໕. ອນຸມານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໘໑. ວຸຕ຺ຕານຸສາເຣນາຕິ ‘‘ກຸຣູສຸ, ສກ຺ເກສູ’’ຕິ ຈ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ, ‘‘ຠຄ຺ຄາ ນາມ ຊານປທິໂນ ຣາຊກຸມາຣາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວຈນຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຕ຺ຖຸປຣິຄ຺ຄຫທິວເສຕິ ນຄຣມາປນຕ຺ຖໍ ວຕ຺ຖຸວິຊ຺ຊາຈຣິເຍນ ນຄຣຏ຺ຐານສ຺ສ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນທິວເສ. ອຖາຕິ ປຈ຺ຉາ. ນຄເຣ ນິມ຺ມິເຕຕິ ຕຕ຺ຖ ອນນ຺ຕຣາເຍນ ນຄເຣ ມາປິເຕ. ຕເມວ ສຸສຸມາຣຄິຣຓໍ ສຸຠນິມິຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ສຸສຸມາຣຄິຣິ’’ຕ຺ເວວສ຺ສ ນາມໍ ອກໍສຸ. ສຸສຸມາຣສຓ຺ຐານຕ຺ຕາ ສຸສຸມາໂຣ ນາມ ເອໂກ ຄິຣິ, ໂສ ຕສ຺ສ ນຄຣສ຺ສ ສມີເປ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ສຸສຸມາຣຄິຣິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ສຸສຸມາຣຄິຣີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ເກຈິ. ເຠສກຬາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຆມ຺ມຓ຺ຑຄຈ຺ຉໍ, ເກຈິ ‘‘ເສຕຣຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕສໍ ພຫຸລຕາຍ ປນ ຕໍ ວນໍ ເຠສກຬາວນນ຺ເຕວ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ຖ. ເຠໂສ ນາມ ເອໂກ ຍກ຺ໂຂ ອຍຸຕ຺ຕກາຣີ, ຕສ຺ສ ຕໂຕ ຄຬິຕຏ຺ຐານຕາຍ ຕໍ ວນໍ ເຠສຄຬາວນໍ ນາມ ຊາຕນ຺ຕິ ເກຈິ. ອຠຍທິນ຺ນຏ຺ຐາເນ ຊາຕໍ ວິຣູຬ຺ຫໍ, ສໍວທ຺ຘນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິຈ຺ຉາເປຕີຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຕນິ ຄຣຫິຕພ຺ພໍ ວຕ຺ຕຸໍ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ອິຈ຺ຉໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ຕທຕ຺ຖາຍ ເຕສໍ ອຕ຺ຕານໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຐມໍ ທິນ຺ໂນ ຫິຕູປເທໂສ ໂອວາໂທ, ອປຣາປຣໍ ທິນ຺ໂນ ອນຸສາສນີ. ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຕີຕວິສໂຍ ວາ ໂອວາໂທ, ອນາຄຕວິສໂຍ ອນຸສາສນີ. ໂອຕິຓ຺ຓວຕ຺ຖຸໂກ ໂອວາໂທ, ອິຕໂຣ ອນຸສາສນີ. ໂສ ຈາຕິ ເອວໍ ປວາເຣຕາ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ. ທຸກ຺ຂໍ ວໂຈ ເອຕສ຺ມິໍ ວິປ຺ປຏິກູລຄ຺ຄາເຫ ວິປຈ຺ຈນີກສາເຕ ອນາທເຣ ປຸຄ຺ຄເລຕິ ທຸພ຺ພໂຈ. ເຕນາຫ ‘‘ທຸກ຺ເຂນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ອຸປຣິ ອາຄເຕຫີຕິ ‘‘ປາປິຈ຺ໂຉ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໘໑) ອາຄເຕຫິ ໂສຬສຫິ ປາປຘມ຺ເມຫິ. ປກາເຣຫິ ອາວຫໍ ປທກ຺ຂິຓໍ, ຕໂຕ ປທກ຺ຂິຓໂຕ ຄຫຓສີໂລ ປທກ຺ຂິຓຄ຺ຄາຫີ, ນ ປທກ຺ຂິຓຄ຺ຄາຫີ ອປ຺ປທກ຺ຂິຓຄ຺ຄາຫີ. ວາມໂຕຕິ ອປສພ຺ຍໂຕ, ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາຍໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອສນ຺ຕສມ຺ຠາວນປຕ຺ຖນານນ຺ຕິ ອສນ຺ເຕຫິ ອວິຊ຺ຊມາເນຫິ ຄຸເຓຫິ ສມ຺ຠາວນສ຺ສ ປຕ຺ຖນາຠູຕານໍ. ປຏິ-ສທ຺ໂທ ປຈ຺ຈຕ຺ຕິກປຣິຍາໂຍ, ຜຣຓໍ ວາຍມນໍ ອິຘ ຕຖາວຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຏິປ຺ຜຣຕີຕິ ປຏິວິຣຸທ຺ໂຘ ປຈ຺ຈນີໂກ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ. ອປສາເທຕີຕິ ຂິເປຕິ ຕຊ຺ເຊຕິ. ຕຖາຠູໂຕ ຈ ປຣໍ ຆຏ຺ເຏນ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຆຏ຺ເຏຕີ’’ຕິ. ປຏິອາໂຣເປຕີຕິ ຍາທິເສນ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ປຏິຠາຄຠູຕໍ ໂທສໍ ໂຈທກສ຺ສ ອຸປຣິ ອາໂຣເປຕິ.

ປຏິຈຣຕີຕິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໓.໖໘) ປຏິຈ຺ຉາທນວເສນ ຈຣຕິ ປວຕ຺ຕຕິ, ປຏິຈ຺ຉາທນຕ຺ໂຖ ເອວ ວາ ຈຣຕິ-ສທ຺ໂທ ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຘາຕູນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຏິຈ຺ຉາເທຕີ’’ຕິ. ອຎ຺ເຎນຎ຺ຎນ຺ຕິ ປຏິຈ຺ຉາທນາກາຣທສ຺ສນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຎ຺ເຎນ ກາຣເຓນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎໍ ກາຣຓໍ ວຈນໍ ວາຕິ ຍໍ ໂຈທເກນ ຈຸທິຕກສ຺ສ ໂທສວິຠາວນໍ ກາຣຓໍ, ວຈນໍ ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ອຎ຺ເຎເນວ ກາຣເຓນ, ວຈເນນ ວາ ປຏິຈ຺ຉາເທຕິ. ກາຣເຓນາຕິ ໂຈທນາຍ ອມູລິກຠາວທີປນິຍາ ຍຸຕ຺ຕິຍາ. ວຈເນນາຕິ ຕທຕ຺ຖໂພຘເນນ. ໂກ ອາປນ຺ໂນຕິອາທິນາ ໂຈທນໍ ອວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ວິກ຺ເຂປາປຊ຺ຊນໍ ອຎ຺ເຎນຎ຺ຎໍ ປຏິຈຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ, ພຫິທ຺ຘາ ກຖາອປນາມນໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາຕິ ອຍເມວ ເຕສໍ ວິເສໂສ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາມ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ອປທີຍນ຺ຕິ ໂທສາ ເອເຕນ ຣກ຺ຂີຍນ຺ຕິ, ລູຍນ຺ຕິ, ຉິຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ວາ ອປທານໍ, (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໓.໒) ສຕ຺ຕານໍ ສມ຺ມາ, ມິຈ຺ຉາ ວາ ປວຕ຺ຕປໂຍໂຄ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ຈຣິຍາຍາ’’ຕິ.

໑໘໓. ອນຸມິນິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອນຸ ອນຸ ມິນິຕພ຺ໂພ ຊານິຕພ຺ໂພ. ອຕ຺ຕານໍ ອນຸມິນິຕພ຺ພນ຺ຕິ ຈ ອິທໍ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອນຸມິນິຕພ຺ໂພ ຕຸເລຕພ຺ໂພ ຕີເຣຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ອຕ຺ຕານໍ ອນຸມິນິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ຕນິ ອນຸມານຎາຓໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ນໂຍ – ອປ຺ປິຍຠາວາວຫາ ມຍິ ປວຕ຺ຕາ ປາປິຈ຺ຉຕາ ປາປິຈ຺ຉາຠາວໂຕ ປຣສ຺ມິໍ ປວຕ຺ຕປາປິຈ຺ຉຕາ ວິຍ. ເອສ ນໂຍ ເສສຘມ຺ເມສຸປິ. ອປໂຣ ນໂຍ – ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ປິຍຠາວໍ ອິຈ຺ຉນ຺ເຕນ ປາປິຈ຺ຉຕາ ປຫາຕພ຺ພາ ສີລວິສຸທ຺ຘິເຫຕຸຠາວໂຕ ອຕ຺ຕຸກ຺ກໍສນາທິປ຺ປຫານໍ ວິຍ. ເສສຘມ຺ເມສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

໑໘໔. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ໂພຕິ ‘‘ນ ປາປິຈ຺ໂຉ ຠວິສ຺ສາມິ, ນ ປາປິການໍ ອິຈ຺ຉານໍ ວສໍ ຄໂຕ’’ຕິອາທິນາ ປຕິ ປຕິ ທິວສສ຺ສ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວາ ຎາຓຈກ຺ຂຸນາ ອເວກ຺ຂິຕພ຺ພໍ, ຎາຓໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປາປິຈ຺ຉຕາທີນໍ ປຫານໍ ປຕິ ອເວກ຺ຂິຕພ຺ພໍ, ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ຕພ຺ພ-ສທ຺ທສ຺ສ ຠາວຕ຺ຖຕາວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ, ກມ຺ມຕ຺ຖຕາວເສນ ປນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ອຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ສິກ຺ຂນ຺ເຕນາຕິ ຕິສ຺ໂສປິ ສິກ຺ຂາ ສິກ຺ຂນ຺ເຕນ. ເຕນາຫ ‘‘ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສູ’’ຕິ.

ຕິລກນ຺ຕິ ກາຬຕິລເສຕຕິລາທິຕິລກໍ. ສພ຺ພປ຺ປຫານນ຺ຕິ ສພ຺ພປ຺ປກາຣປ຺ປຫານໍ. ຜເລ ອາຄເຕຕິ ຜເລ ອຸປ຺ປນ຺ເນ. ນິພ຺ພາເນ ອາຄເຕຕິ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ. ຠິກ຺ຂຸປາຕິໂມກ຺ຂນ຺ຕິ ‘‘ໂສ ສມໂຓ, ສ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕຠິກ຺ຂູນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ, ນ ອຸປສມ຺ປນ຺ນານໍ ເອວ ນ ປພ຺ພຊິຕານໍ ເອວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍສ຺ມາ ຈິທໍ ຠິກ຺ຂຸປາຕິໂມກ຺ຂໍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິທໍ ທິວສສ຺ສ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ ອຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘິຍາ ເອກນ຺ຕເຫຕຸຠາວໂຕ.

ອນຸມານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.