໓. ຘມ຺ມທາຍາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໙. ຕສ຺ມາ ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ຍສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕວຓ຺ຓນາ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈມານາ ປາກຏາ ໂຫຕິ, ຍສ຺ມາ ຈສ຺ສ ຘມ຺ມທາຍາທສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ນິກ຺ເຂໂປ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ນິກ຺ເຂປໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ, ກເຖຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ລາຠສກ຺ກາເຣຕິ (ສໍ. ນິ. ຏີ. ໒.໒.໖໓) ລາຠສກ຺ກາຣສງ຺ຂາຕາຍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ເກຈິ, ລາຠສກ຺ກາເຣ ວາ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ອປເຣ. ຍາ ຫິ ລາຠສກ຺ກາຣນິມິຕ຺ຕໍ ຕທາ ຠິກ຺ຂູສຸ ປຈ຺ຈຍພາຫຸລ຺ລິກຕາ ຊາຕາ, ຕໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ ຠຄວາ ອິມໍ ເທເສສີຕິ. ຍມກມຫາເມໂຆຕິ ເຫຏ຺ຐາໂອລມ຺ພນອຸປຣິອຸຄ຺ຄມນວເສນ ສຕປຏໂລ ສຫສ຺ສປຏໂລ ຍຸຄຬມຫາເມໂຆ. ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ເຈວ ຠຄວຕິ ກຕ຺ຖຈິ ນິພທ຺ຘວາສໍ ວສນ຺ເຕ, ຈາຣິກໍ ປນ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ອນຸພນ຺ຘນ຺ຕິ ຈ. ຠິກ຺ຂູນມ຺ປິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສໍ ຕໂຕ ຠິຍ຺ໂຍປິ ປູຣິຕທານປາຣມິສຎ຺ຈຍຕ຺ຕາ ຕທາ ມຫາລາຠສກ຺ກາໂຣ ອຸປ຺ປຊ຺ຊີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສປີ’’ຕິ.

ສກ຺ກໂຕຕິ ສກ຺ກາຣປ຺ປໂຕ. ຄຣຸກໂຕຕິ ຄຣຸກາຣປ຺ປຕ຺ໂຕ. ມານິໂຕຕິ ພຫຸມໂຕ ມນສາ ປິຍາຍິໂຕ ຈ. ປູຊິໂຕຕິ ມາລາທິປູຊາຍ ເຈວ ຈຕຸປຈ຺ຈຍາຠິປູຊາຍ ຈ ປູຊິໂຕ. ອປຈິໂຕຕິ ອປຈາຍນປ຺ປຕ຺ໂຕ. ຍສ຺ສ ຫິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈເຍ ສກ຺ກຕ຺ວາປິ ອຠິສງ຺ຂເຕ ປຓີຕປຓີເຕ ອຸປເນນ຺ຕິ, ໂສ ສກ຺ກໂຕ. ຍສ຺ມິໍ ຄຣຸຠາວໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ເຕ ເທນ຺ຕິ, ໂສ ຄຣຸກໂຕ. ຍໍ ມນສາ ປິຍາຍນ຺ຕິ ພຫຸມຎ຺ຎນ຺ຕິ ຈ, ໂສ ພຫຸມໂຕ. ຍສ຺ສ ສພ຺ພເມຕໍ ປູຊາວເສນ ກໂຣນ຺ຕິ, ໂສ ປູຊິໂຕ. ຍສ຺ສ ອຠິວາທນປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານຎ຺ຊລິກມ຺ມາທິວເສນ ປຣມນິປຈ຺ຈກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ໂສ ອປຈິໂຕ. ຠຄວຕິ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ຈ ໂລໂກ ເອວໍ ປຏິປນ຺ໂນ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ…ເປ… ປຣິກ຺ຂາຣານ’’ນ຺ຕິ. ລາຠຄ຺ຄຍສຄ຺ຄປຕ຺ຕນ຺ຕິ ລາຠສ຺ສ ຈ ຍສສ຺ສ ຈ ອຄ຺ຄໍ ອຸກ຺ກໍສໍ ປຕ຺ຕໍ.

ປຈ຺ຈຍາ ຈີວຣາທໂຍ ຄຣຸກາຕພ຺ພາ ເອເຕສນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍຄຣຸກາ, ອາມິສຈກ຺ຂຸກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈເຍສຸ ຄິທ຺ຘາ ຄຘິຕາ ປຈ຺ຈຍານໍ ພຫຸລຠາວາຍ ປຏິປນ຺ນາຕິ ປຈ຺ຈຍພາຫຸລິກາ. ຠຄວໂຕປິ ປາກຏາ ອໂຫສິ ປກຕິຈາຣິຕ຺ຕວເສນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ ອຎ຺ຎຖາ ອປາກຏສ຺ເສວ ອຠາວໂຕ. ຘມ຺ມສຠາວຈິນ຺ຕາວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ສໂຫຕ຺ຕປ຺ປຎາຓໍ ຘມ຺ມສໍເວໂຄ, ອິຘ ປນ ໂສ ຠິກ຺ຂູນໍ ລາຠຄຣຸຕາຘມ຺ມວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສມຓຘມ຺ມວຸຕ຺ຕີຕິ ສມຓຘມ຺ມກຣຓໍ. ສາຕິ ຘມ຺ມທາຍາທເທສນາ. ປຏິພິມ຺ພທສ຺ສນວເສນ ສພ຺ພກາຍສ຺ສ ທສ຺ສນໂຍຄ຺ໂຄ ອາທາໂສຕິ ສພ຺ພກາຍິກອາທາໂສ.

ປິຕຸ-ທາຍໍ, ເຕນ ທາຕພ຺ພໍ, ຕໂຕ ລທ຺ຘພ຺ພໍ ອຣຫຠາເວນ ອາທິຍນ຺ຕີຕິ ທາຍາທາ, ປຸຕ຺ຕາ. ຕຎ຺ຈ ໂລເກ ອາມິສເມວ, ສາສເນ ປນ ຘມ຺ໂມປີຕິ ຕຕ຺ຖ ຍໍ ສາວຊ຺ຊໍ ອນິຍ຺ຍານິກຎ຺ຈ, ຕໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ, ຍໍ ນິຍ຺ຍານິກໍ ອນວຊ຺ຊຎ຺ຈ, ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂູ ນິໂຍເຊນ຺ໂຕ ຠຄວາ ອໂວຈ ‘‘ຘມ຺ມທາຍາທາ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠວຖ, ມາ ອາມິສທາຍາທາ’’ຕິ. ຘມ຺ມສ຺ສ ເມ ທາຍາທາຕິ ມມ ຘມ຺ມສ຺ສ ໂອຄາຫິໂນ, ຘມ຺ມຠາຄຠາຄິໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາສສ຺ເສວ ສາມິໂນ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ.໑.໒໙). ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຘມ຺ໂມຕິ ອສໍກິເລສິການຸຕ຺ຕຣາທິຠາເວນ ຘມ຺ມສາມຎ຺ຎໂຕ ນິທ຺ຘາຣິຕຘມ຺ໂມ. ປຣິຍາເຍຕິ ສຠາວໂຕ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຎາເປຕິ ເອເຕນາຕິ ປຣິຍາໂຍ, ເລໂສ, ເລສກາຣຓໍ ວາ. ຕທຠາວໂຕ ນິປ຺ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມ ມຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອປາຍປຕນາທິໂຕ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ວາຣຓໂຕ. ອິຕໂຣ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາຍໂຕ ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອປາຍທຸກ຺ຂວຏ຺ຏທຸກ຺ຂປາຕນໂຕ ປຣມ຺ປຣາຍ ວາຣຓໂຕ. ຍຖາ ຫິ ໂລກິຍໍ ກຸສລໍ ທານສີລາທິ ວິວຏ຺ຏໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ, ອຍໍ ຕໍ ອສມ຺ປາເທນ຺ຕມ຺ປິ ຕໍ ສມ຺ປາປກສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕກາຣຓຠາວປຣິຍາເຍນ ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມ ນາມ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຕໍ ວຏ຺ຏໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ, ຍໍ ຕຓ຺ຫາທີຫິ ສວິເສສໍ ອາມສິຕພ຺ພໂຕ ອາມິສນ຺ຕິ ໂລເກ ປາກຏໍ ອຈ຺ຉາທນໂຠຊນາທິ, ຕສ຺ສ, ຕໍສທິສສ຺ສ ຈ ຜລວິເສສສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕຠາວປຣິຍາເຍນ ປຣິຍາຍາມິສນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຍໍ ປນິທໍ…ເປ… ອິທໍ ປຣິຍາຍາມິສໍ ນາມາ’’ຕິ.

‘‘ສກລເມວ ຫິທໍ, ອານນ຺ທ, ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ຍທິທໍ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໒, ໓) ອາທິວຈນໂຕ ສາວເກຫິ ອຘິຄໂຕປິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ໂມ ສຕ຺ຖຸເຍວາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິປ຺ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມປິ ຠຄວໂຕເຍວ ສນ຺ຕໂກ’’ຕິ. ສາວການຎ຺ຫິ ຘມ຺ມທິຏ຺ຐິປຈ຺ຈຍສ຺ສປິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣສ຺ສ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ ປຣໂຕໂຆໂສ ຈ ຕຖາຄຕາຘີໂນຕິ ເຕຫິ ປຏິວິທ຺ໂຘປິ ຘມ຺ໂມ ຘມ຺ມສ຺ສາມິໂນເຍວາຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຠຄວຕາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອນຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສາຕິ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສນນ຺ຕຣຘານໂຕ ປຠຸຕິ ຍາວ ອິມສ຺ມາ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທາ ອສມ຺ໂພຘວເສນ ນ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ. ອຸປ຺ປາເທຕາຕິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕາ. ຕໍ ປເນຕໍ ມຄ຺ຄສ຺ສ ຠຄວໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໍ, ນ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ວິຍ ສສນ຺ຕາເນເຍວ, ອຖ ໂຂ ປຣສນ຺ຕາເນປີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອສຎ຺ຊາຕສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ ສຎ຺ຊເນຕາ,ອນກ຺ຂາຕສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອກ຺ຂາຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຍິທໍ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນໍ ສຎ຺ຊານນຎ຺ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ຊານນຎ຺ເຎວ ອສມ຺ໂມຫປຏິເວຘຠາວໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຄ຺ຄຎ຺ຎູ ມຄ຺ຄວິທູ’’ຕິ. ອກ຺ຂານໍ ປນສ຺ສ ສຸກຸສລຠາເວນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຄ຺ຄໂກວິໂທ’’ຕິ. ສຕ຺ຖາຣາ ຍຖາຄຕໍ ມຄ຺ຄໍ ອນຸຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ມຄ຺ຄານຸຄາ ຠຄວໂຕ ເອວ ຕໍ ມຄ຺ຄໍ ສຸຏ຺ຐຸ ອຘິຄມນໂຕ. ປຈ຺ຉາ ປຣໂຕ ສມ຺ມາ ອນຸ ອນຸ ອາຄຕາ ປຏິປນ຺ນາຕິ ປຈ຺ຉາ ສມນ຺ນາຄຕາ.

ຊານໍ ຊານາຕີຕິ ຊານິຕພ຺ພເມວ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິເຠທໍ ຊານາຕິ ເອກນ຺ຕຫິຕປຏິປຕ຺ຕິໂຕ. ປສ຺ສໍ ປສ຺ສຕີຕິ ຕຖາ ປສ຺ສິຕພ຺ພເມວ ປສ຺ສຕິ. ອຖ ວາ ຊານໍ ຊານາຕີຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ຊານິຕພ຺ພໍ ຊານາຕິເຍວ. ນ ຫິ ປເທສຎາເຓນ ຊານິຕພ຺ພໍ ສພ຺ພໍ ເອກນ຺ຕໂຕ ຊານາຕິ. ປສ຺ສໍ ປສ຺ສຕີຕິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸສງ຺ຂາເຕຫິ ປຎ຺ຈຫິ ຈກ຺ຂູຫິ ປສ຺ສິຕພ຺ພໍ ປສ຺ສຕິເຍວ. ອຖ ວາ ຊານໍ ຊານາຕີຕິ ຍຖາ ອຎ຺ເຎ ສວິປລ຺ລາສາ ກາມຣູປປຣິຎ຺ຎາວາທິໂນ ຊານນ຺ຕາປິ ວິປລ຺ລາສວເສນ ຊານນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ຠຄວາ. ຠຄວາ ປນ ປຫີນວິປລ຺ລາສຕ຺ຕາ ຊານນ຺ໂຕ ຊານາຕິເຍວ, ທິຏ຺ຐິທສ຺ສນສ຺ສ ຈ ອຠາວາ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ປສ຺ສຕິເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈກ຺ຂຸຠູໂຕຕິ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸມຍຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ຈ ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສຕ຺ເຕສຸ ຈ ຕທຸປ຺ປາທນໂຕ ທສ຺ສນປຣິຓາຍກຏ຺ເຐນ ໂລກສ຺ສ ຈກ຺ຂຸ ວິຍ ຠູໂຕ. ຎາຓຠູໂຕຕິ ເອຕສ຺ສ ຈ ເອວເມວ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຘມ຺ມາ ໂພຘິປກ຺ຂິຍາ, ພ຺ຣຫ຺ມາ ມຄ຺ໂຄ, ເຕຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ, ເຕສໍວາ ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ, ໂລກສ຺ສ ຈ ຕທຸປ຺ປາທນໂຕ ‘‘ຘມ຺ມຠູໂຕ,ພ຺ຣຫ຺ມຠູໂຕ’’ຕິ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວຕ຺ຕາຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມໍ ວທຕີຕິ ວຕ຺ຕາ. ຈິຣໍ ສຈ຺ຈປ຺ປຏິເວຘໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ວທຕີຕິ ປວຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິນ຺ເນຕາຕິ ຘມ຺ມຕາສງ຺ຂາຕໍ ປຣມຕ຺ຖໍ ນິພ຺ພານຎ຺ຈ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕາ, ປາປຍິຕາ ວາ. ອມຕສ຺ສ ທາຕາຕິ ອມຕໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍໍ ສຕ຺ເຕສຸ ອຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ ອມຕໍ ທທາຕີຕິ ອມຕສ຺ສ ທາຕາ. ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມານໍ ຕທາຍຕ຺ຕຠາວໂຕ ຘມ຺ມສ຺ສາມີ.

‘‘ຍາ ຈ ນິພ຺ພານສມ຺ປຕ຺ຕິ, ສພ຺ພເມເຕນ ລພ຺ຠຕິ;

ສຸໂຂ ວິປາໂກ ປຸຎ຺ຎານໍ, ອຘິປ຺ປາໂຍ ສມິຊ຺ຌຕິ. (ເປຏໂກ. ໒໓);

ນິພ຺ພານປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ, ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິທາຍໂກ’’ຕິ –

ເອວມາທິໍ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ເອວ ຠິກ຺ຂູ ທານາທິປຸຎ຺ຎານໍ ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສຍຕໍ ຊານນ຺ຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມປິ…ເປ… ປຏິລຠຕີ’’ຕິ. ‘‘ເອທິສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຈິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ກປ຺ປິຍສ຺ສ ຈ ຈີວຣາທິປຈ຺ຈຍສ຺ສ ຠຄວໂຕ ວຈເນນ ວິນາ ປຏິຄ຺ຄໂຫປິ ຠິກ຺ຂູນໍ ນ ສມ຺ຠວຕິ, ກຸໂຕ ປຣິໂຠໂຄຕິ ອາຫ ‘‘ນິປ຺ປຣິຍາຍາມິສມ຺ປີ’’ຕິອາທິ.

ປຣິຍາຍາມິສສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕກຠາໂວ ປຣິຍາຍຘມ຺ມສ຺ສ ຕພ຺ຠາເວເນວ ທີປິໂຕ. ຕເທວ ສາມິຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕສ຺ມາຕິ ອຕ຺ຕາຘີນປຏິລາຠປຏິຄ຺ຄຫຕາຍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກຕ຺ຕາ ຈ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຘມ຺ມາມິເສ.

ປຈ຺ຈຍາ ຈີວຣາທໂຍ ປຣມາ ປາປຸຓິຕພ຺ພຠາເວນ ອຸຕ຺ຕມມຣິຍາທາ ເອຕສ຺ສ ນ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມາ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທໂຍ ຈາຕິ ປຈ຺ຈຍປຣໂມ, ລາຠຄຣູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຓ຺ຫຸປ຺ປາເທສູຕິ ‘‘ຈີວຣເຫຕຸ ວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕຓ຺ຫາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ປິຓ຺ຑປາຕເສນາສນອິຕິຠວາຠວເຫຕຸ ວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕຓ຺ຫາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໑໑; ອ. ນິ. ໔.໙; ອິຕິວຸ. ໑໐໕) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຈຕູສຸ ຕຓ຺ຫຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກຏ຺ຐາເສສຸ. ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາສນ຺ຕຸຏ຺ຐິສລ຺ເລຂປວິເວກາທໂຍ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທໂຍ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ໂອວາເທ, ເຕສຸ ວາ ຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄາຫເກສຸ ຠິກ຺ຂູສຸ. ຠວິສ຺ສຕິ ວາ ເຍສໍ ຕຕ຺ຖາຕິ ໂຍຊນາ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ໂອວາເທ ອິຈ຺ເຈວ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຘິປ຺ປາໂຍ ອາມິສທາຍາທຕາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກອນຕ຺ຖານຸປ຺ປາທສ຺ສ ຘມ຺ມທາຍາທຕາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ອາກງ຺ຂາ. ເຕນາຫ ‘‘ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອາມິເສ ອຸປກ຺ຂລິຕານນ຺ຕິ ອາມິສເຫຕຸ ວິປ຺ປຏິປນ຺ນານໍ. ອຕີຕກາເລຕິ ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘກາເລ. ກປິລສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ວຕ຺ຖຸ ກປິລສຸຕ຺ເຕນ, ‘‘ສງ຺ຆາຏິປິອາທິຕ຺ຕາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ລກ຺ຂຓສຸຕ຺ເຕນ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໑໘) ຈ ວິຠາເວຕພ຺ພໍ. ອາມິສຄຣຸໂກ ອປ຺ປຄ຺ຆຠາເວນ ກູຏກຫາປໂຓ ວິຍ ນິຕ຺ເຕໂຊ ສມຓເຕເຊນ ອນຸຊ຺ຊລໂຕ ນິພ຺ພຸຕງ຺ຄາໂຣ ວິຍ ນິປ຺ປໂຠ ຈ ໂຫຕີຕິ ໂຍຊນາ. ຕໂຕຕິ ປຈ຺ຈຍຄຣຸກຠາວໂຕ. ວິວຕ຺ຕິຕຈິຕ຺ໂຕຕິ ວິນິວຕ຺ຕິຕມານໂສ, ສລ຺ເລຂວຸຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຘມ຺ມທາຍາທາຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ອນ຺ໂຕຄຘາວຘາຣຓໍ ວຈນນ຺ຕິ ເຕນ ອວຘາຣເຓນ ນິວຕ຺ຕິຕມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ມາ ອາມິສທາຍາທາ’’ຕິ ປຏິກ຺ເຂໂປ ທສ຺ສິໂຕ. ຕເຖວ ຈ ວິຠາເວຕຸໍ ອຘິປ຺ປາຍານິສໍສວິຠາວເນສຸປິ ທສ຺ສິໂຕ, ຕຖາ ອາທີນວວິຠາວເນນ ຘມ຺ມທາຍາທຕາປຏິກ຺ເຂໂປ. ອປທິສິຕພ຺ພາຕິ ເຫຏ຺ຐາ ກຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ. ອາທິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ອາ-ກາໂຣ ມຣິຍາທຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມທາຍາທຕາວິຘຸເຣນ ອາມິສທາຍາທຠາເວນ ເຫຕຸຠູເຕນ, ກຣຓຠູເຕນ ວາ ອາທິຍໍ ວິເວຈນໍ ວິຎ຺ຎູຫິ ວິສຸໍ ກຣຓໍ ວວຕ຺ຖານສ຺ສ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວິສຸໍ ກາຕພ຺ພາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວິຎ຺ຎູຫິ ຄາຣຍ຺ຫາ ຠເວຍ຺ຍາຖາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ.

‘‘ອຕ຺ຖິ ເມ ຕຸມ຺ເຫສຸ ອນຸກມ຺ປາ…ເປ… ໂນ ອາມິສທາຍາທາ’’ຕິ ຠິກ຺ຂູສຸ ອຕ຺ຕໂນ ກຣຸຓາຍນາກິຕ຺ຕນໍ ເຕສໍ ມຸທຸກຣຓໍ, ‘‘ອຫມ຺ປິ ເຕນາ’’ຕິອາທິ ປນ ຕໂຕປິ ສວິເສສໍ ມຸທຸກຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຕີວ ມຸທຸກຣຓຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ.

ນາຬກປຏິປທາທໂຍ ນາຬກສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໖໘໔-໗໒໘) ອາຄຕປຏິປຕ຺ຕິໂຍ. ຕາ ປນ ຍສ຺ມາ ນາຬກຕ຺ເຖຣາທີຫິ ປຏິປນ຺ນາ ປຣມສລ຺ເລຂວຸຕ຺ຕິຠູຕາ ອຕິອຸກ຺ກຏ຺ຐປຏິປຕ຺ຕິໂຍ, ຕສ຺ມາ ອິຘ ຘມ຺ມທາຍາທປຏິປທາຍ ອຸທາຫຣຓຠາເວນ ອຸທ຺ຘຏາ. ສກ຺ຂິຠູຕາຕິ ຕາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ວຸຈ຺ຈມານາຍ ‘‘ກິໍ ເມ ວິນາ ປຏິປຊ຺ຊນໂກ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ອສທ຺ທຫນ຺ຕານໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣເຓນ ສກ຺ຂິຠູຕາ. ອິມສ຺ມິນ຺ຕິ ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ຈ ເມ ຠິກ຺ຂເວ ຘມ຺ມທາຍາທາ’’ຕິອາທິເກ ວາກ຺ເຍ. ເສສນ຺ຕິ ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ຈ ເມ’’ຕິອາທິກໍ ສຸກ຺ກປກ຺ເຂ ອາຄຕໍ ປາຬິປທໍ. ວຸຕ຺ຕນຍປຈ຺ຈນີເກນາຕິ ‘‘ເຕນ ຘມ຺ມທາຍາທຠາເວນ ໂນ ອາມິສທາຍາທຠາເວນາ’’ຕິ ເອວໍ ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ວຸຕ຺ຕນຍສ຺ສ ປຏິປກ຺ເຂນ.

໓໐. ໂຖມນໍ ສຸຕ຺ວາຕິ ປຏິປຊ຺ຊນກສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປສໍສນໍ ສຸຕ຺ວາ ຍຖາ ຕໍ ສປຣິສສ຺ສ ອາຍສ຺ມໂຕ ອຸປເສນສ຺ສ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສີລໂຖມນໍ ສຸຕ຺ວາ. ນິປາຕປທນ຺ຕິ ອິມິນາ ອິຘ-ສທ຺ທສ຺ສ ອນຕ຺ຖກຕມາຫ. ປວາຣິໂຕຕິ ປຏິກ຺ເຂປິໂຕ. ໂຍ ຫິ ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ໂຠຊເນນ ຕິຕ຺ໂຕ ປຣິເວສເກນ ອຸປນີຕໂຠຊນໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ໂສ ເຕນ ປວາຣິເຕນ ປຏິກ຺ເຂປິໂຕ ນາມ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປວາຣິໂຕຕິ…ເປ… ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ປກາເຣຫິ ທິຏ຺ຐາທີຫິ ວາເຣຕິ ສງ຺ຆາທິເກ ຍາຈາເປຕິ ຠຕ຺ເຕ ກໂຣຕິ ເອຕາຍາຕິ ປວາຣຓາ, ອາປຕ຺ຕິວິໂສຘນາຍ ອຕ຺ຕໂວສ຺ສຄ຺ໂຄ ໂອກາສທານໍ. ສາ ປນ ຍສ຺ມາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ວສ຺ສໍວຸຕ຺ເຖຫິ ກາຕພ຺ພາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ວສ຺ສໍວຸຕ຺ຖປວາຣຓາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປວາເຣຕິ ປຈ຺ຈເຍ ອິຈ຺ຉາເປຕິ ເອຕາຍາຕິ ປວາຣຓາ, ຈີວຣາທີຫິ ອຸປນິມນ຺ຕນາ. ປກາຣຍຸຕ຺ຕາ ວາຣຓາຕິ ປວາຣຓາ, ວິປ຺ປກຕໂຠຊນຕາທິຈຕຸຣງ຺ຄສຫິໂຕ ໂຠຊນປຏິກ຺ເຂໂປ. ສາ ປນ ຍສ຺ມາ ອນຕິຣິຕ຺ຕໂຠຊນນິມິຕ຺ຕາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ກາຣຓໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອນຕິຣິຕ຺ຕປວາຣຓາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຍາວທຕ຺ຖໂຠຊນສ຺ສ ປວາຣຓາ ຍາວທຕ຺ຖປວາຣຓາ, ປຣິໂຍສິຕໂຠຊນສ຺ສ ອຸປນີຕາຫາຣປຏິກ຺ເຂໂປຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ຠຸຕ຺ຕາວີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ໂຠຊນປາຣິປູຣິຕາ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິປຸຓ຺ໂຓຕິ ໂຠຊເນນ ປຣິປຸຓ຺ໂຓ’’ຕິ. ປຣິໂຍສິໂຕຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ ‘‘ໂຠຊເນນ ໂຠຊນກິຣິຍາຍ ປຣິໂຍສິໂຕ’’ຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖໍ ປາກຏໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ໂຠຊນ-ສທ຺ທສ຺ສ ໂລໂປ ວຸຕ຺ໂຕ. ຘາໂຕຕິ ຕິຕ຺ໂຕ. ສາຘການີຕິ ຎາປການິ. ປຣິໂຍສິຕໂຠຊນໍ ສຸຫິຕຍາວທຕ຺ຖຕາຄຫເຓຫິ ຠຸຕ຺ຕາວິຕາທໂຍ, ຠຸຕ຺ຕາວິຕາທິຄ຺ຄຫເຓຫິ ວາ ອິຕເຣ ໂພຘິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ເນສໍ ຎາປກຎາເປຕພ຺ພຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ຉຫິປິ ປເທຫິ ອຸທຣາວເທຫກໍ ໂຠຊນໍ ທສ຺ສິຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປຣິກປ຺ປນາວເສນ. ນ ຫິ ຠຄວາ ເອວໍ ຠຸຎ຺ຊຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ພຎ຺ເຈຕໍ ປຣິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ສິຍາ ເອວ, ນາປິ ສິຍາ’’ຕິ ຈ ອິທໍ ອຕ຺ຖທ຺ວຍມ຺ປິ ອິຘ ສມ຺ຠວຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຘ ອຸຠຍມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ອຖາຕິ ອນນ຺ຕຣໍ, ມມ ໂຠຊນສມນນ຺ຕຣເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ປນ ຍສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ຕກາລປຈ຺ຈາມສນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕມ຺ຫິ ກາເລ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປ຺ປຣຸຬ຺ຫຫຣິເຕຕິ ຣຸຫມານຕິຓາທິຫຣິຕຣຫິເຕ. ອຠາວຕ຺ໂຖ ຈ ອຍໍ ອປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໕໒, ໓໓໖; ສໍ. ນິ. ໒.໑໔໘) ວິຍ.

ກຖິເຕປີຕິ ປິ-ສທ຺ໂທ ອວຸຕ຺ຕສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ. ເຕນ ວາປສມີກຣຓາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຖາ ເຫສ ວຸຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ‘‘ໂນ ຈ ໂຂ ປຏິວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໒໘໙) ວາປສມີກຣເຓ ທິສ຺ສຕິ, ‘‘ປນ຺ນໂລໂມ ປຣທຕ຺ຕວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ຈູຬວ. ໓໓໒) ຊີວິຕວຸຕ຺ຕິຍໍ, ‘‘ປຓ຺ຑຸປລາໂສ ພນ຺ຘນາ ປວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໙໒; ປາຈິ. ໖໖໖; ມຫາວ. ໑໒໙; ມ. ນິ. ໓.໕໙) ອປຄເມ, ‘‘ຄີຕໍ ປວຸຕ຺ຕໍ ສມິຫິຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໘໕) ປາວຈນຠາເວນ ປວຕ຺ຕິເຕ, ໂລເກ ປນ ‘‘ວຸຕ຺ຕໍ ປຣາຍຓ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມຫາຠາສ ໗.໒.໒໖) ອຊ຺ເຌເນ ທິສ຺ສຕີຕິ.

ນ ເອຕ຺ຖ ປິຓ຺ຑປາຕໂຠຊເນນ ຘມ຺ມທາຍາທຕາ ນິວາຣິຕາ, ປິຓ຺ຑປາຕໂຠຊນໍ ປນ ອນາທຣິຕ຺ວາ ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ປິຓ຺ຑປາຕໍ…ເປ… ວີຕິນາເມຍ຺ຍາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ວີຕິນາເມຍ຺ຍາຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານານຸໂຍເຄນ ເຂເປຍ຺ຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອາທິຕ຺ຕສີສູປມໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ’’ຕິ. ອາທິຕ຺ຕສີສູປມນ຺ຕິອາທິຕ຺ຕສີສູປມສຸຕ຺ຕໍ.

ກິຎ຺ຈາປີຕິ ອຍໍ ‘‘ຍທິປີ’’ຕິ ອິມິນາ ສມານຕ຺ໂຖ ນິປາໂຕ. ນິປາໂຕ ຈ ນາມ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ວາກ຺ເຍ ປຍຸຊ຺ຊຕິ, ເຕນ ເຕນ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຖໂຊຕໂກ ໂຫຕີຕິ ອິຘ ‘‘ປິຓ຺ຑປາຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອນຸຎ຺ຎາປສໍສາວເສນ ວຸຈ຺ຈມານສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ໂຊຕໂກຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ອນຸຊານນປສໍສນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອນຸຎ຺ຎາປສໍສາຣມ຺ເຠ ປນ ‘‘ອສມ຺ຠາວນຕ຺ເຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ ປຸຣິເມເຍວ ສມ຺ຠາວນາວິຠາວນໂຕ ອຘິກຕ຺ຕານຸໂລມໂຕ ຈ.

ເອກວາຣໍ ປວຕ຺ຕໍ ປິຓ຺ຑປາຕປຏິກ຺ຂິປນໍ ກຖໍ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທີນໍ ກາຣຓໍ ໂຫຕີຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຣິຈ຺ຉຕາຕິ ອຕ຺ຣ ອິຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ຣິຈ຺ໂຉ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ອຕ຺ຣິຈ຺ຉຕາ, ອຕ຺ຖໂຕ ປຣລາຠປຕ຺ຖນາ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸຣິເມເຍວ ສກລາເຠນ ອສນ຺ຕຸຏ຺ຐິ, ປຣລາເຠ ຈ ປຕ຺ຖນາ, ເອຕໍ ອຕ຺ຣິຈ຺ຉຕາລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໔໙). ປາປິຈ຺ຉຕາຕິ ອສນ຺ຕຄຸຓສມ຺ຠາວນາຘິປ຺ປາຍຕາ. ປາປາ ອິຈ຺ຉາ ເອຕສ຺ສາຕິ ປາປິຈ຺ໂຉ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ປາປິຈ຺ຉຕາ. ຍຖາຫ ‘‘ອສນ຺ຕຄຸຓສມ຺ຠາວນຕາ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ຈ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ, ເອຕໍ ປາປິຈ຺ຉລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໕໑). ມຫນ຺ຕານິ ວຕ຺ຖູນິ ອິຈ຺ຉຕິ, ມຫຕີ ວາ ຕສ຺ສ ອິຈ຺ຉາຕິ ມຫິຈ຺ໂຉ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ມຫິຈ຺ຉຕາ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສນ຺ຕຄຸຓສມ຺ຠາວນຕາ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ຈ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ, ເອຕໍ ມຫິຈ຺ຉລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂມາໂນ ນິວາເຣສ຺ສຕີຕິ ໂຍຊນາ. ອສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສໍວຕ຺ຕິສ຺ສຕິ ປິຓ຺ຑປາຕປຏິກ຺ເຂໂປ.

ມຫິຈ຺ໂຉ ປຸຄ຺ຄໂລ ຍຖາ ປຈ຺ຈຍທານວເສນ ປຈ຺ຈຍທາຍເກຫິ ຠຣິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ໂຍ, ເອວໍ ປຈ຺ຈຍປຣິເຍສນວເສນ ອຕ຺ຕນາປີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຕໂນປິ ອຸປຏ຺ຐາການມ຺ປິ ທຸພ຺ຠໂຣ ໂຫຕີ’’ຕິ. ສທ຺ຘາເທຍ຺ຍສ຺ສ ວິນິປາຕວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຆເຣ ຉຑ຺ເຑນ຺ໂຕ. ຣິຕ຺ຕປຕ຺ໂຕວາຕິ ເຍສຸ ກຸເລສຸ ປຏິປິຓ຺ຑວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ເຕສໍ ສພ຺ພປຈ຺ຉິມໍ ອຕ຺ຕໂນ ຍຖາລທ຺ຘໍ ທຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ອລທ຺ຘາ ຣິຕ຺ຕປຕ຺ໂຕ ວິຫາຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊຕິ ຊິຆຈ຺ຉາທຸພ຺ພລ຺ເຍນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍຖາລທ຺ຘປຈ຺ຈຍປຣິໂຠເຄນ, ປຸນ ປຣິເຍສນານາປຊ຺ຊເນນ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຠຣຕາ, ຍຖາລທ຺ຘປຈ຺ຈເຍນ ອວຎ຺ຎໍ ອກຕ຺ວາ ສນ຺ໂຕສາປຕ຺ຕິຍາ ອຸປຏ຺ຐາການໍ ສຸຠຣຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ກຖາວຕ຺ຖູນີຕິ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທິປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານໍ ກຖານໍ ວຕ຺ຖູນີຕິ ກຖາວຕ຺ຖູນິ, ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທໂຍ ເອວ. ຕີຓີຕິ ຕີຓິ ກຖາວຕ຺ຖູນິ. ອຠິສລ຺ເລຂິກາຕິ ອຕິວິຍ ກິເລເສ ສລ຺ລິຂຕີຕິ ອຠິສລ຺ເລໂຂ, ອປ຺ປິຈ຺ຉ ຕາທິຄຸຓສມຸທາໂຍ, ໂສ ເອຕິສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິ ອຠິສລ຺ເລຂິກາ, ມຫິຈ຺ຉຕາທີນໍ ຕນຸຠາວາຍ ຍຸຕ຺ຕຣູປາ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທິປຏິສໍຍຸຕ຺ຕຕາ. ເຈໂຕວິນີວຣຓສປ຺ປາຍາຕິ ກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ນິວາຣການໍ ນີວຣຓານໍ ທູຣີຠາວກຣເຓນ ເຈໂຕວິນີວຣຓສງ຺ຂາຕານໍ ສມຖວິປສ຺ສນານໍ ສປ຺ປາຍາ. ສມຖວິປສ຺ສນາຈິຕ຺ຕສ຺ເສວ ວາ ວິຠູຕິຠາວກຣຓາຍ ສປ຺ປາຍາ ອຸປກາຣິກາຕິ ເຈໂຕວິນີວຣຓສປ຺ປາຍາ. ເອກນ຺ຕນິພ຺ພິທາຍາຕິອາທິ ເຍນ ນິພ຺ພິທາທິອານິສໍເສນ ອຍໍ ກຖາ ອຠິສລ຺ເລຂິກາ ເຈໂຕວິນີວຣຓສປ຺ປາຍາ ຈ ນາມ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເອກນ຺ຕນິພ຺ພິທາຍາຕິ ເອກໍເສນ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຕ ນິພ຺ພິນ຺ທນຕ຺ຖາຍ. ວິຣາຄາຍ ນິໂຣຘາຍາຕິ ຕສ຺ເສວ ວິຣຊ຺ຊນຕ຺ຖຎ຺ຈ ນິຣຸຊ຺ຌນຕ຺ຖຎ຺ຈ. ອຸປສມາຍາຕິ ສພ຺ພກິເລສວູປສມາຍ. ອຠິຎ຺ຎາຍາຕິ ສພ຺ພສ຺ສປິ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ອຠິຊານນາຍ. ສມ຺ໂພຘາຍາຕິ ຈຕຸມຄ຺ຄສມ຺ໂພຘາຍ. ນິພ຺ພານາຍາຕິ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານາຍ. ເອເຕສຸ ຫິ ອາທິໂຕ ຕີຫິ ວິປສ຺ສນາ ວຸຕ຺ຕາ, ປຸນ ຕີຫິ ມຄ຺ໂຄ, ອິຕເຣນ ນິພ຺ພານໍ. ເຕນ ສມຖວິປສ຺ສນາ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ນິພ຺ພານປຣິໂຍສາໂນ ອຍໍ ສພ຺ໂພ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ໂມ ທສກຖາວຕ຺ຖຸລາຠິໂນ ສມ຺ຠວຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປຣິປູເຣສ຺ສນ຺ຕີຕິ ຕໍສຠາວໂຕ ອຸປກາຣໂຕ ຈ ສໍວຕ຺ຕິສ຺ສນ຺ຕິ. ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທໂຍ ຫິ ເອກວາຣອຸປ຺ປນ຺ນາ ອຸປຣິ ຕທຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ຕິສ຺ສນ຺ຕິ. ກຖາວຕ຺ຖຸປຣິປູຣຓໍ ສິກ຺ຂາປຣິປູຣຓຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອມຕໍ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານຘາຕຸໍ. ອິຕຣາ ປນ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂຘມ຺ມປາຣິປູຣິຍາ ປຣິປຸຓ຺ຓາ. ນິພ຺ພານປາຣິປູຣິ ເຈຕ຺ຖ ຕທາວຫຘມ຺ມປາຣິປູຣິວເສນ ປຣິຍາຍໂຕ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອິທານິ ຍາຍໍ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທີນໍ ອນຸກ຺ກມປຣິວຸທ຺ຘິຍາ ຄຸຓປາຣິປູຣິຕາ, ຕໍ ອຸປມາຍ ສາເຘນ຺ໂຕ ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປາວຸສ຺ສໂກຕິ ວສ຺ສານມາເສ ອຸຏ຺ຐິໂຕ. ໂສ ຫິ ຈິຣານຸປ຺ປວຕ຺ຕິ ໂຫຕິ. ປພ຺ພຕກນ຺ທຣາ ປພ຺ພເຕສຸ ອຸປຈ຺ຈກາຘິຈ຺ຈກາປຠວນິຊ຺ຌຣາທິນທິໂຍ. ສຣສາຂາຕິ ຍຕ຺ຖ ອຸປຣິອຸນ຺ນຕປເທສໂຕ ອຸທກໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ ເຈວ ສນ຺ທຕິ ຈ, ເຕ. ກຸໂສພ຺ຠາ ຂຸທ຺ທກຕຬາກາ. ກຸນ຺ນທິໂຍຕິ ປພ຺ພຕປາທໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ ຂຸທ຺ທກນທິໂຍ. ຕາ ຫິ ມຫານທິໂຍ ໂອຕຣນ຺ຕິໂຍ ປຣິປູເຣນ຺ຕິ. ປຣມຘມ຺ມທາຍາທນ຺ຕິ ປຣມໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ຘມ຺ມທາຍາທຠາວໍ, ປຣມໍ ຘມ຺ມທາຍຊ຺ຊໍ ວາ. ເຕ ຠິກ຺ຂູຕິ ເຕ ຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄາຫເກ ຠິກ຺ຂູ. ສນ຺ນິໂຍເຊນ຺ໂຕຕິ ມູລຄຸເຓຫິ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທີຫິ ໂຍເຊນ຺ໂຕ.

ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ຈ ອຸປຘາຣຓວເສນ ຄເຫຕ຺ວາ ອວິປຣີຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ. ສໍສນ຺ເທຕ຺ວາຕິ ມມ ເທສນານຸສາເຣນ ມມຊ຺ຌາສຍໍ ອວິຣຊ຺ຌິຕ຺ວາ. ຍຖາ ອິເຘວ ຈິນ຺ເຕສີຕິ ຍຖາ ອິມິສ຺ສາ ຘມ຺ມທາຍາທເທສນາຍ ຈິນ຺ເຕສິ, ເອວໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ຘມ຺ມໂຖມນຕ຺ຖໍ ຄນ຺ຘກຸຏິໍ ປວິສນ຺ໂຕ ຈິນ຺ເຕສິ. ເອກຊ຺ຌາສຍາຍາຕິ ສມານາຘິປ຺ປາຍາຍ. ມຕິຍາຕິ ປຎ຺ຎາຍ. ອຍໍ ເທສນາ ອຄ຺ຄາຕິອາທິ ຠຄວາ ຘມ຺ມເສນາປຕິໍ ຄຸຓໂຕ ເອວ ປຄ຺ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຈິຕ຺ຕຄຕິຍາຕິ ຈິຕ຺ຕວເສນ ກາຍສ຺ສ ປຣິຓາມເນນ ‘‘ອຍໍ ກາໂຍ ອິທໍ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕູ’’ຕິ ກາຍສ຺ສ ຈິຕ຺ເຕນ ສມານຄຕິກຕາຘິຏ຺ຐາເນນ. ກຖໍ ປນ ກາໂຍ ທນ຺ຘປ຺ປວຕ຺ຕິໂກ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕນຈິຕ຺ເຕນ ສມານຄຕິໂກ ໂຫຕີຕິ? ນ ສພ຺ພຖາ ສມານຄຕິໂກ. ຍເຖວ ຫິ ກາຍວເສນ ຈິຕ຺ຕປຣິຓາມເນ ຈິຕ຺ຕໍ ສພ຺ພຖາ ກາເຍນ ສມານຄຕິກໍ ນ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ຕທາ ຈິຕ຺ຕໍ ສຠາວສິທ຺ເຘນ ອຕ຺ຕໂນ ຂເຓນ ອວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ທນ຺ຘວຸຕ຺ຕິກສ຺ສ ຣູປຘມ຺ມສ຺ສ ຂເຓນ ວຕ຺ຕິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ‘‘ອິທໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຍໍ ກາໂຍ ວິຍ ໂຫຕູ’’ຕິ ປນ ອຘິຏ຺ຐາເນນ ທນ຺ຘຄຕິກສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ອນຸວຕ຺ຕນໂຕ ຍາວ ອິຈ຺ຉິຕຏ຺ຐານປ຺ປຕ຺ຕິ, ຕາວ ກາຍຄຕິໍ ອນຸໂລເມນ຺ຕເມວ ຫຸຕ຺ວາ ສນ຺ຕານວເສນ ປວຕ຺ຕມານໍ ຈິຕ຺ຕໍ ກາຍຄຕິກໍ ກຕ຺ວາ ປຣິຓາມິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ເອວໍ ‘‘ອຍໍ ກາໂຍ ອິທໍ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕູ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐາເນນ ປເຄວ ລຫຸສຎ຺ຎາຍ ສຸຂຸມສຎ຺ຎາຍ ຈ ສມ຺ປາທິຕຕ຺ຕາ ອຠາວິຕິທ຺ຘິປາທານໍ ວິຍ ທນ຺ຘໍ ອວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຍຖາ ລຫຸໍ ກຕິປຍຈິຕ຺ຕວາເຣເຫວ ອິຈ຺ຉິຕຏ຺ຐານປ຺ປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ, ເອວໍ ປວຕ຺ຕມາໂນ ກາໂຍ ຈິຕ຺ຕຄຕິກຠາເວເນວ ປຣິຓາມິໂຕ ນາມ ໂຫຕິ, ນ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂເຓເນວ ປວຕ຺ຕິຍາ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ພາຫຸສມິຎ຺ຊນປ຺ປສາຣຓູປມາປິ ອຸປຈາເຣນ ວິນາ ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ຍຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ຘມ຺ມຕາວິໂລມິຕາ ສິຍາ. ນ ຫິ ຘມ຺ມານໍ ລກ຺ຂຓຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ອິທ຺ຘິພເລນ ກາຕຸໍ ສກ຺ກາ, ຠາວຎ຺ຎຖຕ຺ຕເມວ ປນ ສກ຺ກາຕິ.

໓໑. ຠຄວໂຕ ອຘິປ຺ປາຍານຸຣູປໍ ຠິກ຺ຂູນຎ຺ຈ ອຊ຺ຌາສຍໍ ຎຕ຺ວາຕິ ວຈນເສໂສ. ເທສກາເລ ວິຍ ຠາຊນມ຺ປິ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ເອວ ມຫາເຖໂຣ ຘມ຺ມໍ ກເຖຕິ. ປກ຺ກນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອິທໍ ອນາທເຣ ສາມິວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປກ຺ກນ຺ຕສ຺ສ ສໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ກິຕ຺ຕເກນາຕິ ເກນ ປຣິມາເຓນ. ຕໍ ປນ ປຣິມາຓໍ ຍສ຺ມາ ປຣິເມຍ຺ຍສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາຕິ ປຣິຈ຺ເຉທວຈນ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ນຸກາໂຣ ປຸຈ຺ຉາຍນ຺ຕິ ອຍໍ ນຸ-ສທ຺ໂທ ອິເຘວ ປຸຈ຺ຉາຍໍ ອາຄໂຕຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ນຸ-ສທ຺ເທນ ເຫຕ຺ຖ ໂຊຕິຍມາໂນ ອຕ຺ໂຖ ກິໍ-ສທ຺ເທນ ປຣິມາໂຓ ອຕ຺ໂຖ ປຣິເມຍ຺ຍຕ຺ໂຖ ຈ. ເອຕ຺ຖ ສໍກິເລສປກ຺ໂຂ ວິເວກສ຺ສ ອນນຸສິກ຺ຂນໍ ອາມິສທາຍາທຕາ, ໂວທານປກ຺ໂຂ ຕສ຺ສ ອນຸສິກ຺ຂນໍ ຘມ຺ມທາຍາທຕາຕິ. ຕີຫິ ວິເວເກຫີຕິ ວິເວກຕ຺ຕຍຄ຺ຄຫຓໍ ຕທນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ວິເວກປຎ຺ຈກສ຺ສ. ວິເວກປຎ຺ຈກຄ຺ຄຫເຓ ປນສ຺ສ ສຣູເປນ ກາຍວິເວໂກ ຄຫິໂຕ ນ ສິຍາ, ຕທາຍຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວາ ສຕ຺ຖາຣາ ຕທາ ປຍຸຊ຺ຊມານວິເວກທສ຺ສນວເສນ ‘‘ຕີຫິ ວິເວເກຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎຕຣມ຺ປີຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ກາຍວິເວກມຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມທາຍາທຠາໂວ ສິຊ຺ຌຕີຕິ? ນ, ວິເວກທ຺ວຍສນ຺ນິສ຺ສຍສ຺ເສວ ກາຍວິເວກສ຺ສ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕວິເວກຄ຺ຄຫຓມ຺ປິ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ໂລກິຍຊ຺ຌານາຘິຄມມຕ຺ເຕນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ສຕ຺ຖຸຘມ຺ມທາຍາທຠາໂວ ອິຈ຺ຉິໂຕ, ນິພ຺ພານາຘິຄເມນ ປນ ໂສ ອິຈ຺ຉິໂຕ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພາປິ ສາສເນ ວິເວການຸສິກ຺ຂນາ ນິພ຺ພານໂປຓາ ນິພ຺ພານປພ຺ຠາຣາ ນິພ຺ພາໂນຄຘາ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ວິເວການໍ ອຎ຺ຎຕຣມ຺ປີ’’ຕິ. ອສຕິ ອາໂລເກ ອນ຺ຘກາໂຣ ວິຍ ອສຕິ ຘມ຺ມທາຍາທຕາຍ ເອກໍສິຍາ ອາມິສທາຍາທຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອາມິສທາຍາທາວ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ເອສ ນໂຍ ສຸກ຺ກປກ຺ເຂປີຕິ ກຓ຺ຫປກ຺ຂໂຕ ສາຘາຣຓວເສນ ລພ຺ຠມານໍ ອຕ຺ຖສາມຎ຺ຎໍ ອຕິທິສຕິ, ນ ອຕ຺ຖວິເສສໍ ຕສ຺ສ ວິສທິສຕ຺ຕາ, ອຕ຺ຖວິເສສເມວ ວາ ອຕິທິສຕິ ວິສທິສູທາຫຣຓູປາຍຎາເຍນ. ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ວິເວການໍ ອຎ຺ຎຕຣ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ອິຘ ນ ລພ຺ຠຕິ. ຕໂຍປິ ຫິ ວິເວກາ, ເຕສຸ ເອໂກ ວາ ອິຕຣທ຺ວຍສນ຺ນິສ຺ສໂຍ ອິຘ ລພ຺ຠຕິ.

ທູຣໂຕປີຕິ ທູຣຏ຺ຐານໂຕປິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕິໂຣຣຏ຺ຐໂຕປີ’’ຕິອາທິ. ກາມໍ ‘‘ປຏິຠາຕູ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຏິ-ສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ ‘‘ສາຣິປຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄວຈນໍ, ອຕ຺ໂຖ ປນ ສາມິວຈນວເສເນວ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອາຍສ຺ມໂຕເຍວ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ. ຠາໂຄ ໂຫຕູຕິ ອິມິນາຠາຄຕ຺ໂຖ ປຏິ-ສທ຺ໂທຕິ ທສ຺ເສຕິ ລກ຺ຂຓາທິອຕ຺ຖານໍ ອິຘ ອຍຸຊ຺ຊນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ເອວໍ ສທ຺ທລກ຺ຂເຓນ ສເມຕີ’’ຕິ. ທິສ຺ສຕູຕິ ຎາເຓນ ທິສ຺ສຕຸ, ປສ຺ສຕູຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປຏ຺ຐາຕູຕິ ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕຸ. ອຸຄ຺ຄເຫສ຺ສນ຺ຕີຕິ ວາຈຸຄ຺ຄຕໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ. ວາຈຸຄ຺ຄຕກຣຓຎ຺ຫິ ອຸຄ຺ຄໂຫ. ປຣິຍາປຸຓິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ປຸຣິປຸຈ຺ຉນາທິນາ ວາ ອຕ຺ຖສ຺ສ ຈິຕ຺ເຕ ອາປາທນໍ ປຏ຺ຐປນໍ ປຣິຍາປຸຓນໍ. ກາຣຓວຈນນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ກາຣຓຠາເວນ ວຈນໍ ‘‘ເຫຕຸມ຺ຫິ ກຣຓວຈນ’’ນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖປຈ຺ຈາມສນໍ ຕໍ-ສທ຺ເທນ ກຣີຍຕີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍສ຺ມາ’’ຕິອາທິ.

ເອເກເນວາກາເຣນາຕິ ອາມິສທາຍາທຕາສິທ຺ເຘນ ອາທິຍຕາສງ຺ຂາເຕນ ເອເກເນວ ປກາເຣນ. ຕເມວ ຫິ ອາກາຣໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ສຕ຺ຖຸ ປວິວິຕ຺ຕສ຺ສ ວິຫຣໂຕ ສາວກາ ວິເວກໍ ນານຸສິກ຺ຂນ຺ຕີ’ຕິ ເອເກເນວ ອາກາເຣນ ໂສ ອຕ຺ໂຖ ເຖເຣນປິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕີຫິ ອາກາເຣຫີຕິ ອາມິສທາຍາທປຏິປທາຠູເຕຫິ ຕິຓ຺ຓໍ ວິເວການໍ ອນນຸສິກ຺ຂນາກາເຣຫິ. ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ‘‘ອິຘາວຸໂສ…ເປ… ນານຸສິກ຺ຂນ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕເກນ ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ອຸທ຺ເທສປາເຐນ.

ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ສຸວິຠຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ ອນວເສສໂຕ ສມ຺ມເທວ ນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ. ນນຸ ຈ ອຸທ຺ເທເສ ສຕ຺ຖຸໂນປິ ອາທິຍຕາ ຠຄວຕາ ຄຫິຕາ, ສາ ນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາຕິ ອນຸໂຍຄໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ໂສ ຈ ໂຂ’’ຕິອາທິ. ສາວເກ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສາຕິ ‘‘ອາມິສທາຍາທາ ສຕ຺ຖຸ ສາວກາ’’ຕິ ສຕ຺ຖຸ ປຣປ຺ປວາທປຣິຫຣຓຕ຺ຖມ຺ປິ ‘‘ຕຸມ຺ເຫຫິ ຘມ຺ມທາຍາເທຫິ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ສາວເກ ອນຸກມ຺ປມານສ຺ສ. ສາວການໍ ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ສາມີຈິອຠາວໂຕຕິ ໂຍຊນາ. ເອສ ນໂຍຕິ ຍທິທໍ ‘‘ເອຕ຺ຕາວຕາຍໍ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ອຸທ຺ເທສສ຺ສ ອຕ຺ຖວິຠາຄທສ຺ສນມຸເຂນ ສມ຺ພນ຺ຘທສ຺ສນໍ, ເອສ ນໂຍ ສຸກ຺ກປກ຺ເຂປິ ສມ຺ພນ຺ຘທສ຺ສເນຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍໍ ຕາເວຕ຺ຖ ອນຸສນ຺ຘິກ຺ກມໂຍຊນາ’’ຕິ, ສຕ຺ຖາຣາ ເທສິຕາຍ ອຸທ຺ເທສເທສນາຍ ມຫາເຖເຣນ ເທສິຕາຍ ຈ ອນຸສນ຺ຘິກ຺ກເມນ ສມ຺ພນ຺ໂຘຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖານຸສນ຺ຘິ ເອວ ເຈຕ຺ຖ ອນຸສນ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຈ຺ຈນ຺ຕປວິວິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ເອກນ຺ຕອຸປຘິວິເວໂກ ວິຍ ອິຕເຣປິ ວິເວໂກ ສຕ຺ຖຸ ເອກນ຺ຕິກາວາຕິ. ອນຸສິກ຺ຂນໍ ນາມ ອນຸ ອນຸ ປູຣຓນ຺ຕິ ຕປ຺ປຏິກ຺ເຂເປນ ອາຫ ‘‘ນ ປຣິປູເຣນ຺ຕີ’’ຕິ, ນ ປຣິພ຺ຣູເຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ນ ປຣິປູເຣນ຺ຕີຕິ ວາ ນ ປຣິປາເລນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທຄ຺ເຄນ ຫິ ວິເວກໍ ນານຸສິກ຺ຂນ຺ຕິ, ຕທຄ຺ເຄນ ນ ປຣິພ຺ຣູເຫນ຺ຕິ, ນ ປຣິປາເລນ຺ຕີຕິ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠນ຺ຕີຕິ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ວິເວກໍ ນານຸສິກ຺ຂນ຺ຕີ’’ຕິ ອຸທ຺ເທເສ ວິຍ ອວິເສສວຈເນ ກາຍວິເວກສ຺ເສວ ຄຫຓໍ ກຕນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຍທິ ປນາ’’ຕິອາທິ. ປຸຈ຺ຉາຍາຕິ ປຸຈ຺ຉາໂຕ ອວິເສໂສ ສິຍາ ວິຠາຄສ຺ສ ອລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນສ຺ສ. ນນຸ ຈ ‘‘ວິເວກໍ ນານຸສິກ຺ຂນ຺ຕີ’’ຕິ ອວິເສສວຈນໂຕ ປາຬິຍໍ ວິຠາໂຄ ນ ລພ຺ຠເຕວາຕິ? ນ, ປທນ຺ຕເຣນ ວິຠາວິຕຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຍສຎ຺ຈ ຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ພ຺ຍາກຣຓປກ຺ໂຂຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນປກ຺ໂຂ. ວິສ຺ສຊ຺ຊນຎ຺ຈ ນ ປຸຈ຺ຉາ ວິຍ ອວິເສສໂຊຕນາ, ອຖ ໂຂ ຍຖາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖວິຠຊນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິມິນາ ປເທນາຕິ ‘‘ວິເວກໍ ນານຸສິກ຺ຂນ຺ຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ປເທນ ກາຍວິເວກໍ ອປຣິປູຣິຍມານໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຈິຕ຺ຕວິເວກໍ ອຸປຘິວິເວກນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ນປ຺ປຊຫນ຺ຕີຕິ ປຫາຕພ຺ພຘມ຺ມານໍ ປຫານາຠາວວຈນໍ ປຫານລກ຺ຂຓວິເວກາຠາວທີປນໍ, ຕໍ ວຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ວິເວເກ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຘຸຣາ’’ຕິ ວຈນໍ ຕໂຕ ສາຕິສຍວິເວກາຠາວທີປນນ຺ຕິ ຕທຸຠຍວິເວກາຠາວທສ຺ສເນນ ‘‘ເຍສຎ຺ຈ ຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິອາທິນາວ ປາຣິເສສຎາເຍນ ‘‘ວິເວກໍ ນານຸສິກ຺ຂນ຺ຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ວິເວກທ຺ວຍມູລຠູຕກາຍວິເວກາຠາວທສ຺ສນໍ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອວິຄຕຕຓ຺ຫຕາຍ ຕໍ ຕໍ ປຣິກ຺ຂາຣຊາຕໍ ພຫຸໍ ລນ຺ຕິ ອາທິຍນ຺ຕີຕິ ພຫຸລາ, ພຫຸລາ ເອວ ພາຫຸລິກາ ຍຖາ ‘‘ເວນຍິໂກ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໖; ອ. ນິ. ໘.໑໑; ປາຣາ. ໘). ເຕ ປນ ຍສ຺ມາ ປຈ຺ຈຍພຫຸລຠາວາຍ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ຈີວຣາທິພາຫຸລ຺ລາຍ ປຏິປນ຺ນາ’’ຕິ. ສິກ຺ຂາຍ ອາທຣຠາວາຠາວໂຕ ສິຖິລໍ ອທຬ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີຕິ ‘‘ສາຖລິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສິຖິລນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ, ສິຖິລ-ສທ຺ເທນ ວາ ສມານຕ຺ຖສ຺ສ ສາຖລ-ສທ຺ທສ຺ສ ວເສນ ‘‘ສາຖລິກາ’’ຕິ ປທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອວຄມນຏ຺ເຐນາຕິ ອໂຘຄມນຏ຺ເຐນ, ໂອຣມ຺ຠາຄິຍຠາເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປຘິວິເວເກຕິ ສພ຺ພູປຘິປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄຕາຍ ອຸປຘີຫິ ວິວິຕ຺ເຕ. ໂອໂຣປິຕຘຸຣາຕິ ອຸຊ຺ຌິຕຸສ຺ສາຫາ.

ອນິຍເມເນວາຕິ ກິຎ຺ຈິ ວິເສສໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ‘‘ສາວກາ’’ຕິ ອວິເສເສເນວ. ນິຍເມນ຺ໂຕ‘‘ເຖຣາ’’ຕິອາທິນາ. ທສວສ຺ເສ ອຸປາທາຍາຕິ ທສວສ຺ສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ອິສ຺ສຣິເຍຕິ ‘‘ເສຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ ເສນາປຕິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ອຈິຣກ຺ຂໂຓຠາເສນ ລກ຺ຂເວຘໂກ ອກ຺ຂຓເວຘິ. ຐິຕິຍນ຺ຕິ ອວຏ຺ຐາເນ. ຐານໂສຕິ ຕງ຺ຂເຓເຍວ. ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອາຘາຣາເຘຍ຺ຍຠາເວນາຕິ ອາຫ ‘‘ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຠາເວນາ’’ຕິ. ອຸເປກ຺ຂານຸພ຺ຣູຫນາ ສຕ຺ຕສງ຺ຂາເຣສຸ ອຸທາສີນຕາປິ ອສງ຺ຂຕາຘິຄມສ຺ສ ອຸປາໂຍຕິ ຕພ຺ພິປຣິຍາຍໂຕ ຈີວຣາທິມຓ຺ຑນາ ນ ອຸປຘິວິເວກປາຣິປູຣິຍາ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຈີວຣປຕ຺ຕ…ເປ… ອປູຣຍມານາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຖຣວາເຣ. ອິຘາຕິ ມຊ຺ຌິມນວກວາເຣສຸ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ມຊ຺ຌິມເຖຣກາເລ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໒. ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ກຓ຺ຫປກ຺ເຂຕິ ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ນິທ຺ເທສວາເຣ ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ, ນ ອຸທ຺ເທສວາເຣ ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ. ອຸທ຺ເທສວາເຣ ປນ ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ໂຖ ‘‘ເອສ ນໂຍ ສຸກ຺ກປກ຺ເຂປີ’’ຕິ ອຕິເທເສນ ທສ຺ສິໂຕ. ວຸຕ຺ຕປຈ຺ຈນີກນເຍນາຕິ ‘‘ກາຍວິເວກໍ ນານຸສິກ຺ຂນ຺ຕິ ນ ປຣິປູເຣນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຈ຺ຈນີກນເຍນ, ‘‘ກາຍວິເວກໍ ອນຸສິກ຺ຂນ຺ຕິ ປຣິປູເຣນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ສຸກ຺ກປກ຺ເຂ. ສງ຺ເຂໂປຕິ ອຕ຺ຖສງ຺ເຂໂປ. ໂຍຊນປຣມ຺ປຣາຍາຕິ ຄາມນ຺ຕໂຕ ທູຣຠາເວນ ເອກໍ ທ຺ເວ ຕີຓີຕິ ເອວໍ ໂຍຊນານໍ ປຏິປາຏິຍາ. ອຣຎ຺ຎວນປຕ຺ຖານີຕິ ອຣຎ຺ເຎສຸ ວນສຓ຺ຑຠູຕານິ. ປນ຺ຕານີຕິ ປຣິຍນ຺ຕານິ. ອຸປຄນ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕກາໂລ ຊຣາຊິຓ຺ຓກາໂລ ໂຄຈຣຄາເມ ທູເຣ ຄມນາຄມນສມຕ຺ຖຕາຠາວໂຕ. ‘‘ເອວໍ ຄຸຓວນ຺ເຕສຸ ທິນ຺ນໍ ອໂຫ ສຸທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍທາຍການໍ ປສາທໍ ຊເນນ຺ຕິ. ປາສໍສາຕິ ປສໍສິຕພ຺ພາ. ອຍມ຺ປິ ມຫາເຖໂຣຕິອາທິ ເອກໍ ອປ຺ປມາທວິຫາຣິນໍ ວຸທ຺ຘຕຣໍ ນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ວທນ຺ຕານໍ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ປວິຏ຺ໂຐ ວິເວກຏ຺ຐານໍ. ສາຍໍ ນິກ຺ຂມຕິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣໍ ອຸປພ຺ຣູເຫຕ຺ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກສິຓປຣິກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ກິຈ຺ຈນ຺ຕຣໍ. ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ, ນ ໂມຆມນສິກາຣໍ. ສພ຺ພຖາຕິອາທິໂຕ ຕາວ ຕທງ຺ຄວເສນ ກິເລເສຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິເວເຈນ຺ໂຕ ຕໂຕ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຏິປສ຺ສທ຺ຘິວເສນາຕິ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ຈິຕ຺ຕວິເວກໍ ປູເຣຕິ. ປໍສຸກູລານິ ຘາເຣຕີຕິ ອິມິນາ ພາຫຸລິກຕາຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ອສິຖິລໍ ສາສນໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອິມິນາ ສາຖລິກຕາຠາວໍ, ວິຄຕນີວຣໂຓຕິ ອິມິນາ ໂອກ຺ກມເນ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຘຸຣຕໍ, ຜລສມາປຕ຺ຕິນ຺ຕິອາທິນາ ປວິເວກປຸພ຺ພງ຺ຄມຕໍ ທສ຺ເສຕິ.

໓໓. ຕຕ຺ຣາວຸໂສຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ‘‘ໂລໂຠ ຈ ປາປໂກ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕໍ ອຸປຣິເທສນໍ ອນວເສສໂຕ ປຣິຍາທິຍຕິ. ໂກ ອນຸສນ຺ຘີຕິ ຍາ ສາ ຠຄວຕາ ສໍກິເລສປກ຺ເຂນ ສຫ ຘມ຺ມທາຍາທປຏິປຕ຺ຕິຠາວິນີ ‘‘ຘມ຺ມທາຍາທາ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠວຖ, ມາ ອາມິສທາຍາທາ’’ຕິອາທິນາ ເທສນາ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐາ, ຕໍ ‘‘ສຕ຺ຖຸ ປວິວິຕ຺ຕສ຺ສ ວິຫຣໂຕ’’ຕິອາທິນາ ອາຣຠິຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາຣສວາຣປຏິມຓ຺ຑິຕາຍ ນິທ຺ເທສເທສນາຍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຣໍ ‘‘ຕຕ຺ຣາວຸໂສ ໂລໂຠ ຈ ປາປໂກ’’ຕິອາທິນຍາຍ ອຸປຣິເທສນາຍ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ເອວນ຺ຕິ ສໍກິເລສປກ຺ເຂ ‘‘ນປ຺ປຊຫນ຺ຕີ’’ຕິ ປຫານາຠາວທສ຺ສນວເສນ, ໂວທານປກ຺ເຂ ‘‘ປຊຫນ຺ຕີ’’ຕິ ປຫານສພ຺ຠາວທສ຺ສນວເສນາຕິ ເອວໍ. ອນິທ຺ຘາຣິຕສຣູປາ ຍໍ-ຕໍ-ສທ຺ເທຫິ ຘມ຺ມ-ສທ຺ເທນ ສາມຎ຺ຎໂຕ ເຍ ປຫາຕພ຺ພຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ອິເມ ເຕຕິ ເອຕ຺ຖ ກສ຺ມາ ໂລຠາທໂຍ ເອວ ປຫາຕພ຺ພຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ, ນນຸ ອິໂຕ ອຎ຺ເຎປິ ໂມຫທິຏ຺ຐິວິຈິກິຈ຺ຉາທໂຍ ປຫາຕພ຺ພຘມ຺ມາ ສນ຺ຕີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ສນ຺ຕິ, ເຕ ປນ ໂລຠາທີຫິ ຕເທກຏ຺ຐຕາ ຄຫິຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອຖ ວາ ອິເມສໍເຍເວຕ຺ຖ ຄຫເຓ ກາຣຓໍ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ.

ອິທານິ ອຸປຈເຍນ ອນຸສນ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສາວການໍ ຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ທາຍາທຠາໂວ ສຕ຺ຖຸ ອຠິຣຸຈິໂຕ, ໂສ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐາເນ ຠາເວຕີ’’ຕິອາທິນາ ອກຕ຺ເຖຕ຺ວາ ‘‘ວິເວກໍ ອນຸສິກ຺ຂນ຺ຕິ, ເຕ ຈ ຘມ຺ເມ ປຊຫນ຺ຕິ, ນ ຈ ພາຫຸລິກາ’’ຕິອາທິນາ ກຖິຕຕ຺ຕາ ເຫຏ຺ຐາ ປຣິຍາເຍເນວ ຘມ຺ໂມ ກຖິໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ເຕ ຈ ຘມ຺ເມ ນປ຺ປຊຫນ຺ຕິ, ໂອກ຺ກມເນ ປຸພ຺ພງ຺ຄມາ’’ຕິອາທິນາ ອາມິສໍ ປຣິຍາເຍນປິ ກຖິຕໍ. ‘‘ສິຍາ ຈ ເມ ປິຓ຺ຑປາໂຕ’’ຕິອາທິນາ, ‘‘ພາຫຸລິກາ ຈ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ ຈ ອາມິສໍ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນປິ ກຖິຕໍ. ອຖ ວາ ຍາຍໍ ຠຄວຕາ ອາມິສທາຍາທປຏິກ຺ເຂປນາ ຘມ຺ມທາຍາທຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ຍຎ຺ຈ ຕທຕ຺ຖໍ ວິຠຊນ຺ເຕນ ມຫາເຖເຣນ ອຕ຺ຕນາ ວິເວການຸສິກ຺ຂນາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕທຸຠຍໍ ເຫຕຸວເສນ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຣາວຸໂສ, ໂລໂຠ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຫຕຸນິໂຣເຘນ ຫິ ສໍກິເລສປກ຺ຂສ຺ສ, ນິໂຣຘເຫຕຸສມ຺ປາທເນນ ຈ ໂວທານປກ຺ຂສ຺ສ ຕປ຺ປາປກຕາ.

ອຕີຕເທສນານິທສ຺ສນນ຺ຕິ ອຕີຕາຍ ເຖເຣນ ຍຖາເທສິຕາຍ ເທສນາຍ ຈ ປຈ຺ຈາມສນໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສຕ຺ຖຸ ປວິວິຕ຺ຕສ຺ສ…ເປ… ເທສນາຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ວິເສສໂຕ ‘‘ເຍສໍ ຘມ຺ມານໍ ສຕ຺ຖາ ປຫານມາຫາ’’ຕິ, ເອຕສ຺ມິໍ ປເທ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ປຫາຕພ຺ພຘມ຺ມາ ໂລຠາທໂຍ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕາ. ລາມກາຕິ ນິຫີນາ. ໂລຠໂທສາ ຫິ ເຫຕຸໂຕ ປຈ຺ຈຍໂຕ ສຠາວໂຕ ຜລໂຕ ນິສ຺ສນ຺ທໂຕ ສໍກິລິຏ຺ຐປກຕິກາ, ອາຍຕິໍ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປາປນຏ຺ເຐນ ວາ ປາປກາ. ລຸພ຺ຠນລກ຺ຂໂຓຕິ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຠິຄິຊ຺ຌນລກ຺ຂໂຓ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ລຸພ຺ຠນ຺ຕິ ເຕນ, ສຍໍ ວາ ລຸພ຺ຠຕິ, ລຸພ຺ຠນມຕ຺ຕເມວ ວາ ຕນ຺ຕິ ‘‘ໂລໂຠ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຣສາທີສຸ ອຠິສງ຺ຄຣໂສ, ອປຣິຈ຺ຈາຄປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ, ສໍໂຍຊນິເຍສຸ ຘມ຺ເມສຸ ອສ຺ສາທທສ຺ສນປທຏ຺ຐາໂນ. ທຸສ຺ສນລກ຺ຂໂຓຕິ ອາຣມ຺ມເຓ ພ຺ຍາປຊ຺ຊນລກ຺ຂໂຓ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ທຸສ຺ສນ຺ຕິ ເຕນ, ສຍໍ ວາ ທຸສ຺ສຕິ, ທຸສ຺ສນມຕ຺ຕເມວ ວາ ຕນ຺ຕິ ‘‘ໂທໂສ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຣສາທີສຸ ວິສປ຺ປນຣໂສ, ສນິສ຺ສຍທຫນຣໂສ ວາ, ທຸສ຺ສນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ, ອາຆາຕວຕ຺ຖຸປທຏ຺ຐາໂນ.

ເຕສູຕິອາທິນາ ທສ຺ສເນນ ໂລຠໂທສານໍ ເອກນ຺ຕໂຕ ປຫາຕພ຺ພຕາທສ຺ສນໍ. ອາມິສທາຍາທສ຺ສ ປຈ຺ຈຍານໍ ລາເຠ ໂຫຕີຕິ ອິທໍ ໂລຠສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຄ຺ຄຫຓສຠາວຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຓ຺ຫາຍ ວເສນ ປນ ອນຸຄິຊ຺ຌນໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອລທ຺ຘໍ ປຕ຺ເຖຕີ’’ຕິ ອາຫ. ອລາເຠ ປຈ຺ຈຍານໍ ອາມິສທາຍາທສ຺ສ ໂຫຕີຕິ ອາເນຕ຺ວາ ໂຍຊນາ. ອລຠນ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປຈ຺ຈເຍ’’ຕິ ວິຠຕ຺ຕິໍ ປຣິຓາເມຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ວິຆາຕວາຕິ ‘‘ຍມ຺ປິຈ຺ຉໍ ນ ລຠຕິ, ຕມ຺ປິ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໒໐; ວິຠ. ໑໙໐) ວຈນໂຕ ອິຈ຺ຉາວິຆາຕວາ. ໂລໂຠ ຈ ເທຍ຺ຍຘມ຺ເມ ໂຫຕິ ອາມິສທາຍາທສ຺ສາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອສ ນໂຍ ອນນ຺ຕຣປເທປິ. ເທຍ຺ຍຘມ຺ເມຕິ ຈ ອິທໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ສຕ຺ຕເກລາຍນາທິວເສນປິ ຕສ຺ສ ໂລຠຸປ຺ປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໂຕ. ‘‘ຕຓ຺ຫໍ ປຏິຈ຺ຈ ປຣິເຍສນາ, ປຣິເຍສນໍ ປຏິຈ຺ຈ ລາໂຠ’’ຕິ ເອວມາທໂຍ ນວ ຕຓ຺ຫາມູລກາ. ປຣິປູເຣຕິ ອາມິສທາຍາໂທຕິ ວິຠຕ຺ຕິວິປຣິຓາໂມ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອາວາສມຈ຺ຉຣິຍາທີນິ ປຎ຺ຈ ມຈ຺ຉຣິຍານິ.

ມຄ຺ຄນ຺ຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ. ໂສ ຫິ ກິເລເສ ມາເຣນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉຕິ, ນິພ຺ພານຕ຺ຖິເກຫິ ຈ ມຄ຺ຄີຍຕິ, ສຍໍ ວາ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍວເສນ ນິພ຺ພານໍ ມຄ຺ຄຕີຕິ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ‘‘ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອໂກ ອນ຺ໂຕຕິ ອິຕເຣນ ອສມ຺ມິສ຺ໂສ ເອໂກ ໂກຏ຺ຐາໂສ, ຫີນຕາຍ ວາ ລາມກຏ຺ເຐນ ເອໂກ ອນ຺ໂຕ. ກາມໍ ອຎ຺ເຎປິ ກຸສລຘມ຺ມາ ເອເຕ ອນ຺ເຕ ອສມ຺ປໂຍຄໂຕ ນ ອຸເປນ຺ຕິ, ເຕຫິ ວິມຸຕ຺ຕາ ເອວ, ອຍໍ ປນ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິມຸຕ຺ຕິຍາ ນ ອຸເປຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວິມຸຕ຺ໂຕ ເອເຕຫິ ອນ຺ເຕຫີ’’ຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ອນ຺ຕທ຺ວຍວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເອເຕສໍ ມຊ຺ເຌ ຠວຕ຺ຕາຕິ ອິທໍ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອຸຠຍນ຺ຕວິມຸຕ຺ຕຕາຍ ເອວ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນຕາຍ, ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓຕ຺ຖິເກຫິ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ຈ. ຕຖາຕິ ຍຖາ ອິຕເຣນ ອສມ຺ມິສ຺ສຏ຺ເຐນ ລາມກຏ຺ເຐນ ຈ ໂລໂຠ ເອໂກ ອນ຺ໂຕ, ຕຖາ ກາມສຸຂລ຺ລິການຸໂຍໂຄຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ມຄ຺ຄສ຺ສ ອນຸປຄມນຎ຺ຈ ເນສໍ ອນ຺ຕານໍ ສພ຺ພໂສ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກຣເຓເນວ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປຸຣິມນເຍນາຕິ ‘‘ເອເຕ ທ຺ເວ ອນ຺ເຕ ນ ອຸເປຕີ’’ຕິອາທິນາ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນ.

ສຈ຺ຈານນ຺ຕິ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ. ທສ຺ສນປຣິຓາຍກຏ຺ເຐນາຕິ ທສ຺ສນສ຺ສ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາທິເຠທສ຺ສ ປຣິໂຕ ສພ຺ພຖາ ນຍນຏ຺ເຐນ ປວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ. ຈກ຺ຂຸກຣຓີຕິ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸສ຺ສ ກຣຓີ ນິປ຺ຜາທິກາ. ຕຍິທໍ ສຕິປິ ປຏິປທາຍ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸໂຕ ອນຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອວຍວວເສນ ສິຊ຺ຌມາໂນ ອຕ຺ໂຖ ສມຸທາເຍນ ກໂຕ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອຸປຈາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ມຄ຺ໂຄເຍວ ຫິ ມຄ຺ຄຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ ມຄ຺ເຄນ ກາຕພ຺ພກິຈ຺ຈກຣຓໂຕ’’ຕິ. ຎາຓາຍາຕິ ຍາຖາວໂຕ ຊານນາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ວິທິຕກຣຓຏ຺ເຐນາ’’ຕິ. ວິເສສຎາຕຠາວາປາທນຎ຺ຫິ ວິທິຕກຣຓໍ. ວູປສມນໂຕຕິ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນວເສນ ວູປສມນໂຕ. ທຸກ຺ຂາທີນໍ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິຠາໂວ ວິຍ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາໂວປິ ມຄ຺ຄວເສເນວ ປາກໂຏ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ສຈ຺ຈານໍ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາວທສ຺ສນໂຕ’’ຕິ, ວິຠາວນໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມ຺ໂພໂຘຕິ ມຄ຺ໂຄ ‘‘ສມ຺ພຸຊ຺ຌຕິ ເອເຕນາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ຕສ຺ສຕ຺ຖາຍາຕິ ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈຕ຺ຖາຍ. ນ ຫິ ມຄ຺ຄໂຕ ອຎ຺ໂຎ ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈກໂຣ ອຕ຺ຖິ. ເຕນາຫ ‘‘ມຄ຺ໂຄເຍວ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອຖ ວາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍຠາເວນ ອິຕເຣ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ເອວໍ ເສສມຄ຺ຄຘມ຺ມາປີຕິ ເອວມ຺ປິ ມຄ຺ຄຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ຕນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ປຈ຺ຈກ຺ຂກມ຺ມາຍາຕິ ສຈ຺ຉິກຣຓສງ຺ຂາຕປຈ຺ຈກ຺ຂກມ຺ມາຍ. ນິພ຺ພານາຍາຕິ ວາ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານາຍ. ອຸປສມາຍາຕິ ອິມິນາ ສອຸປາທິເສສນິພ຺ພານໍ ຄຫິຕນ຺ຕິ. ອຍນ຺ຕິ ‘‘ສາ ຫິ ສຈ຺ຈານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຖນໂຍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ຈກ຺ຂຸກຣຓີ’’ຕິອາທີສຸ ປເທສຸ. ສາໂຣ ສຸນ຺ທໂຣ ອນປນີໂຕ. ອິໂຕ ອຎ຺ຎຖາຕິ ‘‘ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຣິຎ຺ຎາຍ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິໍ ກໂຣຕີຕິ ຈກ຺ຂຸກຣຓີ’’ຕິອາທິນາ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາປປຎ຺ໂຈ ເກວລໍ ວິຕ຺ຖາຣຕ຺ຖາຍ.

ອຍເມວາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍນ຺ຕິ ອິມິນາ ອຕ຺ຕໂນ ອຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ຕສ຺ສໍ ປຣິສາຍໍ ອຣິຍານໍ ມຄ຺ຄສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ອາສນ຺ນປຈ຺ຈກ຺ຂວາຈີ ຫິ ອຍໍ-ສທ຺ໂທ. ອຎ຺ຎມຄ຺ຄປຏິເສຘນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ນິພ຺ພານຄາມິມຄ຺ຄສ຺ສ ອຕ຺ຖິຠາວປຏິເສຘນຕ຺ຖໍ. ສຕ຺ຕາປຏິກ຺ເຂໂປ ຫິ ອິຘ ປຏິເສຘນໍ ອລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ. ພຸທ຺ຘາທີນໍ ສາຘາຣຓຠາໂວ ອນຎ຺ຎຕາ. ເຕນາຫ ພ຺ຣຫ຺ມາ ສຫມ຺ປຕິ –

‘‘ເອກາຍນໍ ຊາຕິຂຍນ຺ຕທສ຺ສີ,

ມຄ຺ຄໍ ປຊານາຕິ ຫິຕານຸກມ຺ປີ;

ເອເຕນ ມຄ຺ເຄນ ຕຣິໍສຸ ປຸພ຺ເພ,

ຕຣິສ຺ສນ຺ຕິ ເຍ ຈ ຕຣນ຺ຕິ ໂອຆ’’ນ຺ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໕.໓໘໔, ໔໐໙; ມຫານິ. ໑໙໑; ຈູຬນິ. ໑໐໗, ໑໒໑; ເນຕ຺ຕິ. ໑໗໐);

ອາຣກຕ຺ຕາຕິ ອິມິນາ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ອຣິຍ-ສທ຺ທສິທ຺ຘິມາຫ. ອຣິປຫານາຍາຕິ ອຕ຺ຖວຈນມຕ຺ຕໍ. ອຣໂຍ ປາປຘມ຺ມາ ຍນ຺ຕິ ອປຄມນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ອຣິໂຍ. ອຣິເຍນ ເທສິໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອຣິຍສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຍນ຺ຕິ ອຣິໂຍ. ອຣິຍຠາວປ຺ປຏິລາຠາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຣິຍກໂຣ ອຣິໂຍຕິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ອຣິຍ-ສທ຺ທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍສ຺ມາ ມຄ຺ຄງ຺ຄສມຸທາເຍ ມຄ຺ຄໂວຫາໂຣ ໂຫຕິ, ສມຸທາໂຍ ຈ ສມຸທາຍີຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຏ຺ຐຫິ ອງ຺ເຄຫິ ອຸເປຕຕ຺ຕາ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ອຕ຺ຕໂນ ອວຍວຠູຕານິ ອຏ຺ຐ ອງ຺ຄານິ ເອຕສ຺ສ ສນ຺ຕີຕິ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ. ຍສ຺ມາ ປນ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອງ຺ຄານິເຍວ ມຄ຺ໂຄ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ຈ ອງ຺ຄວິນິມຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ຍຖາ ‘‘ຉຬງ຺ໂຄ ເວໂທ’’ຕິ. ສທິສູທາຫຣຓໍ ປນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຎ຺ຈງ຺ຄິກຕູຣິຍາທີນິ ວິຍາ’’ຕິ ອາຫ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຈຕຸຣງ຺ຄິນີ ເສນາຕິ ເອວມາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ມາເຣນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ສທ຺ທສິທ຺ຘິມາຫ. ມຄ຺ຄຕີຕິ ຄເວສຕິ. ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ຫິ ນິພ຺ພານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຕໍ ຄເວສນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ. ມຄ຺ຄີຍຕິ ນິພ຺ພານຕ຺ຖິເກຫິ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍປຸຎ຺ຎກຣຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຕທຕ຺ຖໍ ປຏິປຕ຺ຕິໂຕ. ຄມ຺ມຕີຕິ ເອເຕນ ອາທິອນ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ສທ຺ທສິທ຺ຘິມາຫ ຍຖາ ‘‘ກກູ’’ຕິ. ‘‘ເສຍ຺ຍຖິທນ຺ຕິ ນິປາໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ສພ຺ພລິງ຺ຄວິຠຕ຺ຕິວຈນສາຘາຣຓຕາຍ ‘‘ກຕມານິ ຕານິ ອຏ຺ຐງ຺ຄານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນນຸ ຈ ອງ຺ຄານິ ສມຸທິຕານິ ມຄ຺ໂຄ ອນ຺ຕມໂສ ສຕ຺ຕງ຺ຄວິກລສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອຠາວໂຕຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ ສຈ຺ຈປຏິເວເຘນ, ມຄ຺ຄປຈ຺ຈຍຕາຍ ປນ ຍຖາສກໍ ກິຈ຺ຈກຣເຓນ ປຈ຺ເຈກມ຺ປິ ຕານິ ມຄ຺ໂຄເຍວາຕິ ອາຫ ‘‘ເອກເມກຎ຺ຫິ ອງ຺ຄໍ ມຄ຺ໂຄເຍວາ’’ຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ສມຸທິຕານມ຺ປິ ເນສໍ ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈໍ ນ ສມ຺ຠເວຍ຺ຍາຕິ. ອິທານິ ຕເມວຕ຺ຖໍ ປາຬິຍາ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິມຄ຺ໂຄ ເຈວ ເຫຕຸ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສມ຺ມາ ອວິປຣີຕໍ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາທິວເສນ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ທສ຺ສນໍ ປຏິວິຊ຺ຌນໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ສມ຺ມາທສ຺ສນລກ຺ຂຓາ. ສມ຺ມາ ອວິປຣີຕໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມເຓ ອຠິນິໂຣປນໍ ອປ຺ປນາລກ຺ຂຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ສມ຺ມາອຠິນິໂຣປນລກ຺ຂໂຓ ມຸສາວາທາທີນໍ ວິສໍວາທນາທິກິຈ຺ຈຕາຍ ລູຂານໍ ອປຣິຄ຺ຄາຫການໍ ປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ ສິນິທ຺ຘສຠາວຕ຺ຕາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ, ສມ຺ມາວາຈປ຺ປຈ຺ຈຍສຸຠາສິຕໂສຕາຣຎ຺ຈ ຊນໍ ສມ຺ມເທວ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ສມ຺ມາວາຈາ ສມ຺ມາປຣິຄ຺ຄໂຫ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ສມ຺ມາປຣິຄ຺ຄຫລກ຺ຂຓາ. ຍຖາ ກາຍິກາ ກິຣິຍາ ກິຎ຺ຈິ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ, ສຍຎ຺ຈ ສມຸຏ຺ຐຫນໍ ຆຏນໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ຕສງ຺ຂາຕາ ວິຣຕິປີຕິ ສມ຺ມາສມຸຏ຺ຐານລກ຺ຂໂຓ ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ໂຕ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ວາ ອຸກ຺ຂິປນໍ ສມຸຏ຺ຐານໍ ກາຍິກກິຣິຍາຍ ຠາຣຸກ຺ຂິປນໍ ວິຍ. ຊີວມານສ຺ສ ສຕ຺ຕສ຺ສ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ວາ ສຸທ຺ຘິ ໂວທານໍ, ອາຊີວສ຺ເສວ ວາ ຊີວິຕປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ສຸທ຺ຘິ ໂວທານໍ ເອເຕນາຕິ ສມ຺ມາໂວທານລກ຺ຂໂຓ ສມ຺ມາອາຊີໂວ. ໂກສຊ຺ຊປກ຺ເຂ ປຕິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ອນຸພລປ຺ປທານໍ ປຄ຺ຄໂຫ. ອາຣມ຺ມຓໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ຐານໍ, ຕສ຺ສ ວາ ອນິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ອຸປຏ຺ຐານໍ. ອາຣມ຺ມເຓ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ສມ຺ມາ, ສມໍ ວາ ອາຘານໍ ສມາຘານໍ. ສມ຺ມາ ສງ຺ກປ຺ເປຕິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ອາຣມ຺ມເຓ ອຠິນິໂຣເປຕີຕິ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ. ສມ຺ມາ ວທຕິ ເອຕາຍາຕິ ສມ຺ມາວາຈາ. ສມ຺ມາ ກໂຣຕິ ເອເຕນາຕິ ສມ຺ມາກມ຺ມໍ, ຕເທວ ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ໂຕ. ສມ຺ມາ ອາຊີວຕິ ເອເຕນາຕິ ສມ຺ມາອາຊີໂວ. ສມ຺ມາ ວາຍມຕິ ອຸສ຺ສຫຕິ ເອເຕນາຕິ ສມ຺ມາວາຍາໂມ. ສມ຺ມາ ສຣຕິ ອນຸສ຺ສຣຕີຕິ ສມ຺ມາສຕິ. ສມ຺ມາ ສມາຘິຍຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ເອເຕນາຕິ ສມ຺ມາສມາຘີຕິ ເອວໍ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປາທີນໍ ນິພ຺ພຈນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິນ຺ຕິ ສພ຺ພມ຺ປິ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນໍ. ຕປ຺ປຈ຺ຈນີຍກິເລເສຕິ ເອຕ຺ຖ ຕໍ-ສທ຺ເທນ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ. ນ ຫິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຍາ ກິເລສາ ປຈ຺ຈນີຍາ, ອຖ ໂຂ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ. ອວິຊ຺ຊຎ຺ຈາຕິ ອວິຊ຺ຊາຄ຺ຄຫຓໍ ຕສ຺ສາ ສໍກິເລສຘມ຺ມານໍ ປມຸຂຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອວິຊ຺ຊາ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ສມາປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑). ທສ຺ສນນິວາຣກສ຺ສ ສມ຺ໂມຫສ຺ສ ສມຸຄ຺ຆາເຕນ ອສມ຺ໂມຫໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໍ…ເປ… ປຊຫຕີຕິ ເອເຕນ ປຫານາຠິສມຍໍ, ນິພ຺ພານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣຕີຕິ ເອເຕນ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍໍ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມຕິອາທິນາ ຠາວນາຠິສມຍໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິກິຈ຺ຈໍ ທສ຺ເສຕິ. ປຣິຎ຺ຎາຠິສມໂຍ ປນ ນານນ຺ຕຣິຍຕາຍ ອຕ຺ຖໂຕ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ກຖໍ ປນ ເອກເມວ ຎາຓໍ ເອກສ຺ມິໍ ຂເຓ ຈຕ຺ຕາຣິ ກິຈ຺ຈານິ ສາເຘນ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕຕິ. ນ ຫິ ຕາທິສໍ ໂລເກ ທິຏ຺ຐໍ, ນ ອາຄໂມ ວາ ຕາທິໂສ ອຕ຺ຖີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ຫິ ປທີໂປ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ ວຏ຺ຏິໍ ທຫຕິ, ສ຺ເນຫໍ ປຣິຍາທິຍຕິ, ອນ຺ຘກາຣໍ ວິຘມຕິ, ອາໂລກຎ຺ຈ ວິທໍເສຕິ, ເອວເມຕໍ ຎາຓນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ມຄ຺ຄສມງ຺ຄິສ຺ສ ຎາຓໍ ທຸກ຺ເຂເປຕໍ ຎາຓໍ, ທຸກ຺ຂສມຸທເຍເປຕໍ ຎາຓໍ, ທຸກ຺ຂນິໂຣເຘເປຕໍ ຎາຓໍ, ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນິຍາ ປຏິປທາຍເປຕໍ ຎາຓນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕປທໍ (ວິຠ. ໗໕໔) ເອຕ຺ຖ ອຸທາຫຣິຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ຈ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ປຸພ຺ພຠາເຄ ທຸກ຺ຂາທີສຸ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ເອກາວ ຈຕຸນ຺ນໍ ຎາຓານໍ ກິຈ຺ຈໍ ສາເຘນ຺ຕີ ປວຕ຺ຕຕິ, ເອວໍ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປາທໂຍ ປຸພ຺ພຠາເຄ ເນກ຺ຂມ຺ມສງ຺ກປ຺ປາທິນາມກາ ຫຸຕ຺ວາ ກາມສງ຺ກປ຺ປາທີນໍ ປຊຫນວເສນ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ຕິຓ຺ຓໍ ຈຕຸນ຺ນຎ຺ຈ ກິຈ຺ຈໍ ສາເຘນ຺ຕາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ສມ຺ມາສມາຘິ ປນ ປຸພ຺ພຠາເຄປິ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓປິ ນານາເຍວ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ສພ຺ເພປິ ປາປຘມ຺ມາ ປຏິປກ຺ຂາ, ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຕາທສ຺ສນວເສນ ປນ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ກິຈ຺ຈນິທ຺ເທເສ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ເຕເນວ ຈ ‘‘ຕປ຺ປຈ຺ຈນີຍກິເລເສ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເຍສໍ ກິເລສານໍ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ທເນ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ເຕ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຍາ ສຫເຊກຏ຺ຐຕາຍ ຕເທກຏ຺ຐາວ ຕປ຺ປຈ຺ຈນີຍກິເລສາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປາທີນໍ ກິຈ຺ຈນິທ຺ເທເສປິ ເອເສວ ນໂຍ. ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄາທິວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ຄຠາວສາມຎ຺ເຎນ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ. ໂລຠໂທສາ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ຍສ຺ສ ປນ ໂສ ສມຸທໂຍ ຕໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ, ປຫານຠາໂວ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ, ຍຕ຺ຖ ຕໍ ປຫານໍ, ຕໍ ນິໂຣຘສຈ຺ຈນ຺ຕິ ອິມານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ໂລຠໂທສານໍ ວິສຸໍ ອາທິໂຕ ຈ ຄຫຓໍ? ວິສຸໍ ຄຫຓໍ ຕາວ ຕຖາພຸຊ຺ຌນການໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ, ອິເມຫິ ໂລຠໂທເສຫິ ອາມິສທາຍາທຕາ, ຕປ຺ປຫາເນນ ຈ ຘມ຺ມທາຍາທຕາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ຕທນຸສາເຣນ ຈຕຸສຈ຺ຈໂຍຊນາຍ ເອວໍ ເອເກກສ຺ສ ນິຍ຺ຍານມຸຂໍ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ. ເສສວາເຣສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອາທິໂຕ ຄຫຓໍ ປນ ອຕິວິຍ ໂອຬາຣິກຕາຍ ສຸປາກຏຠາວໂຕ ວກ຺ຂມານານໍ ອຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ປາປຘມ຺ມານໍ ມູລຠາວໂຕ ຕເທກຏ຺ຐຕາຍ ຈ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ກຸຊ຺ຌນລກ຺ຂໂຓຕິ ກຸປ຺ປນສຠາໂວ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ພ຺ຍາປຊ຺ຊນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຓ຺ຑິກ຺ກໍ ລຸທ຺ທຕາ, ກຸຣຸຣຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຆາຕກຣຓຣໂສຕິ ‘‘ອນຕ຺ຖໍ ເມ ອຈຣີ’’ຕິອາທິນາ ຈິຕ຺ເຕ ອາຆາຕສ຺ສ ກຣຓຣໂສ. ທຸສ຺ສນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນຕິ ສປຣສນ຺ຕານສ຺ສ ວິນາສນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ ລທ຺ໂຘກາໂສ ວິຍ ສປຕ຺ໂຕ. ອຸປນນ຺ຘນໍ ນານປ຺ປກາຣສ຺ສ ອຸປຣູປຣິ ນນ຺ຘນໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ເວຣອປ຺ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊນຣໂສ, ໂກຘານຸປພນ຺ຘຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ. ອປຣກາເລ ອຸປນາໂຫຕິອາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ອຸປນຍ຺ຫນາ ອຸປນຍ຺ຫິຕຕ຺ຕໍ ອາຐປນາ ຐປນາ ສຓ຺ຐປນາ ອນຸສໍສນ຺ທນາ ອນຸປ຺ປພນ຺ຘນາ ທຬ຺ຫີກມ຺ມ’’ນ຺ຕິອາທີນໍ (ວິຠ. ໘໙໑) ນິທ຺ເທສປທານໍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ. ອຸປນາຫສມງ຺ຄີ ຫິ ປຸຄ຺ຄໂລ ເວຣສ຺ສ ອນິສ຺ສຊ຺ຊນໂຕ ອາທິຕ຺ຕປູຕິອລາຕໍ ວິຍ ຊລຕິ ເອວ, ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈສ຺ສ ໂຘວິຍມານໍ ອຈ຺ຉຈມ຺ມໍ ວິຍ, ມສິມກ຺ຂິຕປິໂລຕິກາ ວິຍ ຈ ນ ສຸຊ຺ຌເຕວ.

ປຣຄຸຓມກ຺ຂນລກ຺ຂໂຓຕິ ອຸທກປຸຎ຺ຉນິຍາ ອຸທກໍ ວິຍ ປເຣສໍ ຄຸຓານໍ ມກ຺ຂນສຠາໂວ. ຕຖາຠູໂຕ ຈາຍໍ ອຕ຺ຕໂນ ກາຣກໍ ຄູເຖນ ປຫຣນ຺ຕໍ ຄູໂຖ ວິຍ ປຐມຕຣໍ ມກ຺ເຂຕິ ເອວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຖາ ເຫສ຺ສ ສປຣສນ຺ຕາເນສຸ ຄຸຓໍ ມກ຺ເຂຕີຕິ ມກ຺ໂຂຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຸຄຄ຺ຄາໂຫ ສມຘຸຣຄ຺ຄຫຓໍ ອສມານສ຺ສປິ ອຠູຕສ຺ສ ສມາໂຣປນໍ. ສມຠາວກຣຓໍ ສມີກຣຓໍ. ປເຣສໍ ຄຸຓປ຺ປມາເຓນ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຓານໍ ອຸປຏ຺ຐານໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປເຣສໍ ຄຸຓປ຺ປມາເຓນ ອຸປຏ຺ຐານປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ’’ຕິ. ຕຖາ ເຫສ ປເຣສໍ ຄຸເຓ ຑໍສິຕ຺ວາ ວິຍ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸເຓຫິ ສເມ ກໂຣຕີຕິ ປຬາໂສຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ປຣສມ຺ປຕ຺ຕິຂີຍນໍ ປຣສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸສູຍນໍ. ອິສ຺ສຕິ ປຣສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນ ສຫຕີຕິ ອິສ຺ສາ. ຕຖາ ເຫສາ ‘‘ປຣສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອກ຺ຂມນລກ຺ຂຓາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ປຣສມ຺ປຕ຺ຕິຍໍ. ອນຠິຣຕິຣສາ ອຠິຣຕິປຏິປກ຺ຂກິຈ຺ຈາ. ວິມຸຂຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ ປຣສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປສ຺ສິຕຸມ຺ປິ ອປ຺ປທານໂຕ. ນິຄູຫນລກ຺ຂຓໍ ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປເຣຫິ ສາຘາຣຓຠາວາສຫນໂຕ. ອສຸຂາຍນໍ ນ ສຸຂນໍ ທຸກ຺ຂນໍ, ອໂຣຈນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ກຕສ຺ສ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທິປາປສ຺ສ ປຏິຈ຺ຉາທນໍ ກຕປາປປຏິຈ຺ຉາທນໍ. ຕສ຺ສ ປາປສ຺ສ ອາວຣຓຠາເວນ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕີຕິ ຕທາວຣຓປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ, ມາຍາ, ຍາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ຠສ຺ມຉນ຺ໂນ ວິຍ ອງ຺ຄາໂຣ, ອຸທກຉນ຺ໂນ ວິຍ ຂາຓຸ, ປິໂລຕິກປຏິຈ຺ຉາທິຕໍ ວິຍ ຈ ສຕ຺ຖໍ ໂຫຕິ. ອວິຊ຺ຊມານຄຸຓປ຺ປກາສນໍ ອຕ຺ຕນິ ອວິຊ຺ຊມານສີລາທິຄຸຓວິຠາວນໍ, ເຍນ ສາເຐຍ຺ເຍນ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອສນ຺ຕຄຸຓສມ຺ຠາວເນນ ຈິຕ຺ຕານຸຣູປກິຣິຍາວິຫຣໂຕ ‘‘ເອວໍຈິຕ຺ໂຕ, ເອວໍກິຣິໂຍ’’ຕິ ທຸພ຺ພິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ ກຸຈ຺ຉິໍ ວາ ປິຏ຺ຐິໍ ວາ ຊານິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ. ຍໂຕ –

‘‘ວາເມນ ສູກໂຣ ໂຫຕິ, ທກ຺ຂິເຓນ ອຊາມິໂຄ;

ສເຣນ ເນລໂກ ໂຫຕິ, ວິສາເຓນ ຊຣຄ຺ຄໂວ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒໙໖; ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໙໔; ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໑໖໖) –

ເອວໍ ວຸຕ຺ຕຍກ຺ກສູກຣສທິໂສ ໂຫຕິ.

ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸທ຺ຘຸມາຕຠາໂວ ຖທ຺ຘລູຂຠາໂວ. ອປ຺ປຕິສ຺ສຍວຸຕ຺ຕີຕິ ອນິວາຕວຸຕ຺ຕິ. ອມທ຺ທວາກາເຣນ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕິ, ອມທ຺ທວຕໍ ວາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕີຕິ ອມທ຺ທວຕາປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ, ຖມ຺ໂຠ, ເຍນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ຄິລິຕນງ຺ຄລສີໂສ ວິຍ ອຊຄໂຣ, ວາຕຠຣິຕຠສ຺ຕາ ວິຍ ຈ ຖທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ຄຣຸຏ຺ຐານິເຍ ຈ ທິສ຺ວາ ໂອນມິຕຸມ຺ປິ ນ ອິຈ຺ຉຕິ, ປຣິຍນ຺ເຕເນວ ຈຣຕິ. ກຣຓສ຺ສ ອຸຕ຺ຕຣກິຣິຍາ ກຣຓຸຕ຺ຕຣິຍໍ. ວິເສສໂຕ ປຈ຺ຈນີກຠາໂວ ວິປຈ຺ຈນີກຕາ. ປເຣນ ຫິ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ກເຕ ຕທ຺ທິຄຸຓໍ ກຣຓວເສນ ສາຣມ຺ໂຠ ປວຕ຺ຕຕິ.

ເສຍ຺ຍາທິອາກາເຣຫິ ອຸນ຺ນມນໍ ອຸນ຺ນຕິ. ໂອມາໂນປິ ຫິ ເອວໍ ກຣຓມຸເຂນ ສມ຺ປຄ຺ຄຫວເສເນວ ປວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ອຫມສ຺ມິ ເສຍ຺ໂຍ’’ຕິອາທິນາ ອຫໍກຣຓໍ ສມ຺ປຄ຺ຄໂຫ ອຫງ຺ກາໂຣ. ປເຣ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ອຘິກໍ ອຸນ຺ນມນໍ ອພ຺ຠຸນ຺ນຕິ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸພ຺ພກາເລ ອຕ຺ຕານໍ ຫີນໂຕ ທຫຕິ ອປຣກາເລ ເສຍ຺ຍໂຕ’’ຕິ (ວິຠ. ໘໗໗).

ມຕ຺ຕຠາໂວ ຊາຕິອາທິໍ ປຏິຈ຺ຈ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ມຊ຺ຊນາກາໂຣ, ຍສ຺ສ ວາ ຘມ຺ມສ຺ສ ວເສນ ປຸຄ຺ຄໂລ ມຕ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕິ, ໂສ ຘມ຺ໂມ ມຕ຺ຕຠາໂວ. ມທຄ຺ຄາຫຓຣໂສ ມທສ຺ສ ຄາຫຓກິຈ຺ໂຈ. ມໂທ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ມຊ຺ຊນາກາຣໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ຄາເຫນ຺ໂຕ ວິຍ ປວຕ຺ຕມາໂນ ຕໍສມງ຺ຄິໍ ປຸຄ຺ຄລມ຺ປິ ຕຖາ ກໂຣນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕິ. ອຫງ຺ກາຣວເສນ ປຸຄ຺ຄລໍ ອນິຏ຺ຐໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸມ຺ມາທຠາໂວ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອຸມ຺ມາທປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ. ສຕິຍາ ອນິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ໂວສ຺ສຊ຺ຊນໍ ຈິຕ຺ຕໂວສ຺ສຄ຺ໂຄ, ສຕິວິຣຫິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ໂວສ຺ສຄ຺ຄສ຺ສ ອນຸປ຺ປທານໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ໂວສ຺ສຄ຺ຄານຸປ຺ປທານໍ. ອິເມສໍ ໂກຘາທີນໍ ໂລຠາທີນມ຺ປິ ວາ. ລກ຺ຂຓາທີນີຕິ ລກ຺ຂຓຣສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານານິ. ປທຏ຺ຐານໍ ປນ ຘມ຺ມນ຺ຕຣຕາຍ ນ ຄຫິຕໍ. ນິພ຺ພຈນໍ ‘‘ກຸຊ຺ຌຕີຕິ ໂກໂຘ, ອຸປນຍ຺ຫຕີຕິ ອຸປນາໂຫ’’ຕິອາທິນາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວາຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ໂກໂຘ ໂທໂສ ເອວ, ຕຖາ ອຸປນາໂຫ. ປວຕ຺ຕິອາກາຣມຕ຺ຕໂຕ ຫິ ກໂຕ ເນສໍ ເຠໂທ, ມກ຺ຂປຬາສສາຣມ຺ຠາ ຕທາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕາ ປຏິຆສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທຘມ຺ມາ, ມາຍາສາເຐຍ຺ຍຖມ຺ຠມທປ຺ປມາທາ ຕທາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕາ ໂລຠສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທຘມ຺ມາ. ຖມ຺ໂຠ ວາ ມານວິເສໂສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຖທ຺ຘຠາເວນ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ, ຕຖາ ມໂທ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ‘‘ມາໂນ ມຎ຺ຎນາ’’ຕິອາທິນາ ວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໘໗໘) ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ອິຘ ປນ ມານາຕິມານານໍ ວິສຸໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ມຊ຺ຊນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕຘມ຺ມາ ເອວ ‘‘ມໂທ’’ຕິ ຄເຫຕພ຺ພາ. ເສສານໍ ຘມ຺ມນ຺ຕຣຠາໂວ ປາກໂຏ ເອວ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ເອເຕ ເອວ ອຏ຺ຐ ທຸກາ ຄຫິຕາ, ກິມິໂຕ ອຎ຺ເຎປິ ກິເລສຘມ຺ມາ ນຕ຺ຖີຕິ? ໂນ ນຕ຺ຖິ, ອິເມ ປນ ອາມິສທາຍາທສ຺ສ ສວິເສສໍ ກິເລສາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ຕໍ ວິເສສໍ ວິຠາເວນ຺ເຕນ ອາມິສທາຍາທສ຺ສ ໂລຠາທີນໍ ປວຕ຺ຕນາກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວິເສສໂຕ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ເອຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ໂລຠາທີສຸ. ອລຠນ຺ໂຕ ອາມິສນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕຕຸຕ຺ຕຣິ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ໂກໂຘຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ສນ຺ເຕປີຕິ ວິຊ຺ຊມາເນປິ. ອິສ຺ສຕີຕິ ອິສ຺ສໍ ຊເນຕິ. ປທຸສ຺ສຕີຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ຕຖາ ຫິ ສາ ‘‘ອິສ຺ສຕິ ທຸສ຺ສຕິ ປທຸສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ. ຍສ຺ມາ ວາ ອິສ຺ສໍ ຊເນນ຺ໂຕ ເອກໍສໂຕ ປທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ ເອວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປທຸສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສ຺ສາຕິ ອາມິສທາຍາທສ຺ສ. ເອວໍ ປຏິປນ຺ໂນຕິ ເອວໍ ອສນ຺ຕຄຸຓປ຺ປກາສນໍ ປຏິປທໍ ປຏິປນ຺ໂນ. ໂອວທິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ໂຍຕິ ເອເຕນ ຖມ຺ໂຠ ນາມ ໂທວຈສ຺ສກຣໂຓ ຘມ຺ໂມຕິ ທສ຺ເສຕິ. ກິຎ຺ຈິ ວທຕິ ໂອວາທທານວເສນ. ຖມ຺ເຠນ…ເປ… ມຎ຺ຎນ຺ໂຕຕິ ອິມິນາ ຈ ຖມ຺ຠສ຺ສ ມານວິເສສຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ຖມ຺ເຠນ ວາ ເຫຕຸນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຕ຺ໂຕ ສມາໂນຕິ ມຕ຺ໂຕ ໂຫນ຺ໂຕ. ກາມ…ເປ… ປມຊ຺ຊຕີຕິ ເອເຕນ ມທວເສນ ເອກໍສໂຕ ປມາທມາປຊ຺ຊຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ເອວນ຺ຕິ ອິມິນາ ອາມິສທາຍາທສ຺ສ ໂລຠາທີນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກມທສ຺ສເນເນວ ອິຘ ປາຬິຍໍ ເນສໍ ເທສນາກ຺ກໂມປິ ທສ຺ສິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນ ເກວລໍ ອິເມເຫວ, ອຖ ໂຂ ອຎ຺ເຎຫິ ຈ ເອວຣູເປຫິ ປາປເກຫິ ຘມ຺ເມຫິ ອປຣິມຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເກ ປນ ເຕຕິ? ອຕ຺ຣິຈ຺ຉຕາມຫິຈ຺ຉຕາທໂຍຕິ. ເອວໍ ມຫາທີນວາ ອາມິສທາຍາທຕາຕິ ຕໂຕ ພລວຕໂຣ ສໍເວໂຄ ຊເນຕພ຺ໂພຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ໂອວາໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ເພສຸ ວາເຣສຸ. ນິພ຺ພິເສໂສເຍວາຕິ ເອເຕເນວ ປຐມຕຣໍ ອິຘ ທສ຺ສິຕສຈ຺ຈໂຍຊນານເຍນ ສພ຺ພວາເຣສຸ ໂຍເຊຕພ຺ໂພຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຎາຓປຣິຈຍປາຏວຕ຺ຖນ຺ຕິ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອຏ຺ຐງ຺ຄສຕ຺ຕງ຺ຄຕາທິວິເສສວິຠາວນາຍ ຎາຓສ຺ສ ອາເສວນຏ຺ເຐນ ປຣິຈໂຍ ຎາຓປຣິຈໂຍ, ຕສ຺ສ ປຏຸຠາວຕ຺ຖໍ ໂກສລ຺ລຕ຺ຖໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ອຣິຍມຄ຺ເຄ. ເຠໂທຕິ ວິເສໂສ. ກໂມຕິ ອງ຺ຄານໍ ເທສນານຸປຸພ຺ພີ. ຠາວນານໂຍຕິ ຠາວນາວິຘິ. ‘‘ກທາຈິ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ, ກທາຈິ ສຕ຺ຕງ຺ຄິໂກ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ປຸນ ‘‘ອຍໍ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ໂລກຸຕ຺ຕຣປຐມຊ຺ຌານວເສນາຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ປຐມຊ຺ຌານສ຺ສ ວເສນ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເກຈິ ຌານຘມ຺ມາ ມຄ຺ຄສຠາວາຕິ ເອກນ຺ຕໂຕ ຌານໍ ມຄ຺ຄໂຕ ວິສຸໍ ກຕ຺ວາ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣປຐມຊ຺ຌານສຫິໂຕ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣປຐມຊ຺ຌານວເສນ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣປຐມຊ຺ຌານວເສນາຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ຫຸຕ຺ວາ ປຐມຊ຺ຌານສ຺ສ ວເສນາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ຫິ ວິປສ຺ສນາຍ ປາທກຠູຕສ຺ສ, ສມ຺ມສິຕສ຺ສ ວາ ປຐມຊ຺ຌານສ຺ສ ວເສນ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ໂຫຕິ. ອຖ ວາ ອຌານລາຠິໂນ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສກສ຺ສ, ຌານລາຠິໂນ ວາ ປາທກມກຕ຺ວາ ປຐມຊ຺ຌານສ຺ສ, ປກິຓ຺ຓກສງ຺ຂາຣານໍ ວາ ສມ຺ມສເນ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ໂຫຕິ, ສ຺ວາສ຺ສ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກຠາໂວ ປຐມຊ຺ຌານິກຠາເວນາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຐມຊ຺ຌານວເສນາ’’ຕິ ອາຫ. ເອວໍ ‘‘ອວເສສຊ຺ຌານວເສນາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຍຖາຣຫໍ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຍທິ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ສຕ຺ຕງ຺ຄິໂກປິ ໂຫຕິ, ອຖ ກສ຺ມາ ປາຬິຍໍ ‘‘ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທສໂຕ’’ຕິອາທິ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ ປຏິປທາຍ ມຄ຺ຄວເສນ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກສຕ຺ຕງ຺ຄິກເຠໂທ, ເອວໍ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄວເສນ ສຕ຺ຕງ຺ຄິກຉຬງ຺ຄິກເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ ອປ຺ປີຕິກຊ຺ຌານວເສນ ຉຬງ຺ຄິກຕ຺ຕາ, ມຄ຺ຄວເສນ ປນ ເທສນາ ອາຄຕາຕິ ສ຺ວາຍໍ ເຠໂທ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ນ ອຸທ຺ຘໂຏ. ອິໂຕ ປຣນ຺ຕິ ອິໂຕ ອຏ຺ຐງ຺ຄໂຕ ປຣໍ ອຸກ຺ກໍສໂຕ, ອວກໍສໂຕ ປນ ສຕ຺ຕງ຺ຄໂຕ ປຣໍ ມຄ຺ຄງ຺ຄໍ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ. ນນຸ ມຄ຺ຄວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໔໙໓-໕໐໒) ປຎ຺ຈງ຺ຄິກວາເຣ ປຎ຺ເຈວ ມຄ຺ຄງ຺ຄານິ ອຸທ຺ຘຏານິ, ມຫາສຬາຍຕເນ (ມ. ນິ. ໓.໔໓໑) ຈ ‘‘ຍາ ຕຖາຠູຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິ, ໂຍ ຕຖາຠູຕສ຺ສ ສງ຺ກປ຺ໂປ, ໂຍ ຕຖາຠູຕສ຺ສ ວາຍາໂມ, ຍາ ຕຖາຠູຕສ຺ສ ສຕິ, ໂຍ ຕຖາຠູຕສ຺ສ ສມາຘິ, ສ຺ວາສ຺ສ ໂຫຕິ ສມ຺ມາສມາຘີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸພ຺ພຠາຄວເສນ ປນ ‘‘ປຸພ຺ເພວ ໂຂ ປນສ຺ສ ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີກມ຺ມໍ ອາຊີໂວ ສຸປຣິສຸທ຺ໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ ສມ຺ມາວາຈາທໂຍ ອາຄຕາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ຕໍ ປນ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ກາຣາປກງ຺ຄານໍ ອຕິເຣກກິຈ຺ຈທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ນ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ສມ຺ມາວາຈາທິວິຣຫິໂຕ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ອິໂຕ ປຣຎ຺ຫິ ມຄ຺ຄງ຺ຄໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ສຸວຸຕ຺ຕເມຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສພ຺ພກຸສລານນ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ກຸສລຘມ຺ມານໍ. ນິທ຺ຘາຣເຓ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ກາມາວຈຣາທິວເສນ ຕໍຕໍກຸສລຘມ຺ເມສຸ ສາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ເສຏ຺ຐາ. ຕສ຺ສາ ເສຏ຺ຐຠາເວນ ຫິ ‘‘ປຎ຺ຎາຊີວິໍ ຊີວິຕມາຫຸ ເສຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໖; ສຸ. ນິ. ໑໘໔) ວຸຕ຺ຕໍ, ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ປນ ສພ຺ພເສຏ຺ຐຠາເວ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ກຸສລວາເຣຕິ ກຸສລຸປ຺ປຕ຺ຕິສມເຍ. ປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ກຸສລາທິຘມ຺ມານໍ ຍາຖາວສຠາວໂພເຘນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ປຣິຓາຍກຠາວໂຕ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິ ປຊານາຕີ’’ຕິອາທິ. ສາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ປຠໂວ ເອຕສ຺ສາຕິ ຕປ຺ປຠໂວ, ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ. ສມ຺ມາທສ຺ສນວເສນ ຫິ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ໂຫຕິ. ຕໂຕ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕານີຕິ ຕປ຺ປຠວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕານິ. ຕປ຺ປຠວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕານິປິ ‘‘ຕທຠິນິພ຺ພຕ຺ຕານີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ກາຣຓກາຣເຓປິ ກາຣຓູປຈາຣໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຕປ຺ປຠວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕານິ ເສສງ຺ຄານີ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ຍຖາ ຫິ ສມ຺ມາທສ຺ສນໍ ສມ຺ມາວິຕກ຺ກນສ຺ສ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ, ເອວໍ ສມ຺ມາວິຕກ຺ກນໍ ສມ຺ມາປຣິຄ຺ຄຫສ຺ສ ສມ຺ມາປຣິຄ຺ຄໂຫ ສມ຺ມາສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ, ສມ຺ມາສມຸຏ຺ຐານໍ ສມ຺ມາໂວທານສ຺ສ, ສມ຺ມາໂວທານໍ ສມ຺ມາວາຍາມສ຺ສ, ສມ຺ມາວາຍາໂມ ສມ຺ມາອຸປຏ຺ຐານສ຺ສ, ສມ຺ມາອຸປຏ຺ຐານໍ ສມ຺ມາຘານສ຺ສ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຸຣິມໍ ປຸຣິມໍ ປຈ຺ຉິມສ຺ສ ປຈ຺ຉິມສ຺ສ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ວິເສສປຈ຺ຈຍຠາວທສ຺ສນຕ຺ເຖນ ກເມນ ເອຕານິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນິ ອງ຺ຄານິ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ທສ຺ສິຕານິ.

ຠາວນານໂຍຕິ ສມຖວິປສ຺ສນານໍ ຍຸຄນທ຺ຘຠາເວນ ປວຕ຺ໂຕ ຠາວນາວິຘິ. ອຍຎ຺ຫິ ອຣິຍມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ຠາວນາວິຘິ. ຕສ຺ສ ປນ ປຸພ຺ພຠາເຄ ຠາວນານໂຍ ກສ຺ສຈິ ສມຖປຸພ຺ພງ຺ຄໂມ ໂຫຕິ, ກສ຺ສຈິ ວິປສ຺ສນາປຸພ຺ພງ຺ຄໂມຕິ. ຕໍ ວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂກຈີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ປຐໂມ ສມຖຍານິກສ຺ສ ວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ, ທຸຕິໂຍ ວິປສ຺ສນາຍານິກສ຺ສ. ເຕນາຫ ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ’’ຕິອາທິ. ຕນ຺ຕິ ສມຖໍ ສມາຘິໍ, ຌານຘມ຺ເມຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕຕິ ສມາຘິສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕ, ຌານສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕ ວາ ຘມ຺ເມ. ອຍຎ຺ຈ ນໂຍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ສມຖຍານິກາ ອຣູປມຸເຂນ, ຕຕ຺ຖາປິ ຌານມຸເຂນ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວສໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ວິປສ຺ສນໍ ຠາວຍໂຕຕິ ປຏິປທາຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ຍຖາຘິຄຕໍ ຕຣຸຓວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒນ຺ຕສ຺ສ. ມຄ຺ໂຄ ສຎ຺ຊາຍຕີຕິ ປຸພ຺ພຠາຄິໂຍ ໂລກິຍມຄ຺ໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອາເສວຕິ ນິພ຺ພິທານຸປສ຺ສນາວເສນ. ຠາເວຕິ ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາວເສນ. ພຫຸລີກໂຣຕິ ປຏິສງ຺ຂານຸປສ຺ສນາວເສນ. ອາເສວຕິ ວາ ຠຍຕູປຏ຺ຐານຎາຓວເສນ. ພຫຸລີກໂຣຕິ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາວເສນ. ສໍໂຍຊນານິ ປຫີຍນ຺ຕິ,ອນຸສຍາ ພ຺ຍນ຺ຕີ ໂຫນ຺ຕິ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ.

ສມຖໍ ອນຸປ຺ປາເທຕ຺ວາວາຕິ ອວຘາຣເຓນ ອຸປຈາຣສມາຘິໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ນ ຂຓິກສມາຘິໍ. ນ ຫິ ຂຓິກສມາຘິໍ ວິນາ ວິປສ຺ສນາ ສມ຺ຠວຕິ. ວິປສ຺ສນາປາຣິປູຣິຍາຕິ ວິປສ຺ສນາຍ ປຣິປຸຓ຺ຓຕາຍ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ຕຕ຺ຖຊາຕານນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຣິຍມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນໍ ຘມ຺ມານໍ. ນິທ຺ຘາຣເຓ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ວວສ຺ສຄ຺ຄາຣມ຺ມຓໂຕຕິ ວວສ຺ສຄ຺ຄສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຕາຍ. ວວສ຺ສຄ຺ໂຄ ໂວສ຺ສຄ຺ໂຄ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄຕິ ຈ ອປວຄ຺ໂຄຕິ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ, ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓກຣເຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ເອກຄ຺ຄຕາຕິ ມຄ຺ຄສມ຺ມາສມາຘິມາຫ. ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ຫິ ເອກນ຺ຕ ສມາຫິໂຕ ອສມາຘານເຫຕູນໍ ກິເລສານໍ ສມຸຈ຺ເຉທນໂຕ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ຍຸຄນທ຺ຘາວ ໂຫນ຺ຕິ ຕທາ ສມາຘິປຎ຺ຎານໍ ສມຣສຕາຍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໂຕ. ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ຫິ ນ ສມຖຠາວນາຍໍ ວິຍ ສມາຘິ, ວິປສ຺ສນາຠາວນາຍໍ ວິຍ ຈ ປຎ຺ຎາ ກິຈ຺ຈໂຕ ອຘິກາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ສມຣສຕາຍ ປນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ອນຕິວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ ທ຺ເວປິ ຍຸຄນທ຺ຘາ ວິຍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມຖວິປສ຺ສນາ ຍຸຄນທ຺ຘາວ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ.

ຘມ຺ມທາຍາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.