໔. ມຫາຍມກວຄ຺ໂຄ

໑. ຈູຬໂຄສິງ຺ຄສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໒໕. ຎາຕີນໍ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໖.໑໙) ນິວາສຏ຺ຐານຠູໂຕ ຄາໂມ ຎາຕິໂກ, ໂສ ເອວ ນາຕິໂກ. ໂສ ກິຣ ຄາໂມ ເຍສໍ ສນ຺ຕໂກ, ເຕສໍ ປຸພ຺ພປຸຣິເສນ ອຕ຺ຕໂນ ຎາຕີນໍ ສາຘາຣຓຠາເວນ ນິເວສິໂຕ, ເຕນ ‘‘ນາຕິໂກ’’ຕິ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ຖ. ອຖ ປຈ຺ຉາ ຕຕ຺ຖ ທ຺ວີຫິ ທາຍາເທຫິ ທ຺ວິຘາ ວິຠຊິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ທ຺ວິນ຺ນໍ ຈູຬປິຕິມຫາປິຕິປຸຕ຺ຕານໍ ທ຺ເວ ຄາມາ’’ຕິ. ຄິຎ຺ຊກາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ອິຏ຺ຐກາ, ຄິຎ຺ຊກາຫິເຍວ ກໂຕ ອາວສໂຖ ຄິຎ຺ຊກາວສໂຖ. ຕສ຺ມິໍ ກິຣ ປເທເສ ມຕ຺ຕິກາ ສກ຺ຂຣມຣຸມ຺ພວາລິກາທີຫິ ອສມ຺ມິສ຺ສາ ອກຐິນາ ສຓ຺ຫາ ສຸຂຸມາ, ຕາຍ ກຕານິ ກຸລາລຠາຊນານິປິ ສິລາມຍານິ ວິຍ ທຬ຺ຫານິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ອຸປາສກາ ຕາຍ ມຕ຺ຕິກາຍ ທີຆປຸຖຸລອິຏ຺ຐກາ ກາເຣຕ຺ວາ ຕາຫິ ຐເປຕ຺ວາ ທ຺ວາຣພາຫວາຕປານກວາຏຕຸລາໂຍ ເສສໍ ສພ຺ພໍ ທພ຺ພສມ຺ຠາເຣນ ວິນາ ອິຏ຺ຐກາຫິ ເອວ ປາສາທໍ ກາເຣສຸໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຏ຺ຐກາເຫວາ’’ຕິອາທິ.

ໂຄສິງ຺ຄສາລວນທາຍນ຺ຕິ ໂຄສິງ຺ຄສາລວນນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາມໍ ຣກ຺ຂິຕໍ ອຣຎ຺ຎໍ. ເຊຏ຺ຐກຣຸກ຺ຂສ຺ສາຕິ ວນປ຺ປຕິຠູຕສ຺ສ ສາລຣຸກ຺ຂສ຺ສ. ສາມຄ຺ຄິຣສນ຺ຕິ ສມຄ຺ຄຠາວາທິຄຸຓໍ ວິເວກສຸຂໍ. ອຸປຣິປຓ຺ຓາສເກ ອຸປກ຺ກິເລສສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໓.໒໓໗-໒໓໘) ປຸຖຸຊ຺ຊນກາໂລ ກຖິໂຕ, ອິຘ ຈູຬໂຄສິງ຺ຄສຸຕ຺ເຕ ຂີຓາສວກາໂລ ກຖິໂຕ. ກຕກິຈ຺ຈາປິ ຫິ ເຕ ມຫາເຖຣາ ອຕ຺ຕໂນ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣໍ ປເຣສໍ ທິຏ຺ຐານຸຄຕິໍ ອາປຊ຺ຊນຎ຺ຈ ສມ຺ປສ຺ສນ຺ຕາ ປຣມຎ຺ຈ ວິເວກໍ ອນຸພ຺ຣູຫນ຺ຕາ ສາມຄ຺ຄິຣສໍ ອນຸຠວມານາ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣນ຺ຕິ. ຕທາຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຸປກ຺ກິເລສສຸຕ຺ຕເທສນາກາເລ. ເຕຕິ ອນຸຣຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂາ ກຸລປຸຕ຺ຕາ. ລທ຺ຘສ຺ສາທາຕິ ວິປສ຺ສນາຍ ວີຖິປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຘິຄຕສ຺ສາທາ. ວິປສ຺ສນາ ຫິ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ວິເສສໍ ອາວຫນ຺ຕີ ປວຕ຺ຕມານາ ສາຕິສຍໍ ປີຕິໂສມນສ຺ສໍ ອາວຫຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ –

‘‘ຍໂຕ ຍໂຕ ສມ຺ມສຕິ, ຂນ຺ຘານໍ ອຸທຍພ຺ພຍໍ;

ລຠຕິ ປີຕິປາໂມຊ຺ຊໍ, ອມຕໍ ຕໍ ວິຊານຕ’’ນ຺ຕິ. (ຘ. ປ. ໓໗໔);

ລທ຺ຘປຕິຏ຺ຐາ ມຄ຺ຄຜລາຘິຄມເນນ. ສຕິ ຫິ ມຄ຺ຄຜລາຘິຄເມ ສາສເນ ປຕິຏ຺ຐາ ລທ຺ຘາ ນາມ ໂຫຕິ, ໂນ ອຎ຺ຎຖາ.

ກາມໍ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລານາປິ ມຫາສາວກປຣິຍາປນ຺ນາວ, ອຄ຺ຄສາວກຠາເວນ ປນ ເນສໍ ວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຘມ຺ມເສນາປຕິມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລານຕ຺ເຖເຣສຸ ວາ’’ຕິ ວິສຸໍ ຄຫຓໍ. ສຕິປິ ຫິ ສາມຎ຺ຎໂຍເຄ ວິເສສວນ຺ໂຕ ວິສຸໍ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ ຍຖາ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ອາຄຕາ, ວາສິຏ຺ໂຐປິ ອາຄໂຕ’’ຕິ. ເຕສຸ ປນ ວິສຸໍ ຄຫິເຕສຸປິ ‘‘ອສີຕິມຫາສາວເກສູ’’ຕິ ອສີຕິຄ຺ຄຫຓໍ ອປ຺ປກໍ ອູນມຘິກໍ ວາ ຄຓນຸປຄໍ ນ ໂຫຕີຕິ. ອນ຺ຕມໂສຕິ ອິທໍ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາກຠາເວນ ອາສນ຺ນຈາຣິຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນີກາຕິ ຫຕ຺ຖານີກາ, ຫຕ຺ຖານີກໂຕ ຫຕ຺ຖິສມູຫໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາຬສີໂຫ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຍູຖຈໂຣຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍູຖາ ນິສ຺ສໂຏ ກາຬສີໂຫ ວິຍາ’’ຕິ. ເກສຣີ ປນ ເອກຈໂຣວ. ວາຕຈ຺ຉິນ຺ໂນ ວລາຫໂກ ວິຍາຕິ ວາຕຈ຺ຉິນ຺ໂນ ປພ຺ພຕກູຏປ຺ປມາໂຓ ວລາຫກຈ຺ເຉໂທ ວິຍ. ເຕສໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນໂຕຕິ ຍຖາ ນາມ ຊິຆຈ຺ຉິຕສ຺ສ ໂຠຊເນ, ປິປາສິຕສ຺ສ ປານີເຍ, ສີເຕນ ຜຸຏ຺ຐສ຺ສ ອຸຓ຺ເຫ, ອຸຓ຺ເຫນ ຜຸຏ຺ຐສ຺ສ ສີເຕ, ທຸກ຺ຂິຕສ຺ສ ສຸເຂ ອຠິຣຸຈິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວເມວໍ ຠຄວໂຕ ໂກສມ຺ພເກ ຠິກ຺ຂູ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິວາທາປນ຺ເນ ທິສ຺ວາ ອປເຣ ສມຄ຺ຄາວາສໍ ວສນ຺ເຕ ອາວຊ຺ຊິຕສ຺ສ ອິເມ ຕໂຍ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ອາປາຖໍ ອາຄມິໍສຸ, ອຖ ເນ ປຄ຺ຄຓ຺ຫິຕຸກາໂມ ອຸປສງ຺ກມິ, ເອວາຍໍ ປຏິປຕ຺ຕິອນຸກ຺ກເມນ ໂກສມ຺ພການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ວິນຍນຸປາໂຍ ໂຫຕີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕສໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນໂຕ’’ຕິ. ເອເຕເນວ ປຈ຺ຉິມຊນຕໍ ອນຸກມ຺ປນໂຕຕິ ອິທມ຺ປິ ກາຣຓໍ ເອກເທເສນ ສໍວຓ຺ຓິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຸກ຺ກໍສິຕ຺ວາຕິ ຍຖາຠູເຕຫິ ຄຸເຓຫິ ສມ຺ປຫໍສເນນ ວິເສເສຕ຺ວາ ວິສິຏ຺ເຐ ກຕ຺ວາ ປສໍສາວເສນ ເຈຕໍ ອາເມຑິຕວຈນໍ.

ຕໍ ອຣຎ຺ຎໍ ຣກ຺ຂຕິ ວນສາມິນາ ອາຓຕ຺ໂຕ. ຣກ຺ຂິຕໂຄປິຕໍ ວນສຓ຺ຑໍ, ນ ມຫາວນາທິ ວິຍ ອປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ. ສີລາທິປ຺ປເຠທາຍ ອຕ຺ຕຕ຺ຖາຍ ປຏິປນ຺ນາ ອຕ຺ຕກາມາ, ນ ອປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕສິເນຫາຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ຫິຕໍ ກາມຍມານາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຠິນ຺ເທຍ຺ຍາຕິ ວິນາເສຍ຺ຍ.

ທຸພ຺ພລມນຸສ຺ສາຕິ ປຎ຺ຎາຍ ທຸພ຺ພລາ ອວິທ຺ທສຸໂນ ມນຸສ຺ສາ. ຕານີຕິ ອຠິຊາຕິອາທີສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນປາຏິຫາຣິຍານິ. ຈີວຣຄພ຺ເຠນ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາຕິ ຈີວຣສງ຺ຂາເຕ ໂອວຣເກ ນິຄູຫິຕ຺ວາ ວິຍ. ນ ຫິ ຈີວຣປາຣຸປນມຕ຺ເຕນ ພຸທ຺ຘານຸຠາໂວ ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ‘‘ມາ ສຸຘ ໂກຈິມໍ ພຸທ຺ຘານຸຠາວໍ ອຎ຺ຎາສີ’’ຕິ ປນ ຕຖາຣູເປນ ອິທ຺ຘາຠິສງ຺ຂາເຣນ ຕໍ ຉາເທຕ຺ວາ ຄໂຕ ຠຄວາ ຕຖາ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຎ຺ຎາຕກເວເສນ ອຄມາສີ’’ຕິ.

ອຠິກ຺ກມຖາຕິ ປທໍ ອຠິມຸຂຠາເວນ ວິຘິມຸເຂນ ວທຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອິໂຕ ອາຄຈ຺ຉຖາ’’ຕິ. ພຸທ຺ຘານໍ ກາໂຍ ນາມ ສຸວິສຸທ຺ຘຊາຕິມຓິ ວິຍ ໂສຠໂນ, ກິຎ຺ຈິ ມລໍ ອປເນຕພ຺ພໍ ນຕ຺ຖິ, ກິມຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ປາເທ ປກ຺ຂາເລສີຕິ ອາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘານ’’ນ຺ຕິອາທິ.

໓໒໖. ອນຸຣຸທ຺ຘາຕິ ວາ ເອກເສສນເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ ວິຣູເປກເສສສ຺ສປິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສປິ ສມຕ຺ຖິໂຕ ໂຫຕິ. ອິຣິຍາປໂຖ ຂມຕີຕິ ສຣີຣສ຺ສ ລຫຸຏ຺ຐານຕາຍ ຈຕຸພ຺ພິໂຘປິ ອິຣິຍາປໂຖ ສຸຂປ຺ປວຕ຺ຕິໂກ. ຊີວິຕໍ ຍາເປຕີຕິ ຍາປນາລກ຺ຂຓໍ ຊີວິຕໍ ອິມໍ ສຣີຣຍນ຺ຕໍ ຍາເປຕິ ສຸເຂນ ປວຕ຺ເຕຕິ. ອຸຬຸງ຺ກຍາຄຸໍ ວາ ກຏຈ຺ຉຸຠິກ຺ຂໍ ວາຕິ ອິທໍ ມກຣວຸຕ຺ຕິຍາ ມິສ຺ສກຠຕ຺ເຕນ ຍາປນໍ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຠິກ຺ຂາຈາຣວຕ຺ຕໍ ປຸຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສໍສນ຺ທຕີຕິ ສຕິປິ ອຸຠເຍສໍ ກລາປານໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ເຠເທ ປຈຸຣຊເນຫິ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນານຕ຺ຕໍ ຂີໂຣທກສມ຺ໂມທິຕໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ສໍສຏ຺ຐໍ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວິສຸໍ ນ ໂຫຕິ, ເອກຕ຺ຕໍ ວິຍ ອຸເປຕີ’’ຕິ. ປິຍຠາວທີປນານິ ຈກ຺ຂູນິ ປິຍຈກ຺ຂູນິ. ປິຍາຍຕິ, ປິຍາຍິຕພ຺ໂພຕິ ວາ ປິໂຍຕິ. ສມຄ຺ຄວາສສ຺ສ ຍໍ ເອກນ຺ຕກາຣຓໍ, ຕໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຠຄວາ ‘‘ຍຖາ ກຖໍ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫາຕິ ‘‘ກຖນ຺ຕິ ກາຣຓປຸຈ຺ຉາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຍ ເນສໍ ເມຕ຺ຕາສຫິຕານໍເຍວ ກມ຺ມາທີນໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ມິໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາກາໂຣ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ກຖ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉາ. ຕຖາ ຫິ ປຣໂຕ ‘‘ເອວໍ ໂຂ ມຍໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິອາທິນາ ເຖເຣຫິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ກຖິຕໍ.

ມິຕ຺ຕໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ເມຕ຺ຕໍ, ກາຍກມ຺ມໍ. ອາວີຕິ ປກາສໍ. ຣໂຫຕິ ອປ຺ປກາສໍ. ຍຎ຺ຫິ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ເມຕ຺ຕໍ ກາຍກມ຺ມໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕິ, ຕໍ ຕສ຺ສ ສມ຺ມຸຂາ ເຈ, ປກາສໍ ໂຫຕິ, ປຣມ຺ມຸຂາ ເຈ, ອປ຺ປກາສໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອາວິ ເຈວ ຣໂຫ ຈາຕິ ສມ຺ມຸຂາ ເຈວ ປຣມ຺ມຸຂາ ຈາ’’ຕິ. ອິຕຣານີຕິ ປຣມ຺ມຸຂາ ກາຍວຈີກມ຺ມານິ. ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິນາ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ຍໍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມ຺ມຊ຺ຊນາທິວເສນ ປຏິຊຄ຺ຄິຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕໍ ຐານໍ ວາ. ຕເຖວາຕິ ຍຖາ ສມ຺ມຸຂາ ກເຕ ເມຕ຺ຕາກາຍກມ຺ເມ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕເຖວ. ‘‘ກຈ຺ຈິ ຂມນີຍ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິກາ ກຖາ ສມ຺ໂມທນີຍກຖາ. ຍຖາ ປເຣຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຕ຺ຕໂນ ຉິທ຺ທໍ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາ ປຏິສນ຺ຖາຣວເສນ ປວຕ຺ຕາ ກຖາ ປຏິສນ຺ຖາຣກຖາ. ‘‘ອໂຫ ຕທາ ເຖເຣນ ມຍ຺ຫໍ ທິນ຺ໂນ ໂອວາໂທ, ທິນ຺ນາ ອນຸສາສນີ’’ຕິ ເອວໍ ກາລນ຺ຕເຣ ສຣິຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕາ, ຉສາຣຓີຍປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ ວາ ກຖາ ສາຣຓີຍກຖາ. ສຸຕ຺ຕປທໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖນິທ຺ເທສວເສນ ສີລາທິຘມ຺ມປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ ກຖາ ຘມ຺ມີກຖາ. ສເຣນ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຈ຺ຈາຣຓໍ ສຣຠຎ຺ຎໍ. ປຎ຺ຫສ຺ສ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຸຈ຺ຉນໍ ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉນໍ. ຕສ຺ສ ຍຖາປຸຈ຺ຉິຕສ຺ສອາທິສນໍ ປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ. ເອວໍ ສມນ຺ນາຫຣໂຕຕິ ເອວໍ ມນສິກໂຣໂຕ, ເອວໍ ເມຕ຺ຕໍ ອຸປສໍຫຣໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອກໂຕ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ຕສ຺ມາ ນານາ. ຫິຕຏ຺ເຐນາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວິຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ຫິຕຠາເວນ. ນິຣນ຺ຕຣຏ຺ເຐນາຕິ ອນ຺ຕຣາຠາເວນ ເຠທາຠາເວນ. ອວິຄ຺ຄຫຏ຺ເຐນາຕິ ອວິໂຣຘຠາເວນ. ສມຄ຺ຄຏ຺ເຐນາຕິ ສຫິຕຠາເວນ. ປຣິຠຓ຺ຑໍ ກຕ຺ວາຕິ ພຫລຕນຸມຕ຺ຕິກາເລເປຫິ ລິມ຺ເປຕ຺ວາ. ຈີວຣໍ ວາ ໂຘວນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຈີວຣໍ ວາ ໂຘວນ຺ຕິ. ປຣິຠຓ຺ຑໍ ວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປຓ຺ຓສາລາຍ ປຣິຠຓ຺ຑໍ ວາ ກໂຣນ຺ຕິ.

໓໒໗. ປຏິວິຣຸທ຺ຘາ ເອວາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນາ’’ຕິ ປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ເຕສໍ ອປ຺ປມາທລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ເຕສໍ ອປ຺ປມຊ຺ຊນສຠາວໍ. ກຈ຺ຈິ ປນ ໂວ ອນຸຣຸທ຺ຘາ ສມຄ຺ຄາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ໂວຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ, ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ ວາ, ກຈ຺ຈິ ຕຸມ຺ເຫຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສມຸຄ຺ຄປາຕິນ຺ຕິ ສມຸຄ຺ຄປຸຏສທິສໍ ປາຕິໍ.

ປຓ຺ຓສາລາຍໍ ອນ຺ໂຕ ພຫິ ຈ ສມ຺ມຊ຺ຊເນນ ໂສຘິຕງ຺ຄຓຕາ ວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິ. ປຏິວິສມຕ຺ຕເມວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຍາປນປຏິວິສມຕ຺ຕເມວ. ໂອສາເປຕ຺ວາຕິ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ. ປມາຓເມວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຍາປນປມາຓເມວ. ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຊຫິຕ຺ວາຕິ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຊຫິຕ຺ວາ.

ຫຕ຺ເຖນ ຫຕ຺ຖໍ ສໍສິພ຺ພນ຺ຕາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຫຕ຺ເຖນ ອິຕຣສ຺ສ ຫຕ຺ຖໍ ທຬ຺ຫຄ຺ຄຫຓວເສນ ພນ຺ຘນ຺ຕາ. ວິລງ຺ເຆຕິ ເທສນ຺ຕຣໍ ປາເປຕິ ເອເຕນາຕິ ວິລງ຺ຆໂກ, ຫຕ຺ໂຖ. ຫຕ຺ໂຖ ເອວ ວິລງ຺ຆໂກ ຫຕ຺ຖວິລງ຺ຆໂກ, ເຕນ ຫຕ຺ຖວິລງ຺ຆເກນ.

ຕໍ ອຂຓ຺ຑໍ ກຕ຺ວາຕິ ຕໍ ຕີສຸປິ ທິວເສສຸ ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ປວຕ຺ຕນວເສນ ອຂຓ຺ຑິກໍ ກຕ຺ວາ. ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ປຎ຺ຈາຫິກໍ ໂຂ ປນາ’’ຕິອາທິວຈນໍ. ປຎ຺ຈເມ ປຎ຺ຈເມ ອຫນິ ຠວຕີຕິ ປຎ຺ຈາຫິກໍ. ຠຄວຕາ ປຸຈ຺ຉິເຕນ ອນຸຣຸທ຺ຘຕ຺ເຖເຣນ. ປມາທຏ຺ຐາເນສຸເຍວາຕິ ອຎ຺ເຎສໍ ປມາທຏ຺ຐາເນສຸເຍວ. ‘‘ປມາທຏ຺ຐາເນສຸເຍວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ປາກຏຕຣໍ ກາຕຸໍ ‘‘ອຎ຺ເຎສຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປປຎ຺ຈກຣຓຏ຺ຐານານີຕິ ກຖາປປຎ຺ຈສ຺ສ ກຣຓຏ຺ຐານານິ ວິສ຺ສຏ຺ຐກຖາປວຕ຺ຕເນນ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ປມຊ຺ຊນຏ຺ຐານານິ. ຕຕ຺ຖາປິ ‘‘ມຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ກມ຺ມຏ຺ຐານວິຣຸທ຺ຘໍ ນ ປຏິປຊ຺ຊາມາ’’ຕິ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ອປ຺ປມາທລກ຺ຂຓໍ ເຖໂຣ ທສ຺ເສຕິ. ເອຕ຺ຕກໍ ຐານໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາຕິ ປນ ອິທໍ ຕທາ ວິຫາຣສມາປຕ຺ຕີນໍ ວຬຎ຺ຊາຠາເວນ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໒໘. ຌານສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ‘‘ອລມຣິຍຎາຓທສ຺ສນວິເສໂສ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ມາປຏິປນ຺ນຕາຍ ສຕ຺ຖຸ ຈິຕ຺ຕາຣາຘນຕ຺ຖໍ ຕສ຺ສ ຈ ວິເສສາຘິຄມສ຺ສ ສຕ຺ຖຸ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາວໂຕ ເຖໂຣ ‘‘ກິຎ຺ຫິ ໂນ ສິຍາ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ອາຫ. ຍາວເທວາຕິ ຍຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ເອກໍ ທິວສຠາຄໍ ວາ ສກລຣຕ຺ຕິໍ ວາ ຍາວ ສຕ຺ຕ ວາ ທິວເສ.

໓໒໙. ສມຕິກ຺ກມາຍາຕິ ສມ຺ມເທວ ອຕິກ຺ກມນາຍ. ສຕິ ຫິ ອຸປຣິ ວິເສສາຘິຄເມ ເຫຏ຺ຐິມຊ຺ຌານໍ ສມຕິກ຺ກນ຺ຕໍ ນາມ ໂຫຕິ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິ ຈ. ເຕນາຫ ‘‘ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິຍາ’’ຕິ. ຎາຓທສ຺ສນວິເສໂສຕິ ກາຣຓູປຈາເຣນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເວທຍິຕສຸຂໂຕຕິ ເວທນາສຫິຕຊ຺ຌານສຸຂໂຕ ວາ ຜລສຸຂໂຕ ວາ. ອເວທຍິຕສຸຂນ຺ຕິ ນິພ຺ພານສຸຂໍ ວິຍ ເວທນາຣຫິຕໍ ສຸຂໍ. ອເວທຍິຕສຸຂນ຺ຕິ ຈ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕເມຕໍ, ຕໍ ປນ ອຜສ຺ສໍ ອສຎ຺ຎໍ ອເຈຕນນ຺ຕິ ສພ຺ພຈິຕ຺ຕເຈຕສິກຣຫິຕເມວ. ຕໂຕ ຈ ສຕິປິ ຣູປຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍໍ ຕສ຺ສ ອເຈຕນຕ຺ຕາ ສພ຺ພໂສ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂວິຣຫິຕຕາຍ ສນ຺ຕຕຣາ ປຓີຕຕຣາ ຈ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕີຕິ ວຸຈ຺ຈເຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອເວທຍິຕສຸຂໍ ສນ຺ຕຕຣໍ ປຓີຕຕຣໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິມມ຺ຫາ ຈາ’’ຕິອາທິ.

໓໓໐. ສາມຄ຺ຄິຣສານິສໍສເມວ ເນສໍ ຠຄວາ ກເຖສິ ອຊ຺ຌາສຍານຸກູລຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ. ອນຸສາເວຕ຺ວາຕິ ອນຸປຄມນວເສນ ສມ຺ມເທວ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ. ‘‘ອນຸສໍສາເວຕ຺ວາ’’ຕິ ວາ ປາໂຐ, ໂສ ເອວຕ຺ໂຖ. ຕໂຕ ປຏິນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາຕິ ເອຕຣຫິ ຠຄວໂຕ ເອກວິຫາເຣ ອຊ຺ຌາສໂຍຕິ ສຕ຺ຖຸ ມນໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕາ ‘‘ອິເຘວ ຕິຏ຺ຐຖາ’’ຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕຏ຺ຐານໂຕ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ. ປພ຺ພຊ຺ຊາທີນີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອຸປສມ຺ປທາ-ວິສຸທ຺ຘິ-ຘຸຕກມ຺ມຏ຺ຐານານຸໂຍຄ-ຌານວິໂມກ຺ຂ-ສມາປຕ຺ຕິ-ຎາຓທສ຺ສນ-ມຄ຺ຄຠາວນາ-ຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຘິຄນ຺ຕ຺ວາປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ຍຖາຘິຄຕານມ຺ປິ. ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຓກຖາຍ ອຏ຺ຏິຍມານາຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ອຘິຄນ຺ຕ຺ວາປິ ຘມ຺ມາຘິກຣຓໍ ສຕ຺ຖຸວິເຫສາຠາວທີປເນ ຠຄວໂຕ ປາກຏຄຸຓານໍ ກຖາຍ ອຏ຺ຏິຍມານາປີຕິ ໂຍຊນາ. ເທວຕາຕິ ຕໍຕໍສມາປຕ຺ຕິລາຠິນິໂຍ ເທວຕາ. ມຸຂໍ ເມ ສຊ຺ຊນ຺ຕິ ມຸຂໍ ເມ ກຖເນ ສມຕ຺ຖໍ, ກຖເນ ໂຍຄ຺ຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໓໑. ເອວໍ ອາຄໂຕຕິ ເອວໍ ອາຏານາຏິຍສຸຕ຺ເຕ ອາຄໂຕ. ປລິເວເຐນ຺ເຕຕິ ໂຈເທນ຺ເຕ. ມຈ຺ຉຣາຍນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຓານໍ ຠຄວໂຕປິ ອາໂຣຈນໍ ອສຫມານາ ມຈ຺ຉຣາຍນ຺ຕີຕິ ໂສ ຈິນ຺ເຕຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ.

໐໑. ເຕສໍ ລາຠາຕິ ເຕສໍ ວຊ຺ຊິຣາຊູນໍ ວຊ຺ຊິຣຏ຺ຐວາສີນຎ຺ຈ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕໍ, ປຕິຣູປເທສວາສາທິໂກ, ຠຄວໂຕ ຕິຓ຺ຓຎ຺ຈ ກຸລປຸຕ຺ຕານໍ ທສ຺ສນວນ຺ທນທານຘມ຺ມສ຺ສວນາທໂຍ ລາຠາ. ສຸລທ຺ຘາ ລາຠາຕິ ໂຍຊນາ. ປສນ຺ນຈິຕ຺ຕໍ ອນຸສ຺ສເຣຍ຺ຍາຕິ ຕໍ ກຸລຎ຺ເຫຕໍ ສີລາທິຄຸເຓ ຈິຕ຺ຕໍ ປສາເທຕ຺ວາ ອນຸສ຺ສເຣຍ຺ຍ. ວຸຕ຺ຕໍ ເຕສໍ ‘‘ອນຸສ຺ສຣຓມ຺ປາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ພຫູປກາຣໍ ວທາມີ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ໑໐໔; ສໍ. ນິ. ໕.໑໘໔).

ຈູຬໂຄສິງ຺ຄສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໒. ມຫາໂຄສິງ຺ຄສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໓໒. ໂກຈິເທວາຕິ ໂຄສິງ຺ຄສາລວນສາມນ຺ຕໂຕ ນິວິຏ຺ເຐສຸ ໂຍ ໂກຈິ ຄາໂມ ໂຄຈຣຄາໂມ ຠວິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ ອນິພທ຺ຘຠາວໂຕ ໂຄຈຣຄາໂມ ນ ຄຫິໂຕ, ວສນຏ຺ຐານເມວ ປຣິທີປິຕໍ, ຕໂຕ ເອວ ອຣຎ຺ຎນິທານກໍ ນາເມຕໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ເທວໂລເກ ມນຸສ຺ສໂລເກ ຈ. ຖິຣກາຣເກຫີຕິ ສາສເນ ຖິຣຠາວກາຣເກຫິ. ສວນນ຺ເຕ ຊາຕຕ຺ຕາຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈຄພ຺ຠສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສວນສ຺ສ ປຣິໂຍສາເນ ອຣິຍາຍ ຊາຕິຍາ ຊາຕຕ຺ຕາ. ຍຖາ ປຏິເວຘພາຫຸສຈ຺ຈໍ ອິຊ຺ຌຕິ, ຕຖາ ຘມ຺ມສ຺ສ ສວນໂຕ ສາວກາ. ສູຣິໂຍ ວິຍ ຠາສຸຣຄຸຓຣໍສິຕາຍ ໂມຫນ຺ຘກາຣວິຘມນໂຕ. ຈນ຺ໂທ ວິຍ ຣມຓີຍມໂນຫຣສີຕລຄຸຓຕາຍ ກິເລສປຣິຬາຫວູປສມໂຕ. ສາຄໂຣ ວິຍ ຄມ຺ຠີຣຖິຣວິປຸລາເນກຄຸຓຕາຍ ຐິຕຘມ຺ມສຠາວໂຕ. ຄຸຓມຫນ຺ຕຕາຍ ເຖຣສ຺ສ ອຠິຎ຺ຎາຕຕາ, ຄຸຓມຫນ຺ຕຕາ ຈ ສຸຕ຺ເຕສຸ ອາຄຕນເຍເນວ ຎາຕພ຺ພາຕິ ຕໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນ ເກວລ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສີຫນາທສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ມຊ຺ຌິມນິກາເຍ ອາຄຕໍ ມຫາສີຫນາທສຸຕ຺ຕໍ (ມ. ນິ. ໑.໑໔໖). ເຖຣປຎ຺ຫສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕນິປາເຕ ອຏ຺ຐກວຄ຺ເຄ ອາຄຕໍ ສາຣິປຸຕ຺ຕສຸຕ຺ຕໍ (ສຸ. ນິ. ໙໖໑-໙໘໑). ເຖຣສີຫນາທສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ຈ ເຖຣສ຺ສ ຊນປທຈາຣິກາຍ ສຕ຺ຖຸ ສມ຺ມຸຂາ ສີຫນາທສຸຕ຺ຕໍ. ອຠິນິກ຺ຂມນນ຺ຕິ ເຖຣສ຺ເສວ ມຫຕາ ຎາຕິປຣິວຏ຺ເຏນ ມຫຕາ ຈ ໂຠຄປຣິວຏ຺ເຏນ ສຫ ຆຣາວາສປຣິຈ຺ຈາໂຄ ອຠິນິກ຺ຂມນໍ. ເອສ ນໂຍ ອິໂຕ ປເຣສຸປິ. ຍທິທນ຺ຕິ ນິປາໂຕ, ໂຍ ອຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ມຫາປຎ຺ເຎ ຠິກ຺ຂູ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ກິຣ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ປຣິວາຣຠິກ຺ຂູປິ ມຫາປຎ຺ຎາ ເອວ ອເຫສຸໍ. ຘາຕຸໂສ ຫິ ສຕ຺ຕາ ສໍສນ຺ທນ຺ຕິ. ສຍໍ ອິທ຺ຘິມາຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖ ຘາຕຸສໍຍຸຕ຺ເຕນ (ສໍ. ນິ. ໒.໙໙) ທີເປຕພ຺ໂພ – ຄິຊ຺ຌກູຏປພ຺ພເຕ ຄິລານເສຍ຺ຍາຍ ນິສິນ຺ໂນ ຠຄວາ ອາຣກ຺ຂຕ຺ຖາຍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ວສນ຺ເຕສຸ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລານາທີສຸ ເອກເມກໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິສາຍ ສທ຺ຘິໍ ຈງ຺ກມນ຺ຕໍ ໂວໂລເກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ປສ຺ສຖ ໂນ ຕຸມ຺ເຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາຣິປຸຕ຺ຕໍ ສມ຺ພຫຸເລຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ສທ຺ຘິໍ ຈງ຺ກມນ຺ຕນ຺ຕິ. ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ. ສພ຺ເພ ໂຂ ເອເຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂູ ມຫາປຎ຺ຎາ’’ຕິ ສພ຺ພໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພໍ.

ວນນ຺ເຕຕິ ອຸປວນນ຺ເຕ. ເມຆວຓ຺ຓາຍາຕິ ນີລາຠາຍ. ສມຸທ຺ທກຸຈ຺ຉິໂຕ ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ອຸປຏ຺ຐານໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈກ຺ກວາຬປພ຺ພຕມຕ຺ຖກສມີເປ ອາຠາຜຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ‘‘ປາຈີນຈກ຺ກວາຬປພ຺ພຕມຕ຺ຖເກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຈກ຺ກວາຬປພ຺ພຕມຕ຺ຖເກ ຈນ຺ທມຓ຺ຑລສ຺ສ ວິຈຣຓໂຕ. ຕຖາ ສຕິ ໂລກນ຺ຕຣິກນິຣເຍສຸປິ ຈນ຺ທິມສູຣິຍານໍ ອາຠາ ຜເຣຍ຺ຍ. ອຸພ຺ເພຘວເສນ ຫິ ຈກ຺ກວາຬປພ຺ພຕສ຺ສ ເວມຊ຺ຌໂຕ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາ ວິຈຣນ຺ຕິ. ສາລກຸສຸມປຠານໍ ອຕິຣຕ຺ຕຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ລາຂາຣເສນ ສິຎ຺ຈມານໍ ວິຍາ’’ຕິ. ອຸປຄາຍມານາ ວິຍາຕິ ປຍິຣຸປາສນວເສນ ອຸເປຈ຺ຈ ຄາຍມານາ ວິຍ. ກາຍ ນຸ ໂຂ ອຊ຺ຊ ຣຕິຍາຕິ ອຊ຺ຊ ຌານສມາປຕ຺ຕິຣຕິຍາ ເອວ ນຸ ໂຂ, ອຸທາຫຸ ຘມ຺ມສາກຈ຺ຉາຣຕິຍາ ຘມ຺ມເທສນາຣຕິຍາຕິ ຈິນ຺ເຕສິ.

ທ຺ເວ ຈນ຺ທມຓ຺ຑລານິ ວິຍ ປຣມໂສຠຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ຕາຍ ກນ຺ຕິຍາ. ທ຺ເວ ສູຣິຍມຓ຺ຑລານິ ວິຍ ອຕິວິຍ ສຸວິສຸທ຺ຘສມຸຊ຺ຊລາຍ ຄຸຓວິຠູຕິຍາ. ທ຺ເວ ຉທ຺ທນ຺ຕນາຄຣາຊາໂນ ວິຍ ມຫານຸຠາວຕາຍ. ທ຺ເວ ສີຫາ ວິຍ ເຕຊຸສ຺ສທຕາຍ. ທ຺ເວ ພ຺ຍຄ຺ຆາ ວິຍ ອໂນລີນວຸຕ຺ຕິຕາຍ. ສພ຺ພປາລິຜຸລ຺ລເມວາຕິ ສພ຺ພເມວ ສມນ຺ຕໂຕ ວິກສິຕໍ.

໓໓໓. ກຖາ ອຸປຈຣຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ກຖາອຸປຈາໂຣ, ສວນູປຈາໂຣ ປເທໂສ, ຕໍ ກຖາອຸປຈາຣໍ. ຣມຓີຍເມວ ຣາມເຓຍ຺ຍກໍ. ອຸຊ຺ຊງ຺ຄເລຕິ ລູຂປເທເສ ກຐິນປເທເສ. ໂທເສຫິ ອິຕາ ອປຄຕາຕິ ໂທສິນາ ຕ-ກາຣສ຺ສ ນ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ທິພ຺ພາ ມຎ຺ເຎ ຄນ຺ຘາຕິ ເທວໂລເກ ຄນ຺ຘາ ວິຍ. ທິວິ ຠວາຕິ ທິພ຺ພາ. ທ຺ເວ ເຖຣາຕິ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣອານນ຺ທຕ຺ເຖຣາ. ອານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣ ຕາວ ມມາຍຕຸ ອຂີຓາສວຠາວໂຕ, ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣ ກຖນ຺ຕິ? ນ ອິທໍ ມມາຍນໍ ເຄຫສ຺ສິຕເປມວເສນ, ອຖ ໂຂ ຄຸຓຠຕ຺ຕິວເສນາຕິ ນາຍໍ ໂທໂສ.

ອນຸມຕິຍາ ປຸຈ຺ຉາ ອນຸມຕິປຸຈ຺ຉາ, ອນຸມຕິຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉນໍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ອຘມ຺ມິກມ຺ປິ ວຸທ຺ຘສ຺ສ ອນຸມຕິໍ ອິຕໂຣ ປຏິກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ລຠຕິ, ເຕນ ສາ ອນຸຊານິຕພ຺ພາວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສງ຺ຆຂຸທ຺ທກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນຸມຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ເຕນາຫ ‘‘ອນຸມຕິປຸຈ຺ຉາ ນາເມສາ’’ຕິອາທິ. ຂຸທ຺ທກໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ກຓິຏ຺ຐໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ປຏິຠາຕິ ອຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ປຏິຠານໍ, ຍຖາຘິປ຺ເປໂຕ ອຕ຺ໂຖ, ຕໍ ປຏິຠານໍ. ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕາ ເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕາ ນ ຠວິສ຺ສຕິ ປເທສຎາເຓ ຐິເຕຫິ ຠາສິຕຕ຺ຕາ. ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕາ ເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕາ ຠວິສ຺ສຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ສໍສນ຺ທິຕຕ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ ອຏ຺ຏິຍນ຺ຕິ ທຸກ຺ຂາຍນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ອຏ຺ໂຏ, ວິນິຈ຺ຉິຕພ຺ພໂວຫາໂຣ. ຄາມໂຠຊກນ຺ຕິ ຍສ຺ມິໍ ຄາເມ ໂສ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຕໍ ຄາມໂຠຊກໍ. ຊນປທໂຠຊກນ຺ຕິ ຍສ຺ມິໍ ຊນປເທ ໂສ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຕໍ ຊນປທໂຠຊກໍ. ມຫາວິນິຈ຺ຉຍອມຈ຺ຈນ຺ຕິ ຍສ຺ມິໍ ຣຊ຺ເຊ ໂສ ຊນປໂທ, ຕສ຺ສ ຣາຊຘານິຍໍ ມຫາວິນິຈ຺ຉຍອມຈ຺ຈໍ. ເສນາປຕິນ຺ຕິ ຍສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ໂສ ອມຈ຺ໂຈ, ຕສ຺ສ ເສນາປຕິໍ. ຕຖາ ອຸປຣາຊນ຺ຕິ. ອິທໍ ປເນຕ຺ຖ ປກຕິຈາຣິຕ຺ຕວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ອຸປເມຍ຺ຍຕ຺ຖານຸຣູປໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອປຣາປຣໍ ນ ສຎ຺ຈຣຕິ ວິນິຈ຺ຉຍນາຣເຫນ ວິນິຈ຺ຉິຕຠາວໂຕ.

ປກຏ຺ຐານໍ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໒໒) ອຸກ຺ກຏ຺ຐານໍ ສີລາທິອຕ຺ຖານໍ ໂພຘນໂຕ, ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິວເສນ ພຸທ຺ຘາທີຫິ ຠາສິຕຕ຺ຕາ ຈ ປກຏ຺ຐານໍ ວຈນປ຺ປພນ຺ຘານໍ ອາຬີຕິ ປາຬິ, ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ. ປຸຣິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຈ຺ຉິເມນ ອຕ຺ເຖນ ອນຸສນ຺ຘານໍ ອນຸສນ຺ຘິ. ອຕ຺ຖມຸເຂນ ປນ ປາຬິປເທສານມ຺ປິ ອນຸສນ຺ຘິ ໂຫຕິເຍວ, ໂສ ຈ ປຸພ຺ພາປຣານຸສນ຺ຘິ-ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິ-ອຊ຺ຌາສຍານຸສນ຺ຘິ-ຍຖານຸສນ຺ຘິວເສນ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ. ຕໍຕໍເທສນານໍ ປນ ປຸພ຺ພາປຣສໍສນ຺ທນໍ ປຸພ຺ພາປຣໍ. ປາຬິວເສນ ອນຸສນ຺ຘິວເສນ ປຸພ຺ພາປຣວເສນາຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອຸຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂສ ອຕ຺ຖໂສ ຈ ອຸທ຺ຘໍ ອຸທ຺ຘໍ ຄຫິຕໍ, ປຣິຍາປຸຓນວເສນ ເຈວ ປຣິປຸຈ຺ຉາວເສນ ຈ ຫທເຍນ ຄຫິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓຕ຺ຖິເກຫິ ໂສຕພ຺ພໂຕ ສຸຕໍ, ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ, ຕໍ ຘາເຣຕີຕິ ສຸຕຘໂຣ. ໂຍ ຫິ ສຸຕຘໂຣ, ສຸຕໍ ຕສ຺ມິໍ ປຕິຏ຺ຐິຕໍ ໂຫຕິ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕໍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຸຕສ຺ສ ອາຘາຣຠູໂຕ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ. ເອກປທໍ ເອກກ຺ຂຣມ຺ປິ ອວິນຏ຺ຐໍ ຫຸຕ຺ວາ ສນ຺ນິຈີຍຕີຕິ ສນ຺ນິຈໂຍ, ສຸຕໍ ສນ຺ນິຈໂຍ ເອຕສ຺ມິນ຺ຕິ ສຸຕສນ຺ນິຈໂຍ. ອຊ຺ໂຌສາຍາຕິ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ. ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ນ ມຸສ຺ສຕິ.

ຐິຕາ ປຄຸຓາຕິ ປຄຸຓາ ວາຈຸຄ຺ຄຕາ. ນິຈ຺ຈລິຕນ຺ຕິ ອປຣິວຕ຺ຕິຕໍ. ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ. ສມນຸຄ຺ຄາຫິຕ຺ວາຕິ ປຣິປຸຈ຺ຉາວເສນ ອຕ຺ຖໍ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ. ປພນ຺ຘສ຺ສ ວິພນ຺ຘາຠາວໂຕ ຄງ຺ຄາໂສຕສທິສໍ, ‘‘ຠວງ຺ຄໂສຕສທິສ’’ນ຺ຕິ ວາ ປາໂຐ, ອກິຕ຺ຕິມໍ ສຸຂປ຺ປວຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຕ຺ເຕກເທສສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ວຈສາ ປຣິຈໂຍ ອິຘ ນາຘິປ຺ເປໂຕ, ວຄ຺ຄາທິວເສນ ປນ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຕ຺ຕທສກ…ເປ… ສຊ຺ຌາຍິຕາ’’ຕິ, ‘‘ທສ ສຸຕ຺ຕານິ ຄຕານິ, ທສ ວຄ຺ຄາຄຕາ’’ຕິອາທິນາ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ວາຈາຍ ສຊ຺ຌາຍິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມນສາ ອນຸ ອນຸ ເປກ຺ຂິຕາ ຠາຄໂສ ນິຊ຺ຌາຍິຕາ ຈິນ຺ຕິຕາ ມນສານຸເປກ຺ຂິຕາ. ຣູປຄຕໍ ວິຍ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ຣູປຄຕໍ ວິຍ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ວິຠູຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາຕິ ນິຊ຺ຊຏໍ ນິຄ຺ຄຸມ຺ພໍ ກຕ຺ວາ ສຸຏ຺ຐຸ ຍາຖາວໂຕ ປຏິວິທ຺ຘາ.

ປຊ຺ຊຕິ ອຕ຺ໂຖ ຎາຍຕິ ເອເຕນາຕິ ປທໍ, ຕເທວ ອຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຎ຺ເຊຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປທເມວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ປທພ຺ຍຎ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ. ອກ຺ຂຣປາຣິປູຣິຍາ ປທພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ປຣິມຓ຺ຑລຕາ, ສາ ປນ ປາຣິປູຣີ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ອາຫ ‘‘ທສວິຘພ຺ຍຎ຺ຊນພຸທ຺ຘິໂຍ ອປຣິຫາເປຕ຺ວາ’’ຕິ. ອຎ຺ຎໍ ອຸປາຣມ຺ຠກຣນ຺ຕິ ຍຖານິກ຺ຂິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ ຕສ຺ສ ອນນຸໂລມກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອາຫຣຕິ. ຕທຕ຺ຖໍ ໂອຕາເຣຕີຕິ ຕສ຺ສ ອາຫຏສຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຖໍ ວິຈາເຣຕິ. ຕສ຺ສ ກຖາ ອປຣິມຓ຺ຑລາ ນາມ ໂຫຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອປຣິປຸຓ຺ຓຠາວໂຕ. ຍຖານິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາວເສເນວ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຣມ຺ປິ ອາເນນ຺ໂຕ ພຫິ ເອກປທມ຺ປິ ນ ຄຈ຺ຉຕິ ນາມ. ອມກ຺ເຂນ຺ໂຕຕິ ອວິນາເສນ຺ໂຕ. ຕໍ ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ສຸຏ຺ຐຸ ວວຕ຺ຖິຕໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຕຸລິກາຍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ວິຍ. ຄມ຺ຠີຣຕຣມຕ຺ຖໍ ຄເມນ຺ໂຕ ຄມ຺ຠີຣມາຕິກາຍ ອຸທກໍ ເປເສນ຺ໂຕ ວິຍ. ອຸຕ຺ຕານມາຕິກາຍ ຫິ ມຣິຍາທໍ ໂອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ອຸທກໍ ອຎ຺ຎຖາ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ. ເອກໍເຍວ ປທໍ ອເນເກຫິ ປຣິຍາເຍຫິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ສໍວຓ຺ເຓນ຺ໂຕ ປທໍ ໂກຏ຺ເຏນ຺ໂຕ ສິນ຺ຘວາຊານີໂຍ ວິຍ. ໂສ ຫິ ວຄ຺ຄິຕາຍ ຄຕິຍາ ປເທ ປທໍ ໂກຏ຺ເຏນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉຕິ. ກຖາມຄ຺ເຄນ ຕສ຺ສ ກຖາ ປຣິມຓ຺ຑລາ ນາມ ໂຫຕິ ຘມ຺ມໂຕ ອຕ຺ຖໂຕ ອນຸສນ຺ຘິໂຕ ປຸພ຺ພາປຣໂຕ ອາຈຣິຍຸຄ຺ຄຫໂຕຕິ ສພ຺ພໂສ ປຣິປຸຓ຺ຓຠາວໂຕ.

ອນຸປ຺ປພນ຺ເຘຫີຕິ ວິສ຺ສຏ຺ເຐຫິ ອາສຊ຺ຊມາເນຫິ. ນາຕິສີຆໍ ນາຕິສຓິກໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ເອກຣສຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ປຣິສາຍ ອຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ຘມ຺ມໍ ກເຖນ຺ໂຕ ວິສ຺ສຏ຺ຐາຍ ກຖາຍ ກເຖຕິ ນາມ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂຍ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຣຓິໍ ມນ຺ເຖນ຺ໂຕ ວິຍ, ອຸຓ຺ຫຂາທນີຍໍ ຂາທນ຺ໂຕ ວິຍາຕິ ສີຆໍ ສີຆໍ ກຖນສ຺ສ ອຸທາຫຣຓໍ, ຄຫິຕໍ ຄຫິຕເມວາຕິອາທິ ລງ຺ເຆຕ຺ວາ ກຖນສ຺ສ. ປຸຣາຓປຓ຺ຓນ຺ຕເຣສຸ ຫິ ປຣິປາຕິຍມານໂຄຘາ ກທາຈິ ທິສ຺ສຕິ, ເອວເມກຈ຺ຈສ຺ສ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ກຕ຺ຖຈິ ນ ທິສ຺ສຕິ. ໂອຫາຍາຕິ ຐເປຕ຺ວາ. ໂຍປີຕິອາທິນາ ເອກຣູເປນ ກຖາຍ ອກຖນໍ ທສ຺ເສຕິ. ເປຕຄ຺ຄິ ນິຊ຺ຌາມຕຓ຺ຫິກເປຕສ຺ສ ມຸຂໂຕ ນິຈ຺ຉຣຓກອຄ຺ຄິ. ວິຕ຺ຖາຍຕີຕິ ອປ຺ປຏິຕານຕມາປຊ຺ຊຕິ. ເກນຈິ ໂຣເຄນ ທຸກ຺ຂໍ ປຕ຺ໂຕ ວິຍ ນິຕ຺ຖຸນນ຺ໂຕ. ກນ຺ທນ຺ໂຕ ວິຍາຕິ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ວິຍ. ອປ຺ປພນ຺ຘາ ນາມ ໂຫຕິ ສຸເຂນ ອປ຺ປວຕ຺ຕຠາວໂຕ. ອາຈຣິເຍຫິ ທິນ຺ນນເຍ ຐິໂຕຕິ ອາຈຣິຍຸຄ຺ຄຫໍ ອມຸຎ຺ຈນ຺ໂຕ, ຍຖາ ຈ ອາຈຣິຍາ ຕໍ ຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ ສໍວຓ຺ເຓສຸໍ, ເຕເນວ ນເຍນ ສໍວຓ຺ເຓນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຈ຺ຉິນ຺ນຘາຣໍ ກຕ຺ວາຕິ ‘‘ນາຕິສີຆໍ ນາຕິສຓິກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອວິຈ຺ຉິນ຺ນໍ ກຖາປພນ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ. ອນຸສຍສມຸຄ຺ຆາຕາຍາຕິ ອິມິນາ ຕສ຺ສາ ກຖາຍ ອຣຫຕ຺ຕປຣິໂຍສານຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອວຣູເປນາຕິ ນຍິທໍ ເອກວຈນໍ ຕຕ຺ຕກວເສນ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ອຖ ໂຂ ລກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຖາຣູເປເນວ ຠິກ຺ຂຸສເຕນ ຠິກ຺ຂຸສຫສ຺ເສນ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປລ຺ລງ຺ເກນາຕິ ປລ຺ລງ຺ກປເທເສນ, ປລ຺ລງ຺ກາສນນ຺ເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມິນາ ນເຍນາຕິ ວາຣນ຺ຕຣສາຘາຣຓໍ ອຕ຺ຖໍ ອຕິທິສຕິ, ອສາຘາຣຓໍ ປນ ວກ຺ຂເຕວາຕິ.

໓໓໔. ອາຣມຕິ ເອເຕນາຕິ ອາຣາໂມ.

໓໓໕. ຘຸວເສວນນ຺ຕິ ນິຍຕເສວິຕໍ. ປາສາທປຣິເວເຓຕິ ປາສາທງ຺ຄເຓ. ນາຠິຍາ ປຕິຏ຺ຐິຕານນ຺ຕິ ນາຠິຍາ ຠູມິຍໍ ປຕິຏ຺ຐິຕານໍ. ອຣນ຺ຕຣານີຕິ ອຣວິວຣານິ ຕໍຕໍອຣານໍ ເວມຊ຺ຌຏ຺ຐານານິ.

໓໓໖. ສມາທິນ຺ນອຣຎ຺ຎຘຸຕງ຺ໂຄ ອາຣຎ຺ຎິໂກ, ນ ອຣຎ຺ຎວາສມຕ຺ເຕນ.

໓໓໗. ນ ໂອສາເທນ຺ຕີຕິ ນ ອວສາເທນ຺ຕິ, ນ ອວສາທນາເປກ຺ຂາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປວຕ຺ຕິນີຕິ ປຄຸຓາ.

໓໓໘. ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ວິຫາຣສມາປຕ຺ຕິ ນາມ ເຖຣສ຺ສ ອຣຫຕ຺ຕຜລສມາປຕ຺ຕິໂຍ, ປຣິຍາຍໂຕ ປນ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິປິ ເວທິຕພ຺ພາ.

໓໓໙. ສາຘຸກາໂຣ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ ທິນ຺ໂນ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ຍຖາ ຕໍ ອານນ຺ໂທວ ສມ຺ມາ ພ຺ຍາກຣມາໂນ ພ຺ຍາກເຣຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິ. ສມ຺ມາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ, ຍຖາອຊ຺ຌາສຍນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຍນ ຫິ ຍໍ ຍຖາຈິຕ຺ຕໍ ກຖິຕໍ, ຕໍ ສມ຺ມາ ກຖິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ. ສມ຺ປຕ຺ຕວເສນ ຫິ ຍຖາກາຣີ ຕຖາວາທີ ໂສຠຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ອນຸຈ຺ຉວິກເມວາ’’ຕິອາທິ. ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສຸຕ຺ເຕ ສີລາທີນໍ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ເຕສໍ ສຸວິທິຕຕ຺ຕາ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊມາໂນ ຕານິ ປຣິປູເຣຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສີລສ຺ສ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ’’ຕິອາທິ. ມຄ຺ຄາທິປສວນາຍ ວິປສ຺ສນາຄພ຺ຠໍ ຄຓ຺ຫາເປຕ຺ວາ ປຣິປາກໍ ຄເມຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໔໐. ‘‘ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ອຕິເທສວເສນ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ອາຍສ຺ມາ ຫິ ເຣວໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ.

໓໔໒. ອປເຣປິ ນານປ຺ປກາເຣ ກິເລເສຕິ ອປເຣປິ ນານປ຺ປກາເຣ ໂທສໂມຫາທິກິເລເສ. ຘຸນິຕ຺ວາຕິ ວິຘເມຕ຺ວາ.

໓໔໓. ອາຍສ຺ມາ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລາໂນ ເອວໍ ພ຺ຍາກາສີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສກລມ຺ປິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓວີຖິຄຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຈກ຺ຂຸສນ຺ນິສ຺ສິຕເມວ ປນ ວິຎ຺ຎາຓໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນໍ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ສນ຺ຕີຣຓນ຺ຕິອາທິນາ ສຓ຺ຫໍ ສຸຂຸມໍ ອຕິອິຕ຺ຕຣຂຓວນ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕຣໍ ຈິຕ຺ຕນານຕ຺ຕໍ. ຂນ຺ຘາທີນຎ຺ຈ ນານຕ຺ຕສງ຺ຂາຕໍ ຂນ຺ຘນ຺ຕຣາທິ. ປຖວີກສິເຓ ປຐມຊ຺ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຕເຖວ ຕຕິຍໍ ຌານນ຺ຕິອາທິນາ ອາຣມ຺ມຓໍ ອນຸກ຺ກມິຕ຺ວາ ຌານສ຺ເສວ ເອກນ຺ຕຣິກຠາເວນ ອຸກ຺ກມນໍ ຌາໂນກ຺ກນ຺ຕິກໍ ນາມ. ປຖວີກສິເຓ ປຐມໍ ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຸນ ຕເທວ ເຕໂຊກສິເຓຕິອາທິນາ ຌານໍ ອນຸກ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຣມ຺ມຓສ຺ເສວ ເອກນ຺ຕຣິກຠາເວນ ອຸກ຺ກມນໍ ອາຣມ຺ມໂຓກ຺ກນ຺ຕິກໍ ນາມ. ‘‘ປຐມຊ຺ຌານໍ ປຎ຺ຈງ຺ຄິກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຍາວ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ທຸວງ຺ຄິກນ຺ຕິ ຌານງ຺ຄມຕ຺ຕສ຺ເສວ ວວຕ຺ຖາປນໍ ອງ຺ຄວວຕ຺ຖານໍ. ‘‘ອິທໍ ປຖວີກສິຓໍ…ເປ… ອິທໍ ໂອທາຕກສິຓ’’ນ຺ຕິ ອາຣມ຺ມຓມຕ຺ຕສ຺ເສວ ວວຕ຺ຖາປນໍ ອາຣມ຺ມຓວວຕ຺ຖານໍ. ປຖວີກສິເຓ ປຐມໍ ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວ ອິຕເຣສມ຺ປິ ສມາປຊ຺ຊນໍ ອງ຺ຄສງ຺ກນ຺ຕິ. ປຖວີກສິເຓ ປຐມໍ ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຕເທວ ອາໂປກສິເຓຕິ ເອວໍ ສພ຺ພກສິເຓສຸ ເອກສ຺ເສວ ຌານສ຺ສ ສມາປຊ຺ຊນໍ ອາຣມ຺ມຓສງ຺ກນ຺ຕິ. ເອກໂຕວຑ຺ຒນໍ ອຸຠໂຕວຑ຺ຒນນ຺ຕິ ອິທໍ ຂນ຺ຘາທິເທສນາຍໍ ລພ຺ຠຕິ. ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີເຍ ຫິ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘໍ ຠາເຊນ຺ໂຕ ຠຄວາ ຕິເກ ຄເຫຕ຺ວາ ທຸເກສຸ ປກ຺ຂິປິ, ທຸເກ ຄເຫຕ຺ວາ ຕິເກສຸ ປກ຺ຂິປິ, ອິທໍ ເອກໂຕວຑ຺ຒນໍ. ຕິເກ ຈ ທຸເກ ຈ ອຸຠໂຕວຑ຺ຒນນີຫາເຣນ ກເຖສິ, ອິທໍ ອຸຠໂຕວຑ຺ຒນໍ. ເອວໍ ເສສຂນ຺ເຘສຸ ຘາຕາຍຕນາທີສຸ ຈ ຍຖາຣຫໍ ວິຠງ຺ຄປ຺ປກຣເຓ (ວິຠ. ໓໒-໓໓; ໑໕໕-໑໕໖, ໑໘໓-໑໘໔) ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີເຍ ອາຄຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຠິຘມ຺ມິກຘມ຺ມກຖິກສ຺ເສວ ປາກຏ’’ນ຺ຕິ. ຂນ຺ຘາທີສຸ ສຠາວຘມ຺ເມສຸ ຕີສຸ ລກ຺ຂເຓສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ ສມຍນ຺ຕເຣສຸ ຈ ໂກສລ຺ລາຠາວໂຕ ອຍໍ ສກວາໂທ ອຍໍ ປຣວາໂທຕິ ນ ຊານາຕິ. ຕໂຕ ເອວ ສກວາທໍ…ເປ… ຘມ຺ມນ຺ຕຣໍ ວິສໍວາເທຕິ. ຂນ຺ຘາທີສຸ ປນ ກຸສລຕາຍ ອາຠິຘມ຺ມິໂກ ສກວາທໍ…ເປ… ນ ວິສໍວາເທຕິ.

໓໔໔. ຈິຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ວຕ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ ປຏິສງ຺ຂານຠາວນາພເລຫິ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນສມຕ຺ຖຕ຺ຕາ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ອນ຺ວຍໂຕ ຈ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ທຸປ຺ປຎ຺ໂຎ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພານສ຺ສາຕິ ສພ຺ພານິ ອສ຺ສ. ວິເສວິຕວິປ຺ຜນ຺ທິຕານີຕິ ກິເລສວິສູກາຍິການິ ເຈວ ທຸຈ຺ຈຣິຕວິປ຺ຜນ຺ທິຕານິ ຈ. ຠຎ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ມທ຺ທິຕ຺ວາ. ພຫີຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໂຕ ພຫິ ປຸຖຸຕ຺ຕາຣມ຺ມເຓ.

໓໔໕. ປຣິຍາເຍນາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຣິຍາຍ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຂ຺ເວສ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ປຣິຍາໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໑໑; ປາຣາ. ໓-໙) ວິຍ ກາຣຓຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ໂສຠນກາຣຓໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ. ຍທິ ຠຄວາ – ‘‘ອິຘ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ຠິກ຺ຂຸ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ປິຓ຺ຑປາຕປຏິກ຺ກນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ອຕ຺ຕໂນ ມຫາໂພຘິປລ຺ລງ຺ກໍ ສນ຺ຘາຍາຫ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘເຫວ ສງ຺ຆາຣາໂມ ໂສເຠຕພ຺ໂພ, ນ ອຎ຺ເຎຫີຕິ ອາປນ຺ນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອປິຈ ປຈ຺ຉິມໍ ຊນຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ນິພ຺ພານຕ຺ຖາຍ ປຏິປຕ຺ຕິສາຣໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ປຏິປຕ຺ຕິສາໂຣ, ຕໍ ປຏິປຕ຺ຕິສາຣໍ. ນິປ຺ປຣິຍາເຍເນວາຕິ ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນ ເລເສນ ວິນາ ມຸຂ຺ເຍນ ນເຍເນວ. ໂຍ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕໍ ອປ຺ປຕ຺ວາ ນ ວຸຏ຺ຐຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ທຬ຺ຫສມາທານໍ ກຕ຺ວາ ນິສິນ຺ໂນ ຕໍ ອຘິຄນ຺ຕ຺ວາວ ອຸຏ຺ຐຫຕິ. ເອວຣູເປນ ອິທໍ ໂຄສິງ຺ຄສາລວນໍ ໂສຠຕິ, ສາສເນ ສພ຺ພາຣມ຺ຠານໍ ຕທຕ຺ຖຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາສວກ຺ຂຍາວຫໍ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ອາສວກ຺ຂເຍເນວ ເທສນາຍ ປຣິໂຍສາປິຕຕ຺ຕາ ຍຖານຸສນ຺ຘິນາວ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐເປສີຕິ.

ມຫາໂຄສິງ຺ຄສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໓. ມຫາໂຄປາລກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໔໖. ຕຕ຺ຖາຕິ ໂຄປາລກສຸຕ຺ເຕ. ຕິສ຺ໂສ ກຖາຕິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໑໑.໑໗) ຕິສ຺ໂສ ອຏ຺ຐກຖາ, ຕິວິຘາ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເກກໍ ປທໍ ນາຬໍ ມູລໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ເອວໍສຎ຺ຎິຕາ ເອກນາຬິກາ, ເອເກກໍ ວາ ປທໍ ນາຬໍ ອຕ຺ຖນິຄ຺ຄມນມຄ຺ໂຄ ເອຕິສ຺ສາຕິ ເອກນາຬິກາ. ເຕນາຫ ‘‘ເອເກກປທສ຺ສ ອຕ຺ຖກຖນ’’ນ຺ຕິ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ອໍສາ ຠາຄາ ອຕ຺ຖສລ຺ລກ຺ຂຓູປາຍາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ຈຕຸຣສ຺ສາ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕຸກ຺ກໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ກຖນ’’ນ຺ຕິ. ນິຍມໂຕ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ອາຣທ຺ຘສ຺ສ ວຕ຺ໂຕ ສໍວຕ຺ໂຕ ເອຕິສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິ ນິສິນ຺ນວຕ຺ຕິກາ, ຍຖາຣທ຺ຘສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປຣິໂຍສາປິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ປຓ຺ຑິຕໍ ໂຄປາລກໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ເອເກກປທສ຺ສາຕິ ປິຓ຺ຑຕ຺ຖທສ຺ສນວເສນ ພຫຸນ຺ນໍ ປທານໍ ເອກຊ຺ຌໍ ອຕ຺ຖໍ ອກເຖຕ຺ວາ ເອກເມກສ຺ສ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ. ອຍໍ ສພ຺ພຕ຺ເຖວ ລພ຺ຠຕິ. ຈຕຸກ຺ກໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາຕິ ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ອຸປມູປເມຍ຺ຍທ຺ວຍໍ, ຕຖາ ສຸກ຺ກປກ຺ເຂຕິ ອິທໍ ຈຕຸກ຺ກໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ. ອຍໍ ອີທິເສສຸ ເອວ ສຸຕ຺ເຕສຸ ລພ຺ຠຕິ. ປຣິໂຍສານຄມນນ຺ຕິ ເກຈິ ຕາວ ອາຫຸ – ‘‘ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ອຸປມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຸປມາ ຈ ນາມ ຍາວເທວ ອຸປເມຍ຺ຍສມ຺ປຏິທານຕ຺ຖາຕິ ອຸປເມຍ຺ຍຕ຺ຖໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ສໍກິເລສປກ຺ຂນິທ຺ເທໂສ ຈ ໂວທານປກ຺ຂວິຠາວນຕ຺ຖາຍາຕິ ສຸກ຺ກປກ຺ຂມ຺ປິ ອຸປມູປເມຍ຺ຍວິຠາເຄນ ອາຫຣິຕ຺ວາ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖສ຺ສ ປຣິໂຍສາປນ’’ນ຺ຕິ. ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ອຸປເມຍ຺ຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຣິໂຍສານຄມນາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອປເຣ ປນ ‘‘ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ສຸກ຺ກປກ຺ເຂ ຈ ຕໍຕໍອຸປມູປເມຍ຺ຍຕ຺ຖານໍ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປຣິໂຍສາເປຕ຺ວາວ ກຖນໍ ປຣິໂຍສານຄມນ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຍນ຺ຕິ ນິສິນ຺ນວຕ຺ຕິກາ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ໂຄປາລກສຸຕ຺ເຕ. ສພ຺ພາຈຣິຍານໍ ອາຈິຓ຺ຓາຕິ ສພ຺ເພຫິປິ ປຸພ຺ພາຈຣິເຍຫິ ອາຈຣິຕາ ສໍວຓ຺ຓິຕາ, ຕຖາ ເຈວ ປາຬິ ປວຕ຺ຕາຕິ.

ອງ຺ຄີຍນ຺ຕິ ອວຍວຠາເວນ ຎາຍນ຺ຕີຕິ ອງ຺ຄານິ, ຠາຄາ. ຕານິ ປເນຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ສາວຊ຺ຊສຠາວານິ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ອງ຺ເຄຫີຕິ ອຄຸຓໂກຏ຺ຐາເສຫີ’’ຕິ. ໂຄມຓ຺ຑລນ຺ຕິ ໂຄສມູຫໍ. ປຣິຫຣິຕຸນ຺ຕິ ຣກ຺ຂິຕຸໍ. ຕໍ ປນ ປຣິຫຣຓໍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວິຈຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວິຈຣິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ວຑ຺ຒິນ຺ຕິ ຄຸນ຺ນໍ ພຫຸຠາວໍ ພຫຸໂຄຣສຕາສງ຺ຂາຕໍ ປຣິວຸທ຺ຘິໍ. ‘‘ເອຕ຺ຕກມິທ’’ນ຺ຕິ ຣູປີຍຕີຕິ ຣູປໍ, ປຣິມານປຣິຈ຺ເຉໂທປິ ສຣີຣຣູປມ຺ປີຕິ ອາຫ ‘‘ຄຓນໂຕ ວາ ວຓ຺ຓໂຕ ວາ’’ຕິ. ນ ປຣິເຍສຕິ ວິນຏ຺ຐຠາວສ຺ເສວ ອຊານນໂຕ. ນີລາຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ເສຕສພລາທິວຓ຺ຓໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ຘນຸສຕ຺ຕິສູລາທີຕິ ເອຕ຺ຖ ອິສ຺ສາສາຈຣິຍານໍ ຄາວີສຸ ກຕໍ ຘນຸລກ຺ຂຓໍ. ກຸມາຣຠຕ຺ຕິຄຓານໍ ຄາວີສຸ ກຕໍ ສຕ຺ຕິລກ຺ຂຓໍ. ອິສ຺ສຣຠຕ຺ຕິຄຓານໍ ຄາວີສຸ ກຕໍ ສູລລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຣາມວາສຸເທວຄຓາທີນໍ ຄາວີສຸ ກຕໍ ຜຣສຸຈກ຺ກາທິລກ຺ຂຓໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ນີລມກ຺ຂິກາຕິ ປິງ຺ຄລມກ຺ຂິກາ, ຂຸທ຺ທມກ຺ຂິກາ ເອວ ວາ. ສຏຕິ ຣຸຊຕິ ເອຕາຍາຕິ ສາຏິກາ, ສໍວທ຺ຘາ ສາຏິກາຕິ ອາສາຏິກາ. ເຕນາຫ ‘‘ວຑ຺ຒນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ.

ວາເກນາຕິ ວາກປຕ຺ເຕນ. ຈີຣເກນາຕິ ປິໂລຕິເກນ. ອນ຺ໂຕວສ຺ເສຕິ ວສ຺ສກາລສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ນິຄ຺ຄາຫນ຺ຕິ ສຸສຸມາຣາທິຄ຺ຄາຫຣຫິຕໍ. ປີຕນ຺ຕິ ປານີຍສ຺ສ ປີຕຠາວໍ. ສີຫພ຺ຍຄ຺ຆາທິປຣິສ຺ສເຍນ ສາສງ຺ໂກ ສປ຺ປຏິຠໂຍ.

ປຎ຺ຈ ອຫານິ ຠູຕານິ ເອຕສ຺ສາຕິ ປຎ຺ຈາຫິໂຕ, ໂສ ເອວ ວາໂຣຕິ ປຎ຺ຈາຫິກວາໂຣ. ເອວໍ ສຕ຺ຕາຫິກວາໂຣຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຈິຓ຺ຓຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຈຣິຕຏ຺ຐານໍ ໂຄຈຣຄ຺ຄຫິຕຏ຺ຐານໍ.

ປິຕຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປິຕຣາ ກາຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ, ປິຕຣາ ກາຕພ຺ພກຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາຣຸຈິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ຄຸນ຺ນໍ ຣຸຈິອນຸຣູປໍ ໂຄຈຣຠູມິຍໍ ວາ ນທິປາຣໍ ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ໂຄຠຕ຺ຕນ຺ຕິ ກປ຺ປາສຏ຺ຐິກາທິມິສ຺ສໍ ໂຄຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ, ຠຕ຺ຕຄ຺ຄຫເຓເນວ ຍາຄຸປິ ຄຫິຕາ.

໓໔໗. ‘‘ທ຺ວີຫາກາເຣຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອາກາຣທ຺ວຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຄຓນໂຕ ວາ ສມຸຏ຺ຐານໂຕ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ປາຬິຍໍ ອາຄຕາຕິ ‘‘ອຸປຈໂຍ ສນ຺ຕຕີ’’ຕິ ຊາຕິໍ ທ຺ວິຘາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຫທຍວຕ຺ຖຸໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ທສ ອາຍຕນານິ ປຎ຺ຈທສ ສຸຂຸມຣູປານີ’’ຕິ ເອວໍ ຣູປກຓ຺ຑປາຬິຍໍ (ຘ. ສ. ໖໕໑-໖໕໕) ອາຄຕາ. ປຎ຺ຈວີສຕິ ຣູປໂກຏ຺ຐາສາຕິ ສລກ຺ຂຓໂຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສງ຺ກຣາຠາວໂຕ ຣູປຠາຄາ. ຣູປໂກຏ຺ຐາສາຕິ ວາ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ກລາປຠາເວເນວ ປວຕ຺ຕນໂຕ ຣູປກລາປາ. ໂກຏ຺ຐາສາຕິ ຈ ອໍສາ, ອວຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂກຏ຺ຐນ຺ຕິ ວາ ສຣີຣໍ, ຕສ຺ສ ອໍສາ ເກສາທໂຍ ໂກຏ຺ຐາສາຕິ ອຎ຺ເຎປິ ອວຍວາ ໂກຏ຺ຐາສາ ວິຍ ໂກຏ຺ຐາສາ. ເສຍ຺ຍຖາປີຕິ ອຸປມາສໍສນ຺ທນໍ. ຕຕ຺ຖ ຣູປໍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ຣູປໍ ສລກ຺ຂຓໂຕ ຎາເຓນ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ. ອຣູປໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາຕິ ຕໍ ຣູປໍ ນິສ຺ສາຍ ອາຣມ຺ມຓຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມາເນ ເວທນາທິເກ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ເຘ ‘‘ອຣູປ’’ນ຺ຕິ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ. ຣູປາຣູປໍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ປຸນ ຕຕ຺ຖ ຍໍ ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓໍ, ຕໍ ຣູປໍ, ຕທຎ຺ຎໍ ອຣູປໍ, ອຸຠຍວິນິມຸຕ຺ຕໍ ກິຎ຺ຈິ ນຕ຺ຖິ ອຕ຺ຕາ ວາ ອຕ຺ຕນິຍໍ ວາຕິ ເອວໍ ຣູປາຣູປໍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ຕທຸຠຍຎ຺ຈ ອວິຊ຺ຊາທິນາ ປຈ຺ຈເຍນ ສປ຺ປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ອນິຈ຺ຈາທິລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ໂຍ ກລາປສມ຺ມສນາທິກ຺ກເມນ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ໂສ ນ ວຑ຺ຒຕີຕິ ໂຍຊນາ.

ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປໍ ເອກສມຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ, ໂສຕຆານຊິວ຺ຫາກາຍາຍຕນໍ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ອຏ຺ຐວິຘໍ ກມ຺ມວເສນ, ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ອິທໍ ທ຺ວຍໍ ຈິຕ຺ຕວເສນາຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປໍ ເອກສມຸຏ຺ຐານໍ. ສທ຺ທາຍຕນເມກໍ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕວເສນ ທ຺ວິສມຸຏ຺ຐານໍ. ຣູປສ຺ສ ລຫຸຕາ ມຸທຸຕາ ກມ຺ມຎ຺ຎຕາຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປໍ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕາຫາຣວເສນ ຕິສມຸຏ຺ຐານໍ. ຣູປຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພາຍຕນໍ ອາກາສຘາຕຸ ອາໂປຘາຕຸ ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປໍ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕາຫາຣກມ຺ມວເສນ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານໍ. ອຸປຈໂຍ ສນ຺ຕຕິ ຊຣຕາ ຣູປສ຺ສ ອນິຈ຺ຈຕາຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປໍ ນ ກຸໂຕຈິ ສມຸຏ຺ຐາຕີຕິ ນ ຊານາຕິ. ສມຸຏ຺ຐານໂຕ ຣູປໍ ອຊານນ຺ໂຕຕິອາທີສຸ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ຄຓນໂຕ ຣູປໍ ອຊານນ຺ໂຕ’’ຕິອາເທສຸ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ກມ຺ມລກ຺ຂໂຓຕິ ອຕ຺ຕນາ ກຕໍ ທຸຈ຺ຈຣິຕກມ຺ມໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ກມ຺ມລກ຺ຂໂຓ, ພາໂລ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ຕີຓິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ພາລສ຺ສ ພາລລກ຺ຂຓານິ. ກຕມານິ ຕີຓິ? ທຸຈ຺ຈິນ຺ຕິຕຈິນ຺ຕີ ໂຫຕິ, ທຸພ຺ຠາສິຕຠາສີ, ທຸກ຺ກຏກມ຺ມກາຣີ. ອິມານິ ໂຂ…ເປ… ລກ຺ຂຓານີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໒; ເນຕ຺ຕິ. ໑໑໖). ອຕ຺ຕນາ ກຕໍ ສຸຈຣິຕກມ຺ມໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ກມ຺ມລກ຺ຂໂຓ, ປຓ຺ຑິໂຕ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ – ‘‘ຕີຓິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓ຺ຑິຕສ຺ສ ປຓ຺ຑິຕລກ຺ຂຓານິ. ກຕມານິ ຕີຓິ? ສຸຈິນ຺ຕິຕຈິນ຺ຕີ ໂຫຕິ, ສຸຠາສິຕຠາສີ, ສຸກຕກມ຺ມກາຣີ. ອິມານິ ໂຂ…ເປ… ປຓ຺ຑິຕລກ຺ຂຓານີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໒໕໓; ອ. ນິ. ໓.໓; ເນຕ຺ຕິ. ໑໑໖). ເຕນາຫ ‘‘ກຸສລາກຸສລໍ ກມ຺ມໍ ປຓ຺ຑິຕມາລລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ. ພາເລ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປຓ຺ຑິເຕ ນ ເສວຕີຕິ ຍໍ ພາລປຸຄ຺ຄເລ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປຓ຺ຑິຕເສວນໍ ອຕ຺ຖກາເມນ ກາຕພ຺ພໍ, ຕໍ ນ ກໂຣຕິ. ຕຖາຠູຕສ຺ສ ອຍມາທີນໂວຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຸນ ‘‘ພາເລ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ຠຄວຕາ ‘‘ອິທໍ ໂວ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕທນຸໂລມຎ຺ເຈ, ຕໍ ກປ຺ປິຍໍ. ຍໍ ‘‘ອິທໍ ໂວ ນ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕທນຸໂລມຎ຺ເຈ, ຕໍ ອກປ຺ປິຍໍ. ຍໍ ໂກສລ຺ລສມ຺ຠູຕໍ, ຕໍ ກຸສລໍ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໍ ອກຸສລໍ. ຕເທວ ສາວຊ຺ຊໍ, ກຸສລໍ ອນວຊ຺ຊໍ. ອາປຕ຺ຕິໂຕ ອາທິໂຕ ທ຺ເວ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ຄຣຸກໍ, ຕທຎ຺ຎໍ ລຫຸກໍ. ຘມ຺ມໂຕ ມຫາສາວຊ຺ຊໍ ຄຣຸກໍ, ອປ຺ປສາວຊ຺ຊໍ ລຫຸກໍ. ສປ຺ປຏິກາຣໍ ສເຕກິຈ຺ຈໍ, ອປ຺ປຏິກາຣໍ ອເຕກິຈ຺ຉໍ. ຘມ຺ມຕານຸຄຕໍ ກາຣຓໍ, ອິຕຣໍ ອກາຣຓໍ. ຕໍ ອຊານນ຺ໂຕຕິ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍໍ ຄຣຸກລຫຸກໍ ສເຕກິຈ຺ຉາເຕກິຈ຺ຉໍ ອຊານນ຺ໂຕ ສຸວິສຸທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ສີລໍ ຣກ຺ຂິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ກຸສລາກຸສລໍ ສາວຊ຺ຊານວຊ຺ຊໍ ກາຣຓາກາຣຓໍ ອຊານນ຺ໂຕ ຂນ຺ຘາທີສຸ ອກຸສລຕາຍ ຣູປາຣູປປຣິຄ຺ຄຫມ຺ປິ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ກຸໂຕ ຕສ຺ສ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຑ຺ຒນາ. ເຕນາຫ ‘‘ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຑ຺ເຒຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິ.

ໂຄວຓສທິເສ ອຕ຺ຕຠາເວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸໂຕ ມິຈ຺ຉາວິຕກ຺ກາ ອາສາຏິກາ ວິຍາຕິ ອາສາຏິກາຕິ ອາຫ ‘‘ອກຸສລວິຕກ຺ກໍ ອາສາຏິກໍ ອຫາເຣຕ຺ວາ’’ຕິ.

‘‘ຄຓ຺ໂຑຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈນ຺ເນຕໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘານໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ (ອ. ນິ. ໘.໕໖) ຉຫິ ວຓມຸເຂຫິ ວິສ຺ສນ຺ທມານຍູໂສ ຄຓ຺ໂຑ ວິຍ ປິໂລຕິກຂຓ຺ເຑນ ຉຫິ ທ຺ວາເຣຫິ ວິສ຺ສນ຺ທມານກິເລສາສຸຈິ ອຕ຺ຕຠາວວໂຓ ສຕິສໍວເຣນ ປິທຫິຕພ຺ໂພ, ອຍໍ ປນ ເອວໍ ນ ກໂຣຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຍຖາ ໂສ ໂຄປາລໂກ ວຓໍ ນ ປຏິຈ຺ຉາເທຕິ, ເອວໍ ສໍວຣໍ ນ ສມ຺ປາເທຕີ’’ຕິ.

ຍຖາ ຘູໂມ ອິນ຺ຘນໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ສຓ຺ໂຫ ສຸຂຸໂມ ຕໍ ຕໍ ວິວຣໍ ອນຸປວິສ຺ສ ພ຺ຍາເປນ຺ໂຕ ສຕ຺ຕານໍ ຑໍສມກສາທິປຣິສ຺ສຍໍ ວິໂນເທຕິ, ອຄ຺ຄິຊາລສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ປຸພ຺ພງ຺ຄໂມ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຘມ຺ມເທສນາຎາຓສ຺ສ ອິນ຺ຘນຠູຕໍ ຣູປາຣູປຘມ຺ມຊາຕໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ສຓ຺ຫາ ສຸຂຸມາ ຕໍ ຕໍ ຂນ຺ຘນ຺ຕຣໍ ອາຍຕນນ຺ຕຣຎ຺ຈ ອນຸປວິສ຺ສ ພ຺ຍາເປຕິ, ສຕ຺ຕານໍ ມິຈ຺ຉາວິຕກ຺ກາທິປຣິສ຺ສຍໍ ວິໂນເທຕິ, ຎາຓຄ຺ຄິຊາລສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ປຸພ຺ພງ຺ຄໂມຕິ ຘູໂມ ວິຍາຕິ ຘູໂມຕິ ອາຫ ‘‘ໂຄປາລໂກ ຘູມໍ ວິຍ ຘມ຺ມເທສນາຘູມໍ ນ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕິກໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ກາຕພ຺ພາ ຕທນຸຈ຺ຉວິກາ ຘມ຺ມກຖາ ອຸປນິສິນ຺ນກຖາ. ກຕສ຺ສ ທານາທິປຸຎ຺ຎສ຺ສ ອນຸໂມທນກຖາ ອນຸໂມທນາ. ຕໂຕຕິ ຘມ຺ມກຖາທີນໍ ອກຣຓໂຕ. ‘‘ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ຄຸຓວາ’’ຕິ ນ ຊານນ຺ຕີຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ອຕ຺ຕໂນ ຊານາປນຕ຺ຖໍ ຘມ຺ມກຖາທິ ນ ກາຕພ຺ພເມວາຕິ? ສຈ຺ຈໍ, ນ ກາຕພ຺ພເມວ, ສຸທ຺ຘາສເຍນ ປນ ຘມ຺ເມ ກຖິເຕ ຕສ຺ສ ຄຸຓຊານນຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ຠຄວາ –

‘‘ນາຠາສມານໍ ຊານນ຺ຕິ, ມິສ຺ສໍ ພາເລຫິ ປຓ຺ຑິຕໍ;

ຠາສເຍ ໂຊຕເຍ ຘມ຺ມໍ, ປຄ຺ຄຓ຺ເຫ ອິສິນໍ ຘຊ’’ນ຺ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໒.໒໔໑);

ຕຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຕິຕ຺ຖໍ, ນທີຕຬາກາທີນໍ ນຫານາທິອຕ຺ຖໍ ໂອຕຣຓຏ຺ຐານໍ. ຍຖາ ປນ ຕໍ ອຸທເກນ ໂອຕິຓ຺ຓສຕ຺ຕານໍ ສຣີຣມລໍ ປວາເຫຕິ, ປຣິສ຺ສມໍ ວິໂນເທຕິ, ວິສຸທ຺ຘິໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ເອວໍ ພຫຸສ຺ສຸຕາ ອຕ຺ຕໂນ ສມີປໍ ໂອຕິຓ຺ຓສຕ຺ຕານໍ ຘມ຺ມູທເກນ ຈິຕ຺ຕມລໍ ປວາເຫນ຺ຕິ, ປຣິສ຺ສມໍ ວິໂນເທນ຺ຕິ, ວິສຸທ຺ຘິໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ຕິຕ຺ຖໍ ວິຍາຕິ ຕິຕ຺ຖໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕິຕ຺ຖຠູເຕ ພຫຸສ຺ສຸຕຠິກ຺ຂູ’’ຕິ. ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ກຖໍ ໂຣເປຕພ຺ພນ຺ຕິ, ຠນ຺ເຕ, ອິທໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ກຖໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ໂຣເປຕພ຺ໂພ, ເກນ ປກາເຣນ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວາຈໂກ ຊາໂຕ. ‘‘ນິຣູເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວາ ປາໂຐ, ນິຣູເປຕພ຺ພໍ ອຍໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິ ກຖເມຕ຺ຖ ນິຣຸຬ຺ຫາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິມສ຺ສ ຠາສິຕສ຺ສ ໂກ ອຕ຺ໂຖຕິ ສທ຺ທຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນຕິ ອິມສ຺ມິໍ ປາຬິປເທເສ. ປາຬິ ກິໍ ວເທຕີຕິ ຠາວຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ອຕ຺ໂຖ ກິໍ ທີເປຕີຕິ ຠາວຕ຺ຖໍ ວາ ສງ຺ເກຕຕ຺ຖໍ ວາ. ນ ປຣິປຸຈ຺ຉຕີຕິ ວິມຕິຈ຺ເຉທນປຸຈ຺ຉາວເສນ ສພ຺ພໂສ ປຸຈ຺ຉໍ ນ ກໂຣຕິ. ນ ປຣິປຎ຺ຫຕີຕິ ປຣິ ປຣິ ອຕ຺ຕໂນ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉໍ ນ ອາຈິກ຺ຂຕິ ນ ວິຠາເວຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຊານາເປຕີ’’ຕິ. ເຕຕິ ພຫຸສ຺ສຸຕຠິກ຺ຂູ. ວິວຣຓໍ ນາມ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິຠຊິຕ຺ວາ ກຖນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຠາເຊຕ຺ວາ ນ ທສ຺ເສນ຺ຕີ’’ຕິ. ອນຸຕ຺ຕານີກຕນ຺ຕິ ຎາເຓນ ອປາກຏີກຕໍ ຄຸຍ຺ຫໍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ. ນ ອຸຕ຺ຕານີກໂຣນ຺ຕີຕິ ສິເນຣຸມູລກໍ ວາລິກໍ ອຸທ຺ຘຣນ຺ໂຕ ວິຍ ປຖວີສນ຺ຘາໂຣທກໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ວິຍ ຈ ອຸຕ຺ຕານໍ ນ ກໂຣນ຺ຕິ. ເອວໍ ຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ວເສນ ພຫຸສ຺ສຸຕາ ‘‘ຕິຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ປຣິຍາຍໂຕ, ອິທານິ ຕເມວ ຘມ຺ມໍ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ຕິຕ຺ຖນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ໂມ ຫິ ຕຣນ຺ຕິ ເອເຕນ ນິພ຺ພານໍ ນາມ ຕຬາກນ຺ຕິ ‘‘ຕິຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ສຸເມຘຠູໂຕ –

‘‘ເອວໍ ກິເລສມລໂຘວໍ, ວິຊ຺ຊນ຺ເຕ ອມຕນ຺ຕເຬ;

ນ ຄເວສຕິ ຕໍ ຕຬາກໍ, ນ ໂທໂສ ອມຕນ຺ຕເຬ’’ຕິ. (ພຸ. ວໍ. ໒.໑໔);

ຘມ຺ມສ຺ເສວ ນິພ຺ພານສ຺ໂສຕຣຓຕິຕ຺ຖຠູຕສ຺ສ ໂອຕຣຓປກາຣໍ ອຊານນ຺ໂຕ ‘‘ຘມ຺ມຕິຕ຺ຖໍ ນ ຊານາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

ປີຕາປີຕນ຺ຕິ ໂຄຄເຓ ປີຕໍ ອປີຕຎ຺ຈ ໂຄຣູປໍ ນ ຊານາຕິ ນ ວິນ຺ທຕິ. ອວິນ຺ທນ຺ໂຕ ຫິ ນ ລຠຕີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ອານິສໍສໍ ນ ວິນ຺ທຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອວິນ຺ທນາກາຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຘມ຺ມສ຺ສວນຄ຺ຄໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ອຍໍ ໂລກຸຕ຺ຕໂຣຕິ ປທໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອຣິຍ’’ນ຺ຕິ. ປຈ຺ຈາສຕ຺ຕິຎາເຍນ ອນນ຺ຕຣວິຘິປ຺ປຏິເສໂຘ ວາ, ອຣິຍ-ສທ຺ໂທ ວາ ນິທ຺ໂທສປຣິຍາໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຏ຺ຐງ຺ຄິກນ຺ຕິ ຈ ວິສຸໍ ເອກຊ຺ຌຎ຺ຈ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກໍ ອຸປາທາຍ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ອຏ຺ຐງ຺ຄຕາ ພາຫຸລ຺ລໂຕ ຈ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຕງ຺ຄສ຺ສປິ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ.

ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐາເນຕິອາທີສຸ ອວິເສເສນ ສຕິປຏ຺ຐານາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ກາຍເວທນາຈິຕ຺ຕຘມ຺ມາຣມ຺ມຓາ ສຕິປຏ຺ຐານາ ໂລກິຍາ, ຕຕ຺ຖ ສມ຺ໂມຫວິທ຺ຘໍສນວເສນ ປວຕ຺ຕາ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓາ ໂລກຸຕ຺ຕຣາຕິ ເອວໍ ອິເມ ໂລກິຍາ, ອິເມ ໂລກຸຕ຺ຕຣາຕິ ຍຖາຠູຕໍ ນ ປຊານາຕິ.

ອນວເສສໍ ທຸຫຕີຕິ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ມຕ຺ຕໍ ອຊານນ຺ໂຕ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ທາຍເກ ສທ຺ຘາຫານິຍາ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ປຈ຺ຈຍຫານິຍາ ອນວເສສໍ ທຸຫຕິ. ວາຈາຍ ອຠິຫາໂຣ ວາຈາຠິຫາໂຣ. ປຈ຺ຈຍານໍ ອຠິຫາໂຣ ປຈ຺ຈຍາຠິຫາໂຣ.

ອິເມ ອມ຺ເຫສຸ ຄຣຸຈິຕ຺ຕີກາຣໍ ນ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ອິມິນາ ນວການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຘມ຺ມສມ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ ອາຈຣິຍຸປຊ຺ຌາເຍສຸ ປິຕຸເປມສ຺ສ ອນຸປຏ຺ຐາປນໂຕ. ເຕນ ຈ ສິກ຺ຂາຄາຣວຕາຠາວທີປເນນ ສງ຺ຄຫສ຺ສ ອຠາຊນຠາວໍ, ເຕນ ເຖຣານໍ ເຕສຸ ອນຸຄ຺ຄຫາຠາວໍ. ນ ຫິ ສີລາທິຄຸເຓຫິ ສາສເນ ຖິຣຠາວປ຺ປຕ຺ຕາ ອນນຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ເພ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ນິຣຕ຺ຖກໍ ວາ ອນຸຄ຺ຄຫໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນວເກ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ. ຘມ຺ມກຖາພນ຺ຘນ຺ຕິ ປເວຓິອາຄຕໍ ປກິຓ຺ຓກຘມ຺ມກຖາມຄ຺ຄໍ. ສຈ຺ຈສຕ຺ຕປຏິສນ຺ຘິປຈ຺ຈຍາກາຣປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ສຸຎ຺ຎຕາທີປນໍ ຄຸຍ຺ຫຄນ຺ຖໍ. ວຸຕ຺ຕວິປລ຺ລາສວເສນາຕິ ‘‘ນ ຣູປຎ຺ຎູ’’ຕິອາທີສຸ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິເສຘສ຺ສ ປຏິກ຺ເຂປວເສນ ອຄ຺ຄຫຓວເສນ. ໂຍເຊຕ຺ວາຕິ ‘‘ຣູປຎ຺ຎູ ໂຫຕີຕິ ຄຓນາໂຕ ວາ ວຓ຺ຓໂຕ ວາ ຣູປໍ ຊານາຕີ’’ຕິອາທິນາ, ‘‘ຕສ຺ສ ໂຄຄໂຓປິ ນ ປຣິຫາຍຕິ, ປຎ຺ຈໂຄຣສປຣິໂຠຄໂຕປິ ນ ປຣິພາຫິໂຣ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ຈ ອຕ຺ຖໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ. ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ປເທເສ ຍຖາຣຫໍ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ມຫາໂຄປາລກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔. ຈູຬໂຄປາລກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໕໐. ເຈລຸກ຺ກາຫີຕິ ເຈລມຍາຫິ ອຸກ຺ກາຫິ. ອຸກ຺ກຠູຕານິ ເຈລານິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຸກ຺ກເຈລາ, ນຄຣໍ. ສພ຺ພາ ຄງ຺ຄາ ປາກຏາ ຫຸຕ຺ວາ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ປກຕິຈກ຺ຂຸສ຺ສ ປາກຏາ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸສ຺ສ ປນ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸສ຺ສ ວາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ນິສິນ຺ນສ຺ສປິ ຠຄວໂຕ ປາກຏາ ຫຸຕ຺ວາ ປຎ຺ຎາຍເຕວ. ໂສຕ຺ຖີຕິ ອນຸປທ຺ທໂວ. ວຑ຺ຒີຕິ ອປຣິຫານິ. ອາໂຣຄ຺ຍນ຺ຕິ ອໂຣຄຕາ ອາພາຘາຠາໂວ.

ມຄໂຘ ຊນປໂທ ນິວາໂສ ເອຕສ຺ສາຕິ ມາຄໂຘ, ມາຄໂຘວ ມາຄຘິໂກ. ປຎ຺ຎາຍ ນາມ ທຸຏ຺ຐຸຠາໂວ ນຕ຺ຖິ ເອກນ຺ຕານວຊ຺ຊຕາຍ, ຕສ຺ມາ ທຸ-ສທ຺ໂທ ອຠາວວາຈີ ‘‘ທຸສ຺ສີໂລ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ, ຊາຕິ-ສທ຺ໂທ ຈ ສຠາວຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ນິປ຺ປຎ຺ຎສຠາໂວ’’ຕິ. -ສທ຺ໂທ ອາຣມ຺ຠຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ປຕາເຣສີຕິ ຕາເຣຕຸໍ ອາຣຠີ’’ຕິ ປຣຕີຣໍ ຄາວີນໍ ອປ຺ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ສຸວິເທຫານນ຺ຕິ ສຸນ຺ທຣວິເທຫານໍ. ວິເທຫຣຏ຺ຐໍ ກິຣ ຠູມິຠາຄທສ຺ສນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ວນຣາມເຓຍ຺ຍກາທິນາ ຈ ສຸນ຺ທຣໍ. ອາມຓ຺ຑລິກໍ ກຣິຕ຺ວາຕິ ອາວຕ຺ເຕ ປຕິຕາ ເຕມຓ຺ຑລາກາເຣນ ປຣິພ຺ຠມິຕ຺ວາ. ກຕິປຍາປິ ຄາວິໂຍ ອເສເສຕ຺ວາ ນທີໂສເຕນ ວູຬ຺ຫຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອວຑ຺ຒິໍ ວິນາສໍ ປາປຸຓິໍສູ’’ຕິ. ກຕິປຍາສຸປິ ຫິ ອວສິຏ຺ຐາສຸ ຄາວີສຸ ອນຸກ຺ກເມນປິ ສິຍາ ໂຄຄຓສ຺ສ ວຑ຺ຒີຕິ. ວິສ຺ສມຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປຣິສ຺ສມວິໂນທນຏ຺ຐານໍ. ຕິຕ຺ຖາ ຠຏ຺ຐາຕິ ຄເຫຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຕາຍ ຕິຕ຺ຖໍ ອປ຺ປຕ຺ຕາ. ອໂຣໂຄ ນາມ ນາໂຫສີຕິ ໂລມມຕ຺ຕມ຺ປິ ອເສເສຕ຺ວາ ສພ຺ພາ ຄາວິໂຍ ນທີໂສເຕ ວິນຏ຺ຐາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເຍສຸ ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕູສຸ ອິຘ ໂລກສມຎ຺ຎາ, ເຕ ອຊານນ຺ຕາ ‘‘ອກຸສລາ ອິມສ຺ສ ໂລກສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອິຘໂລເກ ຂນ຺ຘຘາຕາຍຕເນສຸ ອກຸສລາ ອເຉກາ’’ຕິ. ອຍເມວ ນໂຍ ‘‘ອກຸສລາ ປຣສ຺ສ ໂລກສ຺ສາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປີຕິ ອາຫ ‘‘ປຣໂລເກປິ ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ. ມາໂຣ ເອຕ຺ຖ ຘີຍຕີຕິ ມາຣເຘຍ຺ຍໍ. ມາໂຣຕິ ເຈຕ຺ຖ ກິເລສມາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຂນ຺ຘາຠິສງ຺ຂາຣາ ຫິ ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕນຠາເວນ ຄຫິຕາ, ມຈ຺ຈຸມາໂຣ ວິສຸໍ ຄຫິໂຕ ເອວ, ກິເລສມາຣວເສເນວ ຈ ເທວປຸຕ຺ຕມາຣສ຺ສ ກາມຠເວ ອາຘິປຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເຕສນ຺ຕິ ເຍ ອິຘໂລກາທີສຸ ອເຉກາ, ເຕສໍ. ເຕ ປນ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອິມິນາ ຉ ສຕ຺ຖາໂຣ ທສ຺ສິຕາ’’ຕິ.

໓໕໑. ພລວຄາໂວຕິ ພລວນ຺ເຕ ໂຄຣູເປ. ເຕ ປນ ທມ຺ມຕໍ ອຸປຄຕໂຄຓາ ເຈວ ເຘນຸໂຍ ຈາຕິ ອາຫ ‘‘ທນ຺ຕໂຄເຓ ເຈວ ເຘນຸໂຍ ຈາ’’ຕິ. ອວິຊາຕຄາໂວຕິ ນ ວິຊາຕຄາວິໂຍ. ວຈ຺ຉເກຕິ ຂຸທ຺ທກວຈ຺ເຉ. ອປ຺ປຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ກ-ສທ຺ໂທ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຣຸຓວຈ຺ຉເກ’’ຕິ. ກິສາພລເກຕິ ທຸພ຺ພເລ.

໓໕໒. ມາຣສ຺ສ ຕຓ຺ຫາໂສຕໍ ເຉຕ຺ວາຕິ ຂນ຺ຘມາຣສມ຺ພນ຺ຘີຕຓ຺ຫາສງ຺ຂາຕໍ ໂສຕໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ຕໂຍ ໂກຏ຺ຐາເສ ເຂເປຕ຺ວາ ຐິຕາຕິ ອນາຄາມິໂນ ສນ຺ຘາຍາຫ. ສພ຺ພວາເຣສູຕິ ສກທາຄາມິໂສຕາປນ຺ນອຏ຺ຐມກວາເຣສຸ. ຕຕ຺ຖ ປນ ຍຖາກ຺ກມໍ ຈຕຸມຄ຺ຄວຊ຺ຌານໍ ກິເລສານໍ ທ຺ເວ ໂກຏ຺ຐາເສ ເຂເປຕ຺ວາ ຐິຕາ, ເອກໂກຏ຺ຐາສໍ ເຂເປຕ຺ວາ ຐິຕາ, ປຐມໍ ໂກຏ຺ຐາສໍ ເຂເປນ຺ໂຕຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຘມ຺ມໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕິ, ຘມ຺ມສ຺ສ ວາ ອນຸສ຺ສຣຓສີລາຕິ ຘມ຺ມານຸສາຣິໂນ. ຘມ຺ໂມຕິ ເຈຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ສທ຺ຘໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕິ, ສທ຺ຘາຍ ວາ ອນຸສ຺ສຣຓສີລາຕິ ສທ຺ຘານຸສາຣິໂນ.

ຊານຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ຊານນກິຣິຍາວິສຍສ຺ສ ອວິເສສິຕຕ຺ຕາ ອຘິກາຣວເສນ ອນວເສສເຎຍ຺ຍວິເສສາ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ເມ ຊານນ຺ເຕນາ’’ຕິ. ອນ຺ໂຕສາຣວິຣຫໂຕ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄຕຏ຺ເຐນ ຈ ນໂຬ ວິຍາຕິ ນໂຬ, ມາໂນຕິ ອາຫ ‘‘ວິຄຕມານນຬໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ. ເຂມໍ ປຕ຺ເຖຖາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈຕູຫິ ໂຍເຄຫິ ອນຸປທ຺ທວຕ຺ຕາ ‘‘ເຂມ’’ນ຺ຕິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ປຕ຺ຖນາ ຈ ຉນ຺ທປຕ຺ຖນາ, ນ ຕຓ຺ຫາປຕ຺ຖນາຕິ ອາຫ ‘‘ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາຉນ຺ເທນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ເຖຖາ’’ຕິ. ປຕ຺ຕາເຍວ ນາມ ຕສ຺ສ ປຕ຺ຕິຍາ ນ ໂກຈິ ອນ຺ຕຣາໂຍ. ໂສຕ຺ຖິນາ ປາຣຄມນໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ເທສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ເຂມປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເທສນາຍ ປຣິໂຍສາປິຕຕ຺ຕາ ຍຖານຸສນ຺ຘິນາວ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐາເປສີຕິ.

ຈູຬໂຄປາລກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໕. ຈູຬສຈ຺ຈກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໕໓. ຫໍສວຏ຺ຏກຈ຺ຉນ຺ເນນາຕິ ຫໍສວຏ຺ຏກປຏິຈ຺ຉນ຺ເນນ, ຫໍສມຓ຺ຑລາກາເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ວທນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ວາໂທ, ມຄ຺ໂຄ. ກິໍ ວທນ຺ຕິ? ອຸຕ຺ຕຣໍ. ວາທານໍ ສຕານິ ວາທສຕານິ. ‘‘ນິຄຓ຺ໂຐ ປຎ຺ຈວາທສຕານິ, ນິຄຓ຺ຐີ ປຎ຺ຈວາທສຕານີ’’ຕິ ເອວໍ ນິຄຓ຺ໂຐ ຈ ນິຄຓ຺ຐີ ຈ ປຎ຺ຈ ປຎ຺ຈ ວາທສຕານິ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວິຈຣນ຺ຕາ. ກິຣິຍໂຕ ເຕ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ, ລິງ຺ຄໂຕ ປນ ນິຄຓ຺ຐຠາໂວ ຎາໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຫໍ ວາທໍ ອາໂຣເປສ຺ສາມີ’’ຕິ.

ຊຄ຺ຄນ຺ໂຕ ສມ຺ມຊ຺ຊນາທິວເສນ. ທິວາຕຣນ຺ຕິ ອຕິທິວໍ. ‘‘ກສ຺ສ ປຸຈ຺ຉາ, ກສ຺ສ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ໂຫຕູ’’ຕິ ປຣິພ຺ພາຊິກາຫິ ວຸຕ຺ເຕ ເຖໂຣ ອາຫ ‘‘ປຸຈ຺ຉາ ນາມ ອມ຺ຫາກໍ ປຕ຺ຕາ’’ຕິ. ປຸຈ຺ຉາ ວາທານໍ ປຸພ຺ພປກ຺ໂຂ, ຍສ຺ມາ ຕຸມ຺ເຫ ວາທປສຸຕາ ວາທາຠິຣຕາ ຘຊໍ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ວິຈຣຖ, ຕສ຺ມາ ວາທານໍ ປຸພ຺ພປກ຺ໂຂ ອມ຺ຫາກໍ ປຕ຺ໂຕ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ຕຸມ຺ຫາກໍ ມາຕຸຄາມຠາວໂຕ ປຸພ຺ພປກ຺ຂໍ ເທມາຕິ ອາຫ ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ປນ ມາຕຸຄາມາ ນາມ ປຐມໍ ປຸຈ຺ຉຖາ’’ຕິ. ຕາ ປຣິພ຺ພາຊິກາ ເອເກກາ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍສຕວາທມຄ຺ຄໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິໂຍ ວາທສຫສ຺ສໍ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ. ຍຖາ ນິສິຕສ຺ສ ຂຄ຺ຄສ຺ສ ກຸມຸທນາຬຈ຺ເຉທເນ ກິມຕ຺ຖິ ຠາຣິຍໍ, ເອວໍ ປຏິສມ຺ຠິທາປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ສາວເກສຸ ປຎ຺ຎວນ຺ຕານໍ ອຄ຺ຄຠາເວ ຐິຕສ຺ສ ຘມ຺ມເສນາປຕິໂນ ປຸຖຸຊ຺ຊນປຣິກປ຺ປິຕປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊເນ ກິມຕ຺ຖິ ຠາຣິຍໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເຖໂຣ ຂຄ຺ເຄນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ນິຊ຺ຊຏໍ ນິຄ຺ຄຓ຺ຐິໍ ກຕ຺ວາຕິ ຍຖາ ຕາ ປຸນ ຕຕ຺ຖ ຊຏໍ ຄຓ຺ຐິໍ ກາຕຸໍ ນ ວິສຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ວິຊເຏຕ຺ວາ ກເຖສິ. ອຍໍ ເຖໂຣ ຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄເຕ ອນ຺ຘກາເຣ ສຫສ຺ສວຏ຺ຏິກໍ ທີເປນ຺ໂຕ ວິຍ ອຎ຺ເຎສໍ ອວິສເຍ ອນ຺ຘກາຣຠູເຕ ປຎ຺ເຫ ປຸຈ຺ຉິຕມຕ຺ເຕເຍວ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສີຕິ ເຖຣສ຺ສ ປຎ຺ຎາເວຍ຺ຍຕ຺ຕິຍໍ ທິສ຺ວາ ສຍຎ຺ຈ ອນ຺ຕິມຠວິກຕາຍ ໂກຫຎ຺ເຎ ຐາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕິໂຍ ‘‘ເອຕ຺ຕກເມວ, ຠນ຺ເຕ, ມຍໍ ຊານາມາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ເຖຣສ຺ສ ວິສຍນ຺ຕິ ເຖຣສ຺ສ ປຎ຺ຎາວິສຍໍ.

ເນວ ອນ຺ຕໍ ນ ໂກຏິໍ ອທ຺ທສໍສູຕິ ເອກນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ພຫຸຠາວໂຕ ຕສ຺ສາ ປຸຈ຺ຉາຍ ອຕ຺ໂຖ ເອວມນ຺ໂຕ ເອວມວສານໂກຏີຕິ ນ ປສ຺ສິໍສຸ ນ ຊານິໍສຸ. ເຖໂຣ ຕາສໍ ອຊ຺ຌາສຍໍ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ປພ຺ພຊ຺ຊາຣຸຈິໍ ທິສ຺ວາ ອາຫ ‘‘ອິທານິ ກິໍ ກຣິສ຺ສຖາ’’ຕິ? ອຸຕ຺ຕຣິຕຣປຎ຺ໂຎຕິ ວາທມຄ຺ຄປຣິຈເຍນ ເມຘາວິຕາຍ ຈ ຍາທິສາ ຕາສໍ ປຎ຺ຎາ, ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣປຎ຺ໂຎ.

ກຖາມຄ຺ໂຄຕິ ວາທມຄ຺ໂຄ. ຕສ຺ມາ ເຕຫິ ເຕຫິ ປຣປ຺ປວາທາທີຫິ ຠສ຺ສໍ ວາທມຄ຺ຄໍ ປກາເຣຫິ ວເທຕີຕິ ຠສ຺ສປ຺ປວາທໂກ. ປຓ຺ຑິຕວາໂທຕິ ອຫໍ ປຓ຺ຑິໂຕ ນິປຸໂຓ ພຫຸສ຺ສຸໂຕຕິ ເອວໍວາທີ. ຍໍ ຍໍ ນກ຺ຂຕ຺ຕາຈາເຣນ ອາທິສຕີຕິ ນກ຺ຂຕ຺ຕຄຕິຍາ ກາລຎາເຓນ ‘‘ອສຸກທິວເສ ຈນ຺ທຄ຺ຄາໂຫ ຠວິສ຺ສຕິ, ສູຣິຍຄ຺ຄາໂຫ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ ຍໍ ຍໍ ອາເທສໍ ຠຓຕິ. ສາຘຸລທ຺ຘິໂກ ຎາຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຸນ຺ທໂຣ. ອາໂຣປິໂຕຕິ ປຏິຎ຺ຎາເຫຕຸນິທສ຺ສນາທິໂທສໍ ອຸປຣິ ອາໂຣປິໂຕ ວາໂທ ສ຺ວາໂຣປິໂຕ. ໂທສປທໍ ອາໂຣເປນ຺ເຕນ ວາທິນາ ປຣວາທິມ຺ຫິ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ຕສ຺ສ ຘາຕຸກ຺ໂຂໂຠປິ ສິຍາ, ຈິຕ຺ຕວິກ຺ເຂເປນ ເຍນ ໂທໂສ ເຕນ ສງ຺ກປ຺ປິໂຕ ສມ຺ປເວຘິໂຕຕິ. ຖູຓນ຺ຕິ ສຣີຣໍ ໂຂຠິຕນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ຖູຓນ຺ຕິ ຫິ ໂລຫິຕປິຕ຺ຕເສມ຺ຫານໍ ອຘິວຈນໍ ສພ຺ພງ຺ຄສຣີຣຘາຣຓໂຕ. ອປິຈ ຖູຓປໂທ ນາມ ອຕ຺ຖິ ກຖາມຄ຺ໂຄ ວາທມຄ຺ຄໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕານໍ. ສຈ຺ຈໂກ ປນ ໂກຫຎ຺ເຎ ຐຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວາທປ຺ປເຠທວເສນ ປເຣ ວິມ຺ຫາເປນ຺ໂຕ ‘‘ຖູຓໍ ເຈປາຫ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ສາວການໍ ວິນຍໍ ນາມ ສິກ຺ຂາປທໍ, ຕຎ຺ຈ ຘມ຺ມເທສນາ ໂຫຕີຕິ ເອສາ ເອວ ຈສ຺ສ ອນຸສາສນີຕິ ວິນຍນາທິມຸເຂນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ມຕໍ ສາສນໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ສຈ຺ຈໂກ ‘‘ກຖໍ ປນ, ໂຠ, ອສ຺ສຊີ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຖສ຺ສ ເຖໂຣ ‘‘ລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍກຖາ ນາມ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາ ພຸທ຺ຘາເວຓິກາ ຘມ຺ມເທສນາ, ຕຕ຺ຣ ຈ ມຍາ ອນິຈ຺ຈກຖາຍ ສມຸຏ຺ຐາປິຕາຍ ຕໍ ອສຫນ຺ໂຕ ສຈ຺ຈໂກ ຕຸຈ຺ຉມາເນນ ປຏປຏາຍນ຺ໂຕ ກຸຣຸມາໂນ ລິຈ຺ຉວີ ຄເຫຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄມິສ຺ສຕິ, ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ວາທໍ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ປຕິຏ຺ຐເປນ຺ໂຕ ຘມ຺ມໍ ກເຖສ຺ສຕິ, ຕທາ ຠວິສ຺ສຕິ ວິຊຫິຕວາໂທ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ອນິຈ຺ຈານຕ຺ຕລກ຺ຂຓປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ຠຄວໂຕ ອນຸສາສນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວໍ, ໂຠ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓໍ ອຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຖໂຣ ປນາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ອຸປາຣມ຺ຠສ຺ສ ໂອກາໂສ ໂຫຕີ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ມຄ຺ຄຜລານີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຣິຍາເຍນາຕິ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕາປຣິຍາເຍນ. ອຍນ຺ຕິ ສຈ຺ຈໂກ. ນຍິທໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ສາສນໍ ນາມາຕິ ຍຕ຺ຖ ຕຸມ຺ເຫ ອວຏ຺ຐິຕາ, ອິທໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸສາສນໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ ທຸກ຺ຂໂຕ ອນິສ຺ສຣຓຕ຺ຕາ, ອຖ ໂຂ ມຫາອາຆາຕນໍ ນາເມຕໍ, ມຫາທຸກ຺ຂນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ປນ ນິຣຍຸສ຺ສໂທ ນາມ ອຸສ຺ສທນິຣໂຍ ນາມ, ຕສ຺ມາ ນຕ຺ຕິ ນາມ ຕຸມ຺ຫາກໍ ສຸຂາສາ. ອຸຏ຺ຐາຍຸຏ຺ຐາຍາຕິ ອຸສ຺ສຸກ຺ກໍ ກຕ຺ວາ, ທຸກ຺ຂເມວ ຊີຣາເປນ຺ຕາ ສພ຺ພໂສ ທຸກ຺ຂເມວ ອນຸຠວນ຺ຕາ, ອາຫິຓ຺ຑຖ ວິຈຣຖາຕິ. ສພ຺ພມິທໍ ຕສ຺ສ ມິຈ຺ຉາປຣິກປ຺ປິຕເມວ. ກສ຺ມາ? ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈູປສຎ຺ຫິຕາເຍວ ເຫຕ຺ຖ ນິປ຺ປຣິຍາຍກຖາ ນາມ. ຕສ຺ສ ຫິ ປຣິຎ຺ຎຕ຺ຖໍ ຠຄວຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ວຸສ຺ສຕິ. ມຄ຺ຄຜລານິ ສງ຺ຂາຣຠາເວນ ‘‘ຍທນິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ປຣິຍາຍໂຕ ທຸກ຺ຂໍ, ນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ໂສຕຸໍ ອຍຸຕ຺ຕໍ ມິຈ຺ຉາວາທຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໓໕໔. ສຫ ອຕ຺ຖານຸສາສນໍ ອຄາຣນ຺ຕິ ສນ຺ຘາຄາຣໍ, ຣາຊກຸລານໍ ສນ຺ຖາປນອຄາຣນ຺ຕິປິ ສນ຺ຘາຄາຣໍ, ຕສ຺ມິໍ ສນ຺ຖາຄາເຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກສ຺ມິໍ ກາເລ ຕາທິເສ ກາເລ ຣາຊກິຈ຺ຈານໍ ສນ຺ຖານເມຕ຺ຖ ວິຈາເຣນ຺ຕີຕິ ສນ຺ຘາຄາຣໍ, ຕສ຺ມິໍ ສນ຺ຖາຄາເຣຕິປິ ອຕ຺ໂຖ. ປຕິຏ຺ຐິຕນ຺ຕິ ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ຈ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ. ອິທາເນວ ປິຏ຺ຐິໍ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕຕິ ຠຄວໂຕ ນລາຏໍ ອໂນໂລເກຕ຺ວາ ວິມຸຂຠາວໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ. ສຸຣາຆເຣຕິ ສຸຣາສມ຺ປາທກເຄເຫ. ປິຏ຺ຐກິລຎ຺ຊນ຺ຕິ ປິຏ຺ຐຐປນກິຬຎ຺ຊໍ. ວາລນ຺ຕິ ຈງ຺ຄວາຣໍ. ສາຓສາຏກກຣຓຕ຺ຖນ຺ຕິ ສາຓສາຏກໍ ກໂຣນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ສາຓສາຏກກຣຓໍ, ສຸຕ຺ຕໍ, ຕທຕ຺ຖໍ. ສາຓວາກາ ເອເຕສຸ ສນ຺ຕີຕິ ສາຓວາກາ, ສາຓທຓ຺ຑາ. ເຕ ຄເຫຕ຺ວາ ສາຓານໍ ໂຘວນສທິສໍ ກີຬິຕຊາຕໍ ຍຖາ ‘‘ອຸທ຺ທາລປຸປ຺ຜຠຎ຺ຊິກາ, ສາຓຠຎ຺ຊິກາ’’ຕິ ຈ. ກິໍ ໂສ ຠວມາໂນຕິ ກີທິໂສ ຫຸຕ຺ວາ ໂສ ຠວມາໂນ, ກິໍ ໂຫນ຺ໂຕ ໂລເກ ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ວາທາໂຣປນໍ ນາມ ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣສູຣຄຸໂຓ ເອວ ຍກ຺ຂາທິຠາເວນ ໂສ ຠວມາໂນ ອຠິສມ຺ຠຸເຓຍ຺ຍ. ອຍໍ ປນ ອປ຺ປານຸຠາວຕາຍ ປິສາຈຣູໂປ ກິໍ ເອຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ນິທ຺ທາຍນ຺ໂຕ ອຊ຺ຊ ປພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ເອວໍ ວທຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ກິໍ ຍກ຺ໂຂ’’ຕິອາທິ.

໓໕໕. ມຫາມຊ຺ຌນ຺ຫິກສມເຍຕິ ມຫຕິ ມຊ຺ຌນ຺ຫິກກາເລ, ຄຄນມຊ຺ເຌ ສູຣິຍຄຕເວລາຍ. ທິວາປຘານິກາ ປຘານານຸຍຸຎ຺ຊກາ. ວຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ທິວາວິຫາຣູປຄມນໂຕ ປຸພ຺ເພ ກາຕພ຺ພວຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຏິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ. ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ຠຄວຕິ ຄາຣວພຫຸມານໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ອຸໂຠ ຫຕ຺ເຖ ກມລມກຸລາກາເຣ ກຕ຺ວາ ອຸກ຺ຂິປ຺ປ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ.

ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ຕໍ ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຄຓນໍ ສນ຺ຘາຍ ເອວໍ ‘‘ມຫຕິຍາ ລິຈ຺ຉວິປຣິສາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິໍ ສີເສນ ຠູມິໍ ປຫຣນ຺ເຕເນວ ວນ຺ທນາ ກຕາ ໂຫຕິ? ເກຣາຏິກາຕິ ສຐາ. ໂມເຈນ຺ຕາຕິ ຠິກ຺ຂາທານໂຕ ໂມເຈນ຺ຕາ. ອວກ຺ຂິຕ຺ຕມຕ຺ຕິກາປິຓ຺ໂຑ ວິຍາຕິ ເຫຏ຺ຐາຂິຕ຺ຕມຕ຺ຕິກາປິຓ຺ໂຑ ວິຍ. ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອນຸຣູປໍ ວຈນໍ ອສລ຺ລເປນ຺ໂຕ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ.

໓໕໖. ທິສ຺ສຕິ ‘‘ອິທໍ ອິມສ຺ສ ຜລ’’ນ຺ຕິ ອປທິສ຺ສຕິ ເອເຕນາຕິ ເທໂສ, ກາຣຓໍ, ຕເທວ ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຕາຍ ໂອກາໂສຕິ ອາຫ ‘‘ກຎ຺ຈິເທວ ເທສນ຺ຕິ ກຎ຺ຈິ ໂອກາສໍ ກິຎ຺ຈິ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ. ໂອກາໂສ ຐານນ຺ຕິ ຈ ກາຣຓໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ ອນວກາໂສ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໑໖໑; ມ. ນິ. ໓.໑໒໘-໑໓໑; ອ. ນິ. ໑.໒໖໘-໒໙໕; ວິຠ. ໘໐໙). ຍທາກງ຺ຂສີຕິ ນ ວທນ຺ຕິ ອນວເສສຘມ຺ມວິສຍຕ຺ຕາ ປຏິຎ຺ຎາຍ. ຕຸມ຺ຫນ຺ຕິ ຕຸມ຺ຫາກໍ. ຍກ຺ຂ…ເປ… ປຣິພ຺ພາຊການນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປຸຈ຺ຉາວຸໂສ, ຍທາກງ຺ຂສີ’’ຕິອາທີນິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໖; ສຸ. ນິ. ອາຬວກສຸຕ຺ຕ) ປຸຈ຺ຉາວຈນານິ ຍຖາກ຺ກມໍ ໂຍເຊຕພ຺ພານິ.

ຎຕ຺ວາ ສຍໍ ໂລກມິມໍ ປຣຎ຺ຈາຕິ ອິທໍ ມຫາສຕ຺ໂຕ ນິຣຍໍ ສຄ຺ຄຎ຺ຈ ເຕສໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອາຫ.

ຕຄ຺ຆ ເຕ ອຫມກ຺ຂິສ຺ສໍ, ຍຖາປິ ກຸສໂລ ຕຖາຕິ ຍຖາ ປກາເຣນ ສຸກຸສໂລ ສພ຺ພຎ຺ຎູ ຊານາຕິ ກເຖຕິ, ຕຖາ ອຫໍ ກເຖສ຺ສາມິ. ຕສ຺ສ ປນ ກາຣຓໍ ອກາຣຓຎ຺ຈ ອວິຊານນ຺ໂຕ ຣາຊານໍ ກໂຣຕຸ ວາ ມາ ວາ, ອຫໍ ປນ ເຕ ອກ຺ຂິສ຺ສາມີຕິ ອາຫ ‘‘ຣາຊາ ຈ ໂຂ…ເປ… ນ ວາ’’ຕິ.

ກຖິຕນິຍາເມເນວ ກເຖນ຺ໂຕຕິ ເຕປຣິວຏ຺ຏກຖາຍ ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓມ຺ເປສ ກເຖສ຺ສຕິ, ອິຘ ປນ ອຎ຺ຎຖາ ສາວເກນ ອສ຺ສຊິນາ ກຖິຕໍ, ອຎ຺ຎຖາ ສມເຓນ ໂຄຕເມນາຕິ ວຈໂນກາສປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ເຖເຣນ ກຖິຕນິຍາເມເນວ ອນິຈ຺ຈານຕ຺ຕລກ຺ຂຓເມວ ກເຖນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ – ‘‘ຣູປໍ ອນຕ຺ຕາ ຍາວ ວິຎ຺ຎາຓໍ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ສຈ຺ຈໂກ ຕໍ ອສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອຸປມາຍ ອຕ຺ຖຎາປເນ ອຸປມາປມາຓໍ ຍຖາ ‘‘ໂຄ ວິຍ ຄວໂຍ’’ຕິ ອຕ຺ຕານໍ ອຸປເມຍ຺ຍໍ ກຕ຺ວາ ອຸປມາປມາເຓນ ປຕິຏ຺ຐາເປຕຸກາໂມ ອາຫ ‘‘ອຸປມາ ມໍ, ໂຠ ໂຄຕມ, ປຏິຠາຕີ’’ຕິ, ອຸປມໍ ເຕ ກຣິສ຺ສາມິ, ອຸປມາຍປິເຘກຈ຺ເຈ ວິຎ຺ຎູ ປຸຣິສາ ຠາສິຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ອາຊານນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຠຄວາ ອຸປມາສເຕນ, ອຎ຺ເຎນ ວາປິ ປມາເຓນ ຕວ ອຕ຺ຕາ ປຕິຏ຺ຐາເປຕຸໍ ນ ລພ຺ຠາ ອຕ຺ຕໂນ ວິຍ ປມາຓສ຺ສປິ ອນຸປລພ຺ຠນໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ປຏິຠາຕຸ ຕໍ ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນາ’’ຕິ. ຍຖາ ຫິ ອຕ຺ຕາ ນາມ ໂກຈິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ນ ອຸປລພ຺ຠຕິ ເອກໍເສນ ອນຸປລທ຺ຘິໂຕ, ເອວສ຺ສ ຎາປກປຸຄ຺ຄລໍ ປມາຓມ຺ປິ ນ ອຸປລພ຺ຠຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຫຣ ຕໍ ອຸປມໍ ວິສ຺ສຕ຺ໂຖ’’ຕິ, ນ ເຕນ ຕວ ອຕ຺ຕວາໂທ ປຕິຏ຺ຐໍ ລຠຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ຍໍ ທິຏ຺ຐໍ ກາຍິກໍ ວາ ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎໍ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄເລ ອຸປລພ຺ຠຕິ, ເຕນ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ຣູປຕ຺ຕາຍໍ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄໂລ, ຕຖາ ຍໍ ທິຏ຺ຐໍ ສຸຂທຸກ຺ຂປຏິສໍເວທນໍ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄເລ ອຸປລພ຺ຠຕິ, ຍໍ ທິຏ຺ຐໍ ນີລາທິສຎ຺ຊານນໍ, ຍໍ ທິຏ຺ຐໍ ຣຊ຺ຊນທຸສ຺ສນາທິ, ຍໍ ທິຏ຺ຐໍ ອາຣມ຺ມຓປຏິວິຊານນໍ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄເລ ອຸປລພ຺ຠຕິ, ເຕນ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ວິຎ຺ຎາຓຕ຺ຕາຍໍ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄໂລຕິ. ເອວໍ ຣູປາທິລກ຺ຂໂຓ ອຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ກາເຍ ກລ຺ຍາຓປາປການໍ ກມ຺ມານໍ ວິປາກໍ ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ປຏິສໍເວເທຕິ, ເອວຎ຺ເຈຕໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ກມ຺ມຜລສມ຺ພນ຺ໂຘ ນ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິມິນາ ກິໍ ທີເປຕີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເຕຕິ ສຕ຺ຕາ. ປຕິຏ຺ຐາຍາຕິ ນິສ຺ສາຍ. ‘‘ຣູປຕ຺ຕາຍໍ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິອາທິນາ ຣູປາທິຘມ຺ເມ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ຣູເປ ປຕິຏ຺ຐາຍາ’’ຕິອາທິໍ ວທນ຺ໂຕ ອຍໍ ນິຄຓ຺ໂຐ ອຕ຺ຕໂນ ວາທໍ ຠິນ຺ທຕິ ປຕິຏ຺ຐານສ຺ສ, ປຕິຏ຺ຐາຍກສ຺ສ ຈ ອເຠທທີປນໂຕ. ຣູປາທໂຍ ເວທນາທິສຠາວາ ອຕ຺ຕາ ຕນ຺ນິສ຺ສເຍນ ປຸຎ຺ຎາທິກິຣິຍາສມຸປລທ຺ຘິໂຕ ອິຘ ຍໍ ນິສ຺ສາຍ ປຸຎ຺ຎາທິກິຣິຍາ ສມຸປລພ຺ຠຕິ, ເຕ ຣູປາທໂຍ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎິຕາ ອຕ຺ຕສຠາວາ ທິຏ຺ຐາ ຍຖາ ຕໍ ເທວຕາທີສຸ, ເຍ ປນ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎິຕາ ຕໂຕ ອຎ຺ເຎ ອສຕ຺ຕສຠາວາ ທິຏ຺ຐາ ຍຖາ ຕໍ ກຏ຺ຐກລິງ຺ຄຣາທີສູຕິ ເອວໍ ສາເຘຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຖໍ ສເຫຕຸໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ນິຄຓ຺ໂຐ ນິທສ຺ສນໍ ອາເນສີຕິ ອາຫ ‘‘ອຕິວິຍ ສກາຣຓໍ ກຕ຺ວາ ອຸປມໍ ອາຫຣີ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ປນ ‘‘ພລກຣຓີຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕປຸຣິສປ຺ປໂຍຄາ ວິຍ ພີຊຄາມຠູຕຄາມາປິ ສຊີວາ ເອວາຕິ ລທ຺ຘີຕິ ເຕ ສທິສູທາຫຣຓຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສເຈ ປນ ເຍ ຊີວສ຺ສ ອາຘາຣຓຠາເວນ ສຫິເຕນ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພຠາເວນ ສລ຺ລກ຺ເຂຕພ຺ພາ, ເຕ ສຊີວາຕິ ອິຈ຺ຉິຕາ, ນ ເກວເລນ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພຠາເວນ. ເອວໍ ສຕິ ‘‘ພລກຣຓີຍາ ກມ຺ມນ຺ຕາ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ວິສທິສູທາຫຣຓຠາເວນ ອຸປນີຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສມຕ຺ໂຖ ນາມ ນຕ຺ຖິ ອຕ຺ຕວາທຠຎ຺ຊນສ຺ສ ອນຕ຺ຕຕາປຕິຏ຺ຐາປນສ຺ສ ຈ ສຸຄຕາເວຓິກຕ຺ຕາ. ຍໍ ປເນຕຣຫິ ສາສນິກາ ຍຖາສຕ຺ຕິ ຕທຸຠຍໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕໍ ພຸທ຺ເຘຫິ ທິນ຺ນນເຍ ຐຕ຺ວາ ເຕສໍ ເທສນານຸສາຣໂຕ. ນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ນີຫຣິຕ຺ວາ, ວິສຸໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສກລໍ ເວສາລິນ຺ຕິ ສພ຺ພເວສາລິວາສິນໍ ຊນໍ ນິສ຺ສຍູປຈາເຣນ ນິສ຺ສິຕໍ ວທຕິ ຍຖາ ‘‘ຄາໂມ ອາຄໂຕ’’ຕິ. ສໍວຏ຺ຏິຕ຺ວາຕິ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕ຺ວາ, ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໕໗. ປຕິຏ຺ຐເປຕ຺ວາຕິ ຍຖາ ຕໍ ວາທໍ ນ ອວຊານາຕິ, ເອວໍ ປຏິຎ຺ຎໍ ກາເຣຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຆາຕິ-ສທ຺ໂທ ຫິໍສນຕ຺ໂຖ, ຕໂຕ ຈ ສທ຺ທວິທູ ອຣຫຕ຺ຖໍ ຕາຍ-ສທ຺ທໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ຆາເຕຕາຍນ຺ຕິ ຣູປສິທ຺ຘິໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຆາຕາຣຫ’’ນ຺ຕິ. ຊາເປຕາຍນ຺ຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ວຕ຺ຕິຕຸຎ຺ຈ ມຣຫຕີຕິ ມ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ. ວິເສເສຕ຺ວາ ທີເປຕີຕິ ‘‘ວຕ຺ຕຕິ’’ອິຈ຺ເຈວ ອວຕ຺ວາ ‘‘ວຕ຺ຕິຕຸຎ຺ຈ ມຣຫຕີ’’ຕິ ທຸຕິເຍນ ປເທນ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ທີເປຕິ.

ປາສາທິກໍ ອຠິຣູປນ຺ຕິ ອຠິມຕຣູປສມ຺ປນ຺ນໍ ສພ຺ພາວຍວໍ. ຕໂຕ ເອວ ສຸສຊ຺ຊິຕໍ ສພ຺ພກາລໍ ສຸຏ຺ຐຸ ສຊ຺ຊິຕາກາຣເມວ. ເອວໍວິຘນ຺ຕິ ຍາທິສໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ທຸພ຺ພຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນຕິ ‘‘ວຕ຺ຕຕິ ເຕ ຕສ຺ມິໍ ຣູເປ ວໂສ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ກາຣຓຄ຺ຄຫເຓ. ກາຣຓຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ ຄຫິຕໍ ‘‘ວຕ຺ຕຕິ…ເປ… ມາ ອໂຫສີ’’ຕິ. ເຕເນຕໍ ທສ຺ເສຕິ ຣູປໍ ອນຕ຺ຕາ ອວສວຕ຺ຕນໂຕ, ຍຎ຺ຫິ ວເສ ນ ວຕ຺ຕຕິ, ຕໍ ອນຕ຺ຕກເມວ ທິຏ຺ຐໍ ຍຖາ ຕໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິ. ວາທນ຺ຕິ ໂທສໍ ນິຄ຺ຄຫໍ ອາໂຣເປສ຺ສຕິ. ສຕ຺ຕຘາ ມຸທ຺ຘາ ຜລຕີຕິ ສຫຘມ຺ມິກສາກຈ຺ຉາຫິ ຕຖາຄເຕ, ປຸຈ຺ຉນ຺ເຕ ອພ຺ຍາກຣເຓນ ວິເຫສາຍ ກຍິຣມານຕ຺ຕາ ຕຕິເຍ ວາເຣ ຘມ຺ມຕາວເສນ ວິເຫສກສ຺ສ ສຕ຺ຕຘາ ມຸທ຺ຘາ ຜລຕິ ຍຖາ ຕໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸປຏິຎ຺ຎາຍ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂຠາວູປຄມເນ. ວຊິຣປາຓິ ປນ ກສ຺ມາ ຐິໂຕ ໂຫຕີຕິ? ຠຄວາ ວິຍ ອນຸກມ຺ປມາໂນ ມຫນ຺ຕໍ ຠຍານກໍ ຣູປໍ ມາເປຕ຺ວາ ຕາເສຕ຺ວາ ອິມໍ ທິຏ຺ຐິໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊາເປມີຕິ ຕສ຺ສ ປຸຣໂຕ ອາກາເສ ວຊິຣໍ ອາຫຣນ຺ໂຕ ຕິຏ຺ຐຕິ, ນ ມຸທ຺ຘໍ ຜາເລຕຸກາໂມ. ນ ຫິ ຠຄວໂຕ ປຸຣໂຕ ກສ຺ສຈິ ອນຕ຺ໂຖ ນາມ ໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ ເອກໍສໂຕ ສຫຘມ຺ມິກເມວ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ມາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ປຸຈ຺ຉິເຕ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອາທິຕ຺ຕນ຺ຕິ ທິປ຺ປມານໍ. ອກ຺ຂິນາສາທີນີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ເອຬກສີສສທິສເກສມສ຺ສຸອາທີນໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ‘‘ທິຏ຺ຐິວິສ຺ສຊ຺ຊາປນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ນຍິທໍ ຍທິຈ຺ຉາວເສນ ອາຄມນໍ, ອຖ ໂຂ ອາທິໂຕ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມານໍ ປຸຣໂຕ ກຕ຺ວາ ອຕ຺ຕນາ ກຕປຏິຎ຺ຎາວເສນາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ນ຺ຕິ ວຊິຣປາຓິໍ. ຕໍ ສຈ຺ຈກສ຺ສ ປຏິຎ຺ຎາຍ ປຣິວຕ຺ຕນກາຣຓໍ. ອຎ຺ເຎປິ ນຸ ໂຂຕິອາທິ ສຈ຺ຈກສ຺ສ ວີມໍສກຠາວທສ຺ສນໍ. ອວີມໍສເກນ ຫິ ຕໍ ທິສ຺ວາ ມຫາຍກ຺ໂຂຕິ ວເທຍ຺ຍ, ເຕນສ຺ສ ອສາຣຸປ຺ປໍ ສິຍາ, ອຍໍ ປນ ອຎ຺ເຎສໍ ອຠີຕຠາວໍ ອຸປຘາເຣຕ຺ວາ ‘‘ອທ຺ຘາເມ ຍກ຺ຂໍ ນ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ມຍ຺ຫເມວ ຠຍໍ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ຕີເຣຕ຺ວາ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕວເສນ ປຏິປຊ຺ຊິ.

໓໕໘. ອຸປຘາເຣຕ຺ວາຕິ ພ຺ຍາກາຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາເຓສຸປິ ສຎ຺ຎາຍ ວິຍ ນໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນາຕິ ‘‘ອກຸສລາ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ມາ ອໂຫສິ, ອກຸສລາ ໂທມນສ຺ສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ສຎ຺ຎາ ມາ ອໂຫສີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສປ຺ປທຏ຺ຐວິສນ຺ຕິ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ສປ຺ປທຏ຺ຐຏ຺ຐາເນ ສຣີຣປເທເສ ປຕິຕໍ ວິສໍ. ອລ຺ລີໂນຕິ ສໍສິລິຏ຺ໂຐ. ອຸປຄໂຕຕິ ນ ອປຄໂຕ. ອຊ຺ໂຌສິໂຕຕິ ຄິລິຕ຺ວາ ປຣິນິຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ຐິໂຕ. ປຣິໂຕ ຊາເນຍ຺ຍາຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ສພ຺ພໂສ ກິຎ຺ຈິປິ ອເສເສຕ຺ວາ ຊາເນຍ຺ຍ. ປຣິກ຺ເຂເປຕ຺ວາຕິ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕາປາທນວເສນ ສພ຺ພໂສ ເຂເປຕ຺ວາ. ຕຖາຠູໂຕ ຈສ຺ສ ຂຍວຍໍ ອຸປເນຕິ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ຂຍໍ ວຍໍ ອນຸປ຺ປາທໍ ອຸປເນຕ຺ວາ’’ຕິ.

໓໕໙. ອຕ຺ຕໂນ ວາທສ຺ສ ອສາຣຠາວໂຕ, ຍຖາປຣິກປ຺ປິຕສ຺ສ ວາ ສາຣສ຺ສ ອຠາວໂຕ ອນ຺ໂຕສາຣວິຣຫິໂຕ ຣິຕ຺ໂຕ. ວິປ຺ປກາຣນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິຍາ ສີລາຈາຣສ຺ສ ຈ ວເສນ ວິຣູປຕໍ ສາປຣາຘຕໍ ສາວຊ຺ຊຕໍ ເຕສໍ ອຸປຣິ ອາໂຣເປຕ຺ວາ. ສິນ຺ນປຕ຺ໂຕຕິ ຕນຸກປຕ຺ໂຕ. ວິຜາຣິຕນ຺ຕິ ວິຜາຬິຕໍ.

ອສາຣກຣຸກ຺ຂປຣິຈິໂຕຕິ ປລາສາທິອສາຣຣຸກ຺ຂໂກຏ຺ຏເນ ກຕປຣິຈໂຍ. ຖທ຺ຘຠາວນ຺ຕິ ວິປກ຺ກຠາວໍ, ຕິກ຺ຂຠາວນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນຕ຺ຖີຕິ ສທາ ນຕ຺ຖີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ປຣິສຕີຕິ ຈຕຸປຣິສມຊ຺ເຌ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ຄຓ຺ຐິກໍ ປຏິມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນສຣີຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍນ຺ຕາຣຸຬ຺ຫສ຺ສ ວິຍາຕິ ພ຺ຍາກຣຓຕ຺ຖໍ ວາຍມຍນ຺ຕໍ ອາຣຸຬ຺ຫສ຺ສ ວິຍ.

໓໖໐. ທິຏ຺ຐິວິສູການີຕິ ທິຏ຺ຐິກິຎ຺ຈການິ. ທິຏ຺ຐິສຎ຺ຈຣິຕານີຕິ ທິຏ຺ຐິຕາຬນານິ. ທິຏ຺ຐິວິປ຺ຜນ຺ທິຕານີຕິ ທິຏ຺ຐິອິຎ຺ຊິຕານິ. ເຕສໍ ອຘິປ຺ປາຍໍ ຎຕ຺ວາຕິ ເຕສໍ ລິຈ຺ຉວິກຸມາຣານໍ ອິຎ຺ຊິເຕເນວ ອຊ຺ຌາສຍໍ ຊານິຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ອິເມ’’ຕິອາທິ.

໓໖໑. ຍສ຺ມິໍ ອຘິຄເຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ສຕ຺ຖຸສາສເນ ວິສາຣໂທ ໂຫຕິ ປເຣຫິ ອສໍຫາຣິໂຍ, ຕໍ ຎາຓໍ ວິສາຣທສ຺ສ ຠາໂວຕິ ກຕ຺ວາ ເວສາຣຊ຺ຊນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເວສາຣຊ຺ຊປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ຎາຓປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ຕໂຕ ເອວມສ຺ສ ນ ປໂຣ ປຈ຺ເຈຕພ຺ໂພ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອປຣປ຺ປຈ຺ຈໂຍ. ນ ປໂຣ ປຕ຺ຕິໂຍ ສທ຺ທຫາຕພ຺ໂພ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອປຣປ຺ປຕ຺ຕິໂຍ. ກາມໍ ສຈ຺ຈໂກ ເສກ຺ຂຠູມິ ອເສກ຺ຂຠູມີຕິ ອິທໍ ສາສນໂວຫາຣໍ ນ ຊານາຕິ. ປສ຺ສຕີຕິ ປນ ທສ຺ສນກິຣິຍາຍ ວິປ຺ປກຕຠາວສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ນ ເອຕ຺ຕາວຕາ ຠິກ຺ຂຸກິຈ຺ຈໍ ປຣິໂຍສິຕ’’ນ຺ຕິ ອຎ຺ຎາສິ, ຕສ຺ມາ ປຸນ ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ປນາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉໍ ອາຣຠິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປສ຺ສຕີຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ.

ຍຖາຠູຕໍ ປສ຺ສຕີຕິ ທສ຺ສນໍ, ວິສິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ອນຸຕ຺ຕຣິຍໍ, ທສ຺ສນເມວ ອນຸຕ຺ຕຣິຍນ຺ຕິ ທສ຺ສນານຸຕ຺ຕຣິຍໍ, ທສ຺ສເນສຸ ວາ ອນຸຕ຺ຕຣິຍໍ ທສ຺ສນານຸຕ຺ຕຣິຍໍ. ໂລກິຍປຎ຺ຎາຕິ ເຈຕ຺ຖ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາ ເວທິຕພ຺ພາ. ສາ ຫິ ສພ຺ພໂລກິຍປຎ຺ຎາຫິ ວິສິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ‘‘ອນຸຕ຺ຕຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ໂລກິຍປຏິປທານຸຕ຺ຕຣິເຍສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິທານິ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕວ ຕິວິຘມ຺ປິ ອນຸຕ຺ຕຣິຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຸທ຺ຘໂລກຸຕ຺ຕຣເມວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຕິປິ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມານໍ ອນຸຕ຺ຕຣຠາເວ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທເສນ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣສ຺ສ ອຠາວໂຕ ທສ຺ສນານຸຕ຺ຕຣິຍໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐີ’’ຕິ. ເສສານິ ມຄ຺ຄງ຺ຄານີຕິ ເສສານິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄງ຺ຄານິ. ຕານິ ຫິ ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ຕານິ ນິພ຺ພານຄາມິນີ ປຏິປທາຕິ. ອຄ຺ຄຜລວິມຸຕ຺ຕີຕິ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄສ຺ສ ຜລວິມຸຕ຺ຕິ ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ. ຂີຓາສວສ຺ສາຕິ ສພ຺ພໂສ ຂີຍມານາສວສ຺ສ. ນິພ຺ພານທສ຺ສນນ຺ຕິ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍມາຫ. ຕຕ຺ຖ ມຄ຺ຄງ຺ຄານີຕິ ອຏ຺ຐ ມຄ຺ຄງ຺ຄານິ. ຈຕຸສຈ຺ຈນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ສພ຺ພສ຺ສ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຈ຺ຈານຸຄຕສມ຺ໂມຫວິທ຺ຘໍສເນເນວ ຫິ ຠຄວໂຕ ສພ຺ພໂສ ເຎຍ຺ຍາວຣຓປ຺ປຫານໍ. ນິພ຺ພິເສວໂນຕິ ນິຣຸທ຺ຘກິເລສວິເສວໂນ.

໓໖໒. ຘໍສີຕິ ອນຸທ຺ຘໍສນສີລາ. ອນຸປຫຕນ຺ຕິ ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ສກລນ຺ຕິ ອນູນໍ. ກາຍງ຺ຄນ຺ຕິ ກາຍເມວ ອງ຺ຄນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ກາຍສງ຺ຂາຕໍ ອງ຺ຄໍ ສີສາທິອວຍວນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ‘‘ໂຫຕຸ, ສາຘູ’’ຕິ ເອວມິທໍ ວາຈາຍ ອວຍໂວ ວາຈງ຺ຄນ຺ຕິ.

໓໖໓. ອາຫຣນ຺ຕີຕິ ອຠິຫຣນ຺ຕິ. ປຸຎ຺ຎນ຺ຕິ ປຸຎ຺ຎຜລສງ຺ຂາໂຕ ອານຸຠາໂວ. ປຸຎ຺ຎຜລມ຺ປິ ຫິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ‘‘ປຸຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ – ‘‘ກຸສລານໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມານໍ ສມາທານເຫຕຸ ເອວມິທໍ ປຸຎ຺ຎໍ ປວຑ຺ຒຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໘໐). ເຕນາຫ ‘‘ອາຍຕິໍ ວິປາກກ຺ຂນ຺ຘາ’’ຕິ. ປຸຎ຺ຎມຫີຕິ ມຫຕິ ປຸຎ຺ຎຜລວິຠູຕິ ເສຕຈ຺ຉຕ຺ຕມກຸຏຈາມຣາທິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິປາກກ຺ຂນ຺ຘານໍເຍວ ປຣິວາໂຣ’’ຕິ. ລິຈ຺ຉວີຫິ ເປສິເຕນ ຂາທນີຍໂຠຊນີເຍນ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ສສາວກສງ຺ໂຆ ມຍາ ປຣິວິສິໂຕ, ຕສ຺ມາ ລິຈ຺ຉວີນເມວ ຕໍ ປຸຎ຺ຎໍ ໂຫຕີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕໍ ທາຍການໍ ສຸຂາຍ ໂຫຕູ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ຠຄວໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ສຈ຺ຈເກນ ທານໍ ທິນ຺ນໍ, ນ ລິຈ຺ຉວີຫິ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາ ສຈ຺ຈກສ຺ສ ສຕິໍ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ‘‘ຍໍ ໂຂ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຕິ ຠຄວາ’’ຕິອາທິ. ນິຄຓ຺ຐສ຺ສ ມເຕນ ວິນາເຍວາຕິ ສຈ຺ຈກສ຺ສ ຈິຕ຺ເຕນ ວິນາ ເອວ ຕສ຺ສ ທກ຺ຂິຓໍ ເຂຕ຺ຕຄຕໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ທິນ຺ນໍ ທກ຺ຂິຓໍ…ເປ… ນິຍ຺ຍາເຕສີ’’ຕິ.

ຈູຬສຈ຺ຈກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໖. ມຫາສຈ຺ຈກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໖໔. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ເວສາລິຍໍ ວິຫຣຕີຕິ ອິມິນາ ຕທາ ຠຄວໂຕ ເວສາລິຍໍ ນິວາສປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ປຸພ຺ພຓ຺ຫາທິເຠໂທ ສພ຺ໂພ ສມໂຍ ສາຘາຣຓໂຕ ຄຫິໂຕ, ຕຖາ ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນາຕິ ຈ ອິມິນາ. ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍນ຺ຕິ ປນ ອິມິນາ ຕພ຺ພິເສໂສ, ໂຍ ຠິກ຺ຂາຈາຣຕ຺ຖາຍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓກາໂລ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ຕີຫິ ປເທຫິ ເອໂກວ ສມໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ວິເສສສ຺ສ ສາມຎ຺ຎນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ. ມຸຂໂຘວນສ຺ສ ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍາຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຸຂໍ ໂຘວິຕ຺ວາ’’ຕິ. ມຸຂໍ ໂຘວິຕ຺ວາ ເອວ ຫິ ວາສຘຸໂຣ ເຈ, ເວລໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຍຖາຈິຓ຺ຓໍ ຠາວນານຸໂຍຄໍ, ຄນ຺ຖຘຸໂຣ ເຈ, ຄນ຺ຖປຣິຈເຍ ກຕິປເຍ ນິສຊ຺ຊວາເຣ ອນຸຍຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ອາທາຍ ວິຕກ຺ກມາຬໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ.

ກາຣຓໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ອນຸຈ຺ຉວິກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸພ຺ເພ ຍຖາຈິນ຺ຕິຕໍ ປຎ຺ຫໍ ອປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ມຄ຺ຄໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຸມ຺ມຄ຺ຄໂຕ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປສ຺ເສນ ຕາວ ປຣິຫຣນ຺ໂຕ’’ຕິ.

໓໖໕. ອູຣຸກ຺ຂມ຺ໂຠປິ ນາມ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ນາມ-ສທ຺ໂທ ວິມ຺ຫຍຕ຺ໂຖຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິມ຺ຫຍຕ຺ຖວເສນາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ອນ຺ໂຘ ນາມ ປພ຺ພຕໍ ອຠິຣຸຫິສ຺ສຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ວິມ຺ຫຍວາຈີສທ຺ທໂຍເຄນ ຫິ ‘‘ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອນາຄຕວຈນໍ. ກາຍນ຺ວຍນ຺ຕິ ກາຍານຸຄຕໍ. ‘‘ອຍມ຺ປິ ໂຂ ກາໂຍ ເອວໍຘມ຺ໂມ ເອວໍຠາວີ ເອວໍອນຕີໂຕ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໙; ມ. ນິ. ໑.໑໑໒; ມ. ນິ. ໓.໑໕໔) ກາຍສ຺ສ ອສຸຠານິຈ຺ຈາທິຕາຍ ອນຸປສ຺ສນາ ກາຍຠາວນາຕິ ອາຫ ‘‘ກາຍຠາວນາຕິ ປນ ວິປສ຺ສນາ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ອນາຄຕຣູປນ຺ຕິ ອຠີເຕ ອຕ຺ເຖ ອນາຄຕສທ຺ທາໂຣປນໍ ອນາຄຕປ຺ປໂຍໂຄ ນ ສເມຕິ. ອຕ຺ໂຖປີຕິ ‘‘ອູຣຸກ຺ຂມ຺ໂຠປິ ນາມ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕອຕ຺ໂຖປິ ນ ສເມຕິ. ອຍນ຺ຕິ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍໂຄ. ເຕສນ຺ຕິ ນິຄຓ຺ຐານໍ.

໓໖໖. ອຕ຺ຕໂນ ອຘິປ຺ເປຕກາຍຠາວນໍ ວິຕ຺ຖາເຣນ຺ໂຕ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ເຍ ຕໍ ອນຸຍຸຕ຺ຕາ, ເຕ ນາມໂຄຕ຺ຕໂຕ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ນນ຺ໂທ ວຈ຺ໂຉ’’ຕິອາທິມາຫ. ກິລິຏ຺ຐຕປານນ຺ຕິ ກາຍສ຺ສ ກິເລສນຕປານໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ. ຊາຕເມທນ຺ຕິ ເມທຠາວາປຕ຺ຕິວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນເມທໍ. ປຸຣິມໍ ປຫາຍາຕິ ກາລປຣິຈ຺ເຉເທນ ອນາຫາຣອປ຺ປາຫາຣຕາທິວເສນ ກາຍສ຺ສ ອປຈິນນໍ ເຂທນໍ ປຣິຈ຺ຈຊິຕ຺ວາ. ກາຍຠາວນາ ປນ ນ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ນິຍມໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ກາຍຠາວນາປິ ຕວ ຎາເຓນ ນ ຎາຍຕິ, ເສສໂຕປິ ນ ທິສ຺ສຕິ.

໓໖໗. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ຐາເນຕິ ‘‘ກາຍຠາວນມ຺ປິ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ນ ອຎ຺ຎາສິ, ກຸໂຕ ປນ ຕ຺ວໍ ຈິຕ຺ຕຠາວນໍ ຊານິສ຺ສສີ’’ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ. ຕຖາ ‘‘ໂຍ ຕ຺ວໍ ເອວໍ ໂອຬາຣິກໍ ທຸພ຺ພລໍ ກາຍຠາວນໍ ນ ຊານາສິ, ໂສ ຕ຺ວໍ ກຸໂຕ ສນ຺ຕສຸຂຸມໍ ຈິຕ຺ຕຠາວນໍ ຊານິສ຺ສສີ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຐາເນ. ອພຸທ຺ຘວຈນໍ ນາເມຕໍ ປທນ຺ຕິ ກາຍຠາວນາສຎ຺ຎິຕວິປສ຺ສນາໂຕ ຈິຕ຺ຕຠາວນາ ສນ຺ຕາ, ວິປສ຺ສນາ ປນ ປາທກຊ຺ຌານໂຕ ໂອຬາຣິກາ ເຈວ ທຸພ຺ພລາ ຈາຕິ ອຍຎ຺ຈ ເອຕສ຺ສ ປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອພຸທ຺ຘວຈນໍ ນາເມຕໍ ວຈນໍ ສິຍາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຖໂຣ ປກ຺ກມິຕຸໍ ອາຣຠຕິ. ອຖ ນໍ ມຫາສີວຕ຺ເຖໂຣ ‘‘ວິປສ຺ສນາ ນາເມສາ ນ ອາທິໂຕ ສຸພ຺ຣູຫິຕາ ພລວຕີ ຕິກ຺ຂາ ວິສທາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຣຸຓວເສນາຍມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ທິສ຺ສຕິ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິ ສຸຕ຺ຕປທໍ (ສໍ. ນິ. ໒.໖໒) ອາຫຣິ. ຕຕ຺ຖ ອາທານນ຺ຕິ ປຏິສນ຺ຘິ. ນິກ຺ເຂປນນ຺ຕິ ຈຸຕິ. ໂອຬາຣິກນ຺ຕິ ອຣູປຘມ຺ເມຫິ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລຠາວຕ຺ຕາ ໂອຬາຣິກໍ. ກາຍນ຺ຕິ ຈຕຸສນ຺ຕຕິຣູປສມູຫຠູຕໍ ກາຍໍ. ໂອຬາຣິກນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ, ໂອຬາຣິກາກາເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາທານມ຺ປິ ນິກ຺ເຂປນມ຺ປີ’’ຕິ.

໓໖໘. ສຸຂສາຣາເຄນ ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ສຸຂເວທນາຍ ພລວຕຣຣາເຄນ ສມງ຺ຄີຠູໂຕ. ປຏ຺ຐາເນ ປຏິສິທ຺ຘາ ອວຈເນເນວ. ຕສ຺ມາຕິ ສຸເຂ ຐິເຕ ເອວ ທຸກ຺ຂສ຺ສານຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ນິໂຣຘາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອນນ຺ຕຣາວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ເຂເປຕ຺ວາຕິ ກຸສລານິ ເຂເປຕ຺ວາ. ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ເອວ ໂອກາສໍ ຄເຫຕ຺ວາ. ອຸຠໂຕປກ຺ຂໍ ຫຸຕ຺ວາຕິ ‘‘ກທາຈິ ສຸຂເວທນາ, ກທາຈິ ທຸກ຺ຂເວທນາ’’ຕິ ປກ຺ຂທ຺ວຍວເສນປິ ເວທນາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິຍາທາຍ ໂຫຕິ ຍຖາກ຺ກມໍ ອຠາວິຕກາຍສ຺ສ ອຠາວິຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ.

໓໖໙. ວິປສ຺ສນາ ຈ ສຸຂສ຺ສ ປຈ຺ຈນີກາຕິ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສກສ຺ສອາທິກມ຺ມິກສ຺ສ ມຫາຠູຕປຣິຄ຺ຄຫາທິກາເລ ພຫິ ຈິຕ຺ຕຈາຣໍ ນິເສເຘຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ເອວ ສຕິໍ ສໍຫຣນ຺ຕສ຺ສ ອລທ຺ຘສ຺ສາທໍ ກາຍສຸຂໍ ນ ວິນ຺ທຕິ, ສມ຺ພາເຘ ວເຊ ສນ຺ນິຣຸທ຺ໂຘ ໂຄຄໂຓ ວິຍ ວິຫຎ຺ຎຕິ ວິປ຺ຜນ຺ທຕິ, ອຈ຺ຈາສນ຺ນເຫຕຸກຎ຺ຈ ສຣີເຣ ທຸກ຺ຂໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊເຕວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອາສນ຺ນາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ອທ຺ຘາເນ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕຕິ ມຫາຠູຕປຣິຄ຺ຄຫາທິວເສນ ກາເລ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສຣີຣປເທເສ. ທຸກ຺ຂໍ ທູຣາປຄຕໍ ໂຫຕິ ສມາປຕ຺ຕິພເລນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຕ຺ຕາ ອປ຺ປນາຠາວໂຕ. ອນປ຺ປກໍ ວິປຸລໍ. ສຸຂນ຺ຕິ ຌານສຸຂໍ. ໂອກ຺ກມຕີຕິ ຌານສມຸຏ຺ຐານປຓີຕຣູປວເສນ ຣູປກາຍໍ ອນຸປວິສຕິ, ນາມກາໂຍກ຺ກມເນ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ກາຍປສ຺ສທ຺ຘິກມ຺ມິກສ຺ສປິ ສມ຺ມສນຠາວນາ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອາທິໂຕວ ກາຍກິລມຖຈິຕ຺ຕຸປຆາຕາປິ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ສມາຘິສ຺ສ ປນ ອປຈ຺ຈນີກຕ຺ຕາ ສິນິທ຺ຘຠາວໂຕ ຈ ນ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສນາ ວິຍ ສຸຂສ຺ສ ວິປຈ຺ຈນີໂກ, ອນຸກ຺ກເມນ ຈ ທຸກ຺ຂໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຍຖາ ສມາຘີ’’ຕິ. ຍຖາ ສມາຘິ, ວິປສ຺ສນາຍ ປເນຕໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຈ ຕຖາ ວິປສ຺ສນາ’’ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍສ຺ມາ ວິປສ຺ສນາ ສຸຂສ຺ສ ປຈ຺ຈນີກາ, ສາ ຈ ກາຍຠາວນາ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນາປິ ສຸຂາ ເວທນາ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຠາວິຕຕ຺ຕາ ກາຍສ຺ສາ’’ຕິ. ຕຖາ ຍສ຺ມາ ສມາຘິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຈ຺ຈນີໂກ, ໂສ ຈ ຈິຕ຺ຕຠາວນາ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນາປິ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຠາວິຕຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ໂຍຊນາ.

໓໗໐. ຄຸເຓ ຆຏ຺ເຏຕ຺ວາຕິ ອປເທເສນ ວິນາ ສມີປເມວ ເນຕ຺ວາ. ຕໍ ວຕ ມມ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ສຸຂາ ເວທນາ ປຣິຍາທາຍ ຐສ຺ສຕີຕິ ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ໂຍຊນາ.

໓໗໑. ກິໍ ນ ຠວິສ຺ສຕິ, ສຸຂາປິ ທຸກ຺ຂາປິ ເວທນາ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊເຕວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕມຕ຺ຖນ຺ຕິ ສຸຂທຸກ຺ຂເວທນານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນຠິຠວນີຍຕາສງ຺ຂາຕໍ ອຕ຺ຖໍ. ຕຕ຺ຖ ຕາວ ປາສຣາສິສຸຕ຺ເຕ ໂພຘິປລ຺ລງ຺ເກ ນິສຊ຺ຊາ ‘‘ຕຕ຺ເຖວ ນິສີທິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອິຘ ມຫາສຈ຺ຈກສຸຕ຺ເຕ ທຸກ຺ກຣກາຣິກາຍ ທຸກ຺ກຣຈຣເຓ ນິສຊ຺ຊາ ‘‘ຕຕ຺ເຖວ ນິສີທິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ.

໓໗໔. ຉນ຺ທກຣຓວເສນາຕິ ຕຓ຺ຫາຍນວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສິເນຫກຣຓວເສນາຕິ ສິເນຫນວເສນ. ມຸຈ຺ຉາກຣຓວເສນາຕິ ໂມຫນວເສນ ປມາທາປາທເນນ. ວິປາສາກຣຓວເສນາຕິ ປາຕຸກມ຺ຍຕາວເສນ. ອນຸທຫນວເສນາຕິ ຣາຄຄ຺ຄິນາ ອນຸທຫນວເສນ. ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ຄເວວຈນເມວ ວຏ຺ຏນິສ຺ສຣຓສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ.

ອລ຺ລຄ຺ຄຫເຓນ ກິເລສານໍ ອສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ສສ຺ເນຫຄ຺ຄຫເຓນ ອວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຠາວໍ, ອຸທເກ ປກ຺ຂິຕ຺ຕຠາວຄ຺ຄຫເຓນ ສມຸທາຈາຣາວຕ຺ຖໍ, ອຸທຸມ຺ພຣກຏ຺ຐຄ຺ຄຫເຓນ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ອສາຣກຕ຺ຕໍ. ອິມິນາວ ນເຍນາຕິ ‘‘ອລ຺ລໍ ອຸທຸມ຺ພຣກຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ສປຸຕ຺ຕຠຣິຍປພ຺ພຊ຺ຊາຍາຕິ ປຸຕ຺ຕຠຣິເຍຫິ ສທ຺ຘິໍ ກຕປຣິພ຺ພາຊກປພ຺ພຊ຺ຊາວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ກຸຏີຈກພຫູທກຫໍສ-ປຣມຫໍສາທິເຠທາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓປພ຺ພຊ຺ຊາ.

໓໗໖. ກຸໂຕປິ ອິມສ຺ສ ອາໂປສິເນໂຫ ນຕ຺ຖີຕິ ໂກຬາປໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຉິນ຺ນສິເນຫໍ ນິຣາປ’’ນ຺ຕິ. ໂກຬນ຺ຕິ ວາ ສຸກ຺ຂກລິງ຺ຄຣໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂກຬໍ ໂກຬຠາວໍ ອາປນ຺ນນ຺ຕິ ໂກຬາປໍ. ປຏິປນ຺ນສ຺ສ ອຸປກ຺ກມມຫຕ຺ຕນິສ຺ສິຕຕາ ປກຕິຍາ ກິເລເສຫິ ອນຠິຠູຕຕາຍ. ອຕິນ຺ຕຕາ ປຏິປກ຺ຂຠາວນາຍ. ຕຖາ ຫິ ສຸກ຺ຂໂກຬາປຠາໂວ, ອາຣກາ ອຸທກາ ຖເລ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຠາໂວ ຈ ນິທສ຺ສິໂຕ. ໂອປກ຺ກມິກາຫີຕິ ກິເລສອຕິນິຄ຺ຄຓ຺ຫນຸປກ຺ກມປ຺ປຠວາຫິ. ເວທນາຫີຕິ ປຏິປຕ຺ຕິເວທນາຫິ. ທຸກ຺ຂາ ປຏິປທາ ຫິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາ.

໓໗໗. ກິໍ ປນ ນ ສມຕ຺ໂຖ, ຍໂຕ ເອວໍ ປເຣຫິ ຈິນ຺ຕິຕຸມ຺ປິ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍໍ ທຸກ຺ກຣຈຣິຍໍ ຉພ຺ພສ຺ສານິ ອກາສີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກຕ຺ວາປິ ອກຕ຺ວາປິ ສມຕ຺ໂຖວ ກາຣຓສ຺ສ ນິປ຺ຜນ຺ນຕ຺ຕາ. ‘‘ຍຖາປິ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ໂຂ ໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ຈຣິມຠເວ ອນ຺ຕມໂສ ສຕ຺ຕາຫມຕ຺ຕມ຺ປິ ຘມ຺ມຕາວເສນ ທຸກ຺ກຣຈຣິຍາ ໂຫຕິເຍວ, ເອວໍ ຠຄວາ ສມຕ຺ໂຖ ທຸກ຺ກຣຈຣິຍໍ ກາຕຸໍ, ເອວຎ຺ຈ ນໍ ອກາສິ, ນ ປນ ຕາຍ ພຸທ຺ໂຘ ຊາໂຕ, ອຖ ໂຂ ມຊ຺ຌິມາຍ ເອວ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ ຕສ຺ສາ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ໂພຘາຍ ອມຄ຺ຄຠາວທີປນຕ຺ຖໍ, ອິມສ຺ສ ປນ ຠຄວໂຕ ກມ຺ມວິປາກວເສນ ຉພ຺ພສ຺ສານິ ທຸກ຺ກຣຈຣິຍາ ອໂຫສິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ອວຈາຫໍ ໂຊຕິປາໂລ, ກສ຺ສປໍ ສຸຄຕໍ ຕທາ;

ກຸໂຕ ນຸ ໂພຘິ ມຸຓ຺ຑສ຺ສ, ໂພຘິ ປຣມທຸລ຺ລຠາ.

ເຕນ ກມ຺ມວິປາເກນ, ອຈຣິໍ ທຸກ຺ກຣໍ ພຫຸໍ;

ຉພ຺ພສ຺ສານຸຣຸເວລາຍໍ, ຕໂຕ ໂພຘິມປາປຸຓິໍ.

ນາຫໍ ເອເຕນ ມຄ຺ເຄນ, ປາປຸຓິໍ ໂພຘິມຸຕ຺ຕມໍ;

ກຸມຄ຺ເຄນ ຄເວສິສ຺ສໍ, ປຸພ຺ພກມ຺ເມນ ວາຣິໂຕ’’ຕິ.

ທຸກ຺ກຣຈຣິຍາຍ ໂພຘາຍ ອມຄ຺ຄຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ທຸກ຺ກຣຈຣິຍໍ ອກາສີຕິ ເກຈິ. ອຖ ວາ ໂລກນາຖສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ປຣກ຺ກມສມ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖາຍ ທຸກ຺ກຣຈຣິຍາ. ປຓີຕາຘິມຸຕ຺ຕິຍາ ຫິ ປຣມຸກ຺ກໍສຄຕຠາວໂຕ ອຠິນີຫາຣານຸຣູປໍ ສມ຺ໂພຘິຍໍ ຕິພ຺ພຉນ຺ທຕາຍ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕທຕ຺ຖໍ ອີທິສມ຺ປິ ນາມ ທຸກ຺ກຣຈຣິຍໍ ອກາສີຕິ ໂລເກ ອຕ຺ຕໂນ ວີຣິຍານຸຠາວໍ ວິຠາເວຕຸໍ – ‘‘ໂສ ຈ ເມ ປຈ຺ຉາ ປີຕິໂສມນສ຺ສາວໂຫ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ໂລກນາໂຖ ທຸກ຺ກຣຈຣິຍໍ ອກາສິ. ເຕນາຫ ‘‘ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ວີຣິຍນິມ຺ມຖນຄຸໂຓຕິ ວີຣິຍສ຺ສ ສໍວຑ຺ຒນສມ຺ປາທນຄຸໂຓ. ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ປາສາເທ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສງ຺ຄາເມ ທ຺ເວ ຕໂຍ ສມ຺ປຫາເຣຕິ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວາ ປຣເສນາຍ ປຫາຣປໂຍເຄ. ປຘານວີຣິຍນ຺ຕິ ສມ຺ມປ຺ປຘາເນຫິ ອາເສວນວີຣິຍໍ, ສພ຺ພໍ ວາ ປຸພ຺ພຠາຄວີຣິຍໍ.

ອຠິທນ຺ຕນ຺ຕິ ອຠິຠວນທນ຺ຕໍ, ອຸປຣິທນ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸປຣິທນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ຫິ ອິຕຣໍ ມຸສລໍ ວິຍ ອຸທຸກ຺ຂລໍ ວິເສສໂຕ ກສ຺ສຈິ ຂາທນກາເລ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ວຕ຺ຕຕິ. ກຸສລຈິຕ຺ເຕນາຕິ ພລວສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປຍຸຕ຺ເຕນ ກຸສລຈິຕ຺ເຕນ. ອກຸສລຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ກາມວິຕກ຺ກາທິສຫິຕໍ ອກຸສລຈິຕ຺ຕໍ. ອກຸສລຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ອປ຺ປທານໍ ນິຄ຺ຄໂຫ. ຕໍຕໍປຏິກ຺ເຂປວເສນ ວິໂນທນໍ ອຠິນິປ຺ປີຬນໍ. ວີຣິຍຕາເປນ ວິກ຺ຂມ຺ຠນໍ ອຠິສນ຺ຕາປນໍ. ສທຣໂຖຕິ ສປຣິຬາໂຫ. ປຘາເນນາຕິ ປທຫເນນ, ກາຍສ຺ສ ກິລມຖຸປ຺ປາທເກນ ວີຣິເຍນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິທ຺ຘສ຺ສາຕິ ຕຸທສ຺ສ. ສໂຕຕິ ສມານສ຺ສ.

໓໗໘. ສີສເວຐນນ຺ຕິ ສີສໍ ຣຊ຺ຊຸຍາ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ທຓ຺ຑເກນ ປຣິວຕ຺ຕກເວຐນໍ. ອຣຫນ຺ໂຕ ນາມ ເອວຣູປາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອິມິນາ ຍຖາຍໍ, ເອວໍ ວິສຎ຺ຎີຠູຕາປິ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫຣນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ມຕກສທິສາ’’ຕິ, ເວທນາປ຺ປຕ຺ຕາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸປິນປ຺ປຏິຄ຺ຄຫຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫເຓ ເສຕວາຣຓສຸປິນໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓຫິ ພ຺ຍາກຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ.

໓໗໙. ຘມ຺ມສຣີຣສ຺ສ ອໂຣຄຠາເວນ ສາຘູຕິ ມຣິສນິໂຍຕິ ມາຣິໂສ, ປິຍາຍນວຈນເມຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສມ຺ປິຍາຍມານາ’’ຕິອາທິ. ອຊຊ຺ຊິຕນ຺ຕິ ເອວໍ ອຠຸຎ຺ຊິຕໍ ຠກາຣສ຺ສ ຊກາຣາເທສໍ ກຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ອໂຠຊນ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ມາ ກຣິຕ຺ຖາຕິ ‘‘ໂລມກູເປຫິ ອຊ຺ໂຌຫາເຣສ຺ສາມ ອນຸປ຺ປເວເສສ຺ສາມາ’’ຕິ ຍຖາ ຕຸມ຺ເຫຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ມາ ກຣິຕ຺ຖ. ກສ຺ມາ? ຍາເປສ຺ສາມຫນ຺ຕິ ອຫຎ຺ຈ ຍາວທຕ຺ຖໍ ອາຫາຣມຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ຍຖາ ຍາເປສ຺ສາມິ, ເອວໍ ອາຫາຣໍ ປຏິເສວິສ຺ສາມິ.

໓໘໐-໘໑. ເອຕາວ ປຣມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ປຣມໍ, ນ ອິໂຕ ປຣໍ ໂອປກ຺ກມິກທຸກ຺ຂເວທນາເວທິຍນໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣຎ຺ໂຎ ຄເຫຕພ຺ພນງ຺ຄລໂຕ ອຎ຺ຎານິ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອເກນ ອູນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ສຸວຓ຺ຓປຣິກ຺ຂຕໍ, ອິຕຣານິ ຣຊຕປຣິກ຺ຂຕານິ. ເຕນາຫ ‘‘ອມຈ຺ຈາ ເອເກນູນອຏ຺ຐສຕຣຊຕນງ຺ຄລານີ’’ຕິ. ອາຬາຣຸທກສມາຄເມ ລທ຺ຘຊ຺ຌານານິ ວຏ຺ຏປາທການິ, ອານາປານສມາຘິ ປນ ກາຍຄຕາສຕິປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ສພ຺ເພສຎ຺ຈ ໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ວິປສ຺ສນາປາທກຕ຺ຕາ ‘‘ໂພຘາຍ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ພຸຊ຺ຌນຕ຺ຖາຍາຕິ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ, ສພ຺ພສ຺ເສວ ວາ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌນາຍ. ສຕິຍາ ອນຸສ຺ສຣຓກວິຎ຺ຎາຓໍ ສຕານຸສາຣິວິຎ຺ຎາຓໍ. ກສ຺ສາ ປນ ສຕິຍາຕິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນຍິທ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໘໒. ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕາຕິ ຕໍຕໍວຕ຺ຕກຣຓວເສນ ປຕິອຸປຏ຺ຐິຕາ ອຸປຏ຺ຐາຍກາ. ເຕນາຫ ‘‘ປຓ຺ຓສາລາ’’ຕິອາທິ. ປຈ຺ຈຍພາຫຸລ຺ລິໂກຕິ ປຈ຺ຈຍານໍ ພາຫຸລ຺ລາຍ ປຏິປນ຺ໂນ. ອາວຕ຺ໂຕຕິ ປຸພ຺ເພ ປຈ຺ຈຍເຄຘປ຺ປຫານາຍ ປຏິປນ຺ໂນ, ອິທານິ ຕໂຕ ປຏິນິວຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຣສຄິທ຺ໂຘ…ເປ… ອາວຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ຘມ຺ມນິຍາເມນາຕິ ຘມ຺ມຕາຍ. ຕເມວ ຘມ຺ມຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ພາຣາຓສິເມວ ຕຕ຺ຖາປິ ຈ ສພ຺ພພຸທ຺ຘານໍ ອວິຊຫິຕຘມ຺ມຈກ຺ກປວຕ຺ຕນຏ຺ຐານເມວ ອຄມໍສຸ. ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍາ ກິຣ ວິສາຂມາສສ຺ສ ອທ຺ຘມາສິຍໍ ຄຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕສຸ ຄເຕສຸ ອຑ຺ຒມາສໍ ກາຍວິເວກໍ ລຠິຕ຺ວາ’’ຕິ.

໓໘໗. ‘‘ອທ຺ຘາໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ສາວກາຈິຕ຺ຕຠາວນານຸໂຍຄມນຸຍຸຕ຺ຕາ ວິຫຣນ຺ຕິ, ໂນ ກາຍຠາວນ’’ນ຺ຕິ ອິມໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ເອກໍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉິ’’ນ຺ຕິ. ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນນ຺ຕິ ‘‘ອຠິຊານາມິ ໂຂ ປນາຫ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ຘມ຺ມເທສນໍ. ອສລ຺ລີໂນ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິກິເລສານໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ເຕຫິ ສພ຺ພໂສ ນ ລິຕ຺ໂຕ. ອນຸປລິຕ຺ໂຕຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ ຕຓ຺ຫານນ຺ທິຍາ ອຠາເວນ. ໂຄຈຣຊ຺ຌຕ຺ຕເມວາຕິ ໂຄຈຣຊ຺ຌຕ຺ຕສຎ຺ຎິເຕ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ ອາຣມ຺ມເຓ, ນິພ຺ພາເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ປາຬິຍໍ ‘‘ປຸຣິມສ຺ມິໍ ສມາຘິນິມິຕ຺ເຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສນ຺ນິສີທາເປມີຕິ ຜລສມາປຕ຺ຕິສມາຘິນາ ອຈ຺ຈນ຺ຕສມາທານວເສນ ຈິຕ຺ຕໍ ສມ຺ມເທວ ນິສີທາເປມິ. ປຸພ຺ພາໂຠເຄນາຕິ ສມາປຊ຺ຊນໂຕ ປຸພ຺ເພ ປວຕ຺ຕອາໂຠເຄນ. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ສມາປຊ຺ຊນກ຺ຂຓໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ສາຘຸກາຣ…ເປ… ອວິຈ຺ຉິນ຺ເນເຍວາ’’ຕິ. ເອວມສ຺ສ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລສມາປຊ຺ຊນໍ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລໍ ວຸຏ຺ຐານຎ຺ຈ ພຸທ຺ຘານໍ ນ ຠາຣິຍໍ ວສີຠາວສ຺ສ ຕຖາສຸປ຺ປຄຸຓຠາວໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘານໍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຘມ຺ມສມ຺ປຏິຄ຺ຄາຫການໍ ອສ຺ສາສວາເຣ ວາ. ຕທາ ຫິ ເທສິຍມານໍ ຘມ຺ມໍ ອຸປຘາເຣຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ເທສິຕເທສນາ ນິຣຕ຺ຖກາ ສິຍາ. ນ ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ນິຣຕ຺ຖກາ ກິຣິຍາ ອຕ຺ຖິ.

ໂອກປ຺ປນີຍເມຕນ຺ຕິ ‘‘ຕສ຺ສາ ເອວ ກຖາຍາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ ອຕິວິຍ ອຈ຺ຉຣິຍຄຕໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ສຸຕ຺ວາ ອີທິສີ ປຏິປຕ຺ຕິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ເສວ ໂຫຕີຕິ ອຸປວາທວເສນ ວທຕິ, ນ ສຠາເວນ. ເຕນາຫ ‘‘ສຕ຺ຖຣິ ປສາທມຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ. ກາຍທຣໂຖຕິ ປຈ຺ຈຍວິເສສວເສນ ຣູປກາຍສ຺ສ ປຣິສ຺ສມາກາໂຣ. ອຸປາທິນ຺ນເກຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ເຘ. ອນຸປາທິນ຺ນເກຕິ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ເຘ. ວິກສນ຺ຕິ ສູຣິຍຣສ຺ມິສມ຺ຜສ຺ເສນ. ຕທຠາເວນ ມກຸລານິ ໂຫນ຺ຕິ. ເກສຎ຺ຈິ ຕິນ຺ຕິນິກາທິຣຸກ຺ຂານໍ. ປຕິລີຍນ຺ຕິ ນິສ຺ສຍຣູປຘມ຺ມອວິປ຺ຜາຣິກຕາຍ. ອຣູປຘມ຺ມຕາຍ ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓານຎ຺ເຈວ ກິຣິຍາມຍວິຎ຺ຎາຓານຎ຺ຈ ອປ຺ປວຕ຺ຕິສຎ຺ຎິຕາ ອວິປ຺ຜາຣິກຕາ ໂຫຕິ, ຍຕ຺ຖ ນິທ຺ທາສມຎ຺ຎາ. ເຕນາຫ ‘‘ທຣຖວເສນ ຠວງ຺ຄໂສຕຎ຺ຈ ອິຘ ນິທ຺ທາຕິ ອຘິປ຺ເປຕ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ທຣຖວເສນາຕິ ທຣຖວເສເນວ, ນ ຖິນມິທ຺ຘວເສນາຕິ ອວຘາຣຓໍ ອວຘາຣຓຜລຎ຺ຈ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພໍ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ກາຍສ຺ສ ທຣຖສງ຺ຂາຕສຣີຣຄິລານເຫຕຸກໍ ນິທ຺ທໍ ສນ຺ຘາຍ. ສຣີຣຄິລານຎ຺ຈ ຠຄວໂຕ ນຕ຺ຖີຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ປິຏ຺ຐິ ເມ ອາຄິລາຍຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໐; ມ. ນິ. ໒.໒໒; ຈູຬວ. ໓໔໕) ວຈນໂຕ. ສມ຺ໂມຫວິຫາຣສ຺ມິນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ເອຕໍ ຠຸມ຺ມວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ໂມຫວິຫາໂຣຕິ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ, ສມ຺ໂມຫວິຫາຣສ຺ມິໍ ວາ ປຣິຍາປນ຺ນໍ ເອຕໍ ວທນ຺ຕິ, ຍທິທໍ ທິວາ ນິທ຺ໂທກ຺ກມນນ຺ຕິ ໂຍຊນາ.

໓໘໙. ອຸປນີເຕຫີຕິ ໂທສມຄ຺ຄໍ ນິນ຺ທາປຖໍ ອຸປນີເຕຫິ. ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ສມ຺ປິຍາຍິຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ຈິຕ຺ເຕນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂຕ’’ຕິ. ອນຸໂມທິຕ຺ວາຕິ ‘‘ສາຘຸ ສາຘູ’’ຕິ ເທສນາຍ ໂຖມນວເສນ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ວາຈາຍປິ ປສໍສນ຺ໂຕ’’ຕິ. ສມ຺ປຕ຺ເຕ ກາເລຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊາໂຍຄ຺ເຄ ກາເລ ອນຸປ຺ປຕ຺ເຕ.

ຄຓໍ ວິໂນເທຕ຺ວາຕິ ຄຓໍ ອປເນຕ຺ວາ ຄຓປລິໂພຘໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ປປຎ຺ຈນ຺ຕິ ອວເສສກິເລສໍ. ‘‘ປຸຎ຺ຎວາ ຣາຊປູຊິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ກາເລ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຉນ຺ທວາສຫຣເຓນ ອຸໂປສຖກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ.

ສກລໍ ຣຕ຺ຕິໍ ພຸທ຺ຘຄຸຓານໍເຍວ ກຖິຕຕ຺ຕາ ເຖຣສ຺ສ ຎາຓໍ ເທສນາວິຠວຎ຺ຈ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເອຕ຺ຕກາວ, ຠນ຺ເຕ, ພຸທ຺ຘຄຸຓາ’’ຕິ. ອິມາຍ, ຠນ຺ເຕ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ຘມ຺ມກຖາຍ ອນວເສສໂຕ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ກຖິຕາ ວິຍ ຊາຍນ຺ຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ອນນ຺ຕາປຣິເມຍ຺ຍາວ ເຕ, ກິໍ ອິໂຕ ປເຣປິ ວິຊ຺ຊນ຺ເຕວາຕິ ເຖຣໍ ຕຕ຺ຖ ສີຫນາທໍ ນທາເປຕຸກາໂມ ອາຫ ‘‘ອຸທາຫຸ ອຎ຺ເຎປິ ອຕ຺ຖີ’’ຕິອາທິ. ຣຊ຺ຊສ຺ສ ປເທສິກຕ຺ຕາ, ຍຖາວຸຕ຺ຕສຸຠາສິຕສ຺ສ ຈ ອນຄ຺ຆຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຍໍ ເມ ທຸຄ຺ຄຕປຓ຺ຓາກາໂຣ’’ຕິ. ຕິໂຍຊນສຕິກນ຺ຕິ ອິທໍ ປຣິກ຺ເຂປວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ມນຸສ຺ສານໍ ປຣິໂຠຄວເສນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ມຫາສຈ຺ຈກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໗. ຈູຬຕຓ຺ຫາສງ຺ຂຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໙໐. ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ປຸພ຺ພາຣາມມິຄາຣມາຕຸປາສາທານໍ ອຕ຺ຖວິຠາວເນ ອຍໍ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານາ ອນຸປຸພ຺ພີ ກຖາ. ມຓີນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປທຸມຣາຄມຓີນໍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ອຎ຺ເຎຫິ ຈາ’’ຕິ. ເຕນ ອິນ຺ທນີລາທິມຓີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນີລປີຕໂລຫິໂຕທາຕມຎ຺ຊິຏ຺ຐປຠສ຺ສຣກພຣວຓ຺ຓວເສນ ສຕ຺ຕວຓ຺ເຓຫິ.

ຕຓ຺ຫາ ສພ຺ພໂສ ຂີຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂໂຍ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໗.໖໑), ຕສ຺ມິໍ. ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂເຍຕິ ຈ ວິສເຍ ອິທໍ ຠຸມ຺ມນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕາຍາຕິ ສພ຺ພສໍກິເລເສຫິ ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕາຍ. ອປຣຠາຄປຏິປທາ ນາມ ອຣິຍສຈ຺ຈາຠິສມໂຍ, ສາ ສາສນຈາຣິໂຄຈຣາ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ປຸພ຺ພຠາຄປ຺ປຏິປທໍ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ເທເສຖາຕິ ປຸຈ຺ຉຕີ’’ຕິ. ອກຸປ຺ປຘມ຺ມຕາຍ ຂຍວຍສງ຺ຂາຕໍ ອນ຺ຕໍ ອຕີຕາຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕາ, ໂສ ເອວ ອປຣິຫານສຠາວຕ຺ຕາ ອຈ຺ຈນ຺ຕາ ນິຏ຺ຐາ ເອຕສ຺ສາຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕນິຏ຺ໂຐ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກນ຺ຕນິຏ຺ໂຐ ສຕຕນິຏ຺ໂຐຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ນ ຫິ ປຏິວິທ຺ຘສ຺ສ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມສ຺ສ ທສ຺ສນໍ ກຸປ຺ປນໍ ນາມ ອຕ຺ຖິ. ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ຈຕູຫິ ໂຍເຄຫິ ເຂໂມ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕໂຍຄກ຺ເຂມີ. ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ວຸສິຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ສ ຈ ອປຣິຫານສຠາວຕ຺ຕາ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ. ເຕນາຫ ‘‘ນິຈ຺ຈພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ປຣິໂຍສານໍ.

ເວຄາຍຕີຕິ ຕຸຣິຕາຍຕິ. ສລ຺ລກ຺ເຂສີຕິ ຈິນ຺ເຕສິ, ອຕ຺ຕນາ ຍຖາ ສຸຕາຍ ສຕ຺ຖຸ ເທສນາຍ ອນຸສ຺ສຣຓວເສນ ອຸປຘາເຣສິ. ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາວາຕິ ອຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉຍວເສນ ອນຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ເອວ. ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ນິຍຸຕ຺ຕາຕິ ຉທ຺ວາຣິກາ, ເຕຫິ.

ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາຕິ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ. ສກ຺ກາຍສພ຺ພຎ຺ຫິ ສນ຺ຘາຍ ອິຘ ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ວິປສ຺ສນາວິສຍສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ອາຍຕນຘາຕຸໂຍປິ ຕຄ຺ຄຕິກາ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ນາລໍ ອຠິນິເວສາຍາ’’ຕິ. ນ ຍຸຕ຺ຕາ ອຠິນິເວສາຍ ‘‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຊ຺ໂຌສານາຍ. ‘‘ອລເມວ ນິພ຺ພິນ຺ທິຕຸໍ ອລໍ ວິຣຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໒໗໒; ສໍ. ນິ. ໒.໑໒໔-໑໒໕, ໑໒໘, ໑໓໔, ໑໔໓) ວິຍ ອລໍ-ສທ຺ໂທ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ໂຖປິ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຍຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ສມ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ຠວນ຺ຕິ. ຍທິປິ ‘‘ຕຕິຍາ, ຈຕຸຕ຺ຖີ’’ຕິ ອິທໍ ວິສຸທ຺ຘິທ຺ວຍໍ ອຠິຎ຺ຎາປຎ຺ຎາ, ຕສ຺ສາ ປນ ສປ຺ປຈ຺ຈຍນາມຣູປທສ຺ສນຠາວໂຕ, ສຕິ ຈ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ສປ຺ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ (ນາມຣູປສ຺ສ ອນິຈ຺ຈຕາ, ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ, ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ ອນຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ຖໂຕ) ລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍໍ ສຸປາກຏເມວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຕ຺ຕາຕິ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາຍ ອຠິຊານາຕີ’’ຕິ. ຕເຖວ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາຍາຕິ ອິມິນາ ອນິຈ຺ຈາທິຠາເວນ ນາລໍ ອຠິນິເວສາຍາຕິ ນາມຣູປສ຺ສ ອຸປສໍຫຣຕິ, ນ ອຠິຎ຺ຎາປຎ຺ຎານໍ ສມ຺ຠາຣຘມ຺ມານໍ. ປຸຣິມາຍ ຫິ ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ນລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ສລກ຺ຂຓສລ຺ລກ຺ຂຓປຣຕ຺ຕາ ຕສ຺ສາ, ທຸຕິຍາຍ ສຣູປໂຕ ຕສ຺ສາ ລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍາໂຣປນວເສນ ສມ຺ມສນຠາວໂຕ. ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກຕາຍ ອຠິນິປາຕມຕ຺ຕຕາຍ ຈ ອປ຺ປມຕ຺ຕກມ຺ປິ. ຣູປປຣິຄ຺ຄຫສ຺ສ ໂອຬາຣິກຠາວໂຕ ອຣູປປຣິຄ຺ຄຫໍ ທສ຺ເສຕິ. ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຈ ເວທນາຍ ອາສນ຺ນຠາວໂຕ, ວິເສສໂຕ ສຸຂສາຣາຄິຕາຍ, ຠວສ຺ສາທຄຘິຕມານສຕາຍ ຈ ສກ຺ກສ຺ສ ເວທນາວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ.

ອຸປ຺ປາທວຍຏ຺ເຐນາຕິ ອຸທຍພ຺ພຍສຠາເວນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌເນນ. ອນິຈ຺ຈາຕິ ອທ຺ຘຸ ວາ. ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓໍ ອນິຈ຺ຈຕາ ອຸທຍວຍຕາ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ ຂຍໂຕ ວຍໂຕ ທສ຺ສນຎາຓໍ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາ, ຕໍສມງ຺ຄີ ຈ ປຸຄ຺ຄໂລ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສີ, ຕສ຺ມາ. ຂຍວິຣາໂຄຕິ ຂຍສງ຺ຂາໂຕ ວິຣາໂຄ ສງ຺ຂາຣານໍ ປລຸຊ຺ຊນາ. ຍໍ ອາຄມ຺ມ ສພ຺ພໂສ ສງ຺ຂາເຣຫິ ວິຣຊ຺ຊນາ ໂຫຕິ, ຕໍ ນິພ຺ພານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິຣາໂຄ. ນິໂຣຘານຸປສ຺ສິມ຺ຫິປີຕິ ນິໂຣຘານຸປສ຺ສິປເທປິ. ‘‘ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ອຠິທິສິຕ຺ວາ ຕໍ ເອກເທເສນ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ນິໂຣໂຘປິ ຫິ…ເປ… ທຸວິໂຘເຍວາ’’ຕິ ອາຫ. ສພ຺ພາສວສໍວເຣ ວຸຕ຺ຕໂວສ຺ສຄ຺ໂຄວ ອິຘ ‘‘ປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ວຸຈ຺ຈຕິ ໂວສ຺ສຄ຺ໂຄ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຣິຈ຺ຈາຄໂວສ຺ສຄ຺ໂຄ ວິປສ຺ສນາ. ປກ຺ຂນ຺ທນວເສນ ອປ຺ປນໂຕ ປກ຺ຂນ຺ທນໂວສ຺ສຄ຺ໂຄ ມຄ຺ໂຄ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຕທຠາວໂຕ. ໂສຕິ ມຄ຺ໂຄ. ອາຣມ຺ມຓໂຕຕິ ກິຈ຺ຈສາຘນວເສນ ອາຣມ຺ມຓກຣຓໂຕ. ເອວຎ຺ຫິ ມຄ຺ຄໂຕ ອຎ຺ເຎສໍ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓານໍ ປກ຺ຂນ຺ທນໂວສ຺ສຄ຺ຄາຠາໂວ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ປຣິຈ຺ຈຊເນນ ປກ຺ຂນ຺ທເນນ ຈາຕິ ທ຺ວີຫິປິ ວາ ກາຣເຓຫິ. ສພ຺ເພສໍ ຂນ຺ຘານໍ ໂວສ຺ສຊ຺ຊນໍ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘສໍກິເລສປ຺ປຫາເນນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຈິຕ຺ຕໍ ປກ຺ຂນ຺ທຕີຕິ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ອຸຠຍມ຺ເປຕໍ ໂວສ຺ສຊ຺ຊນໍ. ຕທຸຠຍສມງ຺ຄີຕິ ວິປສ຺ສນາສມງ຺ຄີ ມຄ຺ຄສມງ຺ຄີ ຈ. ‘‘ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາຍ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎໍ ປຊຫຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ (ປຏິ. ມ. ໑.໕໒) ຍຖາ ວິປສ຺ສນາຍ ກິເລສານໍ ປຣິຈ຺ຈາຄປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ລພ຺ຠຕິ, ເອວໍ ອາຍຕິໍ ເຕຫິ ກິເລເສຫິ ອຸປ຺ປາເທຕພ຺ພຂນ຺ຘານມ຺ປິ ປຣິຈ຺ຈາຄປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ປກ຺ຂນ຺ທນປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ປນ ມຄ຺ເຄ ລພ຺ຠມານາຍ ເອກນ຺ຕກາຣຓຠູຕາຍ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາຍ ວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ, ມຄ຺ເຄ ປນ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ຎາຍາຄຕເມວ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕວ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຕທຸຠຍສມງ຺ຄີ ປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິອາທິ.

ປຸຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ ‘‘ນ ກິຎ຺ຈິ ໂລເກ ອຸປາທິຍຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ກາມຸປາທານວເສນ ອຸປາທິຍນໍ ປຏິກ຺ຂິປີຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕຓ຺ຫາວເສນ ນ ອຸປາທິຍຕີ’’ຕິ. ຕຓ຺ຫາວເສນ ວາ ອສຕິ ອຸປາທິຍເນ ທິຏ຺ຐິວເສນ ອຸປາທິຍນໍ ອນວກາສເມວາຕິ ‘‘ຕຓ຺ຫາວເສນ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ປຣາມສຕີຕິ ນາທິຍຕິ, ທິຏ຺ຐິປຣາມາສວເສນ ວາ ‘‘ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນ ປຣາມສຕິ. ສໍຂິຕ຺ເຕເນວ ຂິປ຺ປໍ ກເຖສີຕິ ຕສ຺ສ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ ປປຎ຺ຈໍ ອກຕ຺ວາ ກເຖສິ.

໓໙໑. ອຠິສມາຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ອຠິມຸຂຎາເຓນ ເຎຍ຺ຍໍ ສມາຄນ຺ຕ຺ວາ ຍາຖາວໂຕ ວິທິຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ຊານິຕ຺ວາ’’ຕິ. ຍຖາປຣິສວິຎ຺ຎາປກຕ຺ຕາຕິ ຍຖາປຣິສໍ ຘມ຺ມສມ຺ປຏິຄ຺ຄາຫິກາຍ ມຫຕິຍາ, ອປ຺ປກາຍ ວາ ປຣິສາຍ ອນຸຣູປເມວ ວິຎ຺ຎາປນໂຕ. ປຣິຍນ຺ຕໍ ນ ນິຈ຺ຉຣຕີຕິ ນ ປວຕ຺ຕຕິ. ມາ ນິຣຕ຺ຖກາ ອຄມາສີຕິ ອິທໍ ຘມ຺ມຕາວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ສຕ຺ຖຸ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ. ເອກຎ຺ເຫຕໍ ສຕ຺ຖຸ ວຈີໂຆສສ຺ສ ອຏ຺ຐສຸ ອງ຺ເຄສຸ, ຍທິທໍ ປຣິສປຣິຍນ຺ຕຕາ. ຉິທ຺ທວິວໂຣກາໂສຕິ ຉິທ຺ທຠູໂຕ, ວິວຣຠູໂຕ ວາ ໂອກາໂສປິ ນຕ຺ຖິ, ຠຄວໂຕ ສທ຺ທາສວນກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຕສ຺ມາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕກາຣຓໂຕ.