໒. ສີຫນາທວຄ຺ໂຄ

໑. ຈູຬສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໓໙. ສຸຕ຺ຕເທສນາວຕ຺ຖຸສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ສາ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ລາຠສກ຺ກາຣປຈ຺ຈຍາຕິ ລາຠສກ຺ກາຣນິມິຕ຺ຕໍ, ຠຄວໂຕ ສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນລາຠສກ຺ກາຣເຫຕຸ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ລາຠສກ຺ກາຣຸປ຺ປາທນເຫຕຸ. ຕິຕ຺ຖິຍປຣິເທວິເຕຕິ ຕິຕ຺ຖິຍານໍ ‘‘ກິໍ ໂຠ ສມໂຓເຍວ ໂຄຕໂມ ສມໂຓ’’ຕິອາທິນາ ວິປ຺ປລປນິມິຕ຺ຕໍ. ‘‘ມຫາລາຠສກ຺ກາໂຣ ອຸປ຺ປຊ຺ຊີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ສມນ຺ຕປາສາທິກຕ຺ຖໍ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຈຕຸປ຺ປມາຓິໂກ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຈຕ຺ຕາຣິ ປມາຓານິ ຈຕຸປ຺ປມາຓານິ, ຈຕຸປ຺ປມາຓານິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຈຕຸປ຺ປມາຓິໂກ. ໂລໂກເຍວ ສງ຺ຄມ຺ມ ສມາຄມ຺ມ ວສນຏ຺ເຐນ ໂລກສນ຺ນິວາໂສ, ສຕ຺ຕກາໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປມິນາຕິ ອຸຬາຣຕາທິວິເສສໍ ເອເຕນາຕິ ປມາຓໍ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໖໕) ຣູປໍ ຣູປກາໂຍ ປມາຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຣູປປ຺ປມາໂຓ. ຕໂຕ ເອວ ຣູເປ ປສນ຺ໂນຕິ ຣູປປ຺ປສນ຺ໂນ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ໂຆໂສຕິ ປວຕ຺ຕຖຸຕິໂຆໂສ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໖໕). ລູຂນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍລູຂຕາ. ຘມ຺ໂມຕິ ສີລາທໂຍ ຄຸຓຘມ຺ມາ ອຘິປ຺ເປຕາ.

ເຕສໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ. ອາໂຣຫນ຺ຕິ ອຸຈ຺ຈຕໍ. ສາ ຈ ໂຂ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ປມາຓຍຸຕ຺ຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ປຣິຓາຫນ຺ຕິ ນາຕິກິສນາຕິຖູລຕາວເສນ ມິຕປຣິຓາຫໍ. ສຓ຺ຐານນ຺ຕິ ເຕສໍ ເຕສໍ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄານໍ ສຸສຓ຺ຐິຕຕໍ. ປາຣິປູຣິນ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ສຣີຣາວຍວານໍ ປຣິປຸຓ຺ຓຕໍ ອເວກລ຺ລຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປມາຓໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຣູເປ ຣູປສມ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ປມາຓຠາວໍ ອຸປາທາຍ. ປສາທໍ ຊເນຕີຕິ ອຘິໂມກ຺ຂໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ.

ປຣວຓ຺ຓນາຍາຕິ ‘‘ອມຸໂກ ເອທິໂສ ຈ ເອທິໂສ ຈາ’’ຕິ ຍສຄຸຓວຈເນນ. ປຣໂຖມນາຍາຕິ ສມ຺ມຸຂາວ ປຣສ຺ສ ສິລາຆຸປ຺ປາທເນນ ອຠິຕ຺ຖວເນນ. ປຣປສໍສນາຍາຕິ ປຣມ຺ມຸຂາ ປຣສ຺ສ ຄຸຓສໍກິຕ຺ຕເນນ. ປຣວຓ຺ຓຫາຣິກາຍາຕິ ປຣມ຺ປຣວຓ຺ຓຫາຣິກາຍ ປຣມ຺ປຣາຍ ປຣສ຺ສ ກິຕ຺ຕິສທ຺ທູປສໍຫາເຣນ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຖຸຕິໂຆເສ.

ຈີວຣລູຂນ຺ຕິ ຖູລຊິຓ຺ຓພຫຸຕຸນ຺ນກຕາທິໍ ຈີວຣສ຺ສ ລູຂຠາວໍ. ປຕ຺ຕລູຂນ຺ຕິ ອເນກຄນ຺ຖິກາຫຕາທິໍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ລູຂຠາວໍ. ວິວິຘໍ ວາ ທຸກ຺ກຣກາຣິກນ຺ຕິ ຘຸຕງ຺ຄເສວນາທິວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ນານາວິຘໍ ທຸກ຺ກຣຈຣິຍໍ.

ສີລໍ ວາ ປສ຺ສິຕ຺ວາຕິ ສີລປາຣິປູຣິວເສນ ວິສຸທ຺ຘໍ ກາຍວຈີສຸຈຣິຕໍ ຎາຓຈກ຺ຂຸນາ ປສ຺ສິຕ຺ວາ. ຌານາທິອຘິຄມສິທ຺ຘໍ ສມາຘິໍ ວາ. ວິປສ຺ສນາຠິຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕໍ ປຎ຺ຎໍ ວາ.

ຠຄວໂຕ ສຣີຣໍ ທິສ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຣູປປ຺ປມາໂຓປິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘເຍວ ປສີທຕິ ອປຣິມິຕກາລສມຸປຈິຕປຸຎ຺ຎານຸຠາວນິປ຺ຜນ຺ນາຍ ສພ຺ພໂສ ອນວຊ຺ຊາຍ ສພ຺ພາກາຣປຣິປຸຓ຺ຓາວຍວາຍ ຣູປກາຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສມນ຺ຕປາສາທິກຕ຺ຕາ, ຍສ຺ສາ ຣຸຈິຣຠາໂວ ວິສຸທ຺ເຘ ວິຄຕວລາຫເກ ເທເວ ປຸຓ຺ຓມາສິຍໍ ປຣິປຸຓ຺ຓກລາຠາຄມຓ຺ຑລໍ ຈນ຺ທມຓ຺ຑລໍ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ອຕິໂຣຈຕິ, ປຠສ຺ສຣຠາໂວ ສຣທສມຍໍ ສໍວທ຺ຘິຕທິຄຸຓເຕຊກິຣຓຊາລສມຸຊ຺ຊລໍ ສູຣິຍມຓ຺ຑລໍ ອຠິຠວຕິ, ໂສມ຺ມກິຣຓຣສສມຸຊ຺ຊລຠາເວຫິ ຕທຸຠເຍຫິ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ວຕ຺ຕມານໍ ເອກສ຺ມິໍ ຂເຓ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸໍ ວິຊ຺ໂຊຕນສມຕ຺ຖໍ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ປຠາສມຸທຍໍ ອຠິວິຫຈ຺ຈ ຠາສເຕ ຕປເຕ ວິໂຣຈຕິ ຈ.

ສຕິປິ ອງ຺ຄປຣິຈ຺ຈາຄາທີນໍ ທານປາຣມິຠາເວ ປຣິຈ຺ຈາຄວິເສສຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ສຸທຸກ຺ກຣຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ ອງ຺ຄປຣິຈ຺ຈາຄາທິຄ຺ຄຫຓໍ, ຕຕ຺ຖາປິ ຈ ອງ຺ຄປຣິຈ຺ຈາຄໂຕ ວິສຸໍ ນຍນປຣິຈ຺ຈາຄຄ຺ຄຫຓໍ, ປຣິຈ຺ຈາຄຠາວສາມຎ຺ເຎປິ ຣຊ຺ຊປຣິຈ຺ຈາຄໂຕ ປຸຕ຺ຕທາຣປຣິຈ຺ຈາຄຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ກຕໍ. ອາທິນາ ນເຍນາຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປຸພ຺ພໂຍຄປຸພ຺ພຈຣິຍາທິເຫຕຸສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ‘‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໑໕໗, ໒໕໕) ວຸຕ຺ຕາຍ ຜລສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ‘‘ໂສ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໒໕໕) ວຸຕ຺ຕາຍ ສຕ຺ຕຸປກາຣກິຣິຍາຍ ຈ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘເຍວ ປສີທຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕຄຸຓານໍ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຠາວໂຕ ອຈ຺ຉຣິຍພ຺ຠຸຕຠາວໂຕ ຈ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

‘‘ຈີວຣລູຂໍ ທິສ຺ວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສເຈ ຠຄວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາຓປໍສຸກູລຈີວເຣນາຕິ ມຕກເຬວຣໍ ປລິເວເຐຕ຺ວາ ຉຑ຺ຑິເຕນ ຕຸມ຺ພມຕ຺ເຕ ກິມີ ປປ຺ໂຜເຏຕ຺ວາ ຄຫິເຕນ ສາຓປໍສຸກູລຈີວເຣນ. ຠາຣິຍນ຺ຕິ ຄຣຸກໍ, ທຸກ຺ກຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຘຸຍຸວຕີມຊ຺ຌິມິຕ຺ຖິວເສນ, ພາລໂຍພ຺ພນປຸຣາຓວເສນ ວາ ຕິວິຘນາຏກຕາ. ຫເຣຓຸຍູສໍ ມຓ຺ຑລກລາຍຣໂສ. ‘‘ຍາເປສ຺ສຕິ ນາມາ’’ຕິ ນາມ-ສທ຺ທໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ນາມ-ສທ຺ທໂຍເຄນ ຫິ ອນາຄຕກາລສ຺ສ ວິຍ ປໂຍໂຄ, ຍາເປຕິ ອິຈ຺ເຈວ ອຕ຺ໂຖ. ອປ຺ປາຓກນ຺ຕິ ນິຣສ຺ສາສໍ ນິໂຣຘິຕສ຺ສາສປສ຺ສາສໍ.

ສມາຘິຄຸຓນ຺ຕິ ສາຘາຣຓໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ ຌານາທິຄ຺ຄຫເຓນ. ມານທພ຺ພນິມ຺ມທເນນ ນິພ຺ພິເສວນຠາວາປາທນມ຺ປິ ທມນເມວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປາຖິກປຸຕ຺ຕທມນາທີນີ’’ຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສຈ຺ຈກາຬວກພກທມນາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ພາເວຣຸນ຺ຕິ ເອວໍນາມກໍ ວິສຍໍ. ສຣສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ອຏ຺ຐງ຺ຄສມນ຺ນາຄເຕນ ສເຣນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ເຕນ ພ຺ຣຫ຺ມສ຺ສຣຕາກຣວີກຠາຓິຕາທສ຺ສເນນ ລກ຺ຂຓຫາຣນເຍນ ອວເສສລກ຺ຂຓປາຣິປູຣິໍ ວິຍ ຕທວິນາຠາວໂຕ ພຸທ຺ຘານໍ ເທສນາວິລາສຎ຺ຈ ວິຠາເວຕິ.

ຫຕປ຺ປຠາຕິ ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນ ວິຄຕເຕຊາ. ກາຬປກ຺ຂູປເມຕິ ສຕ຺ຕານໍ ພ຺ຍາໂມຫນ຺ຘກາຣາຠິຠເວນ ກາຬປກ຺ຂຣຕ຺ຕູປເມ. ສູຣິເຍຕິ ສູຣິເຍ ອຸທຍິຕ຺ວາ ໂອຠາເສນ຺ເຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ສິງ຺ຆາຏເກຕິ ຕິໂກຓຣຈ຺ຉາຍໍ. ຈຕຸກ຺ເກຕິ ສນ຺ຘິຍໍ. ປຣິເທວນ຺ຕີຕິ ອນຸຕ຺ຖຸນນວເສນ ວິປ຺ປລປນ຺ຕິ. ໂສກາຘິກກໂຕ ຫິ ວຈີປລາໂປ ປຣິເທໂວ. ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາເນເຍວ ອຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ທິຏ຺ຐິວາທສ຺ສ ປຸຣາຕນຠາວໍ ທີເປນ຺ຕິ.

ເສສປເທສຸປີຕິ ‘‘ອິຘ ທຸຕິໂຍ ສມໂຓ’’ຕິອາທີສຸ ເສສວາເຣສຸປິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໒໔໑-໒໔໒) ຍຖາ ຫິ ‘‘ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໑; ທີ. ນິ. ໑.໒໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໒; ອ. ນິ. ໔.໑໒໓) ເອຕ຺ຖ ກໂຕ ນິຍໂມ ‘‘ວິວິຈ຺ຈ ອກຸສເລຫີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໑; ທີ. ນິ. ໑.໒໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໒; ອ. ນິ. ໔.໑໒໓) ເອຕ຺ຖາປິ ກໂຕເຍວ ໂຫຕິ ສາວຘາຣຓສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ເອວມິຘາປີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ທຸຕິຍາທໂຍປີ’’ຕິອາທິ. ສາມຎ຺ຎຜລາຘິຄມວເສນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ສມຓຠາໂວຕິ ເຕສໍ ວເສເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສມຓາ ເທສິຕາຕິ ຕມຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເຣນ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ເຕເນວາຫາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກເມນ ເທສນາກ຺ກເມນ ຈ ສກທາຄາມິອາທີນໍ ທຸຕິຍາທິຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ປຐມຕາ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘາຕິ ນ ໂຈທິຕາ. ຜລຏ຺ຐກສມຓາວ ອຘິປ຺ເປຕາ ສມິຕປາປສມຓຄ຺ຄຫຓໂຕ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ມຫາປຣິນິພ຺ພາເນ ວິຍ ມຄ຺ຄຏ຺ຐາ ຕທຕ຺ຖາຍ ປຏິປນ຺ນາ ຈ ນ ຄຫິຕາຕິ? ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ມຄ຺ຄາຘິຄມຕ຺ຖາຍ ວິປສ຺ສນາປິ ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ນຕ຺ຖິ, ກຸໂຕ ມຄ຺ຄຜລານີຕິ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ ‘‘ຎາຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ປເທສວຕ຺ຕີ, ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ສມໂຓປິ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ປນ ນິຏ຺ຐານປ຺ປຕ຺ຕເມວ ຕໍຕໍສມຓຠາວໍ ຄຓ຺ຫນ຺ເຕນ ຜລຏ຺ຐກສມຓາວ ຄຫິຕາ ‘‘ມຄ຺ຄຏ຺ຐໂຕ ຜລຏ຺ໂຐ ສວິເສສໍ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ໂຍ’’ຕິ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ທ຺ວີສຸ ສຸຕ຺ເຕສຸ ເທສນາເຠເທເນວ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ.

ຣິຕ຺ຕາຕິ ວິວິຕ຺ຕາ. ຕຸຈ຺ຉາຕິ ນິສ຺ສາຣາ ປຏິປນ຺ນກສາຣາຠາວໂຕ. ປວທນ຺ຕິ ເອເຕຫີຕິ ປວາທາ, ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ ນານາທິຏ຺ຐິທີປກາ ສມຍາຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສສ຺ສຕວາທາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ເຕຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສມຓາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ປຣປ຺ປວາທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ພາຫິຣກສມເຍ.

ຍນ຺ຕິ ຍສ຺ມິໍ. ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ຫິ ອິທໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ. ຎາໂຍ ວຸຈ຺ຈຕິ ສຫ ວິປສ຺ສນາຍ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ. ເຕນ ຫິ ນິພ຺ພານໍ ຎາຍຕິ ຄມ຺ມຕິ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ. ໂສ ເອວ ນິພ຺ພານສມ຺ປາປກເຫຕຸຕາຍ ຘມ຺ໂມຕິ ອາຫ ‘‘ຎາຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສາ’’ຕິ.

ເຕສໍ ປຣປ຺ປວາທສາສນານໍ ອເຂຕ຺ຕຕາ ເຂຕ຺ຕຕາ ຈ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອຠາວຠາວາ ສຸປຣິສຸທ຺ຘສ຺ສ ສີລສ຺ສ ສຸປຣິສຸທ຺ຘາຍ ສມຖວິປສ຺ສນາຍ ອຠາວໂຕ ສາວໂຕ ຈ. ຕທຸຠຍຎ຺ຈ ທຸຣກ຺ຂາຕສ຺ວາກ຺ຂາຕຠາວເຫຕຸກໍ, ໂສ ຈ ອສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘປເວທິຕຕາຍາຕິ ປຣາຊິກາຍ ສຕ຺ຖຸ ວິປຕ຺ຕິເຫຕຸຕາຍ ສາສນສ຺ສ ອນິຍ຺ຍານຠາໂວຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ປຣິຍາຍໂຕ ຈ ປາຬິຍາ ຈ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ເຕນາຫ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ ປາຬິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຸປມາປເທເສນ ຕຕ຺ຖ ສຸຕ຺ຕໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ຍສ຺ມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ເອກຈ຺ຈານໍ ວິເສສໂຕ ສີຫານໍ ປຸຣິມໍ ປາທທ຺ວຍໍ ຫຕ຺ຖກິຈ຺ຈມ຺ປິ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ສຸຣຕ຺ຕຫຕ຺ຖປາໂທ’’ຕິ. ສີຫສ຺ສ ເກສາ ນາມ ເກສຣາຍຕນາ ຂນ຺ຘໂລມາ. ໂຄຈຣິຍຫຕ຺ຖິກຸລໍ ນາມ ປກຕິຫຕ຺ຖິກຸລໍ, ຍໍ ‘‘ກາລາວກ’’ນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂຆຏໂກ ນາມ ອສ຺ສຂຬຸງ຺ໂກ. ສິເນຣຸປຣິຠຓ຺ເຑ ສິມ຺ພລິຣຸກ຺ເຂຫິ ສຎ຺ຉາທິໂຕ ປຎ຺ຎາສໂຍຊໂນ ທໂຫ ສິມ຺ພລິທໂຫ, ຕໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ມຫນ຺ຕໍ ສິມ຺ພລິວນໍ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ສິມ຺ພລິທຫວເນ’’ຕິ. ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖາວາສຠູມິຍໍ ອິເມສຸ ສມເຓສຸ ເອກຈ຺ໂຈ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອີທິໂສ ປເນຕ຺ຖ ວິກປ຺ໂປ ນຕ຺ຖິ, ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ເຕວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອກສມໂຓປີ’’ຕິ ອາຫ. ອຣິຍມຄ຺ຄປຣິກ຺ຂເຕຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠິສງ຺ຂເຕ, ຍທາ ສາສນິການໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ທິພ຺ພຕິ, ຕທາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສມ຺ມາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ. ສຸຏ຺ຐຸ ນທນໍ ນາມ ເຫຕຸຍຸຕ຺ຕໍ ສຸຏ຺ຐຸ ກຕ຺ວາ ກຖນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຫຕຸນາ’’ຕິ. ໂສ ຈ ເຫຕຸ ອວິປຣີໂຕ ເອວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ນເຍນາ’’ຕິ, ຎາເຍນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍຠູໂຕ ຈ ໂສ ຍຖາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖໍ ກໂຣຕິ ສາເຘຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ກາຣເຓນາ’’ຕິ. ຍທິ ຕິຣຈ຺ຉານສີຫສ຺ສ ນາໂທ ສພ຺ພຕິຣຈ຺ຉານເອກຈ຺ຈມນຸສ຺ສາມນຸສ຺ສນາທໂຕ ເສຏ຺ຐຕ຺ຕາ ເສຏ຺ຐນາໂທ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ຕຖາຄຕສີຫນາໂທຕິ ອາຫ ‘‘ສີຫນາທນ຺ຕິ ເສຏ຺ຐນາທ’’ນ຺ຕິ. ຍທິ ຕິຣຈ຺ຉານສີຫນາທສ຺ສ ເສຏ຺ຐນາທຕາ ນິພ຺ຠຍຕາຍ ອປ຺ປຏິສຕ຺ຕຸຕາຍ ອິຈ຺ຉິຕາ, ຕຖາຄຕສີຫນາທສ຺ເສວ ອຍມຕ຺ໂຖ ສາຕິສໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ອຠີຕນາທໍ ອປ຺ປຏິນາທ’’ນ຺ຕິ. ອິທານິສ຺ສ ເສຏ຺ຐນາທຠາວໍ ກາຣເຓນ ປຏິປາເທນ຺ໂຕ ‘‘ອິເມສຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕນ ‘‘ສມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສມຕ຺ເຖຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິຕາຍາຕິ ອິມິນາ ສີຫນາທສ຺ສ ອຸຕ຺ຕມຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຠູຕຏ຺ໂຐ ຫິ ອຸຕ຺ຕມຏ຺ໂຐ. ຕາຍ ເອວ ຠູຕຏ຺ຐຕາຍ ອຠີຕນາທຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິເມ ສມຓາ…ເປ… ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ອຠູຕຎ຺ຫິ ວທໂຕ ກຸໂຕຈິ ຠຍໍ ວາ ອາສງ຺ກາ ວາ ສິຍາຕິ ‘‘ອິເຘວາ’’ຕິ ນິຍມສ຺ສ ອວິປຣີຕຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອມ຺ຫາກມ຺ປິ…ເປ… ອປ຺ປຏິນາໂທ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຍຎ຺ຫິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ອິເຘວາຕິ ອວຘາເຣຕຸໍ ນ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ.

໑໔໐. ໂຂຕິ ອວຘາຣເຓ. ເຕນ ວິຊ຺ຊຕິ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຍນ຺ຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຍນ ກາຣເຓນາ’’ຕິ. ຕິຕ຺ຖໍ ນາມ ທ຺ວາສຏ຺ຐິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ຕພ຺ພິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ທິຏ຺ຐິວິປ຺ຜນ຺ທິຕສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ປາຣຄມນສງ຺ຂາຕໍ ຕຣຓໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໓.໖໒) ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອປຣາປຣໍ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນນິມຸຊ຺ຊນວເສນ ປິລວນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕຣນ຺ຕິ ອຸປ຺ປລວນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຸປ຺ປາເທຕາຕິ ປູຣຓາທິໂກ. ຕິຕ຺ເຖ ຊາຕາຕິ ຕິຕ຺ຖິຍາ, ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ວາ ທິຏ຺ຐິຄຕສງ຺ຂາຕໍ ຕິຕ຺ຖໍ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ຕິຕ຺ຖິກາ, ຕິຕ຺ຖິກາ ເອວ ຕິຕ຺ຖິຍາ. ອສ຺ສສນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ, ເອເຕນາຕິ ວາ ອສ຺ສາໂສ, ອວສ຺ສໂຍ.

ປກຕຕ຺ຖນິທ຺ເທໂສ ຍໍ-ຕໍ-ສທ຺ໂທຕິ ຕສ຺ສ ‘‘ຠຄວຕາ’’ຕິອາທີຫິ ປເທຫິ ສມານາຘິກຣຓຠາເວນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ເຍນ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘຠາເວນ ຠຄວາ ປກໂຕ ສຕ຺ຖຸຠາເວນ ອຘິຄໂຕ ສຸປາກໂຏ ຈ, ຕໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘຠາວໍ ສທ຺ຘິໍ ອາຄມນປຏິປທາຍ ອຕ຺ຖຠາເວນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂຍ ໂສ…ເປ… ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ອາຫ. ສຕິປິ ຎາຓທສ຺ສນສທ຺ທານໍ ອິຘ ປຎ຺ຎາເວວຈນຠາເວ ເຕນ ເຕນ ວິເສເສນ ເນສໍ ສວິສເຍ ວິເສສປ຺ປວຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ປຣິວາຣ ໓.໑) ອສາຘາຣຓວິເສສວເສນ ວິຊ຺ຊາຕ຺ຕຍວເສນ ວິຊ຺ຊາຠິຎ຺ຎານາວຣຓວເສນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓມໍສຈກ຺ຂຸວເສນ ປຏິເວຘເທສນາຎາຓວເສນ ຈ ເຕ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຕສໍ ເຕສ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອາສຍານຸສຍໍ ຊານຕາ ອາສຍານຸສຍຎາເຓນ, ສພ຺ພໍ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ປສ຺ສຕາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕານາວຣຓຎາເຓຫິ. ປຸພ຺ເພນິວາສາທີຫີຕິ ປຸພ຺ເພນິວາສອາສວກ຺ຂຍຎາເຓຫິ. ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓປຸຎ຺ຎານຸຠາວນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ອນຸຕ຺ຕຣຎາຓາຘິຄມລທ຺ຘປຸຣາວຕ຺ຕໂກ ຈ ຠຄວໂຕ ຣູປກາໂຍ ອຕິກ຺ກມ຺ເມວ ເທວານໍ ເທວານຸຠາວໍ ວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ…ເປ… ປສ຺ສຕາ’’ຕິ. ປຏິເວຘປຎ຺ຎາຍາຕິ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ. ຕາຍ ຫິ ສພ຺ພໂສ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ໂມຫສ຺ສ ວິຘມິຕຕ຺ຕາ ປຈ຺ຉາ ປວຕ຺ຕຊານນໍ ຕສ຺ສ ຊານນໍ ວິຍ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ອຣີນນ຺ຕິ ກິເລສາຣີນໍ, ປຎ຺ຈວິຘມາຣານໍ ວາ ສາສນປຈ຺ຈຕ຺ຖິການໍ ວາ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍານໍ, ເຕສໍ ຫນນໍ ປາຏິຫາຣິເຍຫິ ອຠິຠວນໍ ອປ຺ປຏິຠານຕາກຣຓໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນໍ ວາ. ເກສິວິນຍສຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕ຺ຖ (ອ. ນິ. ໔.໑໑໑) ນິທສ຺ສນໍ. ຕຖາ ຈ ຐານາຏ຺ຐານາທີນິ ວາ ຊານຕາ, ຍຖາກມ຺ມຸປເຄ ສຕ຺ເຕ ປສ຺ສຕາ, ສວາສນານມາສວານໍ ຂີຓຕ຺ຕາ ອຣຫຕາ, ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິເຠເທ ຘມ຺ເມ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິໂຕ ອວິປຣີຕາວໂພເຘນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ. ອຖ ວາ ຕີສຸ ກາເລສຸ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓຕາຍ ຊານຕາ, ກາຍກມ຺ມາທີນໍ ຎາຓານຸປຣິວຕ຺ຕເນນ ນິສມ຺ມກາຣິຕາຍ ປສ຺ສຕາ, ຣວາທີນມ຺ປິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ປຣິວາຣ ໓.໑) ອຠາວສາຘິກາຍ ປຫານສມ຺ປທາຍ ອຣຫຕາ, ຉນ຺ທາທີນໍ ອຫານິເຫຕຸຠູຕາຍ ອກ຺ຂຍປຏິຠານສາຘິກາຍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາຍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ. ເອວໍ ທສພລອຏ຺ຐາຣສາເວຓິກພຸທ຺ຘຘມ຺ມວເສນປິ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຍຕິ ຈຕຸໂຣ ຘມ຺ເມ. ອຕ຺ຕນີຕິ ອມ຺ເຫສຸ. ນ ຣາຊຣາຊມຫາມຕ຺ຕາທີສຸ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາ, ນ ກາຍພລໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາຕິ ໂຍຊນາ.

ອຸປ຺ປນ຺ນປສາໂທຕິ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາທໍ ວທຕິ. ວກ຺ຂຕິ ຫິ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ອງ຺ຄານິ ກຖິຕານີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໔໐). ກາມໍ ອເສກ຺ຂາປິ ອເສກ຺ຂາຍ ສມສິກ຺ຂຕາຍ ສຫຘມ຺ມິກາ ເອວ, ຈິຓ຺ຓພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍຕາຍ ປນ ສຫຘມ຺ມໍ ຈຣນ຺ຕີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ອເສກ຺ຂວາໂຣ ນ ຄຫິໂຕ. ສພ຺ເພເປເຕຕິ ເອເຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸອາທໂຍ ໂສຕາປນ຺ນາທໂຍ ຈ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ອຣິຍາ ຈາຕິ ສພ຺ເພປິ ເອເຕ ຕໍຕໍສິກ຺ຂາຫິ ສມານຘມ຺ມຕ຺ຕາ ສຫຘມ຺ມຕ຺ຕາ ‘‘ສຫຘມ຺ມິກາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອິທານິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕອຣິຍຘມ຺ມວເສເນວ ສຫຘມ຺ມິເກ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ມຄ຺ຄທສ຺ສນມ຺ຫີຕິ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາທິວເສນ ສຈ຺ຈປຏິເວເຘນ ‘‘ນວ ມຄ຺ຄງ຺ຄານິ, ອຏ຺ຐ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານີ’’ຕິອາທິນາ ວິວາໂທ ນຕ຺ຖິ. ເອກຘມ຺ມຈາຣິຕາຍາຕິ ສມານຘມ຺ມຈາຣິຕາຍ. ນ ຫິ ປຏິວິທ຺ຘສຈ຺ຈານໍ ‘‘ມຍາ ຘມ຺ໂມ ສຸທິຏ຺ໂຐ, ຕຍາ ທຸທ຺ທິຏ຺ໂຐ’’ຕິອາທິນາ ວິວາໂທ ອຕ຺ຖິ. ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສງ຺ຆາຕາ ຫິ ເຕ ອຸຕ຺ຕມປຸຣິສາ. ອິມິນາຕິ ‘‘ສຫຘມ຺ມິກາ ໂຂ ປນາ’’ຕິອາທິວຈເນນ. ຕຕ຺ຖ ປິຍມນາປຄ຺ຄຫເຓນ ສີເລສຸ ປຣິປູຣກາຣິຕາປເທເສນ ເອກເທເສນ ຄຫິຕໍ ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ເຍ ຫິ ສມ຺ປນ຺ນສີລາ ສຸວິສຸທ຺ຘທສ຺ສນາ, ເຕ ວິຎ຺ຎູນໍ ປິຍາ ມນາປາຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ໂຂ ໂນ ອາວຸໂສ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ເຕນ ຣຕນຕ຺ຕຍປສາທໂຊຕເນນ ອກ຺ຂາຕາ ເຕສຸ ເຕສຸ ສຸຕ຺ຕປເທເສສຸ.

໑໔໑. ສຕ຺ຖຣິ ປສາໂທຕິ ປສາທຄ຺ຄຫເຓນ ‘‘ຠຄວຕາ’’ຕິອາທິນາ ວາ ປສາທນີຍາ ຘມ຺ມາ ຄຫິຕາ. ເຕນ ພຸທ຺ຘສຸພຸທ຺ຘຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ຕຖາ ‘‘ຘມ຺ເມ ປສາໂທ’’ຕິ ອິມິນາ ຘມ຺ມສຸຘມ຺ມຕໍ, ອິຕເຣນ ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕໍ. ເຍນ ຈິຕ຺ເຕນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອນຸປລພ຺ຠມາເນນ ສາສເນເຍວ ສມໂຓ ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ນຕ຺ຖີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ, ສມ຺ມເທວ, ປຕິຏ຺ຐາປິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ໂຍຊນາ – ຍສ຺ມາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອມ຺ຫາກໍ ສຕ຺ຖາ, ຕສ຺ມາ ອຕ຺ຖິ ໂຂ ໂນ, ອາວຸໂສ, ສຕ຺ຖຣິ ປສາໂທ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ຈສ຺ສ ສ຺ວາຂາໂຕ ຘມ຺ໂມຕິ ອຕ຺ຖິ ຘມ຺ເມ ປສາໂທ, ຕໂຕ ເອວ ຈ ອຕ຺ຖິ ສີເລສຸ ປຣິປູຣກາຣິຕາຕິ ສຫຘມ຺ມິກາ…ເປ… ປພ຺ພຊິຕາ ຈາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ສຕ຺ຖຣິ ປສາເທນ ຘມ຺ເມ ປສາໂທ, ເຕນ ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕີຕິ ອຍຎ຺ຈ ນໂຍ ເລເສນປິ ປຣປ຺ປວາເທສຸ ນຕ຺ຖີຕິ ອິເຘວ ສມໂຓ…ເປ… ສມເຓຫິ ອຎ຺ເຎຫີຕິ.

ປຏິວິທ຺ຘສຈ຺ຈານໍ ປຫີນານຸໂຣຘານໍ ເຄຫສ຺ສິຕເປມສ຺ສ ອສມ຺ຠໂວ ເອວາຕິ ‘‘ອິທານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ອຸປຊ຺ຌາເຍນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສທ຺ຘິວິຫາຣິກມ຺ຫິ ປຸຕ຺ຕເປມໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕພ຺ພໍ’’ຕິອາທິວຈນໍ (ມຫາວ. ໖໕) ກຖນ຺ຕິ? ນຍິທໍ ເຄຫສ຺ສິຕເປມໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍສທິສຕ຺ຕາ ປນ ເປມມຸເຂນ ວຸຕ຺ໂຕ ເມຕ຺ຕາສ຺ເນໂຫ. ນ ຫິ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ສໍກິເລເສ ນິໂຍເຊຕິ. ເອວຣູປໍ ເປມໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ປສາທາວຫຄຸຓາວຫໂຕ ປູຣຓາທີສຸ ຠຕ຺ຕິ ປສາໂທ ນ ໂຫຕິ, ປສາທປຕິຣູປກາ ປນ ໂລຠປວຕ຺ຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເຖໂຣຕິ ມຫາສງ຺ຆຣກ຺ຂິຕຕ຺ເຖໂຣ. ເຍນ ອຏ຺ຐກຖາ ໂປຕ຺ຖກໍ ອາໂຣປິຕາ. ເອໂກວ ສຕ຺ຖາ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຄຸຓຕ຺ຕາ, ອຎ຺ຎຖາ ອນຈ຺ຉຣິຍຕ຺ຕາ ສຕ຺ຖຸລກ຺ຂຓເມວ ນ ປຣິປູເຣຍ຺ຍ. ວິສຸໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ວິເວເຈຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ອາເວຓິກໍ ກຕ຺ວາ. ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ ພ຺ຍາວທນ຺ຕານໍ ອຎ຺ເຎສໍ ສຕ຺ຖາ ນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ນເມວ ໂຫຕິ, ຕຖາ ຈ ປເທສວຕ຺ຕິນິໍ ຕສ຺ສ ສຕ຺ຖຸຕໍ ປຏິຊານນ຺ຕາ ປຣິປຸຓ຺ຓລກ຺ຂຓສຕ຺ຖຸຕໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕານມ຺ປິ ຕໂຕ ວິຣຸທ຺ຘາ ສຕ຺ຖຸຠາວປຣິເຍສເນນ ປຣາຊິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ເມຕິ ອຘິກພ຺ຣຫ຺ມຄຸຓສຸຕ຺ຕເຄຍ຺ຍາທິປ຺ປເຠທສມເຍ. ຕຕ຺ຖ ອຊສີລ…ເປ… ກຸກ຺ກຸຣສີລາທີສູຕິ ອິທໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍານໍ ຕາທິສໍ ວຕສມາທານສພ຺ຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຍມນິຍມຈາຕຸຍາມສໍວຣາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫຕິ. ອຘິປ຺ປຍາໂສຕິ ອຘິກໍ ປຍສຕິ ປຍຸຊ຺ຊຕິ ເອເຕນາຕິ ອຘິປ຺ປຍາໂສ, ສວິເສສໍ ອຘິກຕ຺ຕພ຺ພກິຣິຍາ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໓.໑໑໗). ເຕນາຫ ‘‘ອຘິກປ຺ປໂຍໂຄ’’ຕິ.

ຕສ຺ສ ປສາທສ຺ສ ປຣິໂຍສານຠູຕາຕິ ຕສ຺ສ ສຕ຺ຖຣິ ຘມ຺ເມ ຈ ປສາທສ຺ສ ນິຏ຺ຐານຠູຕາ. ນິຏ຺ຐາຕິ ໂມກ຺ໂຂ. ສມຍວາທີນຎ຺ຫິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຕທຸປເທສເກ ຈ ປສາໂທ ຍາວເທວ ໂມກ຺ຂາຘິຄມນຏ຺ໂຐ. ທິຏ຺ຐິຄຕິກາ ຕຖາ ຕຖາ ອຕ຺ຕໂນ ລທ຺ຘິວເສນ ນິຏ຺ຐໍ ປຣິກປ຺ເປນ຺ຕິ ເຍວາຕິ ອາຫ ‘‘ນິຏ຺ຐໍ ອປຎ຺ຎເປນ຺ໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓານນ຺ຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓວາທີນໍ. ເຕສໍ ເອກຈ຺ເຈ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ສໂລກຕາ ນິຏ຺ຐາຕິ ວທນ຺ຕິ, ເອກຈ຺ເຈ ຕສ຺ສ ສມີປຕາ, ເອກຈ຺ເຈ ເຕນ ສໍໂຍໂຄ ນິຏ຺ຐາຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ສໂລກຕາວາທິໂນ ສມີປຕາວາທິໂນ ຈ, ເຕ ທ຺ເວຘາວາທິໂນ, ອິຕເຣ ອທ຺ເວຘາວາທິໂນ. ສພ຺ເພປິ ເຕ ອຕ຺ຖໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກຸປປຕ຺ຕິຍໍເຍວ ນິຏ຺ຐາສຎ຺ຎິໂນ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ເນສໍ ນິຈ຺ຈາຠິນິເວໂສ ຍຖາ ຕໍ ພກສ຺ສ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມໂລໂກ ນິຏ຺ຐາ’’ຕິ. ພ຺ຣຫ຺ມໂລໂກຕິ ປຐມຊ຺ຌານຠູມິ. ມຫາຕາປສານນ຺ຕິ ເວຂນສາທິຕາປສານໍ. ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ ວິຍ ປຐມຊ຺ຌານຠູມິຍໍ ອາຠສ຺ສເຣສຸ ເອໂກ ສພ຺ພເສຏ຺ໂຐ ນຕ຺ຖີຕິ ‘‘ອາຠສ຺ສຣາ’’ຕິ ປຸຖຸວຈນໍ. ປຣິພ຺ພາຊການນ຺ຕິ ສຎ຺ຈຍາທິປຣິພ຺ພາຊການໍ. ອນ຺ໂຕ ຈ ມໂນ ຈ ເອຕສ຺ສ ນຕ຺ຖີຕິ ອນນ຺ຕມານໂສ. ອາຊີວການຎ຺ຫິ ສພ຺ພທາຠາວໂຕ ອນນ຺ໂຕ, ສຸຂທຸກ຺ຂາທິສມຕິກ຺ກມນໂຕ ອມານໂສ. ອິມິນາ ອຏ຺ຐຫິ ໂລກຘມ຺ເມຫິ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐຈິຕ຺ຕຕໍ ທສ຺ເສຕິ.

ປປຎ຺ເຈ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິໂຍວ ອຘິປ຺ເປຕາ ມມງ຺ກາຣອຫງ຺ກາຣວິຄມສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຍຖາ ປຎ຺ຈສຸ ຐາເນສຸ ເອໂກວ ກິເລໂສ ໂລໂຠ ອາຄໂຕ, ເອວໍ ທ຺ວີສຸ ຐາເນສຸ ຕໂຍ ກິເລສາ ອາຄຕາ ‘‘ໂທໂສ ໂມໂຫ ທິຏ຺ຐີ’’ຕິ. ‘‘ສໂທສສ຺ສາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ປຏິຆໍ ອກຸສລມູລໍ ຄຫິຕໍ, ‘‘ປຏິວິຣຸທ຺ຘສ຺ສາ’’ຕິ ວິໂຣໂຘ, ‘‘ສໂມຫສ຺ສາ’’ຕິ ໂມໂຫ ອກຸສລມູລໍ, ‘‘ອວິທ຺ທສຸໂນ’’ຕິ ມລ຺ຍໍ, ອສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ ວາ, ‘‘ສອຸປາທານສ຺ສາ’’ຕິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຄຫຓໍ, ‘‘ປປຎ຺ຈາຣາມສ຺ສາ’’ຕິ ປປຎ຺ຈຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ.

ອາກາຣໂຕຕິ ປວຕ຺ຕິອາກາຣໂຕ. ປທນ຺ຕເຣນ ຣາຄວິເສສສ຺ສ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາອາທິໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ສຣາຄວຈນໍ ໂອຬາຣິກໍ ຣາຄວິສຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຈກາມຄຸຓິກຣາຄວເສນາ’’ຕິ. ຄຫຓວເສນາຕິ ທຬ຺ຫຄ຺ຄຫຓວເສນ. ‘‘ອນຸຣຸທ຺ຘປຏິວິຣຸທ຺ຘສ຺ສາ’’ຕິ ເອກປທວເສນ ປາຬິຍໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ເອກຊ຺ຌໍ ປທຸທ຺ຘາໂຣ ກໂຕ. ຕຕ຺ຖ ປນ ‘‘ອນຸຣຸທ຺ຘສ຺ສາ’’ຕິ ສຸຠວເສນາຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ນ ຫິ ປຏິວິຣຸຊ຺ຌນໍ ສຸຠວເສນ ໂຫຕິ. ປປຎ຺ຈຸປ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນວເສນາຕິ ກິເລສກມ຺ມວິປາການໍ ອປຣາປຣຸປ຺ປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍຕາຍ ສໍສາຣສ຺ສ ປປຎ຺ຈນໍ ປປຎ຺ໂຈ, ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາວທສ຺ສນວເສນ. ຕຓ຺ຫາ ຫິ ຠວຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ. ຕຓ຺ຫາປຈ຺ຈຍາ ອຸປາທານທສ຺ສນວເສນາຕິ ຕຓ຺ຫາປຈ຺ຈຍສ຺ສ ອຸປາທານສ຺ສ ທສ຺ສນວເສນ, ຍທວຕ຺ຖາ ຕຓ຺ຫາ ອຸປາທານສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ, ຕທວຕ຺ຖາທສ຺ສນວເສນ. ຜເລນ ຫິ ເຫຕຸວິເສສກິຕ຺ຕນເມຕນ຺ຕິ. ເອວໍ ວິທ຺ຘໍເສຖາຕິ ກາມຣາຄຠວຕຓ຺ຫາທິວເສນ ໂລຠໍ ກສ຺ມາ ເອວໍ ວິປ຺ປກິເຣຖ. ຕຓ຺ຫາກຣຓວເສນາຕິ ຕຓ຺ຫາຍນກຣຓວເສນ ສຸຠາກາຣຄ຺ຄຫຓວເສນ. ສຸຠນ຺ຕິ ຫິ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ໂຕ ຣາໂຄ ‘‘ສຸຠ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

໑໔໒. ວທນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ວາໂທ, ທິຏ຺ຐິວາໂທ. ທິຏ຺ຐິວເສນ ຫິ ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈ, ອສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາ’’ຕິ ຈ ທິຏ຺ຐິຄຕິກາ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ທ຺ເວມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ທິຏ຺ຐິໂຍ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໔໒). ຕຓ຺ຫາຣຫິຕາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ອຠາວໂຕ ຕຓ຺ຫາວເສເນວ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ສສ຺ສຕຠາວາຠິນິເວໂສຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສນາ’’ຕິ. ອລ຺ລີນາຕິ ນິສ຺ສິຕາ. ອຸປຄຕາຕິ ອວິສ຺ສຊ຺ຊນວເສນ ເອກິຠາວມິວ ຄຕາ. ອຊ຺ໂຌສິຕາຕິ ຕາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ຄິລິຕ຺ວາ ປຣິນິຏ຺ຐາປິຕາ ວິຍ ຕທນ຺ໂຕຄຘາ. ເຕນາຫ ‘‘ອນຸປວິຏ຺ຐາ’’ຕິ. ຍຖາ ຄຫຏ຺ຐານໍ ກາມຊ຺ໂຌສານໍ ວິວາທມູລໍ, ເອວໍ ປພ຺ພຊິຕານໍ ທິຏ຺ຐຊ຺ໂຌສານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິຠວທິຏ຺ຐິຍາ ເຕ ປຏິວິຣຸທ຺ຘາ’’ຕິ. ທິຏ຺ຐິວິໂຣເຘນ ຫິ ທິຏ຺ຐິຄຕິກວິໂຣໂຘ.

ຂຓິກສມຸທໂຍ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂໂຓຕິ ອາຫ ‘‘ທິຏ຺ຐີນໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕີ’’ຕິ. ທິຏ຺ຐິນິພ຺ພຕ຺ຕິຄ຺ຄຫເຓເນວ ເຈຕ຺ຖ ຍຖາ ທິຏ຺ຐີນໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນຕາ ວິຠາວິຕາ, ເອວໍ ທິຏ຺ຐິວຕ຺ຖຸໂນປີຕິ ອຸຠເຍສມ຺ປິ ອນິຈ຺ຈຕາ ທຸກ຺ຂຕາ ອນຕ຺ຕຕາ ຈ ວິຠາວິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍານິ ປຏິສມ຺ຠິທານເຍນ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໒໒) ‘‘ປຈ຺ຈຍສມຸທໂຍ ອຏ຺ຐ ຐານານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕານິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຂນ຺ຘາປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຂນ຺ຘາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ ອາຣມ຺ມຓຏ຺ເຐນ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໑; ໔.໓໔໕). ອວິຊ຺ຊາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ ອຸປນິສ຺ສຍາທິວເສນ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ຍຖາຫ – ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວີ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອໂກວິໂທ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໒, ໔໖໑; ສໍ. ນິ. ໓.໑, ໗). ຜສ຺ໂສປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ຍຖາ ຈາຫ ‘‘ຕທປິ ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ (ທີ. ນິ. ໑.໑໑໘-໑໓໐), ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສ ປຏິສໍເວທິຍນ຺ຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໔໔) ຈ. ສຎ຺ຎາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ສຎ຺ຎານິທານາ ຫິ ປປຎ຺ຈສງ຺ຂາຕິ (ສຸ. ນິ. ໘໘໐), ປຖວິໍ ປຖວິໂຕ ສຎ຺ຎຕ຺ວາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒) ຈ ອາທິ. ວິຕກ຺ໂກປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ຕກ຺ກຎ຺ຈ ທິຏ຺ຐີສຸ ປກປ຺ປຍິຕ຺ວາ, ສຈ຺ຈໍ ມຸສາຕິ ທ຺ວຍຘມ຺ມມາຫູ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໘໙໒; ມຫານິ. ໑໒໑) ‘‘ຕກ຺ກີ ໂຫຕິ ວີມໍສີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໓໔) ຈ ອາທິ. ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ຍຖາຫ ຠຄວາ ‘‘ຕສ຺ເສວ ອໂຍນິໂສ ມນສິກໂຣໂຕ ຉນ຺ນໍ ທິຏ຺ຐີນໍ ອຎ຺ຎຕຣາ ທິຏ຺ຐິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຕ຺ຖິ ເມ ອຕ຺ຕາຕິ ອສ຺ສ ສຈ຺ຈໂຕ ເຖຕໂຕ ທິຏ຺ຐິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໑໙). ສມຸຏ຺ຐາຕິ ເອເຕນາຕິ ສມຸຏ຺ຐານໍ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ສມຸຏ຺ຐານຏ຺ໂຐ, ເຕນ. ຂຓິກຕ຺ຖງ຺ຄໂມ ຂຓິກນິໂຣໂຘ. ປຈ຺ຈຍຕ຺ຖງ຺ຄໂມ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕນິໂຣໂຘ. ໂສ ປນ ເຍນ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ອາຫ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ຫິ ອຣິຍມຄ຺ຄາ ຍຖາຣຫໍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສງ຺ຂາຣຄຕສ຺ສ ອຈ຺ຈນ຺ຕນິໂຣຘເຫຕຸ, ຂຓິກນິໂຣໂຘ ປນ ອເຫຕຸໂກ.

ອານິສໍສນ຺ຕິ ອຸທຍໍ. ໂສ ປນ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກວເສນ ທຸວິໂຘ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຣາຍິໂກ ທຸຄ຺ຄຕິປຣິກິເລສຕາຍອາທີນວປກ຺ຂິໂກ ເອວາຕິ ອິຕຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍໍ ສນ຺ຘາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອາທີນວມ຺ປິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກເມວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄຫຓມູລກໍ ອຸປທ຺ທວ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ໂສຕິອາທີນໂວ. ອາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນຄ຺ຄິຍານສນສງ຺ກຏິວຕາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ນິສ຺ສຣຕິ ເອເຕນາຕິ ນິສ຺ສຣຓນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ທສ຺ສນມຄ຺ໂຄ ເອວ ທິຏ຺ຐີນໍ ນິສ຺ສຣຓໍ ສິຍາ, ຕສ຺ສ ປນ ອຕ຺ຖງ຺ຄມປຣິຍາເຍນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ສພ຺ພສງ຺ຂຕນິສ຺ສຏໍ ນິພ຺ພານໍ ທິຏ຺ຐີຫິປິ ນິສ຺ສຏນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທິຏ຺ຐີນໍ ນິສ຺ສຣຓໍ ນາມ ນິພ຺ພານ’’ນ຺ຕິ. ອິມິນາຕິອາທີສຸ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອນຸໂຍຄວຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

໑໔໓. ທິຏ຺ຐິຈ຺ເຉທນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ສພ຺ພຸປາທານປຣິຎ຺ຎາທສ຺ສເນນ ສພ຺ພໂສ ທິຏ຺ຐີນໍ ສມຸຈ຺ເຉທວິຘິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ. ວຸຕ຺ຕາເຍວາຕິ –

‘‘ອຸປາທານານິ ຈຕ຺ຕາຣິ, ຕານິ ອຕ຺ຖວິຠາຄໂຕ;

ຘມ຺ມສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣາ, ກມໂຕ ຈ ວິຠາວເຍ’’ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໖໔໕) –

ຄາຖໍ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອຕ຺ຖວິຠາຄາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕາເຍວ. ກາມໍ ອິໂຕ ພາຫິຣການໍ ‘‘ອິມານິ ອຸປາທານານິ ເອຕ຺ຕການິ ຈຕ຺ຕາຣິ, ນ ອິໂຕ ຠິຍ຺ໂຍ’’ຕິ ອີທິສໍ ຎາຓໍ ນຕ຺ຖິ, ເກວລໍ ປນ ເກຈິ ‘‘ກາມາ ປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເກຈິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ປໂຣ ໂລໂກຕິ ຈ, ມິຈ຺ຉາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ອປເຣ ‘‘ສີລພ຺ພເຕນ ສຸທ຺ຘີຕິ ຈ, ມິຈ຺ຉາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ອຕ຺ຕທິຏ຺ຐິຍາ ປນ ມິຈ຺ຉາຠາວໍ ສພ຺ພໂສ ນ ຊານນ຺ຕິ ເອວ. ຍຕ຺ຕກໍ ປນ ຊານນ຺ຕິ, ຕສ຺ສປິ ອຈ຺ຈນ຺ຕປ຺ປຫານໍ ນ ຊານນ຺ຕິ, ຕຖາປິ ສພ຺ພສ຺ສ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ປຎ຺ຎເປມອິຈ຺ເຈວ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ເອວໍຠູຕານໍ ປນ ເນສໍ ຕຕ຺ຖ ຍາທິສີ ປຏິປຕ຺ຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາ ‘‘ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສນ຺ຕີຕິ ສໍວິຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເຕນ ເຕສໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ ວິຊ຺ຊມານຕາຍ ອວິຈ຺ເຉທຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອເກຕິ ເອກຈ຺ເຈ. ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊຸປຄມເນນ ສມຓາ, ຊາຕິມຕ຺ເຕນ ຈ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ. ສພ຺ເພສນ຺ຕິ ອນວເສສານໍ ອຸປາທານານໍ ສມຕິກ຺ກມໍ ປຫານໍ. ສມ຺ມາ ນ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີຕິ ເຍສໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ, ເຕສມ຺ປິ ສມ຺ມາ ປຣິຎ຺ຎໍ ນ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ. ອິທານິ ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເກຈີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ໂຫຕິກ-ກຸຏີຈກ-ພຫູທກ-ຫໍສ-ປຣມຫໍສ-ກາຊກ-ຕິທຓ຺ຑ-ໂມນວຕ-ເສວ-ປາຣຸປກ-ປຎ຺ຈມຣຕ຺ຕິກ- ໂສມກາຣກ-ມຸຄພ຺ພຕ-ຈຣພາກ-ຕາປສ-ນິຄນ຺ຖາ-ຊີວກ-ອິສິ-ປາຣາຍນິກ-ປຎ຺ຈາຕປິກ-ກາປິລ- ກາຓາທ-ສໍສາຣໂມຈກ-ອຄ຺ຄິຠຕ຺ຕິກ-ມຄວຕິກ-ໂຄວຕິກ-ກຸກ຺ກຸຣວຕິກ-ກາມຓ຺ຑລຸກ- ວຄ຺ຄຸລິວຕິກ-ເອກສາຏກ-ໂອທກສຸທ຺ຘິກ-ສຣີຣສນ຺ຕາປກ-ສີລສຸທ຺ຘິກ-ຌານສຸທ຺ຘິກ-ຈຕຸພ຺ພິຘ- ສສ຺ສຕວາທາທໂຍ ຉນ຺ນວຸຕິ ຕຓ຺ຫາປາເສນ ຑໍສນໂຕ, ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ວາ ວິພາຘນໂຕ ປາສຓ຺ຑາ. ວຕ຺ຖຸປຏິເສວນໍ ກາມນ຺ຕິ ພ຺ຍາປາຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ປຏິເສວນສງ຺ຂາຕໍ ກາມໍ. ເຖຍ຺ເຍນ ເສວນ຺ຕີຕິ ປຏິຫຕ຺ຖອາທິສມຎ຺ຎາຍ ໂລກສ຺ສ ວຈນວເສນ ເສວນ຺ຕິ. ຕີຓິ ກາຣຓານີຕິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕານິ ທິຏ຺ຐິວິເສສຠູຕານິ ວຏ຺ຏກາຣຓານິ.

ອຕ຺ຖສລ຺ລາປິກາຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສລ຺ລາປິກາ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສລ຺ລາປວິຠາວິນີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ທ຺ວິນ຺ນຎ຺ຫິ ວຈນໍ ສລ຺ລາໂປ. ເຕນາຫ ‘‘ປຖວີ ກິຣາ’’ຕິອາທິ.

ໂຍ ຕິຕ຺ຖິຍານໍ ອຕ຺ຕໂນ ສຕ຺ຖຣິ ຘມ຺ເມ ສຫຘມ຺ມິເກສຸ ຈ ປສາໂທ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ອນາຍຕນຄຕຕ຺ຕາ ອປ຺ປສາທກຠາວທສ຺ສນໍ ປສາທປຈ຺ເຉໂທ. ຕຖາປວຕ຺ໂຕ ວາໂທ ປສາທປຈ຺ເຉທວາໂທ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວຣູເປຕິ ອີທິເສ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ກິເລສານໍ ອນຸປສມສໍວຕ຺ຕນິເກ. ຘມ຺ເມຕິ ຘມ຺ມປຕິຣູປເກ. ວິນເຍຕິ ວິນຍປຕິຣູປເກ. ຕິຕ຺ຖິຍາ ຫິ ໂກຫຎ຺ເຎ ຐຕ຺ວາ ໂລກໍ ວຎ຺ເຈນ຺ຕາ ຘມ຺ມໍ ກເຖມາຕິ ‘‘ສຕ຺ຕິເມ ກາຍາ ອກຏາ ອກຏວິຘາ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໑໗໔) ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ກເຖຕ຺ວາ ຕຖາ ‘‘ວິນຍໍ ປຎ຺ຎເປມາ’’ຕິ ໂຄສີລວຄ຺ຄຸລິວຕາທີນິ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ຕາທິສໍ ສາວເກ ສິກ຺ຂາເປຕ຺ວາ ‘‘ຘມ຺ມວິນໂຍ’’ຕິ ກເຖນ຺ຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຘມ຺ມວິນເຍ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸຠເຍນປິ ອນິຍ຺ຍານິກໍ ສາສນໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ປຣິຕ຺ຕມ຺ປິ ນາມ ປຸຎ຺ຎໍ ກາຕຸກາມໍ ມຈ຺ເຉຣມລາຠິຠູຕຕາຍ ນິວາເຣນ຺ຕສ຺ສ ອນ຺ຕຣາຍໍ ຕສ຺ສ ກໂຣໂຕ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ວິຎ຺ຎູຫິ ຄຣຫິຕພ຺ພຕາ ສມ຺ປຣາເຍ ຈ ທຸຄ຺ຄຕິ ປາຏິກງ຺ຂາ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ສກລວຏ຺ຏທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓາວເຫ ຊິນຈກ຺ເກ ປຫາຣທາຍິໂນ ຕິຕ຺ຖກຣສ຺ສ ຕໂທວາທກຣສ຺ສ ຈາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອນິຍ຺ຍານິກສາສນມ຺ຫິ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຍຖາ ໂສ ປສາໂທ ສມ຺ປຣາເຍ ນ ສມ຺ມຄ຺ຄໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ປວຕ຺ຕິວເສນາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກຎ຺ຈິ ກາລໍ ຄນ຺ຕ຺ວາປິ ປຈ຺ຉາ ວິນສ຺ສຕິ ເຍວາ’’ຕິ ອາຫ, ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາໂທ ວິຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕິໂກ ນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສມ຺ປຊ຺ຊມານາ ຍຖາວິຘິປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິໍ ອາວຫຕິ. ກມ຺ມສຣິກ຺ຂເກນ ຫິ ວິປາເກເນວ ຠວິຕພ຺ພໍ. ສພ຺ພມ຺ປິ ກາຣຓເຠທນ຺ຕິ ສພ຺ພມ຺ປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ຕິຕ຺ຖກຣານໍ ສາວການໍ ອປາຍທຸກ຺ຂາວຫໍ ມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ກາຣຓວິເສສໍ. ໂສ ປເນສ ປສາໂທ ນ ນິຍ຺ຍາຕິ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕປກ຺ຂິກຕ຺ຕາ ສຸຣາປີຕສິງ຺ຄາເລ ປສາໂທ ວິຍ. ສຸຣໍ ປຣິສ຺ສາເວຕ຺ວາ ຉຑ຺ຑິຕກສຏໍ ສຸຣາຊລ຺ລິກໍ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ນາມ ຘນລຸທ຺ຘາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ອິມໍ ວຎ຺ເຈສ຺ສາມີ’’ຕິ. ກໍສສຕາຕິ ກຫາປຓສຕາ.

໑໔໔. ຕສ຺ສາຕິ ປສາທສ຺ສ. ສພ຺ໂພປິ ໂລໂຠ ກາມຸປາທານນ຺ເຕວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ກາມຸປາທານສ຺ສ ປຫານປຣິຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ. ເອວຣູເປຕິ ອີທິເສ ສພ຺ພໂສ ກິເລສານໍ ອຸປສມສໍວຕ຺ຕນິເກ. ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊມານານໍ ອປາເຍສຸ ອປຕນວເສນ ຘາຣຓຏ຺ເຐນ ຘມ຺ເມ. ສພ຺ພໂສ ວິນຍນຏ຺ເຐນ ວິນເຍ. ຕຕ຺ຖ ຠວທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓາຍ ສໍວຕ຺ຕເນ.

ນມສ຺ສມາໂນ ອຏ຺ຐາສິ ທ຺ເວ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ປຈ຺ເຈກໂພຘິປາຣມີນໍ ປູຣເຓນ ຕຕ຺ຖ ພຸທ຺ຘສາສເນ ປຣິຈເຍນ ຈ ຠຄວຕິ ປສນ຺ນຈິຕ຺ຕຕາຍ ຈ. ‘‘ອຸລູກາ’’ຕ຺ຍາທິຄາຖາ ຣຸກ຺ຂເທວຕາຍ ຠາສິຕາ. ກາລຸຏ຺ຐິຕນ຺ຕິ ສາຍນ຺ຫກາເລ ທິວາວິຫາຣໂຕ ອຸຏ຺ຐິຕໍ. ທຸຄ຺ຄເຕໂສ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ເອໂສ ນ ຄມິສ຺ສຕິ. ໂມຣຊິໂກ ມຸຣຊວາທໂກ. ມຫາເຠຣິວາທກວຕ຺ຖຸອາທີນິປິ ສິຕປາຕຸກຣຓໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພານິ.

ປຣມຕ຺ເຖຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ. ກິໍ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ຘມ຺ເມປິ ປຣມຕ຺ເຖ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສຸຓນ຺ຕານໍ. ສາມເຓຣວຕ຺ຖູຕິ ປພ຺ພຊິຕທິວເສເຍວ ສປ຺ເປນ ທຏ຺ໂຐ ຫຸຕ຺ວາ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ເທວໂລກໍ ອຸປປນ຺ນສາມເຓຣວຕ຺ຖຸ.

ຂີໂຣທນນ຺ຕິ ຂີເຣນ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ມິສ຺ສໍ ໂອທນໍ. ຕິມ຺ພຣຸສກນ຺ຕິ ຕິນ຺ທຸກຜລໍ. ຕິປຸສສທິສາ ເອກາ ວລ຺ລິຊາຕິ ຕິມ຺ພຣຸສໍ, ຕສ຺ສ ຜລໍ ຕິມ຺ພຣຸສກນ຺ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ກກ຺ກາຣິກນ຺ຕິ ຂຸທ຺ທກເອລາຬຸກໍ. ມຫາຕິປຸສນ຺ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ວລ຺ລິປກ຺ກນ຺ຕິ ຂຸທ຺ທກຕິປຸສວລ຺ລິຍາ ຜລໍ. ຫຕ຺ຖປຕາປກນ຺ຕິ ມນ຺ທາມຸຂິ. ອມ຺ພກຎ຺ຊິກນ຺ຕິ ອມ຺ພິລກຎ຺ຊິກໍ. ຂຬຍາຄຸນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ໂທຓິນິມ຺ມຊ຺ຊນິນ຺ຕິ ສເຕລໍ ຕິລປິຎ຺ຎາກໍ. ວິຘຸປນນ຺ຕິ ຈຕຸຣສ຺ສພີຊນິໍ. ຕາລວຓ຺ຏນ຺ຕິ ຕາລປຕ຺ເຕຫິ ກຕມຓ຺ຑລພີຊນິໍ. ໂມຣຫຕ຺ຖນ຺ຕິ ໂມຣປິຎ຺ເຉຫິ ກຕໍ ມກສພີຊນິໍ.

ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣເນວາຕິ ຍສ຺ມາ ອິຘາປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ກາຣຓເຠທໍ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາ ‘‘ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕູ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ອນິຍ຺ຍານິກສາສເນ ວຸຕ຺ຕນຍສ຺ສ ອນຸສ຺ສຣຓວເສນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໔໕. ປຣິຎ຺ຎນ຺ຕິ ປຫານປຣິຎ຺ຎໍ. ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍໍ ທສ຺ເສຕຸນ຺ຕິ ອຸປາທານານໍ ປຣິຎ຺ຎາ ນາມ ປຫານປຣິຎ຺ຎາ. ເຕສໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕນິໂຣໂຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ໂສ ຈ ປຈ຺ຈຍນິໂຣເຘນ ໂຫຕີຕິ ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍໍ ມູລກາຣຓໂຕ ປຠຸຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ. ອຍນ຺ຕິ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອິເມ ຈາ’’ຕິອາທິປາເຐ ‘‘ກິໍ ນິທານາ’’ຕິອາທິສມາສປທານໍ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ພປເທສູຕິ ‘‘ຕຓ຺ຫາສມຸທຍາ’’ຕິອາທີສຸ ສພ຺ເພສຸ ປເທສຸ. ອິມິນາ ເອວ ຈ ສພ຺ພຄ຺ຄຫເຓນ ‘‘ຜສ຺ສນິທານາ’’ຕິອາທີນມ຺ປິ ປທານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິເມ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍາ ອຸປາທານານມ຺ປິ ສມຸທຍໍ ນ ຊານນ຺ຕິ, ກຸໂຕ ນິໂຣຘໍ, ຕຖາຄໂຕ ປນ ເຕສໍ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍານມ຺ປິ ສມຸທຍຎ຺ຈ ອຕ຺ຖງ຺ຄມຎ຺ຈ ຍາຖາວໂຕ ຊານາຕິ, ຕສ຺ມາ – ‘‘ອິເຘວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມໂຓ…ເປ… ສຸຎ຺ຎາ ປຣປ຺ປວາທາ ສມເຓຠິ ອຎ຺ເຎຫີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໓໙) ຍຖາຣທ຺ຘສີຫນາທໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິເມ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຸປາທານາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໔໕) ນເຍນ ເທສນໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທມຸເຂນ ໂອຕາເຣນ຺ໂຕ ວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ຍໂຕ ຈ ໂຂ’’ຕິອາທິນາ ວິວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອຣຫຕ຺ເຕນ ເທສນາຍ ກູຏໍ ຄຓ຺ຫິ, ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ຈູຬສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໒. ມຫາສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ເວສາລີນຄຣວຓ຺ຓນາ

໑໔໖. ອປຣາປຣນ຺ຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ. ວິສາລີຠູຕຕາຍາຕິ ຄາວຸຕນ຺ຕຣໍ ຄາວຸຕນ຺ຕຣໍ ປຸຖຸຠູຕຕາຍ. ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ສໍ ວິສາລີຠູຕຕາຍໍ. ຉຑ຺ຑິຕມຕ຺ເຕຕິ ວິສ຺ສຏ຺ຐມຕ຺ເຕ. ອູມິຠຍາທີຫີຕິ ອູມິກຸມ຺ຠີລອາວຏ຺ຏສໍສຸກາຠເຍຫິ. ອຸທກປ຺ປວາເຫນາຄຕສ຺ສປິ ຈ ອຸສ຺ມາ ນ ວິຄຈ຺ຉຕິ, ອຸສ຺ມາ ຈ ນາມ ອີທິສສ຺ສ ສວິຎ຺ຎາຓກຕາຍ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ‘‘ສິຍາ ຄພ຺ໂຠ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕສິ. ຕຖາ ຫີຕິອາທິ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓຈິນ຺ຕາ. ປຸຎ຺ຎວນ຺ຕຕາຍ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘໍ ນາໂຫສິ, ສອຸສຸມຕາຍ ປູຕິກຠາໂວ. ທາຣການໍ ປຸຎ຺ຎູປນິສ຺ສຍໂຕ ອງ຺ຄຸຏ຺ຐກໂຕ ຈສ຺ສ ຂີຣໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ, ຂີຣຠຕ຺ຕຎ຺ຈ ລຠິ. ຈຣິມກຠເວ ໂພຘິສຕ຺ເຕ ກຸຈ຺ຉິຄເຕ ໂພຘິສຕ຺ຕມາຕຸ ວິຍ ອຸທຣຈ຺ຉວິຍາ ອຈ຺ຉວິປ຺ປສນ຺ນຕາຍ ນິຈ຺ຉວິ ວິຍາຕິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ນິຈ຺ຉວີ ອເຫສຸ’’ນ຺ຕິ. ເຕສນ຺ຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ທາຣການໍ. ມາຕາປິຕໂຣຕິ ໂປສກມາຕາປິຕໂຣ. ອຠິສິຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ອກໍສຸ ຣຊ຺ຊສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ທາຍກສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ, ອສມ຺ຠິນ຺ເນ ເອວ ຣາຊກຸເລ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ຈ. ກຸມາຣສ຺ສ ປຸຎ຺ຎານຸຠາວສຎ຺ໂຈທິຕາ ເທວຕາຘິຄ຺ຄຫິຕາຕິ ເກຈິ.

ປຸຣສ຺ສ ອປເຣຕິ ປຸຣສ຺ສ ອປຣທິສາຍ ຄາວຸຕມຕ຺ເຕ ຐາເນ ຊີວກມ຺ພວນໍ ວິຍ ສປາກາຣມນ຺ທິຣເກ. ອຈິຣປກ຺ກນ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ນ ເທສນ຺ຕຣປກ຺ກມນໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ອຖ ໂຂ ສາສນໂຕ ອປກ຺ກມນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ວິພ຺ຠມິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອິມສ຺ມາ ຘມ຺ມວິນຍາ’’ຕິ. ປຣິສຕີຕິ ປຣິສາຍໍ, ຊນສມູເຫຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຊນສມູຫຄໂຕ ປນ ‘‘ປຣິສມຊ຺ເຌ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຠາວນາມນສິກາເຣນ ວິນາ ປກຕິຍາວ ມນຸສ຺ເສຫິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕພ຺ໂພ ຘມ຺ໂມຕິ ມນຸສ຺ສຘມ຺ໂມ, ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາວາວໂຫ ວາ ຘມ຺ໂມ ມນຸສ຺ສຘມ຺ໂມ, ອນຸຬາຣໍ ປຣິຕ຺ຕກຸສລໍ. ຍໍ ອສຕິປິ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ວຕ຺ຕຕິ, ຍຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຫີເນນ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍນ, ຂຕ຺ຕິເຍ ອຸປປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ພຸທ຺ເຘ ມມຕ຺ຕກາຣິໂນ ພຸທ຺ຘມາມກາ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມາທິວຓ຺ຓນາ

ອລໍ ອຣິຍາຍ ອຣິຍຠາວາຍາຕິ ອລມຣິໂຍ, ຣູປາຍຕນໍ ຊານາຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຍ ປສ຺ສຕິ ຈາຕິ ຎາຓທສ຺ສນໍ, ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ. ສມ຺ມສນຸປເຄ ຈ ປນ ຘມ຺ເມ ລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍຎ຺ຈ ຕຖາ ຊານາຕິ ປສ຺ສຕິ ຈາຕິ ຎາຓທສ຺ສນໍ, ວິປສ຺ສນາ. ນິພ຺ພານໍ, ຈຕ຺ຕາຣິ ວາ ສຈ຺ຈານິ ອສມ຺ໂມຫປຏິເວຘໂຕ ຊານາຕິ ປສ຺ສຕິ ຈາຕິ ຎາຓທສ຺ສນໍ, ມຄ຺ໂຄ. ຜລໍ ປນ ນິພ຺ພານວເສເນວ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ມຄ຺ຄາຘິຄຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຊານນຏ຺ເຐນ ຎາຓທສ຺ສນໍ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາ ອນາວຣຓຕາຍ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸຕາຍ ຈ ຎາຓທສ຺ສນໍ. ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ໂຄ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ປຏິສິທ຺ເຘ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ອສມ຺ຠໂວຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຎ຺ຫິ ໂສ ຠຄວໂຕ ປຏິເສເຘຕີ’’ຕິ.

ສຸຂຸມໍ ຘມ຺ມນ຺ຕຣໍ ນາມ ຌານວິປສ຺ສນາທິກໍ ອາຈຣິຍານຸຄ຺ຄເຫນ ຄຫິຕໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ຕກ຺ກປຣິຍາຫຕນ຺ຕິ ‘‘ອິຕິ ຠວິສ຺ສຕິ, ເອວໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຕໍຕໍທສ຺ເສຕພ຺ພມຕ຺ຖຕກ຺ກເນນ ວິຕກ຺ກນມຕ຺ເຕນ ປຣິໂຕ ອາຫຕໍ ປຣິວຕ຺ຕິຕໍ ກຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ຕກ຺ເກຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ໂລກິຍປຎ຺ຎໍ ອນຸຊານາຕິ ອຸປນິສິນ຺ນປຣິສາຍ ອນຸກູລຘມ຺ມກຖນໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ສມໂຓ ໂຄຕໂມ’’ຕິອາທິ. ປຏິຠາຕີຕິ ປຏິຠານໍ, ‘‘ອິຕິ ວກ຺ຂາມີ’’ຕິ ເອວໍປວຕ຺ຕໍ ກຖນຈິຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ປຏິຠານໂຕ ຊານນໍ ປຏິຠານໍ, ອາຄມາຠາວໂຕ ສຍເມວ ອຸປຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ສຍໍປຏິຠານໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອິມິນາສ຺ສ ຘມ຺ເມສຸ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາວໍ ປຏິພາຫຕີ’’ຕິ. ສຸຜຸສິຕນ຺ຕິ ນິພ຺ພິວຣໍ. ອຜຸສິຕຕ຺ເຕ ຫິ ສຸເຂນ ວຈີໂຆໂສ ນ ນິຈ຺ຉຣຕິ. ທນ຺ຕາວຣຓນ຺ຕິ ໂອຏ຺ຐທ຺ວຍໍ. ຊິວ຺ຫາປິ ຖທ຺ຘຕາຍ ສຸເຂນ ວຈີໂຆໂສ ນ ນິຈ຺ຉຣຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມຸທຸກາ ຊິວ຺ຫາ’’ຕິ. ກຣວີກຣຸຕມຎ຺ຊຸຕາຍ ມຘຸໂຣ ສໂຣ. ເອລໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ໂທໂສ, ເອລໍ ຄຬຕີຕິ ເອລຄຬາ, ນ ເອລຄຬາ ອເນລຄຬາ, ນິທ຺ໂທສາ, ນ ຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ພເມຕໍ ຣຎ຺ຊນສ຺ເສວ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ວທຕິ.

ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາຕິ ຄມ຺ຠີຣຎາຓຈຣິຍຠູຕານໍ ຂນ຺ຘາທີນໍ ອຸຄ຺ຄຫຓ-ສວນ-ຘາຣຓ-ປຣິຈຍ-ໂຍນິໂສມນສິກາເຣ ສນ຺ຘາຍາຫ. ຕກ຺ກຣສ຺ສ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ສມ຺ມາ-ສທ຺ໂທ ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ ‘‘ສມ຺ມາ ຕກ຺ກຣສ຺ສ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍາ’’ຕິ. ໂຍ ຫິ ສມ຺ມາ ຘມ຺ມໍ ປຏິປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ເສວ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂໂຍ ໂຫຕິ. ໂຍ ປນ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຕກ຺ກໂຣ, ຕສ຺ສ ນິຍ຺ຍານໍ ອຕ຺ຖໂຕ ຘມ຺ມສ຺ເສວ ນິຍ຺ຍານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂສ ຘມ຺ໂມ…ເປ… ນິຍ຺ຍາຕິ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

໑໔໗. ໂກຘໂນຕິ ກຸຊ຺ຌນສີໂລ. ຍສ຺ມາ ປນ ສຸນກ຺ຂຕ຺ໂຕ ໂກຘວເສນ ກຸຣູໂຣ ຜຣຸສວຈໂນ ຈ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ໂກຘໂນຕິ ຈຓ຺ໂຑ ຜຣຸໂສ ຈາ’’ຕິ. ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ນຕ຺ຖີຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫານໍ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ນຕ຺ຖິ. ຕໍ ພຸທ຺ຘາ ‘‘ໂມຆປຸຣິໂສ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ ຍຖາ ຕໍ ສຸທິນ຺ນລາຬຸທາຍິອາທິເກ. ອຸປນິສ຺ສເຍ ສຕິປິ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ມຄ຺ເຄ ວາ ຜເລ ວາ ອສຕິ ‘‘ໂມຆປຸຣິໂສ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ ຍຖາ ຕໍ ຘນິຍູປເສນຕ຺ເຖຣາທິເກ. ສມຸຈ຺ຉິນ຺ໂນປນິສ຺ສເຍ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ຍຖາ ‘‘ມກ຺ຂລິ ໂມຆປຸຣິໂສ ມນຸສ຺ສຂິປ຺ປໍ ມຎ຺ເຎ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໓໑໑) ຕຖາ ສຸນກ຺ຂຕ຺ໂຕປີຕິ ອາຫ ‘‘ອິມສ຺ສ ປນາ’’ຕິອາທິ. ອສ຺ສາຕິ ເອເຕນ. ກຕ຺ຕຣິ ຫິທໍ ສາມິວຈນໍ. ໂກເຘນາຕິ ໂກຘເຫຕຸນາ.

ຠຄວໂຕຕິ ສມ຺ປທານວຈນໍ ກຸທ຺ຘປທາເປກ຺ຂາຍ. ປຸພ຺ເພຕິ ຠິກ຺ຂຸກາເລ. ສທ຺ທໍ ໂສຕຸກາໂມຕິ ໂສ ກິຣ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ຕາວຕິໍສຠວເນ ເທວຕານໍ ຣູປໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ໂອຏ຺ຐຈລນໍ ປສ຺ສຕິ, ນ ປນ ສທ຺ທໍ ສຸຓາຕິ, ຕສ຺ມາ ຕາສໍ ສທ຺ທໍ ໂສຕຸກາໂມ ອໂຫສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສທ຺ທໍ ໂສຕຸກາໂມ…ເປ… ປຸຈ຺ຉີ’’ຕິ. ໂສ ຈ ອຕີເຕ ເອກໍ ສີລວນ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ກຓ຺ຓສກ຺ຂລິຍໍ ປຫຣິຕ຺ວາ ພຘິຣມກາສິ, ຕສ຺ມາ ປຣິກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕປິ ອຠພ຺ໂພວ ທິພ຺ພໂສຕາຘິຄມາຍ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປນິສ຺ສໂຍ ນຕ຺ຖີຕິ ຎຕ຺ວາ ປຣິກມ຺ມໍ ນ ກເຖສີ’’ຕິ. ຈິນ຺ເຕສີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ມິຈ຺ຉາປຣິວິຕກ຺ກິເຕນ ອໂຍນິໂສ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນ຺ໂຕ ຈິນ຺ເຕສິ.

ນິຍ຺ຍານິກຕ຺ຕາວໂພຘນໂຕ ອເຠໂທປຈາເຣນ ‘‘ເທສນາຘມ຺ໂມ ນິຍ຺ຍານິໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ນິຍ຺ຍາໂນ ວາ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ໂພເຘຕພ຺ໂພ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ນິຍ຺ຍານິໂກ ເທສນາຘມ຺ໂມ. ອຕ຺ຕນິ ອຕ຺ຖິຕໍ ທສ຺ເສຕິ ກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິທສ຺ສເນນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປາກຏີກຕຕ຺ຕາ, ນ ປຏິຎ຺ຎາມຕ຺ເຕນ. ຕຖາ ຫິ ຍຖາປຣາຘໍ ຕໍຕໍສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ຍຖາຘມ຺ມໍ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍານຸຣູປຎ຺ຈ ອວິປຣີຕຘມ຺ມເທສນາຍ ເທວມນຸສ຺ເສຫິ ຍຖາຠິສງ຺ຂຕປຎ຺ຫານໍ ຕທຊ຺ຌາສຍານຸກູລໍ ຐານໂສ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ຈ ຠຄວໂຕ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓຈາຣຠາເວນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ວິຎ຺ຎູນໍ ປາກຏໍ, ຕຖາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຍມກປາຏິຫາຣິຍກຣຓາທີສຸ ອິທ຺ຘິວິຘຎາຓາທີນີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ມຍ຺ຫຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ. ອນ຺ເວຕິ ຍຖາຄຫິຕສງ຺ເກຕສ຺ສ ອນຸຄມນວເສນ ເອຕິ ຊານາຕີຕິ ອນ຺ວໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອນຸພຸຊ຺ຌຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ສງ຺ເກຕານຸຄມນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ‘‘ຍຖາປຣາຘໍ ຕໍຕໍສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ເອວໍ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ຍຖາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ໂຍຊນາ ກຕາ, ເອວໍ ‘‘ເອວຣູປມ຺ປິ ນາມ ມຍ຺ຫໍ ອິທ຺ຘິວິຘຎາຓສງ຺ຂາຕໍ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ທສພລຎາຓວຓ຺ຓນາ

໑໔໘. ຍທິປິ ອາທິໂຕ ອຠິຎ຺ຎາຕ຺ຕຍວເສນ ເທສນາຍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ເຈໂຕປຣິຍຎາຓານນ຺ຕຣໍ ອຸປຣິ ຕິສ຺ໂສ ອຠິຎ຺ຎາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ສິຍຸນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ວິຊ຺ຊາຕ຺ຕຍໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຠິຎ຺ຎາຕ຺ຕຍເມວາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ສິຍຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ຕາສຸ ວຸຕ຺ຕາສຸ ອຸປຣິ ທສພລຎາຓໍ ນ ປຣິປູຣຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ອິມານິ ຎາຓານິ ເສສາຠິຎ຺ຎາ ວິຍ ອຕ຺ຕໂນ ວິສຍສ຺ສ ອຠິຊານນຏ຺ຐໍ ອຸປາທາຍ ອຠິຎ຺ຎາສຸ ວຕ຺ຕພ຺ພານິ, ອກມ຺ປິຍຏ຺ຐໍ ປນ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນຏ຺ຐຎ຺ຈ ອຸປາທາຍ ພລຎາເຓສຸ ຍຖາ ສມ຺ມາສຕິອາທໂຍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພລໂພຊ຺ຌງ຺ຄມຄ຺ຄງ຺ເຄສູຕິ? ນຍິທເມວໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ຘມ຺ມານໍ ຘມ຺ມກິຈ຺ຈວິເສສວິຠາວນປຣາຍ ເທສນາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຘ ປນ ສຕ຺ຖຸ ຄຸຓວິເສສວິຠາວນປຣາຍ ເທສນາຍ ຕຖາ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ ອຕ຺ຖໂຕ ອນຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ເອກຈ຺ຈານໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ເອວໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ‘‘ກິມິທໍ ຠຄວາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕຄຸເຓ ປຸນປິ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຄຸຓາຘິກທສ຺ສນໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ສຸວຸຕ຺ຕເມຕໍ ‘‘ອຸປຣິ ທສພລຎາຓໍ ນ ປຣິປູຣຕີ’’ຕິ.

ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓານີຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໑໐.໒໑), ນນຸ ເຈຕານິ ສາວການມ຺ປິ ເອກຈ຺ຈານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ? ກາມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຍາທິສານິ ປນ ພຸທ຺ຘານໍ ຐານາຏ຺ຐານຎາຓາທີນິ, ນ ຕາທິສານິ ຕທຎ຺ເຎສໍ ກທາຈິປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓານີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຖາຄຕສ຺ເສວ ພລານີ’’ຕິ. ອິມເມວ ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕເລສໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຕທຠາວໂຕ ອາສຍານຸສຍຎາຓາທີສຸ ເອວ ອສາຘາຣຓຄຸຓສມຎ຺ຎາ ນິຣຸຬ຺ຫາ. ກາມໍ ຎາຓພລານໍ ຎາຓສມ຺ຠາໂຣ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ, ປຸຎ຺ຎສມ຺ຠາໂຣປິ ປນ ເນສໍ ປຈ຺ຈໂຍ ເອວ, ຎາຓສມ຺ຠາຣສ຺ສປິ ວາ ປຸຎ຺ຎສມ຺ຠາຣຠາວໂຕ ‘‘ປຸຎ຺ຎຸສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອາຄຕານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປກຕິຫຕ຺ຖິກຸລນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໒) ຄິຣິຈຣນທີຈຣວນຈຣາທິປ຺ປເຠທາ ໂຄຈຣິຍກາລາວກນາມາ ສພ຺ພາປິ ພເລນ ປາກຕິກາ ຫຕ຺ຖິຊາຕິ. ທສນ຺ນໍ ປຸຣິສານນ຺ຕິ ຖາມມຊ຺ຌິມານໍ ທສນ຺ນໍ ປຸຣິສານໍ. ເອກສ຺ສ ຕຖາຄຕສ຺ສ ກາຍພລນ຺ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອກສ຺ສາຕິ ຈ ຕຖາ ເຫຏ຺ຐາກຖາຍໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ເທສນາໂສເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນາຣາຍນສງ຺ຆາຕພລນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ນາຣາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ຣສ຺ມິໂຍ, ຕາ ພຫູ ນານາວິຘາ ອິໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ນາຣາຍນໍ, ວຊິຣໍ, ຕສ຺ມາ ນາຣາຍນສງ຺ຆາຕພລນ຺ຕິ ວຊິຣສງ຺ຆາຕພລນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຎາຓພລໍ ປນ ປາຬິຍໍ ອາຄຕເມວ, ນ ກາຍພລໍ ວິຍ ອຏ຺ຐກຖາຣຸຬ຺ຫເມວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ສໍຍຸຕ຺ຕເກ ອາຄຕານິ ເຕສຕ຺ຕຕິ ຎາຓານິ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິ ຎາຓານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ (ວິຠ. ມູລຏີ. ໗໖໐), ຕຕ຺ຖ ປນ ນິທານວຄ຺ເຄ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິ ອາຄຕານິ ຈຕຸຈຕ຺ຕາຣີສຎ຺ຈ, ເຕສຕ຺ຕຕິ ປນ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໑.໗໓ ມາຕິກາ) ສຸຕມຍາທີນິ ອາຄຕານິ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ນ ສໍຍຸຕ຺ຕເກ. ອຎ຺ຎານິປີຕິ ເອເຕນ ຎາຓວຕ຺ຖຸວິຠງ຺ເຄ ເອກກາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຈ ‘‘ປຸພ຺ພນ຺ເຕ ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໐໗໖) ພ຺ຣຫ຺ມຊາລາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໓໖) ຈ ‘‘ຕຍິທໍ ຕຖາຄໂຕ ປຊານາຕິ, ອິມານິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານານິ ເອວໍ ຄຫິຕານີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕານິ ອເນການິ ຎາຓປ຺ປເຠທານິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຍາຖາວປຏິເວຘໂຕ ສຍຎ຺ຈ ອກມ຺ປິຍໍ ປຸຄ຺ຄລຎ຺ຈ ຕໍສມງ຺ຄິໍ ເນຍ຺ເຍສຸ ອຘິພລໍ ກໂຣຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອກມ຺ປິຍຏ຺ເຐນ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນຏ຺ເຐນ ຈາ’’ຕິ.

ອຸສຠສ຺ສ ອິທນ຺ຕິ ອາສຠໍ, (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໘) ເສຏ຺ຐໍ ຐານໍ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕປຏິຊານນວເສນ ອຠິມຸຂໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຏ຺ຐ ວາ ປຣິສາ ອຸປສງ຺ກມນ຺ຕີຕິ ອາສຠາ, ປຸພ຺ພພຸທ຺ຘາ. ອິທໍ ປນາຕິ ພຸທ຺ຘານໍ ຐານໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕເມວ ວທຕິ. ຕິຏ຺ຐມາໂນວາຕິ ອວທນ຺ໂຕປິ (ສໍ. ນິ. ຏີ. ໒.໒.໒໒) ຕິຏ຺ຐມາໂນວ ປຏິຊານາຕິ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ອນຸຊານາຕິ.

ອຏ຺ຐສຸ ປຣິສາສູຕິ ‘‘ອຠິຊານາມິ ໂຂ ປນາຫໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ອເນກສຕໍ ຂຕ຺ຕິຍປຣິສໍ…ເປ… ຕຕ຺ຣ ວຕ ມໍ ຠຍໍ ວາ ສາຣຊ຺ຊໍ ວາ ໂອກ຺ກມິສ຺ສຕີຕິ ນິມິຕ຺ຕເມຕໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ນ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໑) ວຸຕ຺ຕາສຸ ອຏ຺ຐສຸ ປຣິສາສຸ. ອຠີຕນາທໍ ນທຕີຕິ ປຣໂຕ ທສ຺ສິຕຎາຓໂຍເຄນ ທສພໂລຫນ຺ຕິ ອຠີຕນາທໍ ນທຕິ. ສີຫນາທສຸຕ຺ເຕນ ຂນ຺ຘວຄ຺ເຄ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໘) ອາຄເຕນ.

‘‘ເທວມນຸສ຺ສານໍ ຈຕຸຈກ຺ກໍ ວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໓໑) ສຸຕ຺ຕເສເສນ ສປ຺ປຸຣິສູປສ຺ສຍາທີນໍ ຜລສມ຺ປຕ຺ຕິປວຕ຺ຕິ, ປຸຣິມສປ຺ປຸຣິສູປສ຺ສຍາທິໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ປຈ຺ຉິມສປ຺ປຸຣິສູປສ຺ສຍາທີນໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິປວຕ຺ຕິ ວາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຕຕ຺ຖ ຈ ຈກ຺ກ-ສທ຺ທສ຺ສ ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວິຈກ຺ກສຓ຺ຐານາ ອສນິ ເອວ ອສນິວິຈກ຺ກໍ. ອຸຣຈກ຺ກາທີສູຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອາຓາສມູຫາທີສຸປິ ຈກ຺ກ-ສທ຺ທສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ສງ຺ຆເຠທໍ ກຣິສ຺ສາມ ຈກ຺ກເຠທ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໔໐໙; ຈູຬວ. ໓໔໓) ຫິ ອາຓາ ‘‘ຈກ຺ກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ‘‘ເທວຈກ຺ກໍ ອສຸຣຈກ຺ກ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໘) ສມູໂຫຕິ. ປຏິເວຘນິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຎາຓໍ ປຏິເວໂຘຕິ ‘‘ຜລກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ປຏິລທ຺ຘສ຺ສປິ ເທສນາຎາຓສ຺ສ ກິຈ຺ຈນິປ຺ຜຕ຺ຕິ ປຣສ຺ສ ພຸຊ຺ຌນມຕ຺ເຕນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອຎ຺ຎາຕໂກຓ຺ຑຎ຺ຎສ຺ສ ໂສຕາປຕ຺ຕິ…ເປ… ຜລກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕໍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຕ ປຣໍ ປນ ຍາວ ປຣິນິພ຺ພານາ ເທສນາຎາຓປ຺ປວຕ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ປວຕ຺ຕິຕສ຺ສ ຘມ຺ມຈກ຺ກສ຺ສ ຐານນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ຕິຕຈກ຺ກສ຺ສ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ຈກ຺ກຣຕນສ຺ສ ຐານໍ ວິຍ.

‘‘ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກິໍ ຠູມິຍໍ ປຸຣິໂສ ວິຍ? ໂນຕິ ອາຫ ‘‘ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍາ’’ຕິ. ຐານນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຕລາໂຠ ຘຣມານຕາ ຈ, ນ ຄຕິນິວຕ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈວ ປວຕ຺ຕຕິ ຈາ’’ຕິ. ຍຕ຺ຖ ປເນຕໍ ທສພລຎາຓໍ ວິຕ຺ຖາຣິຕໍ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຠິຘມ຺ເມ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ສມາທິຍນ຺ຕີຕິ ສມາທານານິ, ຕານິ ປນ ສມາທິຍິຕ຺ວາ ກຕານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມາທິຍິຕ຺ວາ ກຕານ’’ນ຺ຕິ. ກມ຺ມເມວ ວາ ກມ຺ມສມາທານນ຺ຕິ ເອເຕນ ສມາທານສທ຺ທສ຺ສ ອປຸພ຺ພຕ຺ຖາຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ ມຸຕ຺ຕຄຕສທ຺ເທ ຄຕສທ຺ທສ຺ສ ວິຍ. ຄຕີຕິ ນິຣຍາທິຄຕິໂຍ. ອຸປຘີຕິ ອຕ຺ຕຠາໂວ. ກາໂລຕິ ກມ຺ມສ຺ສ ວິປຈ຺ຈນາຣຫກາໂລ. ປໂຍໂຄຕິ ວິປາກຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ກິຣິຍາ.

ອຄຕິຄາມິນິນ຺ຕິ ນິພ຺ພານຄາມິນິໍ. ວກ຺ຂຕິ ຫິ ‘‘ນິພ຺ພານຎ຺ຈາຫໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ປຊານາມິ ນິພ຺ພານຄາມິຎ຺ຈ ມຄ຺ຄໍ ນິພ຺ພານຄາມິນິຎ຺ຈ ປຏິປທ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໓). ພຫູສຸປິ ມນຸສ຺ເສສຸ ເອກເມວ ປາຓໍ ຆາເຕນ຺ເຕສຸ ກາມໍ ສພ຺ເພສໍ ເຈຕນາ ຕສ຺ເສເວກສ຺ສ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍາຣມ຺ມຓາ, ຕໍ ປນ ກມ຺ມໍ ເຕສໍ ນານາກາຣໍ. ເຕສຸ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໑໑) ຫິ ເອໂກ ອາທເຣນ ຉນ຺ທຊາໂຕ ກໂຣຕິ, ເອໂກ ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວມ຺ປິ ກໂຣຫີ’’ຕິ ປເຣຫິ ນິປ຺ປີຬິໂຕ ກໂຣຕິ, ເອໂກ ສມານຈ຺ຉນ຺ໂທ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ອປ຺ປຏິພາຫມາໂນ ວິຈຣຕິ. ເຕສຸ ເອໂກ ເຕເນວ ກມ຺ເມນ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ, ເອໂກ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຍໍ, ເອໂກ ເປຕ຺ຕິວິສເຍ. ຕໍ ຕຖາຄໂຕ ອາຍູຫນກ຺ຂເຓ ເອວ – ‘‘ອິມິນາ ນີຫາເຣນ ອາຍູຫິຕຕ຺ຕາ ເອສ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິສ຺ສຕິ, ເອສ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຍໍ, ເອສ ເປຕ຺ຕິວິສເຍ’’ຕິ ຊານາຕິ. ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານມ຺ປິ – ‘‘ເອສ ມຫານິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິສ຺ສຕິ, ເອສ ອຸສ຺ສທນິຣເຍ’’ຕິ ຊານາຕິ. ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານມ຺ປິ – ‘‘ເອສ ອປາທໂກ ຠວິສ຺ສຕິ, ເອສ ທ຺ວິປາທໂກ, ເອສ ຈຕຸປ຺ປໂທ, ເອສ ພຫຸປ຺ປໂທ’’ຕິ ຊານາຕິ. ເປຕ຺ຕິວິສເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານມ຺ປິ – ‘‘ເອສ ນິຊ຺ຌາມຕຓ຺ຫິໂກ ຠວິສ຺ສຕິ, ເອສ ຂຸປ຺ປິປາສິໂກ, ເອສ ປຣທຕ຺ຕູປຊີວີ’’ຕິ ຊານາຕິ. ເຕສຸ ຈ ກມ຺ເມສຸ – ‘‘ອິທໍ ກມ຺ມໍ ປຏິສນ຺ຘິມາກຑ຺ຒິສ຺ສຕິ, ອິທໍ ອຎ຺ເຎນ ທິນ຺ນາຍ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ອຸປຘິເວປກ຺ກໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊານາຕິ.

ຕຖາ ສກລຄາມວາສິເກສຸ ເອກໂຕ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ທທມາເນສຸ ກາມໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ເຈຕນາ ປິຓ຺ຑປາຕາຣມ຺ມຓາວ, ຕໍ ປນ ກມ຺ມໍ ເຕສໍ ນານາກາຣໍ. ເຕສຸ ຫິ ເອໂກ ອາທເຣນ ກໂຣຕີຕິ ເສສໍ ປຸຣິມສທິສໍ, ຕສ຺ມາ ເຕສຸ ເກຈິ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເກຈິ ມນຸສ຺ສໂລເກ, ຕໍ ຕຖາຄໂຕ ອາຍູຫນກ຺ຂເຓເຍວ ຊານາຕິ – ‘‘ອິມິນາ ນີຫາເຣນ ອາຍູຫິຕຕ຺ຕາ ເອສ ມນຸສ຺ສໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕິສ຺ສຕິ, ເອສ ເທວໂລເກ, ຕຕ຺ຖາປິ ເອສ ຂຕ຺ຕິຍກຸເລ, ເອສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຸເລ, ເອສ ເວສ຺ສກຸເລ, ເອສ ສຸທ຺ທກຸເລ, ເອສ ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕີສຸ, ເອສ ນິມ຺ມານຣຕີສຸ, ເອສ ຕຸສິເຕສຸ, ເອສ ຍາເມສຸ, ເອສ ຕາວຕິໍເສສຸ, ເອສ ຈາຕຸມຫາຣາຊິເກສຸ, ເອສ ຠຸມ຺ມເທເວສູ’’ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຫີນປຓີຕສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓອປ຺ປປຣິວາຣມຫາປຣິວາຣຕາທິເຠທໍ ຕໍ ຕໍ ວິເສສໍ ອາຍູຫນກ຺ຂເຓເຍວ ຊານາຕິ.

ຕຖາ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປນ຺ເຕສຸເຍວ – ‘‘ອິມິນາ ນີຫາເຣນ ເອສ ກິຎ຺ຈິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ, ເອສ ມຫາຠູຕມຕ຺ຕເມວ ວວຕ຺ຖເປສ຺ສຕິ, ເອສ ຣູປປຣິຄ຺ຄເຫເຍວ ຐສ຺ສຕິ, ເອສ ອຣູປປຣິຄ຺ຄເຫເຍວ, ເອສ ນາມຣູປປຣິຄ຺ຄເຫເຍວ, ເອສ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ເອວ, ເອສ ລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓິກວິປສ຺ສນາຍ ເອວ, ເອສ ປຐມຜເລເຍວ, ເອສ ທຸຕິຍຜເລ ເອວ, ເອສ ຕຕິຍຜເລ ເອວ, ເອສ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊານາຕິ. ກສິຓປຣິກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ເຕສຸປິ – ‘‘ອິມສ຺ສ ປຣິກມ຺ມມຕ຺ຕເມວ ຠວິສ຺ສຕິ, ເອສ ນິມິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທສ຺ສຕິ, ເອສ ອປ຺ປນໍ ເອວ ປາປຸຓິສ຺ສຕິ, ເອສ ຌານໍ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊານາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິມສ຺ສ ເຈຕນາ’’ຕິອາທິ.

ກາມນໂຕ, ກາເມຕພ຺ພໂຕ, ກາມປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໂຕ ຈ ກາໂມ ຘາຕຸ ກາມຘາຕຸ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ພ຺ຍາປາທຘາຕຸ-ຣູປຘາຕຸ-ອາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ວິລກ຺ຂຓຕາຍາຕິ ວິສທິສສຠາວຕາຍ. ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕຸໂລກນ຺ຕິ ອເນກຘາຕຸໍ ນານາຘາຕຸໍ ຂນ຺ຘໂລກໍ ອາຍຕນໂລກໍ ຘາຕຸໂລກໍ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີຕິ ໂຍຊນາ. ‘‘ອຍໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ ນາມ…ເປ… ອຍໍ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ ນາມ. ເຕສຸປິ ເອກວິເຘນ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ, ເອກາທສວິເຘນ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ (ວິຠ. ໓໓). ເອກວິເຘນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘ, ພຫຸວິເຘນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘ (ວິຠ. ໓໔-໖໑). ເອກວິເຘນ ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ໂຘ, ພຫຸວິເຘນ ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ໂຘ (ວິຠ. ໖໒-໙໑). ເອກວິເຘນ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ໂຘ, ພຫຸວິເຘນ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ໂຘ (ວິຠ. ໙໒-໑໒໐). ເອກວິເຘນ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ, ພຫຸວິເຘນ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ (ວິຠ. ໑໒໑-໑໔໙) ເອວໍ ຕາວ ຂນ຺ຘໂລກສ຺ສ, ‘‘ອິທໍ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ນາມ…ເປ… ອິທໍ ຘມ຺ມາຍຕນໍ ນາມ. ຕຕ຺ຖ ທສາຍຕນາ ກາມາວຈຣາ, ທ຺ເວ ຈາຕຸຠູມກາ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໑໕໖-໑໗໑) ອາຍຕນໂລກສ຺ສ, ‘‘ອຍໍ ຈກ຺ຂຸຘາຕຸ ນາມ…ເປ… ອຍໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ ນາມ, ຕຕ຺ຖ ໂສຬສ ຘາຕຸໂຍ ກາມາວຈຣາ, ທ຺ເວ ຈາຕຸຠູມກາ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໑໗໒-໑໘໘) ຘາຕຸໂລກສ຺ສ ອເນກສຠາວໍ ນານາສຠາວຎ຺ຈ ປຊານາຕິ. ນ ເກວລໍ ອຸປາທິນ຺ນກສງ຺ຂາຣໂລກສ຺ເສວ, ອຖ ໂຂ ອນຸປາທິນ຺ນກສງ຺ຂາຣໂລກສ຺ສປິ – ‘‘ອິມາຍ ນາມ ຘາຕຸຍາ ອຸສ຺ສນ຺ນຕ຺ຕາ ອິມສ຺ສ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ຂນ຺ໂຘ ເສໂຕ, ອິມສ຺ສ ກາໂຬ, ອິມສ຺ສ ມຏ຺ໂຐ, ອິມສ຺ສ ສກຓ຺ຏໂກ, ອິມສ຺ສ ພຫລຕ຺ຕໂຈ, ອິມສ຺ສ ຕນຸຕ຺ຕໂຈ, ອິມສ຺ສ ປຕ຺ຕໍ ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານາທິວເສນ ເອວຣູປໍ, ອິມສ຺ສ ປຸປ຺ຜໍ ນີລໍ ປີຕໍ ໂລຫິຕໍ ໂອທາຕໍ ສຸຄນ຺ຘໍ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘໍ, ອິມສ຺ສ ຜລໍ ຂຸທ຺ທກໍ ມຫນ຺ຕໍ ທີຆໍ ຣສ຺ສໍ ວຏ຺ຏໍ ສຸສຓ຺ຐານໍ ທຸສ຺ສຓ຺ຐານໍ ມຸທຸກໍ ຜຣຸສໍ ສຸຄນ຺ຘໍ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘໍ ມຘຸຣໍ ຕິຕ຺ຕກໍ ກຏຸກໍ ອມ຺ພິລໍ ກສາວໍ, ອິມສ຺ສ ກຓ຺ຏໂກ ຕິຂິໂຓ ກຸຓ຺ໂຐ ອຸຊຸໂກ ກຸຏິໂລ ຕມ຺ໂພ ກາໂຬ ໂອທາໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ປຊານາຕິ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸພຸທ຺ຘາທີນໍ ເອວ ຫິ ເອຕໍ ພລໍ, ນ ອຎ຺ເຎສໍ.

ນານາຘິມຸຕ຺ຕິກຕນ຺ຕິ ນານາອຊ຺ຌາສຍຕໍ. ອຘິມຸຕ຺ຕິ ນາມ ອຊ຺ຌາສຍຘາຕຸ ອຊ຺ຌາສຍສຠາໂວ. ໂສ ປນ ຫີນປຓີຕຕາສາມຎ຺ເຎນ ປາຬິຍໍ ທ຺ວິຘາວ ວຸຕ຺ໂຕປິ ຫີນປຓີຕາທິເຠເທນ ອເນກວິໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ຫີນາທີຫິ ອຘິມຸຕ຺ຕີຫິ ນານາຘິມຸຕ຺ຕິກຠາວ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເຍ ເຍ ສຕ຺ຕາ ຍໍຍໍອຘິມຸຕ຺ຕິກາ, ເຕ ເຕ ຕໍຕທຘິມຸຕ຺ຕິເກ ເອວ ເສວນ຺ຕິ ຠຊນ຺ຕິ ປຍິຣຸປາສນ຺ຕິ ຘາຕຸສຠາຄໂຕ. ຍຖາ ຄູຖາທີນໍ ຘາຕຸສຠາໂວ ເອໂສ, ຍໍ ຄູຖາທີຫິ ເອວ ສໍສນ຺ທນ຺ຕິ ສເມນ຺ຕິ, ເອວໍ (ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຊ຺ຌາສຍສ຺ເສເວສ ສຠາໂວ, ຍໍ) (ວິຠ. ມູລຏີ. ໘໑໓) ຫີນຊ຺ຌາສຍາ ທຸສ຺ສີລາທີຫິ ເອວ ສໍສນ຺ທນ຺ຕິ ສເມນ຺ຕິ, ສມ຺ປນ຺ນສີລາທໂຍ ຈ ສມ຺ປນ຺ນສີລາທີເຫວ. ຕໍ ເນສໍ ນານາຘິມຸຕ຺ຕິກຕໍ ຠຄວາ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີຕິ.

ວຸທ຺ຘິຎ຺ຈ ຫານິຎ຺ຈາຕິ ປຈ຺ຈຍວິເສເສນ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ອຘິກຕໍ ອນຘິກຕຎ຺ຈ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕຎາຓນິທ຺ເທເສ (ວິຠ. ໘໑໔; ປຏິ. ມ. ໑.໑໑໓) ‘‘ອາສຍໍ ຊານາຕິ ອນຸສຍໍ ຊານາຕີ’’ຕິ ອາສຍາທິຊານນໍ ກສ຺ມາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ? ອາສຍຊານນາທິນາ ເຍຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ປໂຣປເຣຫິ ສຕ຺ຕາ ກລ຺ຍາຓປາປາສຍາທິກາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຊານນສ຺ສ ວິຠາວນໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕອາສຍານຸສຍຎາຓານໍ ວິສຸໍ ອສາຘາຣຓຕາ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕນານາຘິມຸຕ຺ຕິກຕາຎາຓານໍ ວິສຸໍ ພລຕາ ຈ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາສຍນ຺ຕິ ຍຕ຺ຖ ສຕ຺ຕາ ນິວສນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ນິວາສຏ຺ຐານໍ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ວາ ຍຖາຠູຕຎາຓໍ ວາ ອາສໂຍ.ອນຸສໂຍ ອປ຺ປຫີນຠາເວນ ຖາມຄໂຕ ກິເລໂສ. ຕໍ ປນ ຠຄວາ ສຕ຺ຕານໍ ອາສຍໍ ຊານນ຺ໂຕ ເຕສໍ ເຕສໍ ທິຏ຺ຐິຄຕານໍ, ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຎາຓານຎ຺ຈ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກ຺ຂເຓປິ ຊານາຕິ. ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕໍ –

‘‘ກາມໍ ເສວນ຺ຕໍເຍວ ຠຄວາ ຊານາຕິ ‘ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ກາມຄຣຸໂກ ກາມາສໂຍ ກາມາຘິມຸຕ຺ໂຕ’ຕິ. ກາມໍ ເສວນ຺ຕຎ຺ເຎວ ຊານາຕິ ‘ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ເນກ຺ຂມ຺ມຄຣຸໂກ ເນກ຺ຂມ຺ມາສໂຍ ເນກ຺ຂມ຺ມາຘິມຸຕ຺ໂຕ’ຕິ. ເນກ຺ຂມ຺ມໍ ເສວນ຺ຕຎ຺ເຎວ ຊານາຕິ. ພ຺ຍາປາທໍ, ອພ຺ຍາປາທໍ, ຖິນມິທ຺ຘໍ, ອາໂລກສຎ຺ຎໍ ເສວນ຺ຕໍເຍວ ຊານາຕິ ‘ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ຖິນມິທ຺ຘຄຣຸໂກ ຖິນມິທ຺ຘາສໂຍ ຖິນມິທ຺ຘາຘິມຸຕ຺ໂຕ’ຕິ’’ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໑໓).

ປຐມາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຌານານນ຺ຕິ ຣູປາວຈຣານໍ ປຐມາທີນໍ ປຈ຺ຈນີກຌາປນຏ຺ເຐນ ອາຣມ຺ມຓູປນິຊ຺ຌານຏ຺ເຐນ ຈ ຌານານໍ. ຈຕຸກ຺ກນເຍນ ເຫຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ວິໂມກ຺ຂານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຏິປາຏິຍາ ສຕ຺ຕ ອປ຺ປິຕປ຺ປິຕກ຺ຂເຓ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມຫິ ວິມຸຈ຺ຈນໂຕ ອາຣມ຺ມເຓ ຈ ອຘິມຸຈ຺ຈນໂຕ ວິໂມກ຺ຂາ ນາມ, ອຏ຺ຐໂມ ປນ ສພ຺ພໂສ ສຎ຺ຎາເວທຍິເຕຫິ ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອປຄມວິໂມກ຺ໂຂ ນາມ. ຈຕຸກ຺ກນຍປຎ຺ຈກນເຍສຸ ປຐມຌານສມາຘິ ສວິຕກ຺ກສວິຈາໂຣ ນາມ, ປຎ຺ຈກນເຍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານສມາຘິ ອວິຕກ຺ກວິຈາຣມຕ຺ໂຕ, ນຍທ຺ວເຍປິ ອຸປຣິ ຕີສຸ ຌາເນສຸ ສມາຘິ ອວິຕກ຺ກອວິຈາໂຣ, ສມາປຕ຺ຕີສຸ ປຏິປາຏິຍາ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ສມາຘີຕິປິ ນາມໍ, ສມາປຕ຺ຕີຕິປິ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາສພ຺ຠາວໂຕ, ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ຕທຠາວໂຕ ນ ສມາຘີຕິ ນາມໍ. ຫານຠາຄິຍຘມ຺ມນ຺ຕິ ອປ຺ປຄຸເຓຫິ ປຐມຊ຺ຌານາທີຫິ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣານໍ ກາມາທິອນຸປກ຺ຂນ຺ທນໍ. ວິເສສຠາຄິຍຘມ຺ມນ຺ຕິ ປຄຸເຓຫິ ປຐມຊ຺ຌານາທີຫິ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣານໍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິປກ຺ຂນ຺ທນໍ. ອິຕິ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣານໍ ກາມາທິທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິປກ຺ຂນ຺ທນານິ ຫານຠາຄິຍວິເສສຠາຄິຍຘມ຺ມາຕິ ທສ຺ສິຕານິ, ເຕຫິ ປນ ຌານານໍ ຕໍສຠາວຕາ ຘມ຺ມ-ສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ເຫຕຸຠາເວນ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ໂວທານນ຺ຕິ ປຄຸຓຕາສງ຺ຂາຕໍ ໂວທານໍ. ຕຎ຺ຫິ ປຐມຊ຺ຌານາທີຫິ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິອຘິຄມສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ‘‘ວຸຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໑໐.໒໑) ປນ ‘‘ນິໂຣຘໂຕ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ ວຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປາຬິ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕ ‘‘ນິໂຣຘາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ອິມາຍ ປາຬິຍາ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໑໗) ປຏິເສເຘຕພ຺ພາ. ໂຍ ສມາປຕ຺ຕິລາຠີ ສມາໂນ ເອວ ‘‘ນ ລຠາມຫ’’ນ຺ຕິ, ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ສມານໍ ເອວ ‘‘ນ ກມ຺ມຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ສຎ຺ຎີ ໂຫຕິ, ໂສ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍເຍວ ສມານໍ ‘‘ວິປຕ຺ຕີ’’ຕິ ປຈ຺ເຈຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໑໔໙. ອປ຺ປນນ຺ຕິ ນິຄມນໍ. ນ ຕຖາ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ ຍຖາ ປຣວາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສກສກກິຈ຺ຈເມວ ຊານາຕີຕິ ຐານາຏ຺ຐານຊານນາທິໍ ສກໍ ສກໍເຍວ ກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ຊານາຕິ, ຍຖາສກເມວ ວິສຍໍ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕມ຺ປີຕິ ເຕຫິ ທສພລຎາເຓຫິ ຊານິຕພ຺ພມ຺ປິ. ກມ຺ມນ຺ຕຣວິປາກນ຺ຕຣເມວາຕິ ກມ຺ມນ຺ຕຣສ຺ສວິປາກນ຺ຕຣເມວ ຊານາຕິ, ເຈຕນາເຈຕນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ນິຣຍາທິນິພ຺ພານຄາມິນິປຏິປທາຠູເຕ ກມ຺ມນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ກມ຺ມປຣິຈ຺ເຉທເມວາ’’ຕິ. ຘາຕຸນານຕ຺ຕຎ຺ຈ ຘາຕຸນານຕ຺ຕກາຣຓຎ຺ຈ ຘາຕຸນານຕ຺ຕກາຣຓນ຺ຕິ ເອກເທສສຣູເປກເສໂສ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຎ຺ຫິ ຎາຓໍ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ຊານາຕິ, ‘‘ອິມາຍ ນາມ ຘາຕຸຍາ ອຸສ຺ສນ຺ນຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໑໒) ຕຖາ ເຈວ ສໍວຓ຺ຓິຕໍ. ສຈ຺ຈປຣິຈ຺ເຉທເມວາຕິ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາທິວເສນ ສຈ຺ຈານໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນເມວ. ອປ຺ເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ອຏ຺ຐມນວມພລານິ ວິຍ ຕໍສທິສໍ ອິທ຺ຘິວິຘຎາຓໍ ວິຍ ວິກຸພ຺ພິຕຸໍ. ເອເຕນສ຺ສ ພລສທິສຕຎ຺ຈ ນິວາເຣຕິ. ຌານາທິຎາຓໍ ວິຍ ວາ ອປ຺ເປຕຸໍ ວິກຸພ຺ພິຕຸຎ຺ຈ. ຍທິປິ ຫິ ‘‘ຌານາທິປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຎາຓໍ ສຕ຺ຕມພລ’’ນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ສວິຕກ຺ກສວິຈາຣຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕຖາປິ ‘‘ຌານາທີຫິ ວິນາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ຌານາທິສຫຄຕໍ ຎາຓໍ ຕທນ຺ໂຕຄຘໍ ກຕ຺ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ຌານາທິກິຈ຺ຈໍ ວິຍ ນ ສພ຺ພໍ ພລກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ສກ຺ໂກຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຌານໍ ຫຸຕ຺ວາ ອປ຺ເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ອິທ຺ຘິ ຫຸຕ຺ວາ ວິກຸພ຺ພິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ກສ຺ສຈິ ພລສ຺ສ ຌານອິທ຺ຘິຠາວໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວໍ ກິຈ຺ຈວິເສສວເສນປິ ທສພລຎາຓສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓານໍ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ວິຕກ຺ກຕ຺ຕິກຠູມນ຺ຕຣວເສນປິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏິປາຏິຍາຕິອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຏິປາຏິຍາ.

ອນຸປທວຓ຺ຓນໍ ກຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພານີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກິເລສາວຣຓໍ ນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ, ກິເລສາວຣຓສ຺ສ ອຠາໂວ ອາສວກ຺ຂຍາຘິຄມສ຺ສ ຐານໍ, ຕພ຺ຠາໂວ ອຏ຺ຐານໍ, ອນຘິຄມສ຺ສ ປນ ຕທຸຠຍໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ອຏ຺ຐານຎ຺ຈ ຐານຎ຺ຈາຕິ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂລກິຍ…ເປ… ທສ຺ສນໂຕ ຈາ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ໂລກິຍສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ຐິຕິ ອາສວກ຺ຂຍາຘິຄມສ຺ສ ຐານໍ ກິເລສາວຣຓາຠາວສ຺ສ ກາຣຓຕ຺ຕາ. ສາ ຫິ ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ນ ໂຫຕິ, ອສຕິ ຈ ໂຫຕິ. ເອເຕນ ຕສ຺ສາ ອຏ຺ຐິຕິຍາ ຕສ຺ສ ອຏ຺ຐານຕາ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ. ເນສໍ ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ຕານໍ. ຘາຕຸເວມຕ຺ຕທສ຺ສນໂຕຕິ ກາມຘາຕຸອາທີນໍ ປວຕ຺ຕິເຠທທສ຺ສນໂຕ. ຍທຄ຺ເຄນ ຘາຕຸເວມຕ຺ຕໍ ຊານາຕິ, ຕທຄ຺ເຄນ ຈຣິຍາວິເສສມ຺ປິ ຊານາຕິ. ຘາຕຸເວມຕ຺ຕທສ຺ສນໂຕຕິ ວາ ຘມ຺ມຘາຕຸເວມຕ຺ຕທສ຺ສນໂຕ. ສພ຺ພາປິ ຫິ ຈຣິຍາ ຘມ຺ມຘາຕຸປຣິຍາປນ຺ນາ ເອວາຕິ. ປໂຍຄໍ ອນາທິຍິຕ຺ວາປິ ສນ຺ຕຕິມຫາມຕ຺ຕາທີນໍ (ຘ. ປ. ໑໔໒) ວິຍ. ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓານຸຠາວໂຕ ປຕ຺ຕພ຺ເພນາຕິ ເອຕ຺ຖ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ປຣສ຺ສ ຫທຍວຕ຺ຖຸສນ຺ນິສ຺ສຍໂລຫິຕວຓ຺ຓທສ຺ສນມຸເຂນ ຕທາ ປວຕ຺ຕມານຈິຕ຺ຕຊານນຕ຺ຖໍ ປຣິກມ຺ມກຣຓໍ ນາມ ສາວການໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອາທິກມ຺ມິການໍ, ຍໂຕ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸອານຸຠາວໂຕ ເຈໂຕປຣິຍຎາຓສ຺ສ ປຕ຺ຕພ຺ພຕາ ສິຍາ, ພຸທ຺ຘານໍ ປນ ຍທິປິ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓາຘິຄມໂຕ ປເຄວ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓາຘິຄໂມ, ຕຖາປິ ຕຖາ ປຣິກມ຺ມກຣຓໍ ນຕ຺ຖິ ວິຊ຺ຊາຕ຺ຕຍສິທ຺ຘິຍາ ສິຊ຺ຌນໂຕ. ເສສາຠິຎ຺ຎາຕ຺ຕເຍ ເຈໂຕປຣິຍຎາຓໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓາຘິຄເມນ ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠຕີຕິ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປຸນ ເອວຣູປິໍ ວາຈໍ ນ ວກ຺ຂາມີຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ ຕໍ ວາຈໍ ປຊຫຕິ ນາມ. ວາຈາຍ ປນ ໂສ ອຕ຺ໂຖ ປາກໂຏ ໂຫຕີຕິ ‘‘ວທນ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທິຏ຺ຐິໍ ນ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີຕິ ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫປຏິກ຺ເຂໂປ. ທິຏ຺ຐິຍາ ອນຸປ຺ປາທນໍ ປຊຫນເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ປຊຫນ຺ໂຕ’’ຕິ. ໂສ ອຣິຍູປວາທີ ນິຣເຍ ຐປິໂຕເຍວ, ນາສ຺ສ ນິຣຍູປປຕ຺ຕິຍາ ໂກຈິ ວິພນ຺ໂຘ ເອກໍສິໂກ ອຍມຕ຺ໂຖຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອສ຺ສາຕິ ເອກໍສິກຠາວສ຺ສ. ສິກ຺ຂາຫິ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາຫິ, ຕທຕ຺ຖາຍ ວິປສ຺ສນາຍ ຈ ວິນາ ອຎ຺ຎາຣາຘນສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ ‘‘ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ອາສນ຺ນຕເຣ ສີລາທິເກ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣວເສເນວ ວິນິວຕ຺ເຕຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ອາຫ, ຕສ຺ມາ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄປຣິຍາປນ຺ນາ ສີລາທໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຏ຺ຐສ຺ສ ຫິ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ເອກໍສິກາ ອຎ຺ຎາຣາຘນາ, ອິຕເຣສໍ ອເນກໍສິກາຕິ. ສມ຺ປຊ຺ຊນໍ ສມ຺ປທາ, ນິປ຺ຜຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ເອວໍສມ຺ປທນ຺ຕິ ເອວໍອວິຣຊ຺ຌນກນິປ຺ຜຕ຺ຕິກນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິມມ຺ປິ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ກາຣຓນ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ຍຸຕ຺ຕິນິທ຺ຘາຣຓາ ‘‘ນິຣຍູປໂຄ ອຣິຍູປວາທີ ຕທາທາຍສ຺ສ ອວິຊ຺ຊມານໂຕ ເສຍ຺ຍຖາປິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຕໍ ວາຈໍ ອປ຺ປຫາຍາ’’ຕິອາທິວຈເນນ ຕທາທາຍສ຺ສ ອປ຺ປຫາເນນ ຈ ອຣິຍູປວາໂທ ອນ຺ຕຣາຍິໂກ ອນຕ຺ຖາວໂຫ ຈ, ປຫາເນນ ປນ ອຈ຺ຈຍໍ ເທເສຕ຺ວາ ຂມາປເນນ ອນນ຺ຕຣາຍິໂກ ອຕ຺ຖາວໂຫ ຈ ຍຖາ ຕໍ ວຸຏ຺ຐິຕາ ເທສິຕາ ຈ ອາປຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ທສພລຎາຓວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊຎາຓວຓ຺ຓນາ

໑໕໐. ພ຺ຍາໂມຫຠຍວເສນ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໘) ສຣຓປຣິເຍສນໍ ສາຣຊ຺ຊນໍ ສາຣໂທ, ພ຺ຍາໂມຫຠຍໍ, ວິຄໂຕ ສາຣໂທ ເອຕສ຺ສາຕິ ວິສາຣໂທ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ເວສາຣຊ຺ຊໍ. ຕໍ ປນ ຎາຓສມ຺ປທໍ ປຫານສມ຺ປທໍ ເທສນາວິເສສສມ຺ປທໍ ເຂມໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕໍ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕູສຸ ຐາເນສູ’’ຕິອາທິ. ທສ຺ສິຕຘມ຺ເມສູຕິ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ. ວຈນມຕ຺ຕເມວ ຫິ ເຕສໍ, ນ ປນ ທສ຺ສນໍ ຕາທິສສ຺ເສວ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຠຄວຕາ ເອວ ວາ ‘‘ອິເມ ຘມ຺ມາ ອນຠິສມ຺ພຸທ຺ຘາ’’ຕິ ປຣສ຺ສ ວຈນວເສນ ທສ຺ສິຕຘມ຺ເມສຸ. ‘‘ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໗໑໘) ວິຍ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ສຫຘມ຺ເມນາຕິ ສເຫຕຸນາ’’ຕິ. ເຫຕູຕິ ຈ ອຸປປຕ຺ຕິສາຘນເຫຕຸ ເວທິຕພ຺ໂພ, ນ ກາຣໂກ ສມ຺ປາປໂກ ຈ. ອປ຺ປມາຓນ຺ຕິ ອນິທສ຺ສນໍ. ນິທສ຺ສນຎ຺ຫິ ອນ຺ວຍໂຕ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ປມາຓງ຺ຄຕາຍ ‘‘ປມາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂຈທນາຍ ກາຣຓໍ. ຕຕ຺ຖ ໂຈທໂກ ໂຈທນໍ ກໂຣຕີຕິ ກາຣຓໍ, ຘມ຺ໂມ ໂຈທນໍ ກໂຣຕິ ເອເຕນາຕິ ກາຣຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸຄ຺ຄໂລປີ’’ຕິອາທິ. ເຂມນ຺ຕິ ເກນຈິ ອປ຺ປຏິພນ຺ຘິຍຠາເວນ ອນຸປທ຺ທຸຕຕໍ.

ອນ຺ຕຣາໂຍ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖິ, ອນ຺ຕຣາເຍວາ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ອນ຺ຕຣາຍິກາ. ເອວໍຠູຕາ ປນ ເຕ ຍສ຺ມາ ອນ຺ຕຣາຍກຣາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ອນ຺ຕຣາຍໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ອນ຺ຕຣາຍິກາ’’ຕິ. ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ວີຕິກ຺ກໂມ ນ ຕຖາ ສາວຊ຺ໂຊຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ວີຕິກ຺ກນ຺ຕາ’’ຕິ. ສຕ຺ຕ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາຕິອາທິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ອິຕເຣສມ຺ປິ ຈຕຸນ຺ນໍ ‘‘ອນ຺ຕຣາຍິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ຕພ຺ຠາເວ ພ຺ຍຠິຈາຣາຠາວໂຕ. ອິຘ ປນ ເມຖຸນຘມ຺ໂມ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອິທໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ອຣິຏ຺ຐສິກ຺ຂາປທໍ (ປາຈິ. ໔໑໗-໔໒໒) ວິຍ. ຍສ຺ມາ ຕງ຺ຂຓມ຺ປິ ກາເມສຸ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໘) ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາ ວິຣຕ຺ໂຕ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໘) ໂຫຕິ ເຈ, ວິເສສໍ ອຘິຄຈ຺ຉຕິ, ນ ກາເມສຸ ອາສຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເມຖຸນໍ…ເປ… ອນ຺ຕຣາໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈີຕິ ນ ເກວລໍ ປພ຺ພຊິຕສ຺ເສວ, ອຖ ໂຂ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເມຖຸນມນຸຍຸຕ຺ຕສ຺ສ, ມຸສ຺ສເຕວາປິ ສາສນ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ມິໍ ອນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ເມຕິ ຕສ຺ມິໍ ປເຣນ ປຣິກປ຺ປິຕອນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ມນິມິຕ຺ຕໍ. ນິມິຕ຺ຕຕ຺ເຖ ຫິ ອິທໍ ກມ຺ມສໍໂຍເຄ ຠຸມ຺ມໍ.

ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊຎາຓວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອຏ຺ຐປຣິສວຓ຺ຓນາ

໑໕໑. ປຸຣິສສ຺ສ ສູຣຕຣຠາໂວ ນາມ ສງ຺ຄາເມ ປາກໂຏ ໂຫຕິ, ນ ເຄເຫ ນິສິນ຺ນກາເລ, ເອວໍ ເວສາຣຊ຺ຊຎາຓສ຺ສ ອານຸຠາໂວ ປຓ຺ຑິຕປຣິສາສຸ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເວສາຣຊ຺ຊຎາຓສ຺ສ ພລທສ຺ສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຐານສີເສນ ສນ຺ນິປຕິຕຂຕ຺ຕິຍປຣິສເມວ ທສ຺ເສຕິ. ເອເສວ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ອຕິເທເສນ ອາວິຠາວິຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມາຣກາຍິການ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ ສທິສຕ຺ຖວິສຍຕ຺ຕາ ອຕິເທສສ຺ສ. ຍຖາ ຫິ ຂຕ຺ຕິຍານໍ ສມູໂຫ ຂຕ຺ຕິຍປຣິສາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕິ, ນ ເອວໍ ‘‘ມາຣປຣິສາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ, ມາຣສ຺ສ ປຣິສາຕິ ປນ ມາຣປຣິສາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ມາຣກາຍິການໍ…ເປ… ນ ມາຣານ’’ນ຺ຕິ. ມາຣກາຍິການນ຺ຕິ ມາຣປກ຺ຂິຍານໍ. ອຸຄ຺ຄຏ຺ຐານທສ຺ສນວເສນາຕິ ສາຣຊ຺ຊິຕພ຺ພຏ຺ຐານທສ຺ສນວເສນ, ເອວໍ ອຸຄ຺ຄາ ຂຕ຺ຕິຍາ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຎ຺ຎເຕເຊນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຕີສຸ ເວເທສູຕິ ອິທໍ ອິຕເຣສໍ ອວິສຍທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເວເທ ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕາປິ ຫິ ຂຕ຺ຕິຍາ ເວສ຺ສາ ຈ ຕທຕ຺ຖວິຈາຣຓາຍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອສມຕ຺ຖາ ເອວາຕິ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຍາມາທິປຣິສາ ນ ຄຫິຕາຕິ? ຠຸສໍ ກາມາຠິຄິທ຺ຘຕາຍ ໂຍນິໂສມນສິກາຣວິຣຫໂຕ. ຍາມາທໂຍ ຫິ ອຸຬາຣຸຬາເຣ ກາເມ ປຏິເສວນ຺ຕາ ຕຕ຺ຖາຠິຄິທ຺ຘຕາຍ ຘມ຺ມສ຺ສວນາຍ ສຠາເວນ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ, ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ປນ ພຸທ຺ຘານຎ຺ຈ ອານຸຠາເວນ ອາກຑ຺ຒິຍມານາ ກທາຈິ ເຕສໍ ປຍິຣຸປາສນາທີນິ ກໂຣນ຺ຕິ ຕາທິເສ ມຫາສມເຍ. ເຕເນວ ຫິ ວິມານວຕ຺ຖຸເທສນາປິ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕາ ພຫຸລາ ນາໂຫສິ. ມນຸສ຺ສານໍ ວເສນາຍໍ ກຕາ.

ປຣຈກ຺ກວາເຬສຸ ຈ ມນຸສ຺ສານໍ ວິເສສາຘິຄໂມ ນຕ຺ຖີຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ ‘‘ກິໍ ປນ ຠຄວາ ອຎ຺ຎານິ ຈກ຺ກວາຬານິປິ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ. ອິຕໂຣ ຍທິປິ ເຕສໍ ອຣິຍຘມ຺ມາຘິຄໂມ ນຕ຺ຖິ, ວາສນາຍ ປນ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອາມຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ອາຫ. ເກຍູຣໍ ນານາວິຘຣຕນປຣິສິພ຺ພິຕສຸວຓ຺ຓຊາລວິນທ຺ຘໍ ຠຸຊາຠຣຓໍ. ອງ຺ຄທໍ ນານາຄນ຺ຘຄນ຺ຘິຕໍ, ເກວລໍ ວາ ສຸວຓ຺ຓມຍໍ ພາຫຸວລຍໍ. ຉິນ຺ນສ຺ສຣາຕິ ທ຺ວິຘາຠູຕສ຺ສຣາ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໑໗໒) ຄຄ຺ຄຣສ຺ສຣາຕິ ຄຄ຺ຄຣິກາຍ ວິຍ ຄຄ຺ຄຣາຍມານຂຣສ຺ສຣາ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໑໗໒; ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໘.໖໙). ຠາສນ຺ຕຣນ຺ຕິ ເຕສໍ ຠາສໍ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໑໗໒; ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໘.໖໙) ສນ຺ຘາຍາຫ. ‘‘ວີມໍສາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສງ຺ຄມ຺ມາຕິ ສມາຄນ຺ຕ຺ວາ. ອາທິໂຕ ລາໂປ ອາລາໂປ, ວຈນປຏິວຈນວເສນ ສມໍ ລາໂປ ສລ຺ລາໂປ. ສມ຺ມາ, ສມຎ຺ຎາ ວາ ກຖາ ສໍກຖາ, ສໍກຖາວ ສາກຈ຺ຉາ.

ອຏ຺ຐປຣິສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຈຕຸໂຍນິວຓ຺ຓນາ

໑໕໒. ຍວນ຺ຕິ ຕາຍ ສຕ຺ຕາ ອມິສ຺ສິຕາປິ ສມານຊາຕິຕາຍ ມິສ຺ສິຕາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ໂຍນິ. ສາ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ອຓ຺ຑາທິອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານວິສິຏ຺ໂຐ ຂນ຺ຘານໍ ຠາຄໂສ ປວຕ຺ຕິວິເສໂສຕິ ອາຫ ‘‘ຂນ຺ຘໂກຏ຺ຐາໂສ ໂຍນິ ນາມາ’’ຕິ. ອຓ຺ເຑ ຊາຕາຕິ ປຐມາຍ ຊາຕິຍາ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ທຸຕິຍາຍ ປນ ອຓ຺ຑໂຕ, ອຓ຺ເຑ ວາ ຠິຊ຺ຊມາເນ ຊາຕາຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ອຠິນິພ຺ຠິຊ຺ຊ ຊາຍນ຺ຕີ’’ຕິ. ວິນາຕິ ເອເຕຫິ ອຓ຺ຑາທີຫິ ພາຫິຣປຈ຺ຈເຍຫິ ວິນາ. ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ວິຍາຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນວເສນ ປຕິຕ຺ວາ ວິຍ. ພາຫິຣປຈ຺ຈຍນິຣເປກ຺ຂຕ຺ຕາເຍວ ວາ ອຸປປຕເນ ສາຘຸກາຣິໂນ ອຸປປາຕິກາ, ເຕ ເອວ ອິຘ ໂອປປາຕິກາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຄພ຺ຠມເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕມຫາປທຸມກຸມາຣາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ນິຊ຺ຌາມຕຓ຺ຫິກເປຕານໍ ນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂາຕຸຣຕາຍ ກາມເສວນາ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍກາ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ຊາລວນ຺ຕຕາຍ ນ ຕາສໍ ກຸຈ຺ຉິຍໍ ຄພ຺ໂຠ ສຓ຺ຐາຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ໂອປປາຕິກາເຍວ ສໍເສທຊຕ຺ຕາຍປິ ອສມ຺ຠວໂຕ. ເນຣຍິກາ ວິຍາຕິ ນິທສ຺ສນາປເທເສນ ເຕສມ຺ປິ ໂອປປາຕິກຕ຺ຕໍ ທີເປຕິ. ອວເສສາຕິ ນິຊ຺ຌາມຕຓ຺ຫິກເນຣຍິເກ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສາ ວິນິປາຕິກາ. ຍກ຺ຂານໍ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກຕາຍ ໂອປປາຕິກຠາເວ ເອວ ອາປນ຺ເນ ຕໍ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ‘‘ເອວໍ ຍກ຺ຂາປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ນ ຠຸມ຺ມເທວາ ນ ຈ ວິນິປາຕິກາຕິ.

ຈຕຸໂຍນິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຎ຺ຈຄຕິວຓ຺ຓນາ

໑໕໓. ຄນ຺ຕພ຺ພາຕິ ອຸປປຊ຺ຊິຕພ຺ພາ. ຍຖາ ຫິ ກມ຺ມຠໂວ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອສຕິປິ ກາຣເກ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຍາ ສິທ຺ໂຘ ຕໍສມງ຺ຄິນາ ສນ຺ຕານລກ຺ຂເຓນ ສຕ຺ເຕນ ກໂຕຕິ ໂວຫຣີຍຕິ, ຕຖາ ອຸປປຕ຺ຕິຠວລກ຺ຂຓາ ຄຕິໂຍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອສຕິປິ ຄມເກ ຕໍຕໍກມ຺ມວເສນ ເຍສໍ ຕານິ ກມ຺ມານິ, ເຕຫິ ຄນ຺ຕພ຺ພາຕິ ໂວຫຣີຍນ຺ຕີຕິ. ເອວໍ ສທ຺ທຕ຺ຖໂຕ ຄຕິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣນເຍນປິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍສຸ ນິຣຍາທິເຠເທສຸ ອຸປປຕ຺ຕິຠເວສຸ ຄຕິ-ສທ຺ໂທ ນິຣູຬ຺ໂຫ, ຕໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ຄຕິສທ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ເອເກນ ຄຕິ-ສທ຺ເທນ ວິເສເສຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ຄຕິຄຕີ’’ຕິ ຍຖາ ‘‘ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂໍ, (ສໍ. ນິ. ໔.໓໒໗) ຣູປຣູປ’’ນ຺ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໔໔໙) ຈ. ອຸປ຺ປາທາວຕ຺ຖາຍ ຄມນໍ ອຸປຄມນນ຺ຕິ ‘‘ນິພ຺ພຕ຺ຕິຄຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຄຕິນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕຄຕິໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຊ຺ຌາສຍຄຕິ ນາມາ’’ຕິ, ອຊ຺ຌາສຍປ຺ປວຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕທຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໐໓) ປນ ‘‘ຄຕິນ຺ຕິ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ພ຺ຣຫ຺ມນິມນ຺ຕນສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໑.໕໐໓) ຫິ ອຍໍ ປາຬີຕິ. ຊຸຕິນ຺ຕິ ອານຸຠາວໍ. ວິຠໂວຕິ ວິນາໂສ. ໂສ ຫິ ວິຄໂມຕິ ອຕ຺ເຖນ ຄຕິ. ເຕເນວ ນິພ຺ພານໍ ອຣຫໂຕ ຄຕີຕິ (ປຣິ. ໓໓໙) ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານໍ ອຣຫໂຕ ຄຕິ ວິຄໂມ ວິຠໂວຕິ ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຘາຕູນໍ. ທ຺ເວເຍວ ຄຕິໂຍຕິ ທ຺ເວວ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ອຍໍ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິຄຕິ ນາມາ’’ຕິ.

ຍສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕໍ ພ຺ຣູເຫນ຺ໂຕ ເອວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອໂຍ, ສຸຂໍ. ນຕ຺ຖິ ເອຕ຺ຖ ອໂຍຕິ ນິຣໂຍ. ຕໂຕ ເອວ ຣມິຕພ຺ພໍ ອສ຺ສາເທຕພ຺ພໍ ຕຕ຺ຖ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ນິຣຕິອຕ຺ເຖນ ນິຣສ຺ສາທຏ຺ເຐນ ນິຣໂຍ’’ຕິ. ຕິຣິຍໍ ອຎ຺ຈິຕາຕິ ເທວມນຸສ຺ສາທໂຍ ວິຍ ອຸທ຺ຘໍ ທີຆາ ອຫຸຕ຺ວາ ຕິຣິຍໍ ທີຆາຠິ ອຕ຺ໂຖ. ປກຏ຺ຐໂຕ ສຸຂໂຕ ອຍນໍ ອປຄໂມ ເປຈ຺ຈຠາໂວ, ຕໍ ເປຈ຺ຈຠາວໍ ປຕ຺ຕານໍ ວິສໂຍຕິ ເປຕໂຍນິເມວ ວທຕິ. ມນໂສ ອຸສ຺ສນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ສຕິສູຣຠາວພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໂຍຄ຺ຍຕາທິຄຸຓວເສນ ອຸປຈິຕມານສຕາຍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄຸຓຈິຕ຺ຕຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຕ. ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ຊມ຺ພຸທີປວາສີວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍຖາຫ – ‘‘ຕີຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຐາເນຫິ ຊມ຺ພຸທີປິກາ ມນຸສ຺ສາ ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸເກ ມນຸສ຺ເສ ອຘິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ເທເວ ຈ ຕາວຕິໍເສ. ກຕເມຫິ ຕີຫິ? ສູຣາ ສຕິມນ຺ໂຕ ອິຘ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາໂສ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໙.໒໑). ເຕຫິ ປນ ສມານຣູປາທິຕາຍ ສທ຺ຘິໍ ປຣິຕ຺ຕທີປວາສີຫິ ອິຕຣມຫາທີປວາສິໂນປິ ມນຸສ຺ສາເຕວ ປຎ຺ຎາຍິໍສຸ. ໂລກິຍາ ປນ ‘‘ມນຸໂນ ອປຈ຺ຈຠາເວນ ມນຸສ຺ສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ປຣມຕ຺ຖທີປນິຍໍ ວິມານວຕ຺ຖຸສໍວຓ຺ຓນາຍໍ (ວິ. ວ. ອຏ຺ຐ. ໓) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ອານຸຠາເວຫີຕິ ເທວານຸຠາວສງ຺ຂາເຕຫິ ອິທ຺ຘິວິເສເສຫິ. ຕຕ຺ຖ ກາມາ ເທວາ ກາມຄຸເຓຫິ ເຈວ ອິທ຺ຘິວິເສເສຫິ ຈ ອິຕເຣ ອິທ຺ຘິວິເສເສເຫວ ທິພ຺ພນ຺ຕິ ກີຬນ຺ຕິ ໂຊຕນ຺ຕິ, ສຣຓນ຺ຕິ ວາ ຄມ຺ມນ຺ຕິ, ອຠິຕ຺ຖວິຍນ຺ຕີຕິ ວາ ເທວາຕິ.

ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຎ຺ຈາຕິອາທີສູຕິ ເອຕ຺ຖ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິເປຕ຺ຕິວິສຍຄ຺ຄຫເຓນ ຂນ຺ຘານໍ ເອວ ຄຫຓໍ ເຕສໍ ຕາທິສສ຺ສ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນສ຺ສ ໂອກາສສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຍຕ຺ຖ ວາ ເຕ ອຣຎ຺ຎສມຸທ຺ທປພ຺ພຕາທິເກ ນິພທ຺ຘວາສໍ ວສນ຺ຕິ, ຕາທິສສ຺ສ ຐານສ຺ສ ວເສນ ໂອກາໂສປິ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ນິຣຍູປຄາທີຫິ ສຕ຺ເຕຫິ ມຄ຺ຄິຕພ຺ພໂຕ ມຄ຺ໂຄ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພາ ປຏິປທາ ຈາຕິ ຕໍ ຕໍ ກມ຺ມເມວ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຠເຍນປີ’’ຕິອາທິ. ຍຖາ ຈ ປຏິປນ຺ໂນຕິ ອິມິນາ ຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ກຕູປຈິຕາກາຣມາຫ. ເອຕ຺ຖ ຈ ນິຣຍຄາມິຎ຺ຈ ມຄ຺ຄໍ ນິຣຍຄາມິນິຎ຺ຈ ປຏິປທນ຺ຕິ ອິມິນາ ສາຘາຣຓໂຕ ນິຣຍສໍວຕ຺ຕນິຍໍ ກມ຺ມໍ ວຕ຺ວາ ປຸນ ຕໍ ຕໍ ສນ຺ຕານປຕິຕຕາຍ ອສາຘາຣຓຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາປຏິປນ຺ໂນ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ວິນິປຕນ຺ຕີຕິ ວິວສາ, ວິຣູປໍ ວາ ນິປຕນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ປຎ຺ຈຄຕິປຣິຈ຺ເຉທກຎາຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຠຄວາ ‘‘ນິພ຺ພານຎ຺ຈາຫ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫາຕິ ອນຸໂຍຄໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອິທໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ນ ຫິ ຠຄວາ ອຕ຺ຕໂນ ພຸທ຺ຘສຸພຸທ຺ຘຕໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ສາວເສສໍ ກຕ຺ວາ ເທສນໍ ເທເສຕິ.

ປຎ຺ຈຄຕິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຎາຓປວຕ຺ຕາກາຣວຓ຺ຓນາ

໑໕໔. ຎາຓປ຺ປວຕ຺ຕາກາຣນ຺ຕິ ຎາຓສ຺ສ ປວຕ຺ຕິອາກາຣໍ, ຎາຓສ຺ສ ວາ ປວຕ຺ຕິປກາຣໍ. ເອກນ຺ຕທຸກ຺ຂາຕິ ເອກນ຺ເຕນ ທຸກ຺ຂາ ອຈ຺ຈນ຺ຕທຸກ຺ຂາ. ຕາ ປນ ສພ຺ພກາລໍ ທຸກ຺ຂາ ສຸຂາລເຍນປິ ອສມ຺ມິສ຺ສາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂາ ນິຣນ຺ຕຣທຸກ຺ຂາ’’ຕິ. ພຫລາຕິ ອຕນຸກາ, ມຫນ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕິພ຺ພາຕິ ວາ ຕິຂິຓາ. ຂຣາຕິ ກກ຺ຂຬາ. ກຏຸກາຕິ ວາ ອນິຏ຺ຐາ. ກສ຺ສຕິ ຂຓີຍຕີຕິ ກາສຸ, ອາວາໂຏ. ກສີຍຕິ ຈີຍຕີຕິ ກາສຸ, ຣາສິ. ຜຸນນ຺ຕີຕິ ທ຺ວີຫິ ຫຕ຺ເຖຫິ ອງ຺ຄາຣານິ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຏິວາຕໍ ໂອຜຸນນ຺ຕິ, ເຕນ ເຕສໍ ສກລສຣີຣໍ ຑຍ຺ຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຣິທຑ຺ຒຄຕ຺ຕາ’’ຕິ. ປຸຣິສປ຺ປມາຓໍ ໂປຣິສໍ. ເອກປເຖເນວາຕິ ເອກມຄ຺ຄຠູເຕເນວ. ອນຸກ຺ກມນີເຍນາຕິ ອຸກ຺ກມິຕຸໍ ອປກ຺ກມິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ເຍນ.

ນນຸ ຈ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວຓ຺ຓາຣມ຺ມຓໍ, ເຕນ ກຖໍ ຣູປນ຺ຕຣສມງ຺ຄິໍ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕສຕ຺ຕໍ ‘‘ອຍໍ ໂສ’’ຕິ ຊານາຕີຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິ. ຍຖາກມ຺ມູປຄຎາເຓນ ‘‘ອຍໍ ໂສ’’ຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕິ, ຕສ຺ສ ປນ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸອານຸຠາເວນ ປຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸພລໍ ນາມ ເອຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປຸຣິມນເຍເນວາຕິ ‘‘ຄູຖກູໂປ ວິຍ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິອາທິນາ ອງ຺ຄາຣກາສຸປມາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ. ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ພຫຸລາ ເອຕາສູຕິ ທຸກ຺ຂພຫຸລາ. ພຫລປຕ຺ຕປລາໂສຕິ ອວິຣຬຕນຸວິປຸລປຓ຺ໂຓ. ສຸຂປຣິໂຠຄໍ ມຫາປາສາທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທີຆປາສາໂທ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຈຕຸຣສ຺ສປາສາທາທີນໍ ຂຸທ຺ທກຕ຺ຕາ. ອຸຓ຺ຓາມຍອຕ຺ຖຣເຓນາຕິ ອຸຓ຺ຓາມຍໂລຫິຕອຕ຺ຖຣເຓນ. ອຸຕ຺ຕຣໍ ອຸປຣິຠາຄໍ ຉາເທຕີຕິ ອຸຕ຺ຕຣຈ຺ຉໂທ, ວິຕານໍ. ຕໍ ປນ ໂລຫິຕວິຕານໍ ອິຘາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ‘‘ຣຕ຺ຕວິຕາເນນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອປຣຠາຄໂຍຊນາຕິ ປາຬິຍໍ ‘‘ອປເຣນ ສມເຍນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອປຣຠາຄສ຺ສ ໂຍຊນາ. ສາ ປນ ເອກເທເສນ ປຸຣິມຠາເຄ ວຸຕ຺ເຕ ເອວ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ໂຫຕີຕິ ‘‘ຍຖາ ໂສ’’ຕິອາທິມາຫ. ມຄ຺ຄາຣຸຬ຺ຫເມວາຕິ ມຄ຺ຄໍ ອຸປຄຕມຕ຺ຕເມວ.

ນິຍມາຠາວາຕິ ‘‘ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາວ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ນິຍມສ຺ສ ອຠາວາ. ‘‘ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາປິ ປສ຺ສິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອິທໍ ນ ອນຸຕ຺ຕຣສຸຂານຸຠວນສ຺ສ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸໂຄຈຣຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ອນາຄຕສ຺ສ ປນ ຕສ຺ສ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸປຣິຠຓ຺ຑຠູເຕນ ອນາຄຕໍສຎາເຓນ ທສ຺ສນເມວາຕິ ກາຣຓູປຈາເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ປາຬິຍໍ ປນ ‘‘ເຈຕສາ ເຈໂຕ ປຣິຈ຺ຈ ປຊານາມິ’’ຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ນານາ ໂຫຕີ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ເທວໂລກສຸຂໍ ຫີ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ຍຖາທສ຺ສິຕອຸປມາຫິປິ ອຍມຕ຺ໂຖ ປາກໂຏ ເອວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຸປມາຍມ຺ປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ໂຄຕ຺ຣຠຸຎາຓຸປ຺ປາທໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ນິໂຣຘໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນມຄ຺ຄຜລປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວເສນ ເຈວ ປຣໂຕ ຜລສມາປຕ຺ຕິສມາປຊ຺ຊນວເສນ ຈ ອຣິຍສາວໂກ ນິໂຣເຘ ສຍິໂຕ ວິຍ ໂຫຕິ ຕທປສ຺ສເຍເນວ ປວຕ຺ຕນໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ນິໂຣຘສຍນວຣຄຕ’’ນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນິພ຺ພານາ…ເປ… ປສ຺ສຕີ’’ຕິ.

ຎາຓປວຕ຺ຕາກາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ທຸກ຺ກຣກາຣິກາທິສຸທ຺ຘິວຓ຺ຓນາ

໑໕໕. ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິອາທິອນຸສນ຺ຘິຕ຺ຕຍໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຕາ ‘‘ປາຏິເຍກ຺ກໍ ອນຸສນ຺ຘິວເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ເກວລໍ ‘‘ທຸກ຺ກຣກາຣິກາຍ ສຸທ຺ຘິ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອວໍລທ຺ຘິໂກ ເອວ, ອຖ ໂຂ ທຸກ຺ກຣຈາຣີສຸ ອຠິປ຺ປສນ຺ໂນຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈຕຸກຸຓ຺ຑິໂກຕິ ທ຺ວີຫິ ປາເທຫິ ຫຕ຺ເຖຫີຕິ ຈຕູຫິ ອງ຺ເຄຫິ ກຸຓ຺ຑນໂກ ອາຫິຓ຺ຑນໂກ. ຉມານິກິຓ຺ຓນ຺ຕິ ຠູມິຍໍ ຂິຕ຺ຕໍ. ຠກ຺ຂສນ຺ຕິ ອາຫາຣໍ.

ມຈ຺ຉຣິຍມລາທິປາປຘມ຺ມວິຄມນໂຕ ເມຕ຺ຕາທິຄຸຓານຸພ຺ຣູຫນໂຕ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມໍ ເສຏ຺ຐໍ ຈຣິຍນ຺ຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ, ທານໍ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ຠຄວຕາ ປຓ຺ຑິຕປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ ຍຖາຣຫໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍປຣິຍາໂຍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ກິນ຺ຕິ ກີທິສໍ. ວຕນ຺ຕິ ສມາທິນ຺ນວຕໍ. ສຸຈິຓ຺ຓສ຺ສາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ຈິຓ຺ຓສ຺ສ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ. ອິທ຺ຘີຕິ ອານຸຠາໂວ. ຊຸຕີຕິ ວຕ຺ຖາຠຣໂຓຠາສສມຸຊ຺ຊລາ ສຣີຣປ຺ປຠາ. ພລວີຣິຍູປປຕ຺ຕີຕິ ກາຍພເລນ ເຈວ ອຸສ຺ສາເຫນ ຈ ສມນ຺ນາຄໂມ.

ເຕນ ປາຓິ ກາມທໂທຕິ ເຕນ ອທ຺ຘິການໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ຫຕ຺ຖໍ ປສາເຣຕ຺ວາ ອສຍ຺ຫເສຏ຺ຐິໂນ ທານຏ຺ຐານທສ຺ສນມເຍນ ປຸຎ຺ເຎນ ອິທານິ ມຍ຺ຫໍ ຫຕ຺ໂຖ ກປ຺ປຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ ກາມທໂທ ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕທາຍີ, ກາມທໂທ ໂຫນ຺ໂຕ ຈ ມຘຸສ຺ສໂວ ອິຏ຺ຐວຕ຺ຖຸວິສ຺ສຊ຺ຊນໂກ ຊາໂຕ. ເຕນ ເມ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍນາຕິ ເຕນ ມມ ຍຖາວຸຕ຺ຕກາຍເວຍ຺ຍາວຏິຍກມ຺ມສງ຺ຂາເຕນ ເສຏ຺ຐຈຣິເຍນ. ປຸຎ຺ຎນ຺ຕິ ປຸຎ຺ຎຜລໍ. ຕມ຺ປິ ຫິ ປຸຊ຺ຊສຠາວໂຕ, ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ວາ ‘‘ເອວມິທໍ ປຸຎ຺ຎໍ ປວຑ຺ຒຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໘໐) ‘‘ປຸຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ປຎ຺ຈ ສິກ຺ຂາປທານິ ສມາຫຏານິ ປຎ຺ຈສິກ຺ຂາປທໍ ຍຖາ ‘‘ຕິຠວໍ, ຕິສກຏ’’ນ຺ຕິ ຈ. ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ມິນ຺ຕິ ຘມ຺ມເທສນາຍ. ສາ ຫິ ວິເນຍ຺ຍານໍ ພ຺ຣຫ຺ມຠາວາວຫນໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມໍ ເສຏ຺ຐໍ ຈຣິຍໍ, ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ວາ ຠຄວໂຕ ວາຈສິກໍ ຈຣິຍນ຺ຕິ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ສຫສ຺ສໍ ມຈ຺ຈຸຫາຍິນນ຺ຕິ ສຫສ຺ສມຕ຺ຕາ ອຣຫຕ຺ຕສມຘິຄເມນ ມຈ຺ຈຸວິສຍາຕິກ຺ກເມນ ມຈ຺ຈຸປຫາຍິໂນ ຊາຕາ. ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ ຠວິສ຺ສາມາຕິ ເອຕ຺ຖ ເຍນ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍນ ເຕ ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິໂນຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ເມຖຸນວິຣຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ.

ນາຕິກ຺ກມາມາຕິ ນ ອຕິຈຣາມ ອຄມນີຍຏ຺ຐາເນປິ ອິຕຣຕ຺ຖາປິ ນ ວີຕິກ຺ກມາມ. ເຕນາຫ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຕາຫິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣາມາ’’ຕິ. ອມ຺ຫນ຺ຕິ ອມ຺ຫາກໍ.

ອຕ຺ຕທມນວເສນາຕິ ຍຖາປຏິຎ຺ຎໍ ອຣຫນ຺ຕານໍ ອນຸກຣຓາກາເຣນ ປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕທມນວເສນ, ມນຈ຺ຉຏ຺ຐານໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ທມເນນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕເສຏ຺ຐຈຣິຍຕາຍ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ. ພ຺ຣຫ຺ມໍ ເສຏ຺ຐໍ ຈຣຕິ ເອເຕນາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ, ສຕ຺ຖຸສາສນໍ.

ອຕຣມານານນ຺ຕິ ນ ຕຣມານານໍ ເທສກາລໍ ອຸທິກ຺ຂນ຺ຕານໍ. ຜລາສາວ ສມິຊ຺ຌຕີຕິ ສຸທຸລ຺ລຠຜເລປິ ອາສາ ສມ຺ມາປໂຍຄມນ຺ວາຍ ສມິຊ຺ຌຕິ ເອວ. ວິປກ຺ກພ຺ຣຫ຺ມຈຣິໂຍສ຺ມີຕິ ວິເສເສນ ນິປ຺ຜນ຺ນປຓີຕຊ຺ຌາສໂຍ ປຣິປຸຓ຺ຓອຸຬາຣມໂນຣໂຖ. ໂສ ຫິ ເສຏ຺ຐມໂນສມາຈາຣຕາຍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ໂຕ.

ອິທເມວ ສຸຕ຺ຕໍ ອາຄຕຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ ເຕປິຏເກ ພຸທ຺ຘວຈເນ ອິທເມວ ສຸຕ຺ຕປທໍ ‘‘ວີຣິຍໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍ’’ນ຺ຕິ ອາຄຕຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວີຣິຍຎ຺ຫິ ຕສ຺ມິໍ ວິສເຍ ອຸຕ຺ຕມໍ ປຣມຸກ຺ກໍສຄຕໍ ຕາທິສຈຣິຍາເຫຕຸ ຈາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍນ຺ຕິ ອິຘ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕນ຺ຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘທຸກ຺ກຣກິຣິຍາຍ ສາຘກສ຺ສ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ປວຕ຺ຕິອາກາຣສ຺ສ ວເສນ ຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕໍ.

ໂກຈິ ຉິນ຺ນຠິນ຺ນປຏປິໂລຕິກຘໂຣ ທສນ຺ຕຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ວຕ຺ຖສ຺ສ ອຠາວໂຕ ນິຈ຺ເຈໂລຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລເຠຍ຺ຍາຕິ ຕໍ ນິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ນຄ຺ໂຄ’’ຕິ. ເອວໍ ອກາສິໍ, ເອວມ຺ປິ ສຕ຺ຕປີຬາ ມາ ອໂຫສີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍຖາ ‘‘ອຠິຫຏໍ ນ ສາທິຍາມີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໕) ຠິກ຺ຂາປຣິເຍສເນ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຈາຣິຕາທສ຺ສນໍ, ເອວໍ ‘‘ນເອຫິ ຠທ຺ທນ຺ຕິກາທິຠາໂວປີ’’ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ປຸຣິສນ຺ຕຣຄຕາຍາຕິ ປຸຣິສສມີປຄຕາຍ. ສໍກິຕ຺ຕີຍນ຺ຕິ ເອຕາຍາຕິ ສໍກິຕ຺ຕິ, ຄາມວາສິອາທີຫິ ສມຸທາຍວເສນ ກຣິຍມານກິຣິຍາ. ອິຘ ປນ ຠຕ຺ຕສໍກິຕ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ ‘‘ສໍກິຕ຺ເຕຕ຺ວາ ກຕຠຕ຺ເຕສູ’’ຕິ. ທທນ຺ຕິ ຕາຍາຕິ ທຕ຺ຕິ. ເອກາຫໍ ອນ຺ຕຣຠູຕໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ເອກາຫິກໍ. ເອສ ນໂຍ ເສສປເທສຸປິ. ເອກາຫວາເຣນາຕິ ເອກາຫິກວາເຣນ. ‘‘ເອກາຫິກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕວິຘິເມວ ປຏິປາຏິຍາ ປວຕ຺ຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຸນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຕິ ເອວຣູປ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ເອຣກຕິຓາທີນິ ວາຕິ ເອຣກຕິຓາທີນິ ຄນ຺ຖິຕ຺ວາ ກຕນິວາສນານິ ຉວທຸສ຺ສານິ, ນິຫີນທຸສ຺ສານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕນ຺ຕາວຸຕານນ຺ຕິ ຕນ຺ຕໍ ປສາເຣຕ຺ວາ ວີຕານໍ. ປກຕິກຓ຺ຏເກຕິ ສລາກກຓ຺ຏເກ.

໑໕໖. ເນກວສ຺ສຄຓສຎ຺ຊາຕນ຺ຕິ ອເນກວສ຺ສສມູຫສຎ຺ຊາຕໍ. ນນຸ ຈ ອິທາເນວ ‘‘ສາຍຕຕິຍກມ຺ປິ ອຸທໂກໂຣຫນານຸໂຍຄມນຸຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ເນກວສ຺ສຄຓິກໍ ຣໂຊຊລ຺ລໍ ກາເຍ ສນ຺ນິຈິຕ’’ນ຺ຕິ ຈ, ຕທຸຠຍໍ ເອກສ຺ມິໍ ກຖໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອິທໍ ອຕ຺ຕໂນ ຣໂຊຊລ຺ລກວຕສມາທານກາລໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕີ’’ຕິ. ເອເຕເນວ ‘‘ອເຈລໂກ ໂຫມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕອເຈລກປຏິຎ຺ຎາ, ‘‘ສາຓານິປິ ຘາເຣມີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕຉນ຺ນກປຏິຎ຺ຎາ, ຕຕ຺ຖາປິ ສາຓ-ມສາຓ-ຉວທຸສ຺ສາທິ-ນິວຕ຺ຖ-ປຏິຎ຺ຎາ ຈ ອວິຣຸທ຺ຘາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ຕຖາ ຕຖາ ປຏິປນ຺ນຕ຺ຕາ. ເຕຕິ ອເຈລກາ. ສງ຺ຆາຕນ຺ຕິ ສພ຺ພໂສ ຆາຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ວຘ’’ນ຺ຕິ. ສີລວາ ນາມ ນຕ຺ຖິ ‘‘ອນຠິສນ຺ຘິກມ຺ປິ ປາປໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອວໍ ລທ຺ຘິກຕ຺ຕາ. ສີລໍ ອຘິຏ຺ຐາຍາຕິ ອິທໍ ປຏິກ຺ກມນກິຣິຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປາສຓ຺ຑປຣິຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖາຍາຕິ ປາສຓ຺ເຑສຸ ອສາຣສາຣຠາວວີມໍສນຕ຺ຖາຍ. ຕໍ ປພ຺ພຊ຺ຊນ຺ຕິ ອາຊີວກປພ຺ພຊ຺ຊໍ. ວິກຏໂຠຊເນຕິ ວິກຕໂຠຊເນ ວິຣູປໂຠຊເນ. ເຕນາຫ ‘‘ອປກຕິໂຠຊເນ’’ຕິ.

໑໕໗. ຠິໍສນກຕສ຺ມິນ຺ຕິ ຠາວສາຘນຠາວີ ອິທໍ ປທນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຠິໍສນກຕສ຺ມິໍ ຠິໍສນກກິຣິຍາຍາ’’ຕິ. ‘‘ຠິໍສນກຕ຺ຕສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ເອກສ຺ສ ຕ-ກາຣສ຺ສ ໂລໂປ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຍຠຸຍ຺ຍຄ຺ຄຫຓໍ ໂລມວນ຺ຕວເສນປິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ນ ໂລມວເສນາຕິ ອາຫ ‘‘ພຫຸຕຣານໍ ວາ’’ຕິອາທິ.

ສຸ-ສທ຺ເທ ອຸ-ກາຣສ຺ສ ໂອ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ປາຬິຍໍ ‘‘ໂສຕຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕທຕ຺ຖໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ສຸຕຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ສຸຏ຺ຐຸ ອວຕຕ຺ໂຕຕິ ວາ ໂສຕຕ຺ໂຕ. ໂສສິນ຺ໂນຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສຸທ຺ຘິວສນຕ຺ຖາຍາຕິ ສໍສາຣສຸທ຺ຘິຄເວສນຕ຺ຖາຍ.

ວິຫາຣສ຺ມິນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ຠຸມ຺ມວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິຫາໂຣ ເອວ ຫິ ‘ວິຫາຣສ຺ມິ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ເຕເນວ ຈາຕິ ເຕເນວ ວິຠຕ຺ຕິວິປລ຺ລາສວເສນ. ເອວໍ ອຕ຺ໂຖຕິ ອຍໍ ເອວໍ ລິງ຺ຄວິປລ຺ລາສວເສນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ທຸກ຺ຂປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສຸຂທຸກ຺ເຂ ລາຠາລາຠາທິເກ ຈ. ຕຸລິໂຕຕິ ຕຸລາສທິໂສ.

ທຸກ຺ກຣກາຣິກາທິສຸທ຺ຘິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອາຫາຣສຸທ຺ຘິວຓ຺ຓນາ

໑໕໘. ສຸຊ຺ຌິຕຸນ຺ຕິ ສໍສາຣໂຕ ສຸຊ຺ຌິຕຸໍ.

໑໕໙. ອາສີຕິກປພ຺ພານີຕິ ອາສີຕິກປິຏ຺ຐິປພ຺ພານິ, ‘‘ກາຬປພ຺ພານີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ປພ຺ພານໍ ມຊ຺ເຌ. ອຸນ຺ນຕຸນ຺ນຕານີຕິ ມໍເສ ມິລາເຕ ທ຺ວິນ຺ນໍ ສນ຺ຘີນໍ ອນ຺ຕເຣ ວາເຕນຸທ຺ຘຸມາຕຘມນີຊາລຕາຍ ອຸນ຺ນຕານິ ອຸນ຺ນຕານີຕິ. ອານິສທນ຺ຕິ ອານິສທຏ຺ຐານໍ. ນິສິນ຺ນຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປໍສູຫິ, ວາລິກາຫິ ວາ ນິຈິຕໍ ນິສິນ຺ນຏ຺ຐານໍ. ສຣໂປງ຺ເຂນາຕິ ສຣສ຺ສ ໂປງ຺ຂປ຺ປເທເສນ, ສຣໂປງ຺ຂສຎ຺ຎິເຕນ ວາ ມຄ຺ເຄນ. ອກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ອກ຺ກນ຺ຕຏ຺ຐານໍ. ຕກ຺ກໂຄຬິກສທິສານໍ, ສຣີຣຆໍສນຕ຺ຖໍ ກຕ ກຸຣຸວິນ຺ທໂຄຬການໍ ວາ ອາວຬິ ວຏ຺ຏນາຫາໂຣ. ວໍສໂຕຕິ ປິຏ຺ຐິວໍສໂຕ. ມຓ຺ຑເລຕິ ຠິຕ຺ຕິປາທານໍ ມຕ຺ຖເກ ຐປິຕມຓ຺ຑລເກ ສີສຄ຺ເຄນ ປຕິຏ຺ຐຫນ຺ຕິ. ນ ເອວໍ ຜາສຸຬິໂຍຕິ ຍຖາ ຍຖາ ວຸຕ຺ຕໂຄປານສິໂຍ ປປຕາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ຜາສຸກາປິ ປປຕາ ຐິຕາ.

ໂອກ຺ຂາຍິກາຕິ ອວກ຺ຂາຍິກາ, ເຫຏ຺ຐາ ຫຸຕ຺ວາ ນິນ຺ນຠາເວນ ປຎ຺ຎາຍມານາ. ເອວຣູປາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕຣູປາ, ນິນ຺ນຕຣາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍາວ ປິຏ຺ຐິກຓ຺ຏກໍອລ຺ລີນາ ໂຫຕີຕິ ມຍ຺ຫໍ ອຸທຣຈ຺ຉວິ ຍາວ ປິຏ຺ຐິກຓ຺ຏກໍ, ຕາວ ຕໍ ອາຫຈ຺ຈ ຐິຕຕ຺ຕາ ອລ຺ລີນາ ໂຫຕິ ອຸທຣິຍສ຺ສ ປຣິກ຺ຂເຍນ ອນ຺ຕານຎ຺ຈ ສຸຏ຺ຐຸມິລາຕຕາຍ. ຠາຣິຍຠາຣິຍາຕິ ຄຣຸຕຣາ. ສຫອຸທຣຈ຺ຉວິໍ ປິຏ຺ຐິກຓ຺ຏກໍ, ສຫປິຏ຺ຐິກຓ຺ຏກໍ ອຸທຣຈ຺ຉວິນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ເນວ ນິກ຺ຂມຕິ ອາຫາຣສນ຺ນິສ຺ສຍອາໂປຘາຕຸຍາ ສພ຺ພໂສ ວິສຸກ຺ຂຕ຺ຕາ. ປູຕິມູລານີຕິ ໂລມມູລານໍ ປຣິພ຺ຣູຫນເກ ມໍເສ ໂລຫິເຕ ຈ ປຣິກ຺ຂີເຓ ຕານິ ສຸກ຺ຂານິ ຐານໂຕ ຠຏ຺ຐານິ ອຠາເວເນວ ‘‘ປູຕິມູລານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ປນາ’’ຕິອາທິ.

ອຘິຄຕາຕິ ອິທານິ ອຘິຄຕາ. ຍຖາ ເອຕຣຫິ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ອຘິຄຕຕ຺ຕາຕິ ອິມິນາ ກິຎ຺ຈາປິ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕາ ປຣິປາກຄຕຎາຓາ ວສີຠູຕຊ຺ຌານາຠິຎ຺ຎາ ວິປສ຺ສນາຍ ປຣິກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຍຖາ ຈ ເນສໍ ຈຣິມຠເວ ວິປສ຺ສນາຈາໂຣ, ນ ຕຖາ ຕທາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອຕເທວາຕິ ຍໍ ເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖຊາຕໍ, ເອຕເທວ ເອຕ຺ຖ ເອຕສ຺ມິໍ ປາຐປເທເສ ຍຸຕ຺ຕໍ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ອວິຣຸຊ຺ຌນໂຕ. ອິຕຣຖາຕິ ຠິກ຺ຂູຫິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ອນນຸຣູໂປ ສິຍາ ‘‘ອິມິສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຍ ອຎ຺ຎຕ຺ເຕ.

ອາຫາຣສຸທ຺ຘິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສໍສາຣສຸທ຺ຘິອາທິວຓ຺ຓນາ

໑໖໐. ສໍສາເຣນາຕິ ອປຣາປຣໍ ຈວນຸປປຊ຺ຊນວເສນ ຠເວສຸ ສໍສຣເຓນ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຂນ຺ຘານຎ຺ຈ ປຏິປາຏິ, ຘາຕຸອາຍຕນານ ຈ;

ອພ຺ໂພຈ຺ຉິນ຺ນໍ ວຕ຺ຕມານາ, ສໍສາໂຣຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໖໑໙; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໙໕; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒.໖໐; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔.໑໙໙; ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ; ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໒໖; ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໒໓; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໓໙; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ໑໔, ໕໘; ເຖຣຄາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໗, ໙໙; ພຸ. ວໍ. ອຏ຺ຐ. ໕໘; ຈູຬນິ. ອຏ຺ຐ. ໖; ປຏິ. ມ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑.໑໑໗; ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໑.໑໒໗; ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໙; ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.໑);

ພຫຸກນ຺ຕິ ພຫຸກາລໍ ພຫຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ. ອຸປປຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ. ອາວາເສນາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສຕ຺ຕາວາເສ ອາວສເນນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຊີວເນນ. ຂນ຺ຘາເຍວ ວຸຕ຺ຕາ ເຕສໍເຍວ ປວຕ຺ຕິວິເສສສ຺ສ ເຕນ ເຕນ ປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ພຫຸຍາເຄຕິ ອຊສູກຣໂຄມາຍ຺ວາທິເກ ພຫຸວິເຘ ມຫາຍຎ຺ເຎ. ພຫຸອຄ຺ຄີຕິ ວາຈາເປຍ຺ຍາທິວເສນ ອນ຺ຕມໂສ ປາກຍຎ຺ຎາທິວເສນ ຈ ພຫຸເກປິ ອຄ຺ຄີ ປຣິຈຣເຓນ.

໑໖໑. ພາລທາຣໂກປິ ‘‘ທຫໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ຕໂຕ ວິເສສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຍຸວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕິກ຺ກນ຺ຕປຐມວຍາ ສຕ຺ຕາ ສຠາເວນ ປລິຕສິຣາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປຐມວເຍ ຐິຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຸສຸກາຬເກໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຊຣາຊິຓ຺ໂຓຕິ ຊຣາຍ ຊິຓ຺ໂຓ, ນ ອກາລິເກນ ຊຣາຍ ອຠິຠູໂຕ. ອຸກ຺ກໍສຄຕພຸທ຺ຘຕາຍ ວຸທ຺ໂຘ. ເຕນາຫ ‘‘ວຑ຺ຒິຕ຺ວາ ຐິຕອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ໂຄ’’ຕິ, ອາໂຣຫປຣິຓາຫວເສນ ວຸທ຺ຘິຣຫິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຊາຕິມຫລ຺ລໂກຕິ ຊາຕິຍາ ມຫລ຺ລໂກ, ນ ໂຠຄປຣິວາຣາທີຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອທ຺ຘຄໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອທ຺ຘ-ສທ຺ໂທ ທີຆກາລວາຈີຕິ ອາຫ ‘‘ພຫຸອທ຺ຘານໍ ຄໂຕ’’ຕິ. ວໂຍຕິອາທິປທໂລເປນາຍໍ ນິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ປຈ຺ຉິມວຍ’’ນ຺ຕິ. ປທສຕມ຺ປິ…ເປ… ສມຕ຺ຖຕາຕິ ປທສຕມ຺ປິ ປທສຫສ຺ສມ຺ປິ ໂສຕປຖມາຄຈ຺ຉນ຺ຕເມວ ອຸຄ຺ຄຫຓສມຕ຺ຖຕາ ປຣິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ສມຕ຺ຖຕາ. ອຍຎ຺ຈ ຄຕິຍາ ພ຺ຍາປາໂຣຕິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ ຄຫຓມຕ຺ຕຠາວໂຕ. ຕເທວາຕິ ປທສຕມ຺ປິ ປທສຫສ຺ສມ຺ປິ. ອາຘາຣຓໍ ອປິລາປນວເສນ ຫທເຍ ຘາຣຓໍ. ອຸປນິພນ຺ຘນໍ ຍຖາ ນ ປມຸຏ຺ຐໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ອຸເປຈ຺ຈ ອປຣາປຣໍ ນິພນ຺ຘນໍ. ອຍໍ ປນ ສຕິຍາ ພ຺ຍາປາໂຣຕິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ. ປາຬິຍຎ຺ຈ ‘‘ປຣມາຍ ຄຕິຍາ ຈ ສຕິຍາ ຈ ຘິຕິຍາ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຣໂຕ ຈ ‘‘ເອວໍ ອຘິມຕ຺ຕຄຕິມນ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມຕ຺ຖວີຣິຍໍ ຘິຕິ ນາມາຕິ ວິສິຏ຺ຐວິສຍໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕສຕິສມາໂຍຄໍ ຕສ຺ສ ທີເປຕິ. ຕສ຺ສາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕຄຕິສຕິຘິຕີຫິ ສຸຠຘາຕວຈີປຣິຈິຕສ຺ສ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມສ຺ສ ອາຄມວເສນ ອຕ຺ຖທສ຺ສນສມຕ຺ຖຕາ ຍຸຕ຺ຕິວເສນ ກາຣຓທສ຺ສນສມຕ຺ຖຕາ.

ທຬ຺ຫໍ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໙.໓໘) ຖິຣໍ ຘນຸ ເອຕສ຺ສາຕິ ທຬ຺ຫຘນ຺ວາ, ໂສ ເອວ ອິຘ ‘‘ທຬ຺ຫຘມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ປຏິສຕ຺ຕຸວິຘມນຕ຺ຖໍ ຘນຸໍ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ຘນຸຄ຺ຄໂຫ, ໂສ ເອວ ອຸສຸໍ ສຣໍ ອສຕິ ຂິປຕີຕິ ອິສ຺ສາໂສຕິ ອາຫ ‘‘ຘນຸໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຐິໂຕ ອິສ຺ສາໂສ’’ຕິ. ທ຺ວິສຫສ຺ສປລໍ ໂລຫາທິຠາຣໍ ວຫິຕຸໍ ສມຕ຺ຖໍ ທ຺ວິສຫສ຺ສຖາມໍ. ເຕນາຫ ‘‘ທ຺ວິສຫສ຺ສຖາມໍ ນາມາ’’ຕິອາທິ. ທຓ຺ເຑຕິ ຘນຸທຓ຺ເຑ. ຍາວ ກຓ຺ຑປ຺ປມາຓາຕິ ທີຆໂຕ ຍຕ຺ຕກໍ ກຓ຺ຑສ຺ສ ປມາຓໍ, ຕຕ຺ຕເກ ຘນຸທຓ຺ເຑ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕມຕ຺ເຕ ອາໂຣປິໂຕ ເຈວ ໂຫຕິ ຊິຍາທຓ຺ໂຑ, ໂສ ຈ ຠາໂຣ ປຖວິໂຕ ມຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ອິທໍ ‘‘ທ຺ວິສຫສ຺ສຖາມໍ ນາມ ຘນູຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຸຄ຺ຄຫິຕສິປ຺ໂປຕິ ອຸຄ຺ຄຫິຕຘນຸສິປ຺ໂປ. ກຕຫຕ຺ໂຖຕິ ຖິຣຕຣໍ ລກ຺ເຂສຸ ອວິຣຊ຺ຌນສຣກ຺ເຂໂປ. ອີທິໂສ ປນ ຕຕ຺ຖ ວສີຠູໂຕ ກຕຫຕ຺ໂຖ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຈິຓ຺ຓວສີຠາໂວ’’ຕິ. ກຕໍ ຣາຊກຸລາທີສຸ ອຸເປຈ຺ຈ ອສນໍ ເອເຕນ ໂສ ກຕູປາສໂນຕິ ອາຫ ‘‘ຣາຊກຸລາທີສຸ ທສ຺ສິຕສິປ຺ໂປ’’ຕິ. ເອວໍ ກຕນ຺ຕິ ເອວໍ ອນ຺ໂຕສຸສິຣກຣຓາທິນາ ສລ຺ລຫຸກໍ ກຕໍ.

ໂອໂລເກຕີຕິ ອຸທິກ຺ຂຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ເຕສໍ ວາໂຣ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ‘‘ອຍໍ ປຐມໍ ປຸຈ຺ຉຕິ, ອຍໍ ທຸຕິຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຸຈ຺ຉນວາໂຣ ຕາທິສສ຺ສ ປຎ຺ຎວໂຕ ປຎ຺ຎາຍຕິ ສຸຂຸມສ຺ສ ອນ຺ຕຣສ຺ສ ລພ຺ຠນໂຕ. ພຸທ຺ຘານໍ ປນ ວາໂຣຕິ ອີທິເສ ຐາເນ ພຸທ຺ຘານໍ ເທສນາວາໂຣ ອຎ຺ເຎສໍ ນປຎ຺ຎາຍນໂຕ ພຸທ຺ຘານໍເຍວ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ອິທານິ ຕເມວ ປຎ຺ຎາຍນຕໍ ຍຸຕ຺ຕິໂຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ວິທຕ຺ຖິຈຕຸຣງ຺ຄຸລຉາຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ອຈ຺ຉຣາສງ຺ຆາຏມຕ຺ເຕ ຂເຓ ອເນກ-ໂກຏິສຫສ຺ສ-ຈິຕ຺ຕປວຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂຕ ‘‘ວິທຕ຺ຖິຈຕຸຣງ຺ຄຸລຉາຍໍ ອຕິກ຺ກມນໂຕ ປຸເຣຕຣໍເຍວ ຠຄວາ…ເປ… ກເຖຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕໂຕ ລຫຸຕຣາປິ ສຕ຺ຖຸ ເທສນາປວຕ຺ຕິ ອຕ຺ເຖວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕິຏ຺ຐນ຺ຕຸ ວາ ຕາວ ເອເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ອິທານິ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກສ຺ມາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສຬສ ປທານິ ກເຖຕີຕິ ເອເຕນ ໂລກິຍຊນສ຺ສ ເອກປທຸຈ຺ຈາຣຓກ຺ຂເຓ ຠຄວາ ອຏ຺ຐວີສສຕປທານິ ກເຖຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອິທານິ ຕສ຺ສປິ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກສ຺ມາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຘມ຺ໂມຕິ ປາຬິ. ປຊ຺ຊຕິ ອຕ຺ໂຖ ເອເຕນາຕິ ປທໍ, ຕທຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຎ຺ເຊຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ອກ຺ຂຣໍ. ຕຎ຺ຫິ ປທວາກ຺ຍກ຺ຂຣຠາເວຫິ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊມານໍ ຕໍ ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຎ຺ເຊຕິ ປກາເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຘມ຺ມປທພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ປາຬິຍາ ປທພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ພ຺ຍຎ຺ຊນກໍ ອກ຺ຂຣ’’ນ຺ຕິ. ເອເຕນ ອປຣາປເຣຫິ ປທພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ ສຸຈິຣມ຺ປິ ກາລໍ ກເຖນ຺ຕສ຺ສ ຕຖາຄຕສ຺ສ ນ ກທາຈິ ເຕສໍ ປຣິຍາທານໍ ອຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປຎ຺ຫໍ ພ຺ຍາກໂຣນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ປຎ຺ຫພ຺ຍາກຣຓໍ, ຕຖາປວຕ຺ຕປຏິຠານໍ. ອປຣິກ຺ຂຍປຏິຠານາ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ, ຍໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນຕ຺ຖິ ຘມ຺ມເທສນາຍ ຫານີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໓.໑໔໑, ໓໐໕; ວິຠ. ມູລຏີ. ໑.ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ). ເຕນາຫ ‘‘ອິມິນາ ກິໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິອາທິ. ຕຖາ ອາສນ຺ນປຣິນິພ຺ພານສ຺ສປິ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍ ອິຕຣາຍ ຈ ວິເສສາຕາໂວຕິ ປຐມພຸທ຺ຘວຈນມ຺ປິ ມຊ຺ຌິມພຸທ຺ຘວຈນມ຺ປິ ປຈ຺ຉິມພຸທ຺ຘວຈນມ຺ປິ ສທິສເມວ. ອາສີຕິກວສ຺ສໂຕ ປຣໍ ປຎ຺ຈໂມ ອາຍຸໂກຏ຺ຐາໂສ.

໑໖໒. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຠຄວຕາ ນາຄສມາລຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອຈ຺ຉຣິຍອພ຺ຠຸຕປເວທນມຸເຂນ ອຕ຺ຕໂນ ໂລມານໍ ຫຏ຺ຐຠາວສ຺ສ ປເວທິຕຕ຺ຕາ ‘‘ໂລມຫໍສນປຣິຍາໂຍ’’ຕິ ນາມໍ ຄຫິຕໍ, ຕຖາປິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທິ-ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຎາຓານຸຠາວ-ວິຠາວນາທິວເສນ ໂສຬສສມູຫໂຕ ສີຫນາທສ຺ສ ນທເນນ ເທສນາຍ ປວຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ ‘‘ມຫາສີຫນາໂທ’’ຕ຺ເວວ ສງ຺ຄີຕິກາຣມຫາເຖເຣຫິ ນາມໍ ຐປິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ມຫາສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໓. ມຫາທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໖໓. ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ຕິຓ຺ຓໍ ຊນານໍ ອຸປຣິ ສງ຺ໂຆ ຈຕຸວຄ຺ຄກຣຓີຍາທິກມ຺ເມຫິ ປຏິກມ຺ມປ຺ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຄາມໍ ຄໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຄາມໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຄຕຕ຺ຕາ, ເອວໍ ສາວຕ຺ຖິໍ ປວິສິຕຸໍ ວິຫາຣໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ ‘‘ປວິສິໍສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ປຣິຎ຺ຎນ຺ຕິ ປຫານປຣິຎ຺ຎໍ. ສາ ຫິ ສມຕິກ຺ກໂມ, ນ ອິຕຣາ. ຣູປເວທນາສຸປີຕິ ‘‘ຣູປານໍ ປຣິຎ຺ຎໍ, ເວທນານໍ ປຣິຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ກາມໍ ສພ຺ເພສໍ ຕິຕ຺ຖິຍານໍ ກາມາທິປຣິຎ຺ຎາປຎ຺ຎາປນເຫຕຸຠູໂຕ ສມໂຍ ນຕ຺ຖິ, ເຍສໍ ປນ ອຕ຺ຖິ, ເຕ ອຸປາທາຍ ‘‘ສກສມຍໍ ຊານນ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຍໂຕ ຍໂຕ ໂຂ ໂຠ ອຍໍ ຠິກ຺ຂຸ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫິ…ເປ… ປຐມໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕິ, ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂຂ ໂຠ ກາມານໍ ປຣິຎ຺ຎາ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອວໍ ສຣູປໂຕ ປຐມຊ຺ຌານໍ ວິຠາເວຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາປິ ເກວລໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕປ຺ປຫານສຎ຺ຎາຍ ກາມານໍ ປຣິຎ຺ຎໍ ປຎ຺ຎເປຍ຺ຍຸໍ ປຐມຊ຺ຌານໍ ວທມານາ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຕາທິສສ຺ສ ອາຄມາຘິຄມສ຺ສາຠາວໂຕ. ຣູປເວທນາປຣິຎ຺ຎາສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ວຸຈ຺ເຈຖາຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ. ທຸຕິຍປເທປີຕິ ‘‘ອນຸສາສນິຍາ ວາ ອນຸສາສນິ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕວາກ຺ເຍປິ. ເຕ ກິຣ ຠິກ຺ຂູ.

໑໖໕. ນ ເຈວ ສມ຺ປາຍິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ນ ເຈວ ສມ຺ມເທວ ປກາເຣຫິ ຄເມສ຺ສນ຺ຕິ ຎາເປສ຺ສນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ກເຖຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ອວິສເຍ ປຎ຺ໂຫ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອາປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ສເທວເກຕິ ອຣູປເທວຄ຺ຄຫຓໍ. ເຕ ຫິ ໂລກິຍເທເວຫິ ທີຆາຍຸກຕາທິນາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາ. ສມາຣເກຕິ ກາມາວຈຣເທວຄ຺ຄຫຓໍ. ສພ຺ຣຫ຺ມເກຕິ ຣູປາວຈຣພ຺ຣຫ຺ມຄ຺ຄຫຓໍ. ສສ຺ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ສມຓຄ຺ຄຫເຓນ ປພ຺ພຊິເຕ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄ຺ຄຫເຓນ ຊາຕິພ຺ຣາຫ຺ມເຓ, ປຸນ ເທວຄ຺ຄຫເຓນ ສມ຺ມຸຕິເທເວ, ມນຸສ຺ສຄ຺ຄຫເຓນ ອວສິຏ຺ຐມນຸສ຺ສກາຍໍ ປຣິຍາທິຍຕິ. ໂລກປຊາຄ຺ຄຫເຓນ ປນ ປໂຍຊນໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ທສ຺ສິຕເມວ. ອຎ຺ຎຖາ ອາຣາຘນໍ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ອິມິນາ ກາມຣູປເວທນາສຸ ອສ຺ສາທາທີນໍ ຍາຖາວໂຕ ອວໂພໂຘ ເອວ ອິໂຕ ພາຫິຣການໍ ນຕ຺ຖິ, ກຸໂຕ ປເວທນາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໑໖໖. ຈິຕ຺ຕາຣາຘນນ຺ຕິ ຍາຖາວປເວທເນນ ປເຣສໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິໂຕສນໍ. ພນ຺ຘນຏ຺ເຐນ ຄຸຓາຕິ ກາມຣາຄສໍໂຍຊນສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ວຕ຺ຖຸກາເມສຸປິ ພນ຺ຘນຏ຺ໂຐ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂກຏ຺ຐາສຏ຺ໂຐ ວາ ຄຸຓຏ຺ໂຐ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຣຍນ຺ຕີຕິ ຕຣມານາ ຍນ຺ຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ອຕີຕາທິຠິນ຺ນປຐມາທິວຍາ ເອວ ຈິຕ຺ຕຕາ ຣາສິຠາເວນ ວໂຍຄຸຓາຕິ ຄຫິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຣາສຏ຺ໂຐ ຄຸຓຏ຺ໂຐ’’ຕິ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາຕິ ວາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓຕໍທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາເຓຫິ ວິຊານິຕພ຺ພາ. ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓຠູຕາຕິ ສຠາເວເນວ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓຊາຕິກາ, ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓຠາວໍ ວາ ປຕ຺ຕາ. ກມນີຍາຕິ ກາເມຕພ຺ພາ. ມນວຑ຺ຒນກາຕິ ມໂນຫຣາ. ເອເຕນ ປຣິກປ຺ປນໂຕປິ ອິຏ຺ຐຠາວໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ປິຍຊາຕິກາຕິ ປິຍາຍິຕພ຺ພສຠາວາ. ກາມູປສໍຫິຕາຕິ ກາມຣາເຄນ ອຸເປຈ຺ຈ ສນ຺ຘານິຍາ ສມ຺ພທ຺ຘາ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໖.໖໓) ກາຕພ຺ພາຕິ ອາຫ ‘‘ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ.

໑໖໗. ສຎ຺ຎໍ ຐເປຕ຺ວາຕິ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ອງ຺ຄຸລິກາທິປພ຺ເພ ຄຫິເຕ ສຕໍ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ມິໍ ສຫສ຺ສ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສຎ຺ຎາຓໍ ກຕ຺ວາ ຄຓນາ. ອຈ຺ຉິທ຺ທຄຓນາຕິ ‘‘ເອກໍ ທ຺ເວ’’ຕິອາທິນາ ນວນ຺ຕວິຘິນາ ນິຣນ຺ຕຣຄຓນາ. ປິຓ຺ຑຄຓນາຕິ ສງ຺ກລນປຏຸປ຺ປາທນາທິນາ ປິຓ຺ຑິຕ຺ວາ ຄຓນາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຂຕ຺ຕໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ກສນໍ ກສີຕິ ກສິຄ຺ຄຫເຓນ ສພ຺ໂພ ກສິປຏິພທ຺ໂຘ ຊີວິກູປາໂຍ ຄຫິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ກສີຕິ ກສິກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ. ຊງ຺ຆວຓິຊ຺ຊາຕິ ຊງ຺ຆສຕ຺ຖວເສນ ວຓິຊ຺ຊໍ ອາຫ, ຖລວຓິຊ຺ຊາຕິ ສກຏສຕ຺ຖວເສນ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນາວາປຓາທິວເສນ ໂວຫາຣໍ. ວຓິປ຺ປໂຖຕິ ວຓິຊມຄ຺ໂຄ, ທານຄ຺ຄຫຓວເສນ ສໍໂວຫາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸສູນໍ ອສນກມ຺ມໍ ອິສ຺ສຕ຺ຕໍ, ຘນຸສິປ຺ເປນ ຊີວິກາ, ອິຘ ປນ ອິສ຺ສຕ຺ຕໍ ວິຍາຕິ ອິສ຺ສຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພອາວຸຘຊີວິກາຕິ ອາຫ ‘‘ອາວຸຘໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐານກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ. ໂປໂຣຫິຈ຺ຈາມຈ຺ຈກມ຺ມາທິ ຣາຊກມ຺ມໍ.ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຣຖສິປ຺ປຂຕ຺ຕວິຊ຺ຊາສິປ຺ປາທິ-ວຸຕ຺ຕາວເສສໍ ມຫາສິປ຺ປໍ ຂຸທ຺ທກສິປ຺ປຎ຺ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສີຕສ຺ສ ປຸຣກ຺ຂໂຕຕິ ສີຕສ຺ສ ປຸຣໂຕ ກໂຕ. ໂຍ ຫິ ສີຕກາເລ ຊີວິກາເຫຕຸ ສີຕລປເທສໍ ປກ຺ຂນ຺ທຕິ, ໂສ ວາຬມິຄາທີຫິ ວິຍ ສີເຕນ ປຣິປາຕິຍມາໂນ ເຕນ ປຸຣໂຕ ກໂຕ ວິຍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສີເຕນ ພາຘິຍມາໂນ’’ຕິ. ອຸຓ຺ຫສ຺ສ ປຸຣກ຺ຂໂຕຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສຣິຕ຺ວາຕິ ສໍສປ຺ປິຕ຺ວາ. ຆຏ຺ຏິຍມາໂນຕິ ຫິໍສິຍມາໂນ ພາຘິຍມາໂນ. ອາພາຘນໍ ອາພາໂຘ, ປີຬາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາມເຫຕຸນ຺ຕິ ວາ ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ ຍຖາ ‘‘ວິສມໍ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາ ປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໗໐). ຕຖາ ເສສປທທ຺ວເຍປິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ກາມານເມວ ເຫຕູ’’ຕິ. ກາມານໍ ເຫຕູຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸຣິມປທາວຘາຣຓມຍຸຕ຺ຕໍ ຕທຎ຺ຎປຈ຺ຈຍປຏິກ຺ເຂປາປຕ຺ຕິໂຕ, ຕຖາ ອຸຕ຺ຕຣປທາວຘາຣຓໍ ກາມານໍ ກທາຈິ ອເຫຕຸຠາວສ຺ສປິ ສມ຺ຠວໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິເຍວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຸຏ຺ຐຫໂຕຕິ ອິມິນາ ອຸຏ຺ຐານວີຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອາຊີວສມຸຏ຺ຐາປກວີຣິເຍນາ’’ຕິ. ຕໍ ວີຣິຍນ຺ຕິ ອາຊີວິກສມຸຏ຺ຐາປກວີຣິຍໍ. ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ຆເຏນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອາຣມ຺ຠໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ. ຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ນພລວໂສເກນ ໂສຈຕີຕິ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເປນ ອນ຺ໂຕ ນິຊ຺ຌາຍຕິ. ກາເຍ ອຸປ຺ປນ຺ນທຸກ຺ເຂນາຕິ ຕສ຺ເສວ ໂສກສ຺ສ ວເສນ ກາເຍ ອຸປ຺ປນ຺ນທຸກ຺ເຂນ. ໂສກຸທ຺ເທເສນ ຕໍ ຕໍ ວິປ຺ປລເປນ຺ໂຕ ວາ ປຣິເທວຕິ. ອຸຣໍ ຕາເຬຕ຺ວາຕິ ວກ຺ຂປ຺ປເທສໍ ປຫຣິຕ຺ວາ. ‘‘ໂມຆ’’ນ຺ຕິອາທິ ປຣິເທວນາກາຣທສ຺ສນຎ຺ເຈວ ສມ຺ໂມຫາປຊ຺ຊນາກາຣທສ຺ສນຎ຺ຈ. ເມຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ໂນຕິ ປຸຖຸວຈນໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຸຠຍຖາປິ ໂວຫຣິຕພ຺ພໂຕ, ພ຺ຍາມູຬ຺ຫວຈນໍ ວາ ໂສກວເສນ.

໑໖໘. ອິຘ ກາມຄ຺ຄຫເຓນ ວິເສສໂຕ ວຕ຺ຖຸກາມາ ຄຫິຕາຕິ ກາມາທິຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ, ນານນ຺ຕຣິຍຕາຍ ປນ ກິເລສກາໂມປິ ຄຫິໂຕ ເອວ. ອສິຈມ຺ມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈມ຺ມຄ຺ຄຫເຓນ ນ ເກວລໍ ຈມ຺ມມຍສ຺ສ, ຈມ຺ມປຣິສິພ຺ພິຕສ຺ເສວ ວາ ຄຫຓໍ, ອຖ ໂຂ ສພ຺ພສ຺ສປິ ອາວຸຘພາຘກສ຺ສ ຄຫຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຂຏກຜລກາທີນີ’’ຕິ ອາຫ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສຣາທິສງ຺ຄໂຫ. ຘນຸກລາປໍ ສນ຺ນຍ຺ຫິຕ຺ວາຕິ ຘນຸຎ຺ເຈວ ຂຸຣປ຺ປຕູຓິຎ຺ຈ ສນ຺ນຍ຺ຫິຕ຺ວາ, ຘນຸທຓ຺ຑສ຺ສ ຊິຍາຍ ຕຖາຠາວກຣຓາທິປິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໕.໗໖) ຘນຸໂນ ສນ຺ນຍ຺ຫນນ຺ຕິ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ເສນານໍ ພ຺ຍູຫສໍວິຘາເນນ ວາ ອຸຠໂຕພ຺ຍູຬ຺ຫໍ. ວິຊ຺ໂຊຕລນ຺ເຕສູຕິ ນິສິຕປີຕຜລຕາຍ ວິຊ຺ໂຊຕນວເສນ ປຣິວຕ຺ຕມາເນສຸ.

ປາກາຣສມີປາຕິສງ຺ຂາຣຕາຍ ປາກາຣປາທາ ອຸປກາຣິໂຍ, ຍາ ‘‘ອຸທ຺ທາປາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ສຕທນ຺ເຕນາຕິ ອເນກສຕທນ຺ຕເກນ, ຍສ຺ສ ຕິຂິຓທນ຺ຕານິ ອເນກສຕານິ ມູລານິ ໂຫນ຺ຕິ. ອຕິຠາຣຕາຍ ທສວີສມຕ຺ຕາປິ ຊນາ ອຸກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ຍນ຺ຕວເສນ ປນ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຐເປນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຏ຺ຐທນ຺ຕາກາເຣນາ’’ຕິອາທິ. ໂອມທ຺ທນ຺ຕີຕິ ໂອຏ຺ຐເປນ຺ຕິ.

໑໖໙. ສນ຺ຘິມ຺ປິ ຉິນ຺ທນ຺ຕິ ໂຈຣິກາຍ ຊີວິຕຸກາມາ. ນິລ຺ໂລປນ຺ຕິ ນິສ຺ເສສວິໂລປໍ, ເອກໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ຄາມໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິປິ ຄຍ຺ຫູປຄໍ ອເສເສຕ຺ວາ ກຣມຣຄ຺ຄຫຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ມຫາວິໂລປ’’ນ຺ຕິ. ປນ຺ຖທຸຫນກມ຺ມໍ ອຏວິມຄ຺ເຄ ຐຕ຺ວາ ອທ຺ຘິການໍ ວິລຸມ຺ປນໍ. ປຫາຣສາຘນຕ຺ຖໍ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໒.໑) ທຓ຺ຑປ຺ປຫາຣສ຺ສ ສຸຂສິທ຺ຘິອຕ຺ຖໍ. ກຎ຺ຊິໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ກຎ຺ຊິຍໍ, ອາຣນາລໍ. ຍໍ ‘‘ພິລງ຺ຄ’’ນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ຍຕ຺ຖ ສິຎ຺ຈຕິ, ສາ ກຎ຺ຊິຍອຸກ຺ຂລິກາ. ພິລງ຺ຄຖາລິກສທິສກຣຓໍ ພິລງ຺ຄຖາລິຍໍ. ສີສກປາລໍ ອຸປ຺ປາເຏຕ຺ວາຕິ ອໂຍຄຸຬປເວສນປ຺ປມາຓໍ ຉິທ຺ທໍ ກຕ຺ວາ. ສງ຺ຂມຸຓ຺ຑກມ຺ມກາຣຓນ຺ຕິ ສງ຺ຂໍ ວິຍ ມຸຓ຺ຑກມ຺ມກາຣຓໍ.

ຣາຫຸມຸຂກມ຺ມກາຣຓນ຺ຕິ ຣາຫຸມຸຂຄຕ-ສູຣິຍສທິສ-ກມ຺ມກາຣຓໍ. ໂຊຕິມາລິກນ຺ຕິ ໂຊຕິມາລວນ຺ຕໍ ກມ຺ມກາຣຓໍ. ຫຕ຺ຖປຊ຺ໂຊຕິກນ຺ຕິ ຫຕ຺ຖປຊ຺ໂຊຕນກມ຺ມກາຣຓໍ. ເອຣກວຕ຺ຕກມ຺ມກາຣຓນ຺ຕິ ເອຣກວຕ຺ຕສທິເສ ສຣີຣໂຕ ພທ຺ເຘ ອຸປ຺ປາຏນກມ຺ມກາຣຓໍ. ຈີຣກວາສິກກມ຺ມກາຣຓນ຺ຕິ ສຣີຣໂຕ ອຸປ຺ປາຏິຕພທ຺ຘຈີຣກາຫິ ນິວາສາປນກມ຺ມກາຣຓໍ. ຕໍ ກໂຣນ຺ຕາ ຍຖາ ຄີວໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ພທ຺ເຘ ກນ຺ຕິຕ຺ວາ ກຏິຍເມວ ຐເປນ຺ຕິ, ເອວໍ ໂຄປ຺ຜກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ກນ຺ຕິຕ຺ວາ ກຏິຍເມວ ຐເປນ຺ຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ກຏິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ກນ຺ຕິຕ຺ວາ ໂຄປ຺ຜເກສຸ ຐເປນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເຓຍ຺ຍກກມ຺ມກາຣຓນ຺ຕິ ເອຓີມິຄສທິສກມ຺ມກາຣຓໍ. ອຍວລຍານິ ທຕ຺ວາຕິ ອຍວລຍານິ ປຏິມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ. ອຍສູລານິ ໂກຏ຺ເຏນ຺ຕີຕິ ກປ຺ປຣຊຓ຺ຓຸກໂກຏີສຸ ອຍສູລານິ ປເວເສນ຺ຕິ. ນ຺ຕິ ຕໍ ຕຖາກຕກມ຺ມກາຣຓໍ ສຕ຺ຕໍ.

ພຬິສມໍສິກນ຺ຕິ ພຬິເສຫິ ມໍສຸປ຺ປາຏນກມ຺ມກາຣຓໍ. ກຫາປຓິກນ຺ຕິ ກຫາປຓມຕ຺ຕໂສ ຉິນ຺ທນກມ຺ມກາຣຓໍ. ໂກຏ຺ເຏນ຺ຕີຕິ ຉິນ຺ທນ຺ຕິ. ຂາຣາປຕຈ຺ຉິກນ຺ຕິ ຕຈ຺ເຉຕ຺ວາ ຂາຣາວສິຎ຺ຈນກມ຺ມກາຣຓໍ. ປລິຆປຣິວຕ຺ຕິກນ຺ຕິ ປລິຆສ຺ສ ວິຍ ປຣິວຕ຺ຕນກມ຺ມກາຣຓໍ. ເອກາພທ຺ຘໍ ກໂຣນ຺ຕິ ອຍສູລສ຺ສ ໂກຏ຺ຏເນນ. ປລາລປີຐກນ຺ຕິ ປລາລປີຐສ຺ສ ວິຍ ສຣີຣສ຺ສ ສໍເວລ຺ລນກມ຺ມກາຣຓໍ. ກາຣຓິກາຕິ ຆາຕນກາຣກາ. ປລາລວຏ຺ຏິໍ ວິຍ ກຕ຺ວາຕິ ຍຖາ ປລາລປີຐໍ ກໂຣນ຺ຕາ ປລາລວຏ຺ຏິໍ ກຕ຺ວາ ສໍເວລ຺ລນວເສນ ນໍ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໒.໑) ເວເຐນ຺ຕິ, ເອວໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຉາຕເກຫີຕິ ພຸຠຸກ຺ຂິເຕຫິ ໂກເລຍ຺ຍກສຸນເຂຫິ. ພລວນ຺ໂຕ ຫິ ເຕ ຊວໂຍຄ຺ຄາ ສູຣາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ກມ຺ມວເສນ ສມ຺ປເຣຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ສມ຺ປຣາໂຍ, ປຣໂລໂກ. ຕຕ຺ຖ ຠໂວຕິ ສມ຺ປຣາຍິໂກ.

໑໗໐. ຉນ຺ທຣາໂຄ ວິນີຍຕິ ເຈວ ປຫີຍຕິ ຈ ເອຕ຺ຖາຕິ ນິພ຺ພານໍ ຉນ຺ທຣາຄວິນໂຍ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫານຎ຺ຈາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນິພ຺ພານຎ຺ຫີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາຄມ຺ມາຕິ ອິທໍ ໂຍ ຉນ຺ທຣາຄໍ ວິເນຕິ ປຊຫຕິ, ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕີຫິ ປຣິຎ຺ຎາຫີຕິ ອິມິນາ ຎາຕຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາຫິ ປຣິຊານິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕິ. ໂກ ປນ ວາໂທ ປຫານປຣິຎ຺ຎາຍາຕິ ທສ຺ເສຕິ? ຕຖຠາວາຍາຕິ ປຣິຊານນກຠາວາຍ.