ວີຣິຍໍ ອາຣຠຕິ ອປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ປຕ຺ຕິຍາ, ອນຘິຄມສ຺ສ ອຘິຄມາຍ. ອາຣຠນ຺ໂຕ ຈ ຍຖາສມາທິນ຺ນໍ ອຕ຺ຕໂນ ສີລໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ, ຕສ຺ສ ສີລສ຺ສ ສຸປຣິສຸທ຺ຘຕໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອວິປ຺ປຏິສາໂຣ, ອຍມສ຺ສ ສີລສມ຺ປທາ. ຕສ຺ສ ອວິປ຺ປຏິສາຣມູລເກຫິ ປາໂມຊ຺ຊປີຕິປສ຺ສທ຺ຘິສຸເຂຫິ ສມ຺ມາ ພ຺ຣູຫິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສມ຺ມເທວ ສມາຘິຍຕິ, ອຍມສ຺ສ ສມາຘິສມ຺ປທາ. ຕໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ຊານໍ ປສ຺ສໍ ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ, ນິພ຺ພິນ຺ທໍ ວິຣຊ຺ຊຕິ, ວິຣາຄາ ວິມຸຈ຺ຈຕິ, ອຍມສ຺ສ ປຎ຺ຎາສມ຺ປທາ. ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕາ ປນສ຺ສ ວິມຸຕ຺ຕິສມ຺ປທາ, ຕໂຕ ວິມຸຕ຺ຕິໂຕ ຎາຓທສ຺ສນນ຺ຕິ ເອເຕສໍ ທສນ຺ນໍ ກຖາວຕ຺ຖູນໍ ອນຸປຸພ຺ພີ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕສ຺ສ ໂຍ ທສຫິ ກຖາວຕ຺ຖູຫິ ສມນ຺ນາຄໂມ, ອຍໍ ອຕ຺ຕຫິຕາຍ ປຏິປຕ຺ຕິ. ຍາ ເນສໍ ປເຣສໍ ສໍກິຕ຺ຕນໍ, ອຍໍ ປຣຫິຕາຍ ປຏິປຕ຺ຕິ. ຕາສຸ ປຸຣິມາ ຎາຓປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຈ, ອິຕຣາ ກຣຸຓາປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ກຣຸຓາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຈາຕິ ສພ຺ພໍ ຎາຓກຣຸຓາກຓ຺ຑໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ທສຫິ ກຖາວຕ຺ຖູຫິ ກຣຓຠູເຕຫິ ຠິກ຺ຂູນໍ ໂອວາທໍ ເທຕິ, ‘‘ຠິກ຺ຂຸນາ ນາມ ອຕ຺ຣິຈ຺ຉຕາທິເກ ທູຣໂຕ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ສມ຺ມເທວ ອປ຺ປິຈ຺ເຉນ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕໍ ຕໍ ກຖາວຕ຺ຖຸໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຸປທິສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປທິສນ຺ໂຕ ຫິ ຕານິ ‘‘ເຕຫິ ຠິກ຺ຂູ ໂອວທຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ໂອວທຕິເຍວ ສຣູປທສ຺ສນມຕ຺ເຕນ. ສຸຂຸມໍ ອຕ຺ຖໍ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ເອວມ຺ປິ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາ ໂຫຕິ ເອວມ຺ປີຕິ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທິວເສນ ອປຣາປຣໍ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາວຸຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ສຸຂຸມນິປຸຓໍ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາສງ຺ຂາຕໍ ອຕ຺ຖໍ ຊານາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ວິຎ຺ຎາເປຕີຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ວິເສເສຫິ ວິຎ຺ຎາເປຕິ. ກາຣຓນ຺ຕິ ເຍນ ກາຣເຓນ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາ ອິຊ຺ຌຕິ, ຕໍ ປນ ‘‘ມຫິຈ຺ຉຕາທີສຸ ເອເຕ ໂທສາ, ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາຍ ອຍມານິສໍໂສ’’ຕິອາທີນວານິສໍສທສ຺ສນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສມ຺ມາ ເຫຕຸນາ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ສນ຺ທສ຺ສໂກ. ຄາເຫຕຸນ຺ຕິ ຍຖາ ຄຓ຺ຫຕິ, ຕຖາ ກາຕຸໍ, ຕຕ຺ຖ ປຏ຺ຐເປຕຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸສ຺ສາຫຊນນວເສນາຕິ ຍຖາ ຕໍ ສມາທານໍ ນິຈ຺ຈລໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອຸສ຺ໂສຬ຺ຫິຍາ ອຸປ຺ປາທນວເສນ ສມ຺ມເທວ ອຸຕ຺ເຕເຊຕີຕິ ສມຸຕ຺ເຕຊໂກ. ອຸສ຺ສາຫຊາເຕຕິ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາຍ ຊາຕຸສ຺ສາເຫ. ວຓ຺ຓໍ ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອາຍຕິຎ຺ຈ ລພ຺ຠມານຄຸຓໍ ກິຕ຺ເຕຕ຺ວາ ສມ຺ປຫໍເສຕິ ສມ຺ມເທວ ປກາເຣຫິ ໂຕເສຕີຕິ ສມ຺ປຫໍສໂກ. ເອວໍ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິອາທີສຸ ຍຖາຣຫໍ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ.

ຄາຫຄາຫກາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຎ຺ຈລາຠວຓ຺ຓນາ

໒໕໓. ສຕ຺ຖຸ ສມ຺ມຸຂາ ເອວໍ ວຓ຺ໂຓ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕຕິ. ອິມິນາ ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓສ຺ສ ຍຖາຠູຕຄຸຓສມຸຏ຺ຐິຕຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ມນ຺ທມນ຺ໂທ ວິຍາຕິ ອຕິ ວິຍ ອເຉໂກ ວິຍ. ອພລພໂລ ວິຍາຕິ ອຕິ ວິຍ ອພໂລ ວິຍ. ຠາກຸຏິກຠາກຸຏິໂກ ວິຍາຕິ ອຕິ ວິຍ ທຸມ຺ມຸໂຂ ວິຍ. ອນຸມສ຺ສາຕິ ອນຸມສິຕ຺ວາ, ທສ ກຖາວຕ຺ຖູນິ ສຣູປໂຕ ວິເສສໂຕ ຈ ອນຸປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ປນ ເນສໍ ອນຸປວິສນໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນຸປວິສິຕ຺ວາ’’ຕິ. ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີຫິ ວຓ຺ຓຠາສນໍ ເອໂກ ລາໂຠຕິ ໂຍຊນາ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ. ປຕ຺ຖຍມາໂນ ເອວມາຫ ຘມ຺ມຄຣຸຕາຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ປຎ຺ຈລາຠວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຈາຣິກາທິວຓ຺ຓນາ

໒໕໔. ອຠິຣມນໍ ອຠິຣຕໍ, ຕເທວ ອນຸນາສິກໂລປໍ ອກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຠິຣນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ຠາວນປຸໍສກຎ຺ເຈຕໍ. ອນຠິຣຕິ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ອຠິຣມິຕ຺ວາ ຈິຣວິຫາໂຣປິ ນຕ຺ຖິ ສມ຺ມເທວ ປຣິຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາ. ສພ຺ພສຫາ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ ອສຍ຺ຫລາຠິໂນ.

ປຸພ຺ເພ ຘມ຺ມຄຣຸຕາກິຕ຺ຕນປສງ຺ເຄນ ຄຫິຕໍ ອຄ຺ຄຫິຕຎ຺ຈ ມຫາກສ຺ສປປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນາທິໍ ເອກເທເສນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ວນວາສິຕິສ຺ສສາມເຓຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ຊນປທຈາຣິກໍ ກເຖຕຸໍ ‘‘ຠຄວາ ຫີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ອາກາສຄາມີຫິ ສທ຺ຘິໍ ຄນ຺ຕຸກາໂມ ‘‘ຉຬຠິຎ຺ຎານໍ ອາໂຣເຈຫີ’’ຕິ ອາຫ. ສງ຺ຆກມ຺ເມນ ສິຊ຺ຌມານາປິ ອຸປສມ຺ປທາ ສຕ຺ຖຸ ອາຓາວເສເນວ ສິຊ຺ຌນໂຕ ‘‘ພຸທ຺ຘທາຍຊ຺ຊໍ ເຕ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອປເຣ ‘‘ອປຣິປຸຓ຺ຓວີສຕິວສ຺ສສ຺ເສວ ຕສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທໍ ອນຸຊານນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາ ‘ພຸທ຺ຘທາຍຊ຺ຊໍ ເຕ ທສ຺ສາມີ’ຕິ ອໂວຈາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຸປສມ຺ປາເທຕ຺ວາຕິ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ອຸປຊ຺ຌາເຍນ ອຸປສມ຺ປາເທຕ຺ວາ.

ນວໂຍຊນສຕິກໍ ມຊ຺ຌິມເທສປຣິຍາປນ຺ນເມວ, ຕໂຕ ປຣໍ ນາຘິປ຺ເປຕໍ ທນ຺ຘຕາວເສນ ຄມນໂຕ. ສມນ຺ຕາຕິ ຄຕຄຕຏ຺ຐານສ຺ສ ຈຕູສຸ ປສ຺ເສສຸ. ອຎ຺ເຎນປິ ກາຣເຓນາຕິ ຠິກ຺ຂູນໍ ສມຖວິປສ຺ສນາຕຣຸຓຠາວໂຕ ອຎ຺ເຎນປິ ມຊ຺ຌິມມຓ຺ຑເລ ເວເນຍ຺ຍານໍ ຎາຓປຣິປາກາທິກາຣເຓນ ນິກ຺ຂມຕິ, ອນ຺ໂຕມຓ຺ຑລໍ ໂອຕຣຕິ. ສຕ຺ຕຫິ ວາຕິອາທິ ‘‘ເອກໍ ມາສໍ ວາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕານຸກ຺ກເມນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ສຣີຣຜາສຸກຕ຺ຖາຍາຕິ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ຐາເນ ນິພທ຺ຘວາເສນ ອຸສ຺ສນ຺ນຘາຕຸກສ຺ສ ສຣີຣສ຺ສ ວິເຣຈເນນ ຜາສຸຠາວຕ຺ຖາຍ. ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິກາລາຠິກງ຺ຂນຕ຺ຖາຍາຕິ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘູປມສຸຕ຺ຕ (ອ. ນິ. ໗.໗໒) ມຆເທວຊາຕກາທິເທສນານໍ (ຊາ. ໑.໑.໙) ວິຍ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິກາລສ຺ສ ອາກງ຺ຂເນນ. ສຸຣາປານສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປເນ (ປາຈິ. ໓໒໖) ວິຍ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປນຕ຺ຖາຍ. ໂພຘເນຍ຺ຍສຕ຺ເຕ ອງ຺ຄຸລິມາລາທິເກ ໂພຘນຕ຺ຖາຍ. ນິພທ຺ຘວາສຎ຺ຈ ປຸຄ຺ຄລໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຈາຣິກາ ນິພທ຺ຘຈາຣິກາ.

໒໕໕. ອປຣິຄ຺ຄຫຠາວໍ ກຕ຺ຖຈິ ອລຄ຺ຄຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍູຖໍ ປຫາຍ…ເປ… ມຕ຺ຕຫຕ຺ຖີ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສຫາຍກິຈ຺ໂຈຕິ ສຫາຍກິຈ຺ຈຣຫິໂຕ ສີໂຫ ວິຍ. ເຕນສ຺ສ ເອກວິຫາຣິຕໍ ເຕຊວນ຺ຕຕຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ. ຕທາ ປນ ກາຍວິເວໂກ ນ ສກ຺ກາ ລທ຺ຘຸນ຺ຕິ ອິທເມຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ພຫູຫີຕິອາທິ ປນ ສຠາວທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຖຣສ຺ສ ປຣິສາ ສຸວິນີຕາ ຈິຓ຺ຓຄຣຸວາສາ ຄຣຸໂນ ອິຈ຺ຉານຸຣູປເມວ ວຕ຺ຕຕິ.

ວຸຕ຺ຕກາຣຓຍຸຕ຺ເຕ ອທ຺ຘານຄມເນ ຈາຣິການໍ ໂວຫາໂຣ ສາສເນ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ ອາຫ ‘‘ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິ. ເກນຈິເທວ ນິມິຕ຺ເຕນ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ອຕ຺ເຖ ປວຕ຺ຕາຍ ສຎ຺ຎາຍ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕຣຫິເຕປິ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ປວຕ຺ຕິ ຣຸຬ຺ຫີ ນາມ. ວິຊິຕມາຣຕ຺ຕາ ສງ຺ຄາມວິຊຍມຫາໂຍໂຘ ວິຍ. ອຎ຺ຎໍ ເສວິຕ຺ວາຕິ ‘‘ມມ ອາຄຕຠາວໍ ສຕ຺ຖຸ ອາໂຣເຈຫີ’’ຕິ ອາໂຣຈນຕ຺ຖໍ ອຎ຺ຎໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເສວິຕ຺ວາ.

ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ຕໍຕໍປຸຄ຺ຄລຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ຕທນຸຈ຺ຉວິກເມວ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກໂຣຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຈູຬໂຄສິງ຺ຄສຸຕ຺ເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສາມຄ຺ຄິຣສານິສໍສນ຺ຕິ ‘‘ກຈ຺ຈິ ປນ ໂວ, ອນຸຣຸທ຺ຘາ, ສມຄ຺ຄາ ສມ຺ໂມທມານາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໓໒໖) ສາມຄ຺ຄິຣສານິສໍສໍ ກເຖສິ. ອາວສຖານິສໍສນ຺ຕິ ‘‘ສີຕໍ ອຸຓ຺ຫໍ ປຏິຫນຕີ’’ຕິອາທິນາ (ຈູຬວ. ໒໙໕, ໓໑໕) ອາວສຖປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ອານິສໍສໍ. ສຕິປຏິລາຠິກນ຺ຕິ ໂຊຕິປາລຕ຺ເຖເຣ ລາມກໍ ຐານໍ ໂອຕິຓ຺ຓມຕ຺ເຕ ມຫາໂພຘິປລ຺ລງ຺ເກ ປນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ປຕ຺ຖນໍ ກຕ຺ວາ ປາຣມິໂຍ ປູເຣນ຺ໂຕ ອາຄໂຕ. ຕາທິສສ຺ສ ນາມ ປມາທວິຫາໂຣ ນ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຍຖາ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ສຕິໍ ປຏິລຠິຕຸໍ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກເຖສິ, ຕຖາ ອຍໍ ຠຄວາ ຕເມວ ປຸພ຺ເພນິວາສປຏິສໍຍຸຕ຺ຕກຖໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຆຏິກາຣສຸຕ຺ຕໍ (ມ. ນິ. ໒.໒໘໒) ກເຖສິ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ມຸທ຺ເທເສຕິ – ‘‘ອຸປນີຍຕິ ໂລໂກ ອທ຺ຘຸໂວ, ອຕາໂຓ ໂລໂກ ອນຠິສ຺ສໂຣ, ອສ຺ສໂກ ໂລໂກ ສພ຺ພໍ ປຫາຍ ຄມນີຍໍ, ອູໂນ ໂລໂກ ອຕິຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາທາໂສ ຈາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໓໐໕) ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ມຸທ຺ເທເສ ກເຖສິ. ກາມຎ຺ເຈເຕ ຘມ຺ມຸທ຺ເທສາ ຣຏ຺ຐປາລສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໒.໓໐໔) ອາຍສ຺ມຕາ ຣຏ຺ຐປາລຕ຺ເຖເຣນ ຣຎ຺ໂຎ ໂກຣພ຺ຍສ຺ສ ກຖິຕາ, ເຕ ປນ ຠຄວໂຕ ເອວ ອາຫຣິຕ຺ວາ ເຖເຣນ ຕຕ຺ຖ ກຖິຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣຏ຺ຐປາລສຸຕ຺ເຕ’’ຕິອາທິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ສຸຕ຺ເຕ – ‘‘ອຕ຺ຖິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ມຸທ຺ເທສາ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐາ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໒.໓໐໕) ປານການິສໍສກຖນ຺ຕິ ‘‘ອຄ຺ຄິຫຸຕ຺ຕໍ ມຸຂໍ ຍຎ຺ຎາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໒.໔໐໐; ສຸ. ນິ. ໕໗໓) ອນຸໂມທນໍ ວຕ຺ວາ ປຸນ ປກິຓ຺ຓກກຖາວເສນ ປານກປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ອານິສໍສກຖໍ ກເຖສິ. ເອກີຠາເວ ອານິສໍສໍ ກເຖສິ, ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຠຄຸໍ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສສີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໓.໒໓໘). ອນນ຺ຕນຍນ຺ຕິ ອປຣິມາຓເທສນານຍໍ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທິປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸຓ຺ຓ, ອຍມ຺ປິ ອປ຺ປິຈ຺ຉກຖາເຍວາ’’ຕິອາທິ ພຫູຫິ ປຣິຍາເຍຫິ ນານານຍໍ ເທເສຕິ. ກຖໍ ຕຖາ ເທສິຕໍ ເຖໂຣ ອຎ຺ຎາສີຕິ ອາຫ ‘‘ປຏິສມ຺ຠິທາປຕ຺ຕສ຺ສ…ເປ… ອໂຫສີ’’ຕິ.

ຈາຣິກາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘິປຎ຺ຫວຓ຺ຓນາ

໒໕໖. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ. ຍທາ ຊາຕິຠູມກາ ຠິກ຺ຂູ ສຕ຺ຖຸ ສມ຺ມຸຂາ ເຖຣສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ຠາສິໍສຸ, ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ສີສານຸໂລກີ ຫຸຕ຺ວາ ປິຏ຺ຐິໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ອນຸພນ຺ຘນໍ ເຖເຣນ ສມາຄເມ ອາທຣວເສນ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ປາເຐ ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມາ’’ຕິອາທິ, ‘‘ຕຣມານຣູໂປ’’ຕິ ຈ. ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ຐາເນ ນິລີນ’’ນ຺ຕິອາທິ, ຕໍ ອກາຣຓໍ. ນ ຫິ ຘມ຺ມເສນາປຕິ ຕສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ນິສິນ຺ນຏ຺ຐານໍ ອຠິຎ຺ຎາຎາເຓນ ຊານິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ‘‘ກຈ຺ຈິ ນຸ ໂຂ ມໍ ອທິສ຺ວາວ ຄມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຍມ຺ປິ ຈິນ຺ຕາ ອາທຣວເສເນວາຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ສຕ຺ຖາຣໍ ທຏ຺ຐຸໍ ອາຄໂຕ ສາວໂກ ອປິ ອາຍສ຺ມາ ອຎ຺ຎາຕໂກຓ຺ຑຎ຺ໂຎ ສຕ຺ຖຸກປ຺ປໍ ຘມ຺ມເສນາປຕິໍ ຕຕ຺ຖ ວສນ຺ຕໍ ອທິສ຺ວາວ ຄຈ຺ຉນໂກ ນາມ ອຕ຺ຖິ. ທິວາວິຫາຣນ຺ຕິ ສມ຺ປທາເນ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທິວາວິຫາຣຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ.

໒໕໗. ປຸຣິມກຖາຍາຕິ ປຐມາລາເປ. ອປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕາຍາຕິ ນປ຺ປວຕ຺ຕິຕາຍ. ປຈ຺ຉິມກຖາ ນ ຊາຍຕີຕິ ປຈ຺ຉາ ວຕ຺ຕພ຺ພກຖາຍ ອວສໂຣ ນ ໂຫຕິ. ສຕ຺ຕ ວິສຸທ຺ຘິໂຍ ປຸຈ຺ຉິ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນວເສນ. ຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິ ນາມ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ. ຍສ຺ມາ ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິມ຺ປິ ປຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຕ຺ເຖວ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລາທີສຸ ຐິຕສ຺ສປິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາໂສ ມຕ຺ຖກໍ ນ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສສ຺ສ ມຕ຺ຖກໍ ອປ຺ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ສພ຺ພໍ ປຏິກ຺ຂິປີຕິ ສຕ຺ຕມມ຺ປິ ປຎ຺ຫໍ ປຏິກ຺ຂິປິ, ອິຕເຣສຸ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ.

ອປ຺ປຈ຺ຈຍປຣິນິພ຺ພານນ຺ຕິ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານມາຫ. ອິທານິ ປກາຣນ຺ຕເຣນປິ ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທ຺ເວຘາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຄຫຓູປາທານນ຺ຕິ ທຬ຺ຫຄ຺ຄຫຓຠູຕໍ ອຸປາທານໍ. ເຕນາຫ ‘‘ກາມຸປາທານາທິກ’’ນ຺ຕິ. ປຈ຺ຈຍູປາທານນ຺ຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຈ຺ຈຍມາຫ. ໂສ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ອຸປາທິຍຕິ ອຸປາທານວເສນ ຄຓ຺ຫຕີຕິ ອຸປາທານນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຈ຺ຈຍູປາທານໍ ນາມ…ເປ… ປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ. ‘‘ອນຸປາທາຍ ອາສເວຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ (ມຫາວ. ໒໘, ໓໐) ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານນ຺ຕິ ກເຖນ຺ຕິ. ນ ຈ ອຸປາທານສມ຺ປຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຸປາທາເນຫິ ເອຕໍ ນ ສຫິຕໍ ນາປິ ອຸປາທາເນຫິ ສຫ ປວຕ຺ຕິ ຫຸຕ຺ວາ. ນ ຈ ກຎ຺ຈິ ຘມ຺ມໍ ອຸປາທິຍຕີຕິ ກສ຺ສຈິ ຘມ຺ມສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ນ ອຸປາທິຍຕິ. ປຣິນິພ຺ພຸຕນ຺ເຕຕິ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ກາຕພ຺ພກິເລສປຣິນິພ຺ພານປຣິໂຍສານນ຺ເຕ ຊາຕຕ຺ຕາ. ອມຕຘາຕຸເມວ ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານໍ ກເຖນ຺ຕິ, ກເຖນ຺ຕານຎ຺ຈ ຍຖາ ຕສ຺ສ ໂກຈິ ປຈ຺ຈໂຍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ເອວໍ ອຘິຄໂຕປິ ຍຖາ ໂກຈິ ປຈ຺ຈໂຍ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາ ປຣິນິພ຺ພານໍ ອປຈ຺ຈຍປຣິນິພ຺ພານນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຍໍ ອນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຸນ ປຸຈ຺ຉໍ ອາຣຠິ ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານໍ ສຣູປໂຕ ປຕິຏ຺ຐາເປຕຸກາໂມ.

໒໕໘. ສພ຺ພປຣິວຕ຺ເຕສູຕິ ສພ຺ເພສຸ ປຎ຺ຫປຣິວຕ຺ຕເນສຸ, ປຎ຺ຫວາເຣສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຄຫຓຘມ຺ມເມວາຕິ ‘‘ເອຕໍ ມມາ’’ຕິອາທິນາ ຄຓ຺ຫຕີຕິ ຄຫຓໍ, ສຫ ຄຫເຓນາຕິ ສຄຫຓໍ, ອຸປາທານິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສິຕສ຺ສ ອຠາວໂຕ ວຏ຺ຏເມວ ອນຸຄໂຕຕິ ວຏ຺ຏານຸຄໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລມຕ຺ຕສ຺ສປິ ອຠາວໂຕ’’ຕິ. ໂຍ ປນ ຈຕຸພ຺ພິເຘ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສເຍ ສີເລ ຐິໂຕ, ໂສປິ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອິເມຫິ ຘມ຺ເມຫີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ.

ສຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘິປຎ຺ຫວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສຕ຺ຕຣຖວິນີຕວຓ຺ຓນາ

໒໕໙. ນິສ຺ສກ຺ກວຈນເມຕໍ ‘‘ຍາວ ເຫຏ຺ຐິມໂສປານກເຬວຣາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ອຕ຺ໂຖຕິ ປໂຍຊນໍ. ຈິຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘິ ເຫຕ຺ຖ ສີລວິສຸທ຺ຘິໍ ປໂຍເຊຕິ ຕສ຺ສ ຕທຕ຺ຖຕ຺ຕາ. ສີລວິສຸທ຺ຘິກິຈ຺ຈໍ ກຕໍ ນາມ ໂຫຕິ ສມາຘິສໍວຕ຺ຕນໂຕ. ສມາຘິສໍວຕ຺ຕນິກາ ຫິ ສີລວິສຸທ຺ຘິ ນາມ. ສພ຺ພປເທສູຕິ ‘‘ຈິຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘິ ຍາວເທວ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘຕ຺ຖາ’’ຕິອາທີສຸ ສພ຺ພປເທສຸ, ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິຍໍ ຐິຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘກິຈ຺ຈໍ ກຕໍ ນາມ ໂຫຕີຕິອາທິນາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ສາວຕ຺ຖິນຄຣໍ ວິຍ ສກ຺ກາຍນຄຣໍ ອຕິກ຺ກມິຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ສາເກຕນຄຣໍ ວິຍ ນິພ຺ພານນຄຣໍ ປາປຸຓິຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ອຈ຺ຈາຍິກສ຺ສ ກິຈ຺ຈສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກາໂລ ວິຍ ນວເມເນວ ຂເຓນ ປຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ອຠິສມຍກິຈ຺ຈສ຺ສ ອຸປາທກາໂລ. ຍຖາ ຣຎ຺ໂຎ ສຕ຺ຕເມນ ຣຖວິນີເຕນ ສາເກເຕ ອນ຺ເຕປຸຣທ຺ວາເຣ ໂອຣຸຬ຺ຫສ຺ສ ນ ຕາວ ກິຈ຺ຈໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ສໍວິຘາຕພ຺ພສໍວິຘານໍ ຎາຕິມິຕ຺ຕຄຓປຣິວຸຕສ຺ສ ສຸຣສໂຠຊນປຣິໂຠເຄ ນິຏ຺ຐິຕໍ ນາມ ສິຍາ, ເອວເມຕໍ ຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິຍາ ກິເລເສ ເຂເປຕ຺ວາ ເຕສໍເຍວ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປຫານສາຘກອຣິຍຜລສມງ຺ຄິກາເລ ອຠິສມຍກິຈ຺ຈໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຍຄິໂນ…ເປ… ກາໂລ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ປໂຣປຓ຺ຓາສ ກຸສລຘມ຺ມາ ນາມ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນາ ຜສ຺ສາທໂຍ ປໂຣປຓ຺ຓາສ ອນວຊ຺ຊຘມ຺ມາ. ນິໂຣຘສຍເນຕິ ນິພ຺ພານສຍເນ.

‘‘ວິສຸທ຺ຘິໂຍ’’ຕິ ວາ ‘‘ກຖາວຕ຺ຖູນີ’’ຕິ ວາ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ, ພ຺ຍຎ຺ຊນເມວ ນານນ຺ຕິ ເຕສໍ ອຕ຺ຖໂຕ ອນຎ຺ຎຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິຕີ’’ຕິ ອາຣທ຺ຘໍ. ອາຍສ຺ມາ ປຸຓ຺ໂຓ ທສ ກຖາວຕ຺ຖູນິ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສີຕິ ສຕ຺ຕ ວິສຸທ຺ຘິໂຍ ນາມ ວິສ຺ສຊ຺ຊນ຺ໂຕປິ ທສ ກຖາວຕ຺ຖູນິ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ ເຕສໍ ອຕ຺ຖໂຕ ອນຎ຺ຎຕ຺ຕາ. ເອເຕເນວ ຘມ຺ມເສນາປຕິ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣ ສຕ຺ຕ ວິສຸທ຺ຘິໂຍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ທສ ກຖາວຕ຺ຖູນິ ປຸຈ຺ຉີຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕວາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນ຺ຕິ ປຎ຺ຫໍ. ກິໍ ຊານິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉີຕິ ວິສຸທ຺ຘິປຣິຍາເຍນ ກຖາວຕ຺ຖູນິ ປຸຈ຺ຉາມີຕິ ກິໍ ຊານິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິ. ທສກຖາວຕ຺ຖຸລາຠິນໍ ເຖຣໍ ວິສຸທ຺ຘິໂຍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ປຸຈ຺ຉິຕຏ຺ຐາເນເຍວ ປຸຈ຺ຉເນນ ກິໍ ຕິຕ຺ຖກຸສໂລ ວາ ປນ ຫຸຕ຺ວາ ວິສຍສ຺ມິໍ ປຸຈ຺ຉິ, ອຸທາຫຸ ປານີຍຕ຺ຖິກມຕິຕ຺ເຖຫິ ຉິນ຺ນຕເຏຫິ ປາເຕນ຺ໂຕ ວິຍ ອຕິຕ຺ຖກຸສໂລ ຫຸຕ຺ວາ ອປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພຏ຺ຐາເນ ອວິສຍສ຺ມິໍ ປຸຈ຺ຉີຕິ ໂຍຊນາ. ອິມິນາ ນເຍນ ວິສ຺ສຊ຺ຊນປກ຺ເຂປິ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍທຕ຺ຖມສ຺ສ ວິຈາຣຓາ ອາຣທ຺ຘາ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ຕິຕ຺ຖກຸສໂລ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ວິສຸທ຺ຘິກຖາວຕ຺ຖູນໍ ອຕ຺ຖໂຕ ອນຎ຺ຎຕ຺ເຕປິ ອຍໍ ວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍໍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທມິນາຕິ ຍໍ ‘‘ສໍຂິຕ຺ຕໍ, ວິຕ຺ຖິຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອິມິນາ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມາເນນ ນເຍນ ວິຘິນາ ເວທິຕພ຺ພໍ.