ປຎ຺ຈວິຘນຍວຓ຺ຓນາ

໑. ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏນຍວຓ຺ຓນາ

‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ສພ຺ພຘມ຺ມມູລຄ຺ຄຫເຓນ ມຎ຺ຎນາຄຫເຓນ ຈ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິໂຍ ຄຫິຕາ. ມຎ຺ຎນານມ຺ປິ ຫິ ມຎ຺ຎນາ ກາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ສິໂຕຍມຕ຺ໂຖ. ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ’’ຕິອາທິນາ ອວິຊ຺ຊາມານທິຏ຺ຐິໂຍ ຄຫິຕາ, ສພ຺ເພປິ ວາ ສໍກິເລສຘມ຺ມາ, ຕຖາ ສຎ຺ຎາອປຣິຎ຺ຎາຕຄ຺ຄຫເຓນ. ‘‘ຂີຓາສໂວ ປຣິກ຺ຂີຓຠວສຎ຺ໂຎຊໂນ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ອາສວາ ສຎ຺ໂຎຊນານິ ຈ ສຣູປໂຕ ຄຫິຕານິ, ຕຖາ ນນ຺ທິຄ຺ຄຫເຓນ ຕຓ຺ຫາຄຫເຓນ ຈ ຕຓ຺ຫາ, ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ສຣູປໂຕ ປຣິຍາຍໂຕ ຈ ຕຓ຺ຫາ ອວິຊ຺ຊາ ຕປ຺ປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ຈ ຄຫິຕາ. ຕຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາຍ ວິເສສໂຕ ຣູປຘມ຺ມາ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ອວິຊ຺ຊາຍ ອຣູປຘມ຺ມາ, ເຕ ປນ ສພ຺ພຘມ຺ມຄ຺ຄຫເຓນ ປຖວີອາທິຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ທສ຺ສິຕາ ເອວ. ຕາສໍ ສມໂຖ ວິປສ຺ສນາ ຈ ປຏິປກ຺ໂຂ, ເຕສເມຕ຺ຖ ຄເຫຕພ຺ພາກາໂຣ ເຫຏ຺ຐາ ທສ຺ສິໂຕ ເອວ. ສມຖສ຺ສ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ຜລໍ, ວິປສ຺ສນາຍ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ຕາ ‘‘ຣາຄວິຣາຄາ’’ຕິອາທິນາ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ອິມາສເມຕ຺ຖ ຄຫຓໍ ສມ຺ມທຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕວີຕຣາຄາທິວຈເນຫິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ຕປ຺ປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ປນ ຕຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕສໍ ອຘິຏ຺ຐານຠູຕາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທາ ຣູປາຣູປຘມ຺ມາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ, ເຕສໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ, ນິໂຣຘປຊານນາ ປຏິປທາ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ. ຕຓ຺ຫາຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ມາຍາ-ສາເຐຍ຺ຍ-ມານາຕິມານ-ມທປ຺ປມາທ-ປາປິຈ຺ຉຕາ-ປາປມິຕ຺ຕຕາ-ອຫິຣິກາໂນຕ຺ຕປ຺ປາທິວເສນ ອກຸສລປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພ, ອວິຊ຺ຊາຄຫເຓນ ວິປຣີຕມນສິກາຣ-ໂກຘູປນາຫ-ມກ຺ຂ-ປຬາສ-ອິສ຺ສາ-ມຈ຺ຉຣິຍ- ສາຣມ຺ຠໂທວຈສ຺ສຕາ-ຠວທິຏ຺ຐິ-ວິຠວທິຏ຺ຐິອາທິວເສນ ອກຸສລປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພ, ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອມາຍາອສາເຐຍ຺ຍາທິອວິປຣີຕມນສິກາຣາທິວເສນ, ຕຖາ ສມຖປກ຺ຂິຍານໍ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍາທີນໍ ວິປສ຺ສນາປກ຺ຂິຍານໍ ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທີນຎ຺ຈ ວເສນ ໂວທານປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພຕິ. ອຍໍ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏສ຺ສ ນ ຍສ຺ສ ຠູມິ.

໒. ຕິປຸກ຺ຂລນຍວຓ຺ຓນາ

ຕຖາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສຣູປໂຕ ປຣິຍາຍໂຕ ຈ ຄຫິເຕສຸ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາຕປ຺ປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມສຸ ຕຓ຺ຫາ ໂລໂຠ, ອວິຊ຺ຊາ ໂມໂຫ, ອວິຊ຺ຊາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ໂລຫິເຕ ສຕິ ປຸພ຺ໂພ ວິຍ ຕຓ຺ຫາຍ ສຕິ ສິຊ຺ຌມາໂນ ອາຆາໂຕ ໂທໂສ, ອິຕິ ຕີຫິ ອກຸສລມູເລຫິ ຄຫິເຕຫິ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ມຎ຺ຎນາປຏິກ຺ເຂປປຣິຎ຺ຎາຄຫຓາທີຫິ ຈ ກຸສລມູລານິ ສິທ຺ຘານິເຍວ ໂຫນ຺ຕິ. ອິຘາປິ ‘‘ໂລໂຠ ສພ຺ພານິ ວາ ສາສວກຸສລາກຸສລມູລານິ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ເຕຫິ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ, ເຕສໍ ອຘິຏ຺ຐານໂຄຈຣຠູຕາ ຈ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສຈ຺ຈໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຜລໍ ປເນຕ຺ຖ ຕໂຍ ວິໂມກ຺ຂາ, ຕີຫິ ປນ ອກຸສລມູເລຫິ ຕິວິຘທຸຈ຺ຈຣິຕ-ສໍກິເລສມລ-ວິສມອກຸສລ-ສຎ຺ຎາ-ວິຕກ຺ກາທິວເສນ ອກຸສລປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພ. ຕຖາ ຕີຫິ ກຸສລມູເລຫິ ຕິວິຘສຸຈຣິຕ-ສມກຸສລ-ສຎ຺ຎາ-ວິຕກ຺ກ-ສທ຺ຘມ຺ມ-ສມາຘິ-ວິໂມກ຺ຂມຸຂ-ວິໂມກ຺ຂາ-ທິວເສນ ກຸສລປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພຕິ. ອຍໍ ຕິປຸກ຺ຂລສ຺ສ ນຍສ຺ສ ຠູມິ.

໓. ສີຫວິກ຺ກີຬິຕນຍວຓ຺ຓນາ

ຕຖາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສຣູປໂຕ ປຣິຍາຍໂຕ ຈ ຄຫິເຕສຸ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາຕປ຺ປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມສຸ ວິເສສໂຕ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐີນໍ ວເສນ ອສຸເຠ ‘‘ສຸຠ’’ນ຺ຕິ, ທຸກ຺ເຂ ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ຈ ວິປລ຺ລາສາ, ອວິຊ຺ຊາທິຏ຺ຐີນໍ ວເສນ ອນິຈ຺ເຈ ‘‘ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ, ອນຕ຺ຕນິ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຈ ວິປລ຺ລາສາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕສໍ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ມຎ຺ຎນາປຏິກ຺ເຂປປຣິຎ຺ຎາຄຫຓາທິສິທ຺ເຘຫິ ສຕິວີຣິຍສມາຘິປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຕິປຏ຺ຐານານິ ສິທ຺ຘາເນວ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຈຕູຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຸຄ຺ຄລາ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພາ. ກຖໍ? ທຸວິໂຘ ຫິ ຕຓ຺ຫາຈຣິໂຕ ມຸທິນ຺ທ຺ຣິໂຍ ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິໂຍຕິ, ຕຖາ ທິຏ຺ຐິຈຣິໂຕ. ເຕສໍ ປຐໂມ ອສຸເຠ ‘‘ສຸຠ’’ນ຺ຕິ ວິປຣິຍາສຄ຺ຄາຫີ ສຕິພເລນ ຍຖາຠູຕໍ ກາຍສຠາວໍ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ຕໍ ວິປລ຺ລາສໍ ສມຸຄ຺ຆາເຏຕ຺ວາ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ທຸຕິໂຍ ອສຸເຂ ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວິປຣິຍາສຄ຺ຄາຫີ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາມວິຕກ຺ກໍ ນາຘິວາເສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໓.໓໑໐; ມ. ນິ. ໑.໒໖; ອ. ນິ. ໔.໑໔, ໑໑໔; ອ. ນິ. ໖.໕໘) ວຸຕ຺ເຕນ ວີຣິຍສໍວຣຠູເຕນ ວີຣິຍພເລນ ຕໍ ວິປລ຺ລາສໍ ວິຘເມນ຺ໂຕ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ຕຕິໂຍ ອນິຈ຺ເຈ ‘‘ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ອຍາຖາວຄ຺ຄາຫີ ສມາຘິພເລນ ສມາຫິຕຈິຕ຺ໂຕ ສງ຺ຂາຣານໍ ຂຓິກຠາວສລ຺ລກ຺ຂເຓນ ຕໍ ວິປລ຺ລາສໍ ສມຸຄ຺ຆາເຏນ຺ໂຕ ອຣິຍຠູມິໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ຈຕຸຕ຺ໂຖ ສນ຺ຕຕິສມູຫກິຈ຺ຈາຣມ຺ມຓຆນວຎ຺ຈິຕຕາຍ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມປຸຎ຺ຊມຕ຺ເຕ ອນຕ຺ຕນິ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສີ ຈຕຸໂກຏິກສຸຎ຺ຎຕາມນສິກາເຣນ ຕໍ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສໍ ວິທ຺ຘໍເສນ຺ໂຕ ສາມຎ຺ຎຜລໍ ສຈ຺ຉິກໂຣຕິ.

ອິຘາປິ ສຸຠສຎ຺ຎາສຸຂສຎ຺ຎາຫິ ຈຕູຫິປິ ວາ ວິປລ຺ລາເສຫິ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ເຕສໍ ອຘິຏ຺ຐານາຣມ຺ມຓຠູຕາ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈນ຺ຕິອາທິນາ ສຈ຺ຈໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຜລໍ ປເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ສາມຎ຺ຎຜລານິ, ຈຕູຫິ ຈິຕ຺ຕວິປລ຺ລາເສຫິ ຈຕຸຣາສໂວຆ-ໂຍຄ-ກາຍຄນ຺ຖ-ອຄຕິ-ຕຓ຺ຫຸປ຺ປາທ-ສລ຺ລຸປາທານ-ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິ-ອປຣິຎ຺ຎາທິວເສນ ອກຸສລປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພ. ຕຖາ ຈຕູຫິ ສຕິປຏ຺ຐາເນຫິ ຈຕຸພ຺ພິຘຌານ-ວິຫາຣາຘິຏ຺ຐານ-ສຸຂຠາຄິຍຘມ຺ມ-ອປ຺ປມຎ຺ຎາ-ສມ຺ມປ຺ປຘານ-ອິທ຺ຘິປາທາ- ທິວເສນ ໂວທານປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພຕິ. ອຍໍ ສີຫວິກ຺ກີຬິຕສ຺ສ ນຍສ຺ສ ຠູມິ.

໔-໕. ທິສາໂລຈນ-ອງ຺ກຸສນຍທ຺ວຍວຓ຺ຓນາ

ອິເມສໍ ປນ ຕິຓ຺ຓໍ ອຕ຺ຖນຍານໍ ສິທ຺ຘິຍາ ໂວຫາເຣນ ນຍທ຺ວຍໍ ສິທ຺ຘເມວ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ອຕ຺ຖນຍານໍ ທິສາຠູຕຘມ຺ມານໍ ສມາໂລຈນໍ ທິສາໂລຈນໍ, ເຕສໍ ສມານຍນໍ ອງ຺ກຸໂສຕິ ປຎ຺ຈປິ ນຍາ ນິຍຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ປຎ຺ຈວິຘນຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສາສນປຏ຺ຐານວຓ຺ຓນາ

ອິທຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕໍ ໂສຬສວິເຘ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຏ຺ຐາເນ ສໍກິເລສນິພ຺ເພຘາເສກ຺ຂຠາຄິຍໍ, ສພ຺ພຠາຄິຍເມວ ວາ ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພຘມ຺ມຄ຺ຄຫເຓນ ໂລກິຍກຸສລານມ຺ປິ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ອຏ຺ຐວີສຕິວິເຘນ ປນ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຏ຺ຐາເນ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣສພ຺ພຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐານໍ ຎາຓເຎຍ຺ຍໍ ທສ຺ສນຠາວນໍ ສກວຈນໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນີຍໍ ກຸສລາກຸສລໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ຈາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເນຕ຺ຕິນຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ມູລປຣິຍາຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໒. ສພ຺ພາສວສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໔. ອປຸພ຺ພປທວຓ຺ຓນາຕິ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ເຫຏ຺ຐາ ອຄ຺ຄຫິຕຕາຍ ອປຸພ຺ພສ຺ສ ອຠິນວສ຺ສ ປທສ຺ສ ວຓ຺ຓນາ ອຕ຺ຖວິຠຊນາ. ‘‘ຫິຕ຺ວາ ປຸນປ຺ປຸນາຄຕມຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິວາສຏ຺ຐານຠູຕາ ຠູຕປຸພ຺ພນິວາສຏ຺ຐານຠູຕາ, ນິວາສຏ຺ຐາເນ ວາ ຠູຕາ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ນິວາສຏ຺ຐານຠູຕາ, ຕຕ຺ຖ ມາປິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ກາກນ຺ທີ ມາກນ຺ທີ ໂກສມ຺ພີຕິ ຍຖາ ກາກນ຺ທສ຺ສ ອິສິໂນ ນິວາສຏ຺ຐາເນ ມາປິຕາ ນຄຣີ ກາກນ຺ທີ, ມາກນ຺ທສ຺ສ ນິວາສຏ຺ຐາເນ ມາປິຕາ ມາກນ຺ທີ, ກຸສມ຺ພສ຺ສນິວາສຏ຺ຐາເນ ມາປິຕາ ໂກສມ຺ພີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ສາວຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຸປເນຕ຺ວາ ສມີເປ ກຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ອຸປໂຠໂຄ, ສວິຎ຺ຎາຓກວຕ຺ຖຸ. ປຣິໂຕ ສພ຺ພທາ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ປຣິໂຠໂຄ, ນິວາສນປາຣຸປນາທິ ອວິຎ຺ຎາຓກວຕ຺ຖຸ. ສພ຺ພເມຕ຺ຖ ອຕ຺ຖີຕິ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ສາວຕ຺ຖີ-ສທ຺ທສິທ຺ຘິມາຫ. ສຕ຺ຖສມາໂຍເຄຕິ ສຕ຺ຖສ຺ສ ນຄຣິຍາ ສມາຄເມ, ສຕ຺ເຖ ຕໍ ນຄຣໍ ອຸປຄເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຈ຺ຉິເຕ ສຕ຺ຖິກຊເນຫິ.

ສໂມຫິຕນ຺ຕິ ສນ຺ນິຈິຕໍ. ຣມ຺ມນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕ ພຫິ ຈ ຠູມິຠາຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຈວ ອາຣາມຸຍ຺ຍານສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ຣມຓີຍໍ. ທສ຺ສເນຍ຺ຍນ຺ຕິ ວິສິຂາສນ຺ນິເວສສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຈວ ປາສາທກູຏາຄາຣາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ທສ຺ສນີຍໍ ປສ຺ສິຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕໍ. ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄວຕ຺ຖຸສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຈວ ນິວາສສຸຂຕາຍ ຈ ນິພທ຺ຘວາສໍ ວສນ຺ຕານໍ ອິຕເຣສຎ຺ຈ ສຕ຺ຕານໍ ມນໍ ຣເມຕີຕິ ມໂນຣມໍ. ທສຫິ ສທ຺ເທຫີຕິ ຫຕ຺ຖິສທ຺ໂທ, ອສ຺ສ-ຣຖ-ເຠຣິ-ສງ຺ຂ-ມຸທິງ຺ຄ-ວີຓາ-ຄີຕ ສມ຺ມຕາຬສທ຺ໂທ, ອສ຺ນາຖ-ປິວຖ-ຂາທຖາຕິ-ສທ຺ໂທຕິ ອິເມຫິ ທສຫິ ສທ຺ເທຫິ. ອວິວິຕ຺ຕນ຺ຕິ ນ ວິວິຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພກາລໍ ໂຆສິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ວຸທ຺ຘິໍ ເວປຸລ຺ລຕໍ ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕນ຺ນິວາສີ ສຕ຺ຕວຸທ຺ຘິຍາ ວຸທ຺ຘິໍ, ຕາຍ ປຣິວຸທ຺ຘິຕາເຍວ ວິປຸລຠາວໍ ປຕ຺ຕໍ, ພຫຸຊນໍ ອາກິຓ຺ຓມນຸສ຺ສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິຕ຺ຕູປກຣຓສມິທ຺ຘິຍາ ອິທ຺ຘໍ. ສພ຺ພກາລໍ ສຸຠິກ຺ຂຠາເວນ ຜີຕໍ. ອນ຺ຕມໂສ ວິຆາສາເທ ອຸປາທາຍ ສພ຺ເພສໍ ກປຓທ຺ຘິກວນິພ຺ພກຍາຈການມ຺ປິ ອິຈ຺ຉິ ຕຕ຺ຖນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍາ ມນຸຎ຺ຎໍ ຊາຕໍ, ປເຄວ ອິສ຺ສຣິເຍ ຐິຕານນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຸນ ‘‘ມໂນຣມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຬກມນ຺ທາວາຕິ ອາຏານາຏາທີສຸ ທສສຸ ເວສ຺ສວຓມຫາຣາຊສ຺ສ ນຄຣີສຸ ອຬກມນ຺ທາ ນາມ ເອກາ ນຄຣີ, ຍາ ໂລເກ ອຬາກາ ເອວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສາ ຍຖາ ປຸຎ຺ຎກມ຺ມີນໍ ອາວາສຠູຕາ ອາຣາມຣາມເຓຍ຺ຍກາທິນາ ໂສຠຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ຕາ, ເອວໍ ສາວຕ຺ຖີປີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຬກມນ຺ທາວາ’’ຕິ. ເທວານນ຺ຕິ ເວສ຺ສວຓປກ຺ຂິຍານໍ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກເທວານໍ.

ຊິນາຕີຕິ ອິມິນາ ໂສຕ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ກຕ຺ຕຸສາຘໂນ ເຊຕ-ສທ຺ໂທຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຣຎ຺ຎາຕິ ປເສນທິໂກສລຣາເຊນ. ຣາຊຄຕໍ ຊຍໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ກຸມາໂຣ ຊິຕວາຕິ ເຊໂຕຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ມງ຺ຄລກພ຺ຍຕາຍາຕິອາທິນາ ‘‘ເຊຍ຺ໂຍ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ‘‘ເຊໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສພ຺ພກາມສມິທ຺ຘິຕາຍາຕິ ສພ຺ເພຫິ ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄວຕ຺ຖູຫິ ຜີຕຠາເວນ ວິຠວສມ຺ປນ຺ນຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມິທ຺ຘາປິ ມຈ຺ຉຣິໂນ ກິຎ຺ຈິ ນ ເທນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວິຄຕມລມຈ຺ເຉຣຕາຍາ’’ຕິ, ຣາຄໂທສາທິມລານຎ຺ເຈວ ມຈ຺ຉຣິຍສ຺ສ ຈ ອຠາເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມິທ຺ຘາ ອມຈ຺ຉຣິໂນປິ ຈ ກຣຸຓາສທ຺ຘາທິຄຸຓວິຣຫິຕາ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ປເຣສໍ ນ ທເທຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກຣຸຓາທິຄຸຓສມງ຺ຄິຕາຍ ຈາ’’ຕິ. ເຕນາຕິ ອນາຖານໍ ປິຓ຺ຑທາເນນ. ສທ຺ທຕ຺ຖໂຕ ປນ ທາຕພ຺ພຠາເວນ ສພ຺ພກາລໍ ອຸປຏ຺ຐປິໂຕ ອນາຖານໍ ປິຓ຺ໂຑ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ. ປຎ຺ຈວິຘເສນາສນງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ‘‘ນາຕິທູຣໍ ນຈ຺ຈາສນ຺ນໍ ຄມນາຄມນສມ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ, ‘‘ທິວາ ອປ຺ປາກິຓ຺ຓໍ ຣຕ຺ຕິໍ ອປ຺ປສທ຺ທໍ ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສ’’ນ຺ຕິ ເອກໍ, ‘‘ອປ຺ປຑໍສມກສວາຕາຕປສຣີສປສມ຺ຜສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ເອກໍ, ‘‘ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ເສນາສເນ ວິຫຣນ຺ຕສ຺ສ ອປ຺ປກສິເຣນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ຈີວຣ…ເປ… ປຣິກ຺ຂາຣາ’’ຕິ ເອກໍ, ‘‘ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ເສນາສເນ ເຖຣາ ຠິກ຺ຂູ ວິຫຣນ຺ຕິ ພຫຸສ຺ສຸຕາ’’ຕິ ເອກໍ, ເອວເມເຕຫິ ປຎ຺ຈວິຘເສນາສນງ຺ເຄຫິ ສມ຺ປນ຺ນຕາຍ. ຍທິ ເຊຕວນໍ ຕຖໍ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາໂມຕິ ອາຫ ‘‘ໂສ ຫີ’’ຕິອາທິ.

ກີຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ເສວ ຕໍ ວນໍ, ອຖ ກສ຺ມາ ອຸຠິນ຺ນໍ ປຣິກິຕ຺ຕນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຊຕວເນ’’ຕິອາທິ. ‘‘ຍທິປິ ໂສ ຠູມິຠາໂຄ ໂກຏິສນ຺ຖເຣນ ມຫາເສຏ຺ຐິນາ ກີໂຕ, ຣຸກ຺ຂາ ປນ ເຊເຕນ ນ ວິກ຺ກີຕາຕິ ເຊຕວນນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ກສ຺ມາ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕມຠາສີຕິ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາຍ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ສາມຎ຺ຎໂຕ ຫິ ຠຄວໂຕ ເທສນາກາຣຓໍ ປາກຏເມວາຕິ. ໂກ ປນາຍໍ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂໂປຕິ? ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ. ປເຣຫິ ອນຊ຺ຌິຏ຺ໂຐ ເອວ ຫິ ຠຄວາ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສເຍນ ອິມໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເທເສຕີຕິ ອາຈຣິຍາ. ຍສ຺ມາ ປເນສ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐຈິຕ຺ຕຕໍ ວິທິຕ຺ວາ ‘‘ອິເມ ຠິກ຺ຂູ ອິມາຍ ເທສນາຍ ອຸປກ຺ກິເລສວິໂສຘນໍ ກຕ຺ວາ ອາສວກ຺ຂຍາຍ ປຏິປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ອຍໍ ເທສນາ ອາຣທ຺ຘາ, ຕສ຺ມາ ປຣຊ຺ຌາສໂຍຕິ ອປເຣ. ອຸຠຍມ຺ປິ ປນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທີນຎ຺ຫິ ສໍສຄ຺ຄເຠທສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ ເຫຏ຺ຐາ ທສ຺ສິໂຕວາຕິ. ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນນ຺ຕິ ຕທາ ຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄາຫຕຠິກ຺ຂູນໍ. ອຸປກ຺ກິເລສວິໂສຘນນ຺ຕິ ສມຖວິປສ຺ສນຸປກ຺ກິເລສໂຕ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິໂສຘນໍ. ປຐມຎ຺ຫິ ຠຄວາ ອນຸປຸພ຺ພິກຖາທິນາ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສໍກິເລສໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ສາມຸກ຺ກໍສິກໍ ເທສນໍ ເທເສຕິ ເຂຕ຺ເຕ ຂາຓຸກຓ຺ຏກຄຸມ຺ພາທິເກ ອວຫຣິຕ຺ວາ ກສນໍ ວິຍ, ຕສ຺ມາ ກມ຺ມຏ຺ຐານເມວ ອວຕ຺ວາ ອິມາຍ ອນຸປຸພ຺ພິຍາ ເທສນາ ປວຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ສໍວຣຠູຕນ຺ຕິ ສີລສໍວຣາທິສໍວຣຠູຕໍ ສໍວຣຓສຠາວໍ ກາຣຓໍ, ຕໍ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ທສ຺ສນາທິ ເອວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສໍວຣິຕາຕິ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ອປ຺ປທານວເສນ ສມ຺ມາ, ສພ຺ພຖາ ວາ ວາຣິຕາ. ເອວໍຠູຕາ ຈ ຍສ຺ມາ ປວຕ຺ຕິທ຺ວາຣປິຘາເນນ ປິຫິຕາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິທຫິຕາ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ. ເອວໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕິກສ຺ສ ສໍວຣສ຺ສ ກາຣຓຠູຕໍ ອນຈ຺ຈນ຺ຕິກໍ ສໍວຣໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອຈ຺ຈນ຺ຕິກເມວ ສໍວຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຍສ຺ມິໍ ທສ຺ສນາທິມ຺ຫິ ສຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫາ ອາສວາ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ໂສ ເຕສໍ ອນຸປ຺ປາໂທ ນິໂຣໂຘ ຂໂຍ ປຫານນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ອຕ຺ຖໂຕ ອປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ຈ ທສ຺ສນາທິ ກາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຍນ ກາຣເຓນ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣຘສງ຺ຂາຕໍ ຂຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ປຫີຍນ຺ຕິ ນປ຺ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ຈກ຺ຂຸໂຕປິ…ເປ… ມນໂຕປີຕິ (ຘ. ສ. ມູລຏີ. ໑໔-໑໙) ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທິວີຖີສຸ ຕທນຸຄຕມໂນວິຎ຺ຎາຓວີຖີສຸ ຈ ກິຎ຺ຈາປິ ກຸສລາທີນມ຺ປິ ປວຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ, ກາມາສວາທໂຍ ເອວ ປນ ວຓໂຕ ຍູສໍ ວິຍ ປຄ຺ຆຣຓກອສຸຈິຠາເວນ ສນ຺ທນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ເອວ ‘‘ອາສວາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ປຄ຺ຆຣຓອສຸຈິມ຺ຫິ ນິຣຸຬ຺ໂຫ ອາສວ-ສທ຺ໂທຕິ. ຘມ຺ມໂຕ ຍາວ ໂຄຕ຺ຣຠຸນ຺ຕິ ຕໂຕ ປຣໍ ມຄ຺ຄຜເລສຸ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເຕ ຫິ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ຘມ຺ເມ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ຕໂຕ ປຣໍ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ນນຸ ຕໂຕ ປຣໍ ຠວງ຺ຄາທີນິປິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ເຈ? ນ, ເຕສມ຺ປິ ປຸພ຺ເພ ອາລມ຺ພິເຕສຸ ໂລກິຍຘມ຺ເມສຸ ສາສວຠາເວນ ອນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ຕໂຕ ປຣຕາຠາວໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ໂຄຕ຺ຣຠຸວຈເນນ ໂຄຕ຺ຣຠຸໂວທານຜລສມາປຕ຺ຕິປຸເຣຈາຣິກປຣິກມ຺ມານິ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ປຐມມຄ຺ຄປຸເຣຈາຣິກເມວ ວາ ໂຄຕ຺ຣຠຸ ອວຘິນິທສ຺ສນຠາເວນ ຄຫິຕໍ, ຕໂຕ ປຣໍ ປນ ມຄ຺ຄຜລສມານຕາຍ ອຎ຺ເຎສຸ ມຄ຺ເຄສຸ ມຄ຺ຄວີຖິຍໍ ສມາປຕ຺ຕິວີຖິຍໍ ນິໂຣຘານນ຺ຕຣຎ຺ຈ ປວຕ຺ຕມາເນສຸ ຜເລສຸ ນິພ຺ພາເນ ຈ ອາສວານໍ ປວຕ຺ຕິ ນິວາຣິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສວນ຺ຕີຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວຘິອຕ຺ໂຖ ອາ-ກາໂຣ, ອວຘິ ຈ ມຣິຍາທາຠິວິຘິເຠທໂຕ ທຸວິໂຘ. ຕຕ຺ຖ ມຣິຍາທໍ ກິຣິຍໍ ພຫິ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕິ ຍຖາ ‘‘ອາປາຏລິປຸຕ຺ຕາ ວຸຏ຺ໂຐ ເທໂວ’’ຕິ. ອຠິວິຘິ ປນ ກິຣິຍໍ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕິ ຍຖາ ‘‘ອາຠວຄ຺ຄາ ຠຄວໂຕ ຍໂສ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. ອຠິວິຘິອຕ຺ໂຖ ຈາຍໍ ອາ-ກາໂຣ ອິຘ ຄຫິໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນ຺ໂຕກຣຓຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ມທິຣາທໂຍຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສິນ຺ຘວກາທມ຺ພຣິກາໂປຕິກາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຈິຣປາຣິວາສິຍຏ຺ໂຐ ວິຣປຣິວຸຕ຺ຖຕາ ປຸຣາຓຠາໂວ. ອວິຊ຺ຊາ ນາໂຫສີຕິອາທີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ປຸຣິມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂກຏິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ ຠວຕຓ຺ຫາຍາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑໐.໖໒) ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ສງ຺ຄຫິຕໍ. ອວິຊ຺ຊາສວຠວາສວານໍ ຈິຣປຣິວຸຕ຺ຖຕາຍ ທສ຺ສິຕາຍ ຕພ຺ຠາວຠາວິໂນ ກາມາສວສ຺ສ ຈິຣປຣິວຸຕ຺ຖຕາ ທສ຺ສິຕາວ ໂຫຕິ. ອຎ຺ເຎສຸ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ຘມ຺ເມ ໂອກາສຎ຺ຈ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມາເນສຸ ມານາທີສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍາທິຄ຺ຄາຫວເສນ ອຠິພ຺ຍາປນໍ ມທກຣຓວເສນ ອາສວສທິສຕາ ຈ ເອເຕສໍເຍວ, ນ ອຎ຺ເຎສນ຺ຕິ ເອເຕສ຺ເວວ ອາສວ-ສທ຺ໂທ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນ ເຈຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐາສໂວ ນາຄໂຕຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ ຠວຕຓ຺ຫາຍ ວິຍ ຠວທິຏ຺ຐິຍາປິ ຠວາສວຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ອາຍຕໍ ອນາທິກາລິກຕ຺ຕາ. ປສວນ຺ຕີຕິ ຜລນ຺ຕິ. ນ ຫິ ຕໍ ກິຎ຺ຈິ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໍ ອຕ຺ຖິ, ຍໍ ອາສເວຫິ ວິນາ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ປຸຣິມານິ ເຈຕ຺ຖາຕິ ເອຕ຺ຖ ເອເຕສຸ ຈຕູສຸ ອຕ຺ຖວິຕປ຺ເປສຸ ປຸຣິມານິ ຕີຓິ. ຍຕ຺ຖາຕິ ເຍສຸ ສຸຕ຺ຕາຠິຘມ຺ມປເທເສສຸ. ຕຕ຺ຖ ຍຸຊ຺ຊນ຺ຕິ ກິເລເສສຸເຍວ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖຕ຺ຕຍສ຺ສ ສມ຺ຠວໂຕ. ປຈ຺ຉິມໍ ‘‘ອາຍຕໍ ວາ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໍ ສວນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນິພ຺ພຈນໍ. ກມ຺ເມປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ ທຸກ຺ຂປ຺ປສວນສ຺ສ ກິເລສກມ຺ມສາຘາຣຓຕ຺ຕາ.

ທິຏ຺ຐຘມ຺ມາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠູຕາ ຂນ຺ຘາ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ເມ ຠວາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາ. ວິວາທມູລຠູຕາຕິ ວິວາທສ຺ສ ມູລກາຣຓຠູຕາ ໂກຘູປນາຫ-ມກ຺ຂ-ປຬາສ-ອິສ຺ສາ-ມຈ຺ຉຣິຍ-ມາຍາ-ສາເຐຍ຺ຍ-ຖມ຺ຠ-ສາຣມ຺ຠ-ມານາຕິມານາ.

ເຍນ ເທວູປປຕ຺ຍສ຺ສາຕິ ເຍນ ກມ຺ມກິເລສປ຺ປກາເຣນ ອາສເວນ ເທເວສຸ ອຸປປຕ຺ຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ອສ຺ສ ມຍ຺ຫນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຄນ຺ຘພ຺ໂພ ວາ ວິຫງ຺ຄໂມ ອາກາສຈາຣີ ອສ຺ສນ຺ຕິ ວິຠຕ຺ຕິໍ ປຣິຓາເມຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍກ຺ຂຄນ຺ຘພ຺ພຕາຍ ວິນິມຸຕ຺ຕາ ສພ຺ພາ ເທວຄຕິ ເທວຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາ. ອວເສສາ ຈ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາຕິ ອກຸສລກມ຺ມໂຕ ອວເສສາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອາສວາຕິ ອາຄຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ປຏິຆາຕາຍາຕິ ປຏິເສຘນາຍ. ປຣູປວາ…ເປ… ອຸປທ຺ທວາຕິ ອິທໍ ຍທິ ຠຄວາ ສິກ຺ຂາປທໍ ນ ປຎ຺ຎເປຍ຺ຍ, ຕໂຕ ອສທ຺ຘມ຺ມປ຺ປຏິເສວນອທິນ຺ນາທານປາຓາຕິປາຕາທິເຫຕຸ ເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ ປຣູປວາທາທໂຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາ ນານປ຺ປກາຣາ ອນຕ຺ຖາ, ເຍ ຈ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕາ ເອວ ນິຣຍາທີສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕສ຺ສ ປຎ຺ຈວິຘພນ຺ຘນກມ຺ມກາຣຓາທິວເສນ ມຫາທຸກ຺ຂານຸຠວາທິປ຺ປກາຣາ ອນຕ຺ຖາ, ເຕ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕ ປເນເຕຕິ ເອເຕ ກາມຣາຄາທິກິເລສ-ເຕຠູມກກມ຺ມປຣູປວາທາທິອຸປທ຺ທວປ຺ປກາຣາ ອາສວາ. ຍຕ຺ຖາຕິ ຍສ຺ມິໍ ວິນຍາທິປາຬິປເທເສ. ຍຖາຕິ ເຍນ ທຸວິຘາທິປ຺ປກາເຣນ ອຎ຺ເຎສຸ ຈ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ ອາຄຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ນິຣຍໍ ຄເມນ຺ຕີຕິ ນິຣຍຄາມິນິຍາ. ຉກ຺ກນິປາເຕ ອາຫຸເນຍ຺ຍສຸຕ຺ເຕ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອາສວາ ຉຘາ ອາຄຕາ ອາສວ-ສທ຺ທາຠິເຘຍ຺ຍສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປເຠໂທປຈາເຣນ ອາສວ-ປເທ ປເຠໂທຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂກຏ຺ຐາສຕ຺ໂຖ ວາ ປທ-ສທ຺ໂທຕິ ອາສວປເທຕິ ອາສວປ຺ປກາເຣ ສທ຺ທໂກຏ຺ຐາເສ ອຕ຺ຖໂກຏ຺ຐາເສ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕຖາ ຫີຕິ ຕສ຺ມາ ສໍວຣຓໍ ປິທຫນໍ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ອປ຺ປທານໍ, ເຕເນວ ກາຣເຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສີລາທິສໍວເຣ ອຘິປ຺ເປເຕ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ອປ຺ປທານວເສນ ຖກນຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາຕິ ເຄຫທ຺ວາຣສໍວຣຓມ຺ປິ ອຸທາຫຏໍ. ສີລສໍວໂຣຕິອາທິ ເຫຏ຺ຐາ ມູລປຣິຍາຍວຓ຺ຓນາຍ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ ວຕ຺ຕຸກາໂມ ປຸນ ວທຕິ. ຍຸຕ຺ຕໍ ຕາວ ສີລສຕິຎາຓານໍ ສໍວຣຕ຺ໂຖ ປາຬິຍໍ ຕຖາ ອາຄຕຕ຺ຕາ, ຂນ຺ຕິວີຣິຍານໍ ປນ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຕສຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຍທິປິ ‘‘ຂໂມ ໂຫຕິ…ເປ… ສີຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາມວິຕກ຺ກໍ ນາຘິວາເສຕີ’’ຕິອາທິນິທ຺ເທເສ ຂນ຺ຕິວີຣິຍານໍ ສໍວຣປຣິຍາໂຍ ນາຄໂຕ, ອຸທ຺ເທເສ ປນ ສພ຺ພາສວສໍວຣປຣິຍາຍນ຺ຕິ ສໍວຣປຣິຍາເຍນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອຕ຺ເຖວ ເຕສໍ ສໍວຣຠາໂວຕິ.

ປຸພ຺ເພ ສີລສຕິຎາຓານໍ ປາຐນ຺ຕເຣນ ສໍວຣຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕຕິ ອິທານິ ຕໍ ອິມິນາປິ ສຸຕ຺ເຕນ ຄຫິຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຂນ຺ຕິວີຣິຍສໍວຣາ ວຸຕ຺ຕາເຍວ ‘‘ຂໂມ ໂຫຕິ ສີຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໔) ປາຬິຍາ ທສ຺ສນວເສນ. ‘‘ຕຎ຺ຈ ອນາສນໍ, ຕຎ຺ຈ ອໂຄຈຣ’’ນ຺ຕິ ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ສີລສໍວໂຣຕິ ຕຎ຺ຈ ‘‘ຍຖາຣູເປ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ ອຍຸຕ຺ຕໍ ອນິຍຕວຕ຺ຖຸກໍ ຣໂຫ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນາສນໍ, ຕຎ຺ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ອຍຸຕ຺ຕໍ ເວສິຍາທິໂຄຈຣໍ, ‘‘ປຏິສງ຺ຂາໂຍນິໂສ ປຣິວຊ຺ເຊຕີ’’ຕິ ອາຄຕໍ ຍໍ ປຣິວຊ຺ຊນໍ, ອຍໍ ປນ ເອຕ຺ຖ ເອຕສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄໂຕ ສີລສໍວໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນາສນປຣິວຊ຺ຊເນນ ຫິ ອນາຈາຣປຣິວຊ຺ຊນໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອນາຈາຣາໂຄຈຣປຣິວຊ຺ຊນໍ ຈາຣິຕ຺ຕສີລຕາຍສີລສໍວໂຣ. ຕຖາ ຫິ ຠຄວຕາ ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ວິຠ. ໕໐໘) ສີລສໍວຣວິຠຊເນ ອາຈາຣໂຄຈຣສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ອຕ຺ຖິ ອນາຈາໂຣ, ອຕ຺ຖິ ອໂຄຈໂຣ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໕໑໓, ໕໑໔) ອນາຈາຣາໂຄຈຣາ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕາ. ອິທຎ຺ຈ ເອກເທເສນ ສມຸທາຍນິທສ຺ສນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ສມຸທ຺ທປພ຺ພຕນິທສ຺ສນໍ ວິຍ.

ສພ຺ພຕ຺ຖ ປຏິສງ຺ຂາ ຎາຓສໍວໂຣຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ, ປຏິສງ຺ຂາ ຎາຓສໍວໂຣ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ທສ຺ສນປຫາຕພ຺ພນິທ຺ເທເສ ປຏິສງ຺ຂາຄຫຓໍ ອຕ຺ຖິ, ‘‘ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣຕີ’’ຕິ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຍນິໂສມນສິກຣຓມ຺ປິ ອຕ຺ຖໂຕ ປຏິສງ຺ຂາ ຎາຓສໍວຣເມວາຕິ ເອວໍ ປນ ອຕ຺ເຖ ຄຍ຺ຫມາເນ ຍຸຕ຺ຕເມຕໍ ສິຍາ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ‘ອິຘ ປຏິສງ຺ຂາ ໂຍນິໂສ’ຕິ ອາຄຕໍ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ສນ຺ຘາຍ ‘ສພ຺ພຕ຺ຖ ປຏິສງ຺ຂາ ຎາຓສໍວໂຣ’ຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຕສໍ ມເຕນ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣຕີ’’ຕິອາທິກສ຺ສ ຎາຓສໍວເຣນ ຈ ອສງ຺ຄໂຫ ສິຍາ, ‘‘ທສ຺ສນໍ ປຏິເສວນາ ຠາວນາ ຈ ຎາຓສໍວໂຣ’’ຕິ ຈ ວຈນໍ ວິຣຸຊ຺ເຌຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນເວຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖ ປຏິສງ຺ຂາ ຎາຓສໍວໂຣ’’ຕິ ອິມິນາ ສຕ຺ຕສຸປິ ຐາເນສຸ ຍໍ ຎາຓໍ, ໂສ ຎາຓສໍວໂຣຕິ ປຣິວຊ຺ຊນາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕາ ສີລາທໂຍ ສີລສໍວຣາທໂຍຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕ. ເອວໍ ສຕິ ສໍວຣານໍ ສງ຺ກໂຣ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ເຕ ອສງ຺ກຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄຫເຓນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ປຣິວຊ຺ຊນວິເສສສໍວຣາຘິວາສນວິໂນທນານໍ ສີລສໍວຣາທິຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ, ຕຖາ ອຄ຺ຄຫິຕານໍ ຄຫເຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕ ປນ ອຄ຺ຄຫິເຕ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ທສ຺ສນໍ ປຏິເສວນາ ຠາວນາ’’ຕິ ອາຫ.

ເອເຕນ ສີລສໍວຣາທິນາ ກຣຓຠູເຕນ, ກາຣຓຠູເຕນ ວາ. ຘມ຺ມາຕິ ກຸສລາກຸສລຘມ຺ມາ. ສີລສໍວຣາທິນາ ຫິ ສຫຊາຕໂກຏິຍາ, ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ວາ ປຈ຺ຈຍຠູເຕນ ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕຖາ ອນິຣຸທ຺ຘາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ນິໂຣຘໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປາຬິຍໍ ປນ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ເຈວ ອາສວາ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຈ ອາສວາ ປຫີຍນ຺ຕີ’’ຕິ ອກຸສລຘມ຺ມານໍ ອນຸປ຺ປາທປຫານານິ ເອວ ວຸຕ຺ຕານິ, ນ ກຸສລຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປາທາທໂຍຕິ? ນຍິທເມວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ‘‘ໂຍນິໂສ ຈ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ມນສິກໂຣໂຕ’’ຕິອາທິນາ ກຸສລຘມ຺ມານມ຺ປິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ປກາສິຕາວ ອາສວສໍວຣຓສ຺ສ ປຘານຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ປຣິໂຍສາເນປິ ‘‘ເຍ ອາສວາ ທສ຺ສນາ ປຫາຕພ຺ພາ, ເຕ ທສ຺ສນາ ປຫີນາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໘) ອາສວປ຺ປຫານເມວ ປຘານໍ ກຕ຺ວາ ນິຄມິຕໍ.

໑໕. ຊານໂຕ ປສ຺ສໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ທສ຺ສນມ຺ປິ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸນາວ ທສ຺ສນໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ນ ມໍສຈກ຺ຂຸນາ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ວາຕິ ອາຫ ‘‘ທ຺ເວປິ ປທານິ ເອກຕ຺ຖານີ’’ຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ເອກຕ຺ຖຕ຺ເຖປິ. ຎາຓລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ຎາຓສ຺ສ ສຠາວໍ, ວິສຍສ຺ສ ຍຖາສຠາວາວໂພຘນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຊານນລກ຺ຂຓຎ຺ຫິ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ. ຎາຓປ຺ປຠາວນ຺ຕິ ຎາຓານຸຠາວໍ, ຎາຓກິຈ຺ຈໍ ວິສໂຍຠາສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຎາເຓນ ວິວເຏ ຘມ຺ເມ’’ຕິ. ‘‘ຊານໂຕ ປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ຈ ຊານນທສ຺ສນມຸເຂນ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາ ເທສນາ ປວຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຎາຓລກ຺ຂຓໍ ຎາຓປ຺ປຠາວໍ ອຸປາທາຍ ປຸຄ຺ຄລໍ ນິທ຺ທິສຕີ’’ຕິ. ຊານໂຕ ປສ຺ສໂຕຕິ ‘‘ໂຍນິໂສ ຈ ມນສິກາຣໍ ອໂຍນິໂສ ຈ ມນສິກາຣ’’ນ຺ຕິ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ໂຍນິໂສມນສິກາຣວິສຍຊານນໍ, ອໂຍນິໂສມນສິກາຣວິສຍທສ຺ສນໍ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປນ ເນສໍ ອາສວານໍ ຂຍູປາຍສຠາວສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປາທນານຸປ຺ປາທນວເສນ ນ ອາຣມ຺ມຓມຕ຺ເຕນາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ໂຍນິໂສມນສິກາຣໍ…ເປ… ອຍເມຕ຺ຖ ສາໂຣ’’ຕິ.

‘‘ຊານໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຊານນຎ຺ຈ ອນຸສ຺ສວາກາຣປຏິວິຕກ຺ກມຕ຺ຕວເສນ ນ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ, ອຖ ໂຂ ຣູປາທິ ວິຍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາເຓນ ໂຍນິໂສມນສິກາຣາໂຍນິໂສມນສິກາເຣ ປຈ຺ຈກ຺ເຂ ກຕ຺ວາ ເຕສໍ ອຸປ຺ປາທວເສນ ທສ຺ສນນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອວໍ ວາ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ຫິ ‘‘ເອວໍ ຊານໂຕ ເອວໍ ປສ຺ສໂຕ (ອິຕິວຸ. ໑໐໒), ຊານໍ ຊານາຕິ ປສ຺ສໍ ປສ຺ສຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໓), ເອວໍ ຊານນ຺ຕາ ເອວໍ ປສ຺ສນ຺ຕາ (ມ. ນິ. ໑.໔໐໗), ອຊານຕໍ ອປສ຺ສຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ອາທີສຸ ຎາຓກິຈ຺ຈສ຺ສ ສາມຎ຺ຎວິເສສທີປນວເສເນຕໍ ປທທ຺ວຍໍ ອາຄຕນ຺ຕິ. ເກຈີຕິ ອຠຍຄິຣິວາສິສາຣສມາສາຈຣິຍາ. ເຕ ຫິ ‘‘ສມາຘິນາ ຊານໂຕ ວິປສ຺ສນາຍ ປສ຺ສໂຕ ຊານໍ ຊານາຕິ ປສ຺ສໍ ປສ຺ສຕິ, ເອວໍ ຊານນາ ສມໂຖ, ປສ຺ສນາ ວິປສ຺ສນາ’’ຕິ ຈ ອາທິນາ ປປຎ຺ເຈນ຺ຕິ. ເຕຕິ ປປຎ຺ຈາ. ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖຕິ ‘‘ຊານໂຕ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ເຕ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ຕປທອຕ຺ເຖ ນິທ຺ຘາຣິຍມາເນ. ນ ຍຸຊ຺ຊນ຺ຕິ ຊານນທສ຺ສນານໍ ໂຍນິໂສມນສິກາຣາໂຍນິໂສມນສິກາຣວິສຍຠາວສ຺ສ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ.

ອາສວປ຺ປຫານໍ ອາສວານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕປ຺ປຫານໍ. ໂສ ປນ ເນສໍ ອນຸປ຺ປາໂທ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ຂີຓຕາ ອຠາໂວ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ອາສວານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕຂຍມສມຸປ຺ປາທໍຂີຓາກາຣໍ ນຕ຺ຖິຠາວ’’ນ຺ຕິ. ອຸຊຸມຄ຺ຄານຸສາຣິໂນຕິ ກິເລສວງ຺ກສ຺ສ ກາຍວງ຺ກາທີນຎ຺ຈ ປຫາເນນ ອຸຊຸຠູເຕ ສວິປສ຺ສເນ ເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ເຄ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສ. ຕເທວ ຫິສ຺ສ ສິກ຺ຂນໍ. ຂຍສ຺ມິໍ ປຐມໍ ຎາຓໍ. ຕໂຕ ອຎ຺ຎາ ອນນ຺ຕຣາຕິ ຂຍສງ຺ຂາເຕ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄ ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນເມວ ຎາຓໍ ປຐມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ປນ ອຎ຺ຎໍ ອຣຫຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຍທິປິ ຄາຖາຍໍ ‘‘ຂຍສ຺ມິໍ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ, ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປນ ອາສເວຫິ ຂີໂຓຕີຕິ ມຄ຺ໂຄ ຂໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມຄ຺ໂຄ ອາສວກ຺ຂໂຍຕິ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ສມໂຓຕິ ສມິຕປາໂປ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ໂສ ປນ ຂີຓາສໂວ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອາສວານໍ ຂຍາ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ຜລປຣິຍາຍຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ປນ ອາສວກ຺ຂໂຍ ມຄ຺ໂຄ, ເຕນ ປຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ຜລໍ. ເອເຕເນວ ນິພ຺ພານສ຺ສປິ ອາສວກ຺ຂຍຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

‘‘ຊານໂຕ ປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ຊານໂຕ ເອວ ປສ຺ສໂຕ ເອວາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ນິຍໂມ ອິຈ຺ຉິໂຕ, ນ ອຎ຺ຎຖາ ວິເສສາຠາວໂຕ ອນິຏ຺ຐສາຘນໂຕ ຈາຕິ ຕສ຺ສ ນິຍມສ຺ສ ຜລໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂນ ອຊານໂຕ ໂນ ອປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂຍ ປນ ນ ຊານາຕິ ນ ປສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ເນວ ວທາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອິມິນາ ທູຣີກຕາໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ, ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ຈ ອາສວກ຺ຂຍສ຺ສ ເອກນ຺ຕິກກາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອເຕນາຕິ ‘‘ໂນ ອຊານໂຕ ໂນ ອປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ວຈເນນ. ເຕ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາຕິ ເກ ປນ ເຕຕິ? ‘‘ພາເລ ຈ ປຓ຺ຑິເຕ ຈ ສນ຺ຘາວິຕ຺ວາ ສໍສຣິຕ຺ວາ ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໘; ມ. ນິ. ໒.໒໒໘), ອເຫຕູ ອປຈ຺ຈຍາ ສຕ຺ຕາ ວິສຸຊ຺ຌນ຺ຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໘; ມ. ນິ. ໒.໒໒໗) ເອວມາທິວາທາ. ເຕສຸ ຫິ ເກຈິ ອຠິຊາຕິສງ຺ກນ຺ຕິມຕ຺ເຕນ ຠວສງ຺ກນ຺ຕິມຕ຺ເຕນ ຈ ສໍສາຣສຸທ຺ຘິໍ ປຏິຊານນ຺ຕິ, ອຎ຺ເຎ ອິສ຺ສຣປຊາປຕິກາລາທິວເສນ, ຕຍິທໍ ສພ຺ພໍ ‘‘ສໍສາຣາທີຫີ’’ຕິ ເອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປຸຣິເມນ ວາ ປທທ຺ວເຍນາຕິ ‘‘ຊານໂຕ, ປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ປທທ຺ວເຍນ. ອຸປາໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອາສວກ຺ຂຍສ຺ສາ’’ຕິ ອຘິກາຣໂຕ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ອິມິນາຕິ ‘‘ໂນ ອຊານໂຕ, ໂນ ອປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ປທທ຺ວເຍນ. ອນຸປາໂຍ ເອວ ຫິ ອາສວານໍ ຂຍສ຺ສ ຍທິທໍ ໂຍນິໂສ ຈ ອໂຍນິໂສ ຈ ມນສິກາຣສ຺ສ ອຊານນໍ ອທສ຺ສນຎ຺ຈ, ເຕນ ຕຖຕ຺ຕາຍ ອປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໂຕ ມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕິໂຕ ຈ. ນນຸ ‘‘ປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ຍຖາ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ທສ຺ສເນ ອຘິປ຺ເປເຕ ປຸຣິເມເນວ ອນຸປາຍປຏິເສໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕີຕິ? ນ ໂຫຕິ, ອໂຍນິໂສມນສິກາຣານຸປ຺ປາທນສ຺ສປິ ອຸປາຍຠາວໂຕ ສຕິພເລນ ສໍວຸຕຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍາທິຕາ ວິຍ ສມ຺ປຊຎ຺ຎພເລເນວ ນິຈ຺ຈາທິວເສນ ອຠູຕຊານນາຠາໂວ ໂຫຕີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສງ຺ເຂເປນ…ເປ… ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສງ຺ເຂເປນາຕິ ສມາເສນ, ອນ຺ວຍໂຕ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ຈ ວິຕ຺ຖາຣໍ ອກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຎາຓໍ…ເປ… ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ ‘‘ຊານໂຕ’’ຕິອາທິນາ ຎາຓສ຺ເສວ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ສ຺ວາຍໍ ສໍວໂຣ’’ຕິອາທິ ກຖໍ ນີຍຕີຕິ? ຎາຓສ຺ສ ປຘານຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເອວມຍໍ ເທສນາ ກຕາຕິ ນາຍໍ ໂທໂສ, ຕຖາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ‘‘ອຣິຍໍ ໂວ ຠິກ຺ຂເວ ສມ຺ມາສມາຘິໍ ເທເສສ຺ສາມິ ສອຸປນິສໍ ສປຣິກ຺ຂາຣ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໓໖) ວິຕ຺ຖາໂຣ.

ທພ຺ພຊາຕິໂກຕິ ທພ຺ພຣູໂປ. ໂສ ຫິ ທ຺ຣພ຺ໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ທ຺ຣພ຺ຍໍ ວິນສ຺ສຕິ ນາທ຺ຣພ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ. ທພ຺ພຊາຕິໂກ ວາ ສາຣສຠາໂວ, ສາຣຸປ຺ປສີລາຈາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາຫ ‘‘ນ ໂຂ ທພ຺ພ ທພ຺ພາ ເອວໍ ນິພ຺ເພເຐນ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໘໔, ໓໙໑; ຈູຬວ. ໑໙໓). ວຕ຺ຕສີເສ ຐຕ຺ວາຕິ ວຕ຺ຕໍ ອຸຕ຺ຕມງ຺ຄໍ, ຘຸຣໍ ວາ ກຕ຺ວາ. ໂຍ ຫິ ປຣິສຸທ຺ຘາຊີໂວ ກາຕຸໍ ອຊານນ຺ຕານໍ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ວາຕາຕປາທິປຏິພາຫນຕ຺ຖໍ ຉຕ຺ຕາທີນິ ກໂຣຕິ, ໂສ ວຕ຺ຕສີເສ ຐຕ຺ວາ ກໂຣຕິ ນາມ. ປທຏ຺ຐານໍ ນ ໂຫຕີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ນາຖກຣຓຘມ຺ມຠາເວນ ອຸປນິສ຺ສຍຠາວໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ຍານິ ຕານິ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ອຸຈ຺ຈາວຈານິ ກິຈ຺ຈກຣຓີຍານິ, ຕຕ຺ຖ ທກ຺ໂຂ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໔໙໗).

ອຸປາຍມນສິກາໂຣຕິ ກຸສລຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ກາຣຓຠູໂຕ ມນສິກາໂຣ. ປຖມນສິກາໂຣຕິ ຕສ຺ສາ ເອວ ມຄ຺ຄຠູໂຕ ມນສິກາໂຣ. ອນິຈ຺ຈາທີສຸ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິອາທິນາຕິ ອນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂອສຸຠອນຕ຺ຕສຠາເວສຸ ຘມ຺ເມສຸ ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ອສຸຠໍ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ ເອວ ນເຍນ, ອວິປຣີຕສຠາເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຈ຺ຈານຸໂລມິເກນ ວາຕິ ສຈ຺ຈາຠິສມຍສ຺ສ ອນຸໂລມວເສນ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາວຏ຺ຏນາຕິອາທິນາ ອາວຏ຺ຏນາຍ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ຕໂຕ ປຸຣິມຸປ຺ປນ຺ນາ ມໂນທ຺ວາຣິກາ ກຸສລຊວນປ຺ປວຕ຺ຕິ ຜລໂວຫາເຣນ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ສາ ຫິ ວເສນ ສາ ກຸສລຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕິ. ອາວຊ຺ຊນາ ຫິ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ ອາວຏ຺ຏຍຕີຕິ ອາວຏ຺ຏນາ. ອນຸ ອນຸ ອາວຏ຺ເຏຕີຕິ ອນ຺ວາວຏ຺ຏນາ. ຠວງ຺ຄາຣມ຺ມຓໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອາຠຸຊຕີຕິ ອາໂຠໂຄ. ສມນ຺ນາຫຣຕີຕິ ສມນ຺ນາຫາໂຣ. ຕເທວາຣມ຺ມຓໍ ອຕ຺ຕານໍ ອນຸພນ຺ຘິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ມນສິ ກໂຣຕິ ຐເປຕີຕິ ມນສິກາໂຣ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຍໍ ອຸປາຍປຖມນສິກາຣລກ຺ຂໂຓ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ນາມ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຍສ຺ສ ວເສນ ປຸຄ຺ຄໂລ ທຸກ຺ຂາທີນິ ສຈ຺ຈານິ ອາວຊ຺ຊິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ. ອໂຍນິໂສມນສິກາເຣ ສຈ຺ຈປຏິກູເລນາຕິ ສຈ຺ຈາຠິສມຍສ຺ສ ອນນຸໂລມວເສນ. ເສສໍ ໂຍນິໂສມນສິກາເຣ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຍຸຕ຺ຕິນ຺ຕິ ອຸປປຕ຺ຕິສາຘນຍຸຕ຺ຕິໍ, ເຫຕຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຍສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ອໂຍນິໂສ ຠິກ຺ຂເວ…ເປ… ປຫີຍນ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ປາເຐ. ຕຕ຺ຖາຕິ ວາກ຺ໂຍປຎ຺ຎາສນໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອຍມຸທ຺ເທສນິທ຺ເທໂສ ປຣິວຕ຺ໂຕຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ໂຍນິໂສ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ມນສິກາຣປທໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ສາຘາຣຓນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ໂຍນິໂສ ອໂຍນິໂສຕິ ອິເມຫິ ຕາວ ທ຺ວີຫິ ປເທຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຍນິໂສຕິ ຫິ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ, ອໂຍນິໂສຕິ ຈ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ຕຕ຺ຖ ອນຸວຕ຺ຕນໂຕ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ຈ. ສຕິປິ ອນຕ຺ຖຸປ຺ປຕ຺ຕິສາມຎ຺ເຎ ຠວາທີສຸ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ພຫຸລິສາມຎ຺ຎໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕໍ ປຣິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຕໍ ນາວາທິ ອຸປມາຕ຺ຕຍຄ຺ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຈກ຺ກຍນ຺ຕໍ ອາຫຏຆຏີຍນ຺ຕນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ອນຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ອນິພ຺ພຕ຺ຕາ. ອາຣມ຺ມຓວິເສສວເສນ ຕສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ, ນ ຣູປາຣມ຺ມຓາທິອາຣມ຺ມຓສາມຎ຺ເຎນ, ນາປິ ອາສວວເສນ. ເຕນາຫ ‘‘ອນນຸຠູຕປຸພ຺ພໍ ອາຣມ຺ມຓໍ…ເປ… ອຎ຺ຎຖາ ຫິ ອນມຕຄ຺ເຄ ສໍສາເຣ ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ນາມ ອາສວາ ນ ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ວຕ຺ຖຸນ຺ຕິ ສວິຎ຺ຎາຓກາວິຎ຺ຎາຓກປ຺ປເຠທໍ ອາສວຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓໍ. ອາຣມ຺ມຓໍ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠູຕຣູປາທີນິ. ອິທານິ ອາສວວເສນປິ ອນຸປ຺ປນ຺ນປຣິຍາໂຍ ລພ຺ຠຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອນຸຠູຕປຸພ຺ເພປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປກຕິສຸທ຺ຘິຍາຕິ ປຸພ຺ພຈຣິຍໂຕ ກິເລສທູຣີຠາວສິທ຺ຘາຍ ສຸທ຺ຘິປກຕິຕາຍ. ປາຬິຍາ ອຸທ຺ທິສນໍ ອຸທ຺ເທໂສ, ອຕ຺ຖກຖນໍ ປຣິປຸຈ຺ຉາ. ອຊ຺ຌຍນໍ ປຣິຍຕ຺ຕິ, ຈີວຣສິພ຺ພາທິ ນວກມ຺ມໍ, ສມຖວິປສ຺ສນານຸໂຍໂຄ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ. ຕາທິເສນາຕິ ຍາທິເສນ ‘‘ມນຸຎ຺ຎວຕ຺ຖູ’’ຕິມນສິກາຣາທິນາ ກາມາສວາທໂຍ ສມ຺ຠເວຍ຺ຍຸໍ, ຕາທິເສນ. ອາສວານໍ ວຑ຺ຒິ ນາມ ປຣິຍຸຏ຺ຐານຕິພ຺ພຕາຍ ເວທິຕພ຺ພາ, ສາ ຈ ອຠິຓ຺ຫຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ພຫຸລີກາຣໂຕຕິ ເຕ ລທ຺ຘາເສວນາ ພຫຸລຠາວໍ ປຕ຺ຕາ ມທ຺ທນ຺ຕາ ຜຣນ຺ຕາ ຉາເທນ຺ຕາ ອນ຺ຘາກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕາ ອປຣາປຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ເອກສນ຺ຕານນເຍນ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນາ ປວຑ຺ຒນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ປວຑ຺ຒນ຺ຕີຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີ’’ຕິ. ອິໂຕ ອຎ຺ຎຖາຕິ ອິໂຕ ອປຣາປຣຸປ຺ປນ຺ນານໍ ເອກຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ວຑ຺ຒິ ນາມ ນຕ຺ຖິ ຂຓິກຠາວໂຕ.

ໂສ ຈ ຊານາຕີຕິ ຘມ຺ມຸທ຺ຘຈ຺ຈວິຄ຺ຄຫາຠາວມາຫ. ກາຣກສ຺ເສວາຕິ ຍຸຕ຺ຕໂຍຄສ຺ເສວ. ຍສ຺ສ ປນາຕິອາທິນາ ອນຸທ຺ເທສິກໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ປຸຣາຕນສ຺ສ ປຸຣິສາຕິສຍສ຺ສ ປຏິປຕ຺ຕິທສ຺ສເນນ ປາກຏຕຣໍ ກາຕຸໍ ‘‘ມຓ຺ຑລາຣາມວາສີມຫາຕິສ຺ສຠູຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວິຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ອາຍຕິໍ ຕຖາປຏິປຕ຺ຕິກາຣຓໍ ໂຫຕິ, ຍໂຕ ເອທິສໍ ວຕ຺ຖຸ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ມິໍ ເຍວາຕິ ມຓ຺ຑລາຣາເມເຍວ. ອາຈຣິຍໍ ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຸທ຺ເທສາຈຣິຍໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ຄນ຺ຕຸໍ ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ. ອາຈຣິຍໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານທາຍກໍ ມຫາຣກ຺ຂິຕຕ຺ເຖຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ. ອຸທ຺ເທສມຄ຺ຄນ຺ຕິ ຍຖາອາຣທ຺ຘໍ ອຸທ຺ເທສປພນ຺ຘໍ. ຕທາ ກິຣ ມຸຂປາເຐເນວ ພຫູ ເອກຊ຺ຌໍ ອຸທ຺ທິສາເປຕ຺ວາ ມໂນສຊ຺ຌາຍວເສນ ຘມ຺ມໍ ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ເຖໂຣ ປຎ຺ຎວນ຺ຕຕາຍ ອຸທ຺ເທສໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ໂຘຣຍ຺ໂຫ, ໂສ ‘‘ອິທານາຫໍ ອນາຄາມີ, ກິໍ ມຍ຺ຫໍ ອຸທ຺ເທເສນາ’’ຕິ ສງ຺ໂກຈໍ ອນາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ທຸຕິຍທິວເສ ອຸທ຺ເທສກາເລ ອາຈຣິຍໍ ອຸປສງ຺ກມິ. ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນາ ປຫີຍນ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸປ຺ປນ຺ນສທິສາ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ. ນ ຫິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ອາສເວສຸ ມຄ຺ເຄນ ປຫານໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເຍ ປນ…ເປ… ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ວຕ຺ຕມານຸປ຺ປນ຺ນາ ຂຓຕ຺ຕຍສມງ຺ຄິໂນ. ເຕສໍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປຫານໍ ນຕ຺ຖິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫານໍ ປຈ຺ຈຍຆາເຕນ ອນຸປ຺ປາທນເມວ ຕາຍ ປຫານນ຺ຕິ.

໑໖. ຍທິ ເອວໍ ທຸຕິຍປທໍ ກິມຕ຺ຖິຍນ຺ຕິ? ປທທ຺ວຍຄ຺ຄຫຓໍ ອາສວານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນານຸປ຺ປນ຺ນຠາວສມ຺ຠວທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ປຫາຍກວິຠາເຄນ ປຫາຕພ຺ພວິຠາຄທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ. ເຕນາຫ ‘‘ອິທເມວ ປທໍ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ. ອຎ຺ຎມ຺ປີຕິ ຎາຓໂຕ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ສຕິສໍວຣາທິໍ. ທສ຺ສນາຕິ ອິທໍ ເຫຕຸມ຺ຫິ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ສເນນາຕິ ເຫຕຸມ຺ຫິ ກຣຓວຈເນນ ຕທຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ. ເອສ ນໂຍຕິ ຕເມວຕ຺ຖໍ ອຕິທິສຕິ. ທສ຺ສເນນາຕິ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ເຄນ. ໂສ ຫິ ປຐມໍ ນິພ຺ພານທສ຺ສນໂຕ ‘‘ທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍທິປິ ຕໍ ໂຄຕ຺ຣຠຸ ປຐມຕຣໍ ປສ຺ສຕິ, ທິສ຺ວາ ປນ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ກິເລສປ຺ປຫານສ຺ສ ອກຣຓໂຕ ນ ຕໍ ທສ຺ສນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາວຊ຺ຊນຏ຺ຐານິຍຎ຺ຫິ ຕໍ ຎາຓໍ ມຄ຺ຄສ຺ສ, ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓຕ຺ຕສາມຎ຺ເຎນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ນິພ຺ພານປຏິວິຊ຺ຌເນນ, ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸ ປຸນປ຺ປຸນໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕເນນ ຠາວນໍ ອປ຺ປຕ຺ຕໍ ທສ຺ສນໍ ນາມ, ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຣິຎ຺ຎາທິກິຈ຺ຈກຣຓວເສນ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມທສ຺ສນໍ ຕທຠິສມໂຍຕິ ນຸຕ຺ເຖຕ຺ຖ ໂຄຕ຺ຣຠຸສ຺ສ ທສ຺ສນຠາວປ຺ປຕ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຈ ວິຈາໂຣ ປຣໂຕ ອຏ຺ຐກຖາຍເມວ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໒) ອາຄມິສ຺ສຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ‘‘ສໍວຣາ ປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິອາທີສຸ. ສໍວຣາຕິ ສໍວເຣນ, ‘‘ສໍວໂຣ’’ຕິ ເຈຕ຺ຖ ສຕິສໍວໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຏິເສວຕິ ເອເຕນາຕິ ປຏິເສວນໍ, ປຈ຺ຈເຍສຸ ອິທມຕ຺ຖິກຕາຎາຓໍ. ອຘິວາເສຕິ ຂມຕິ ເອຕາຍາຕິ ອຘິວາສນາ, ສີຕາທີນໍ ຂມນາກາເຣນ ປວຕ຺ໂຕ ອໂທໂສ, ຕປ຺ປຘານາ ວາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ກຸສລກ຺ຂນ຺ຘາ. ປຣິວຊ຺ເຊຕິ ເອເຕນາຕິ ປຣິວຊ຺ຊນໍ, ວາຬມິຄາທີນໍ ປຣິຫຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕາ ເຈຕນາ, ຕຖາປວຕ຺ຕາ ວາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ກຸສລກ຺ຂນ຺ຘາ. ກາມວິຕກ຺ກາທິເກ ວິໂນເທຕິ ວິຕຸທຕິ ເອເຕນາຕິ ວິໂນທນໍ, ກຸສລວີຣິຍໍ. ປຐມມຄ຺ເຄນ ທິຏ຺ເຐ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ເມ ຠາວນາວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ຠາວນາ, ເສສມຄ຺ຄຕ຺ຕຍໍ. ນ ຫິ ຕໍ ອທິຏ຺ຐປຸພ຺ພໍ ກິຎ຺ຈິ ປສ຺ສຕິ, ເອວໍ ທສ຺ສນາທີນໍ ວຈນຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ທສ຺ສນາປຫາຕພ຺ພອາສວວຓ຺ຓນາ

໑໗. ກຸສລາກຸສລຘມ຺ເມຫິ ອາລມ຺ພິຍມານາປິ ອາຣມ຺ມຓຘມ຺ມາ ອາວຊ຺ຊນມຸເຂເນວ ຕພ຺ຠາວໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ມນສິກຣຓີເຍ’’ຕິ ປທສ຺ສ ‘‘ອາວຊ຺ຊິຕພ຺ເພ’’ຕິ ອຕ຺ຖມາຫ. ຫິຕສຸຂາວຫຠາເວນ ມນສິກຣຓໍ ອຣຫນ຺ຕີຕິ ມນສິກຣຓີຍາ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອມນສິກຣຓີຍາຕິ ອາຫ ‘‘ອມນສິກຣຓີເຍຕິ ຕພ຺ພິປຣີເຕ’’ຕິ. ເສສປເທສູຕິ ‘‘ມນສິກຣຓີເຍ ຘມ຺ເມ ອປ຺ປຊານນ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ. ຍສ຺ມາ ກຸສລຘມ຺ເມສຸປິ ສຸຠສຸຂນິຈ຺ຈາທິວເສນ ມນສິກາໂຣ ອສ຺ສາທນາທິເຫຕຸຕາຍ ສາວຊ຺ໂຊ ອຫິຕທຸກ຺ຂາວໂຫ ອກຸສລຘມ຺ເມສຸປິ ອນິຈ຺ຈາທິວເສນ ມນສິກາໂຣ ນິພ຺ພິທາທິເຫຕຸຕາຍ ອນວຊ຺ໂຊ ຫິຕສຸຂາວໂຫ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຘມ຺ມໂຕ ນິຍໂມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ອາກາຣໂຕ ປນ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ອາຫ.

ວາ-ສທ຺ໂທ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ‘‘ມມໍ ວາ ຫິ ຠິກ຺ຂເວ (ທີ. ນິ. ໑.໕, ໖), ເທໂວ ວາ ຠວິສ຺ສາມິ ເທວຎ຺ຎຕໂຣ ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑໘໖; ມ. ນິ. ໒.໗໙, ໘໐) ວິກປ຺ປຕ຺ໂຖ ທິຏ຺ໂຐ, ນ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖຕິ ຕຕ຺ຖ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ເຖ ປໂຍຄໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ຖທີປກໍ ປເນຕໍ ສຸຕ຺ຕປທໍ ສມຸທາຫຏໍ.

ກາມາສໂວຕິ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓສງ຺ຂາເຕ ກາເມ ອາສໂວ ກາມາສໂວ. ເຕນາຫ ‘‘ປຎ຺ຈກາມຄຸຓິໂກ ຣາໂຄ’’ຕິ. ຠວາສວໍ ປນ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ໂພ ໂລໂຠ ກາມາສໂວຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ. ຣູປາຣູປຠເວຕິ ກມ຺ມຸປປຕ຺ຕິເຠທໂຕ ທຸວິເຘປິ ຣູປາຣູປຠເວ ຉນ຺ທຣາໂຄ. ຌານນິກນ຺ຕີຕິ ຌານສ຺ສາໂທ. ‘‘ສຸນ຺ທຣມິທໍ ຐານໍ ນິຈ຺ຈໍ ຘຸວ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອສ຺ສາເທນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິສຫຄໂຕ ຣາໂຄ ຠເວ ອາສໂວຕິ ຠວາສໂວ. ເອວນ຺ຕິ ສພ຺ພທິຏ຺ຐີນໍ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິສງ຺ຄຫໂຕ ຠວາສເວເນວ ທິຏ຺ຐາສໂວ ຄຫິໂຕ ຕໍສຫຄຕຣາຄຕາຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອປເຣ ປນ ‘‘ທິຏ຺ຐາສໂວ ອວິຊ຺ຊາສເວນ ຈ ສງ຺ຄຫິໂຕ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຠວາສໂວ ຈຕູສຸ ທິຏ຺ຐິຄຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໂລຠສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໔໖໕) ວຈນໂຕ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຣາຄສ຺ສ ຠວາສວຠາໂວ ວິຈາເຣຕພ຺ໂພ, ອຖ ‘‘ກາມສຫຄຕາ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໓໒) ວິຍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓຕ຺ໂຖ ສຫຄຕຕ຺ໂຖ, ເອວໍ ສຕິ ຠວາສເວ ທິຏ຺ຐາສວສ຺ສ ສໂມຘານຄມນໍ ກຕໍ ນ ສິຍາ. ນ ຫິ ຕມ຺ປໂຍຄຕພ຺ຠາວາທິເກ ອສຕິ ຕໍສງ຺ຄໂຫ ຍຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ຕປາຬິໍ ອນຸສາເຣນ ທິຏ຺ຐິຄຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໂລໂຠປິ ກາມາສໂວຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກທຸກ຺ຂານຎ຺ຫິ ກາຣຓຠູຕາ ກາມາສວາທໂຍປິ ທ຺ວິຘາ ວຸຕ຺ຕາ.

ອຠິຘມ຺ເມ (ຘ. ສ. ໑໑໐໓) ຈ ກາມາສວນິທ຺ເທເສ ‘‘ກາເມສູຕິ ກາມຣາຄທິຏ຺ຐິຣາຄາທີນໍ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕສຸ ເຕຠູມເກສຸ ວຕ຺ຖຸກາເມສູ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ສາ ຕຓ຺ຫາ ສພ຺ພາປິ ນ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທິນາມໍ ນ ລຠຕີຕິ. ຍທິ ປນ ໂລໂຠ ກາມາສວຠວາສວວິນິມຸຕ຺ໂຕປິ ສິຍາ, ໂສ ຍທາ ທິຏ຺ຐິຄຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ເຕສຸ ຈິຕ຺ເຕສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕທາ ເຕນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ອວິຊ຺ຊາສໂວ ອາສວວິປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕຕິ ໂທມນສ຺ສວິຈິກິຈ຺ຉຸທ຺ຘຈ຺ຈສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ຕສ຺ສປິ ອາສວວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ສິຍາ ‘‘ຈຕູສຸ ທິຏ຺ຐິຄຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໂລຠສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ໂມໂຫ ສິຍາ ອາສວສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ, ສິຍາ ອາສວວິປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ‘‘ກາມາສໂວ ອຏ຺ຐສຸ ໂລຠສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໔໖໕), ‘‘ກາມາສວໍ ປຏິຈ຺ຈ ທິຏ຺ຐາສໂວ ອວິຊ຺ຊາສໂວ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໓.໓.໑໐໙) ຈ ວຈນໂຕ ທິຏ຺ຐິສຫຄຕຣາໂຄ ກາມາສໂວ ນ ໂຫຕີຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ກິຎ຺ຈ ອຠິຊ຺ຌາກາມຣາຄານໍ ວິເສໂສ ອາສວທ຺ວຍເອກາສວຠາໂວ ສິຍາ, ນ ອຠິຊ຺ຌາຍ ຈ ໂນອາສວຠາໂວຕິ ໂນອາສວໂລຠສ຺ສ ສພ຺ຠາໂວ ວິຈາເຣຕພ຺ໂພ. ນ ຫິ ອຕ຺ຖິ ອຠິຘມ຺ເມ ‘‘ອາສໂວ ຈ ໂນອາສໂວ ຈ ຘມ຺ມາ ອາສວສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອາສວສ຺ສ ຈ ໂນອາສວສ຺ສ ຈ ຘມ຺ມສ຺ສ ເຫຕຸປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໓.໓.໑໖-໑໗) ສຕ຺ຕໂມ ນວໂມ ຈ ປຎ຺ໂຫ. ຄຓນາຍຎ຺ຈ ‘‘ເຫຕຸຍາ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໓.໓.໔໐) ວຸຕ຺ຕໍ, ໂນ ‘‘ນວາ’’ຕິ. ທິຏ຺ຐິສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕ ປນ ໂລເຠ ໂນອາສເວ ວິຊ຺ຊມາເນ ສຕ຺ຕມນວມາປິ ປຎ຺ຫາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ລເຠຍ຺ຍຸໍ, ຄຓນາຍ ຈ ‘‘ເຫຕຸຍາ ນວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ນ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ. ທິຏ຺ຐິວິປ຺ປຍຸຕ຺ເຕ ຈ ໂລເຠ ໂນອາສເວ ວິຊ຺ຊມາເນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຍສ຺ມາ ປນ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາ ນາມ ປຣິຍາຍກຖາ, ນ ອຠິຘມ຺ມເທສນາ ວິຍ ນິປ຺ປຣິຍາຍກຖາ, ຕສ຺ມາ ພລວກາມຣາຄສ຺ເສວ ກາມາສວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກາມາສໂວຕິ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓິໂກ ຣາໂຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ຠວາຠິນນ຺ທນນ຺ຕິ.

ສາມຎ຺ເຎນ ຠວາສໂວ ທິຏ຺ຐາສວໍ ອນ຺ໂຕຄຘໍ ກຕ຺ວາ ອິຘ ຕໂຍ ເອວ ອາສວາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ຕສ຺ສ ຕທນ຺ໂຕຄຘຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວໍ ທິຏ຺ຐາສໂວ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ຠວາສວສ຺ສ ອນິມິຕ຺ຕວິໂມກ຺ຂປຏິປກ຺ຂຕໍ. ຈຕູສຸ ສຈ຺ເຈສຸ ອຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕນຍໍ ນິສ຺ສາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕສໍວຓ຺ຓນາ ເຫສາຕິ, ຕທນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ວາ ປຸພ຺ພນ຺ຕາທີນໍ. ຍຖາ ອຕ຺ຖໂຕ ກາມາສວາທໂຍ ວວຕ຺ຖາປິຕາ, ຕຖາ ເນສໍ ອຸປ຺ປາທວຑ຺ຒິໂຍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກາມຄຸເຓ’’ຕິອາທິມາຫ. ອສ຺ສາທໂຕ ມນສິກໂຣໂຕຕິ ‘‘ສຸຠສຸຂາ’’ຕິອາທິນາ ອສ຺ສາທນວເສນ ມນສິ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ. ຈຕຸວິປລ຺ລາສປທຏ຺ຐານຠາເວນາຕິ ສຸຠສຎ຺ຎາທີນໍ ວຕ຺ຖຸຠາເວນ. ວຸຕ຺ຕນຍປຈ຺ຈນີກໂຕຕິ ‘‘ກາມາ ນາເມເຕ ອນິຈ຺ຈາ ທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ກາມຄຸເຓສຸ ອາທີນວທສ຺ສນປຸພ຺ພກເນກ຺ຂມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຉນ຺ທຣາຄໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠຍໂຕ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ ຈ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ຈ ກາມາສໂວ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ຈ ປຫີຍຕິ. ຕຖາ ມຫຄ຺ຄຕຘມ຺ເມສຸ ເຈວ ສກລເຕຠູມກຘມ຺ເມສຸ ຈ ອາທີນວທສ຺ສນປຸພ຺ພກອນິຈ຺ຈາທິມນສິກາຣວເສນ ນິສ຺ສຣຓປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ຈ ຠວາສວອວິຊ຺ຊາສວາ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຈ ປຫີຍນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ຕຓ຺ຫາປກ຺ເຂ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ນຍສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ສຸກ຺ກປກ຺ເຂ ວິຕ຺ຖາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕໂຍ ເອວາຕິ ອຠິຘມ຺ເມ ວິຍ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ກສ຺ມາ ຕໂຍ ເອວ ອາສວາ ອິຘ ອິມິສ຺ສໍ ທສ຺ສນາປຫາຕພ຺ພກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕາ? ຕຕ຺ຖ ກາມາສວສ຺ສ ຕຓ຺ຫາປຓິຘິຠາວໂຕ ອປ຺ປຓິຫິຕວິໂມກ຺ຂປຏິປກ຺ຂຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຠເວສຸ ນິຈ຺ຈຄ຺ຄາຫານຸສາຣໂຕ ເຍຠຸຍ຺ຍໂຕ ຠວຣາຄສມ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ຠວາສວສ຺ສ ອນິມິຕ຺ຕວິໂມກ຺ຂປຏິປກ຺ຂຕາ, ຠວທິຏ຺ຐິຍາ ປນ ຠວາສວຠາເວ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ, ອນຕ຺ຕສຎ຺ຎາຍ ຎາຓານຸຠາວສິທ຺ຘິໂຕ ອວິຊ຺ຊາສວສ຺ສ ສຸຎ຺ຎຕວິໂມກ຺ຂປຏິປກ຺ຂຕາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕິສ຺ສໍ ອາສວກຖາຍໍ. ວຓ຺ຓິຕນ຺ຕິ ກຖິຕໍ. ອເຠທໂຕຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ.

໑໘. ກາມາສວາທີນນ຺ຕິ ມນຸສ຺ສໂລກເທວໂລກຄມນີຍານໍ ກາມາສວາທີນໍ. ນິຣຍາທິຄມນີຍາ ປນ ກາມາສວາທໂຍ ‘‘ທສ຺ສນາ ປຫາຕພ຺ເພ ອາສເວ’’ຕິ ເອຕ຺ເຖວ ສມາຣຸຬ຺ຫາ. ອຖ ວາ ຍທຄ຺ເຄນ ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລທສ຺ສນາປຫາຕພ຺ພານໍ ອາສວານໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ຕທຄ຺ເຄນ ກາມາສວາທີນມ຺ປິ ອຘິຏ຺ຐານໍ. ນ ຫິ ສມຎ຺ຎາເຠເທນ ວຕ຺ຖຸເຠໂທ ອຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອຕ຺ຕາວຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ທສ຺ສນາປຫາຕພ຺ເພສຸ ອາສເວສຸ ທສ຺ເສຕພ຺ເພສຸ ‘‘ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ ອຫ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ທສ຺ສິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ວິຈິກິຈ຺ຉາສີເສນ ເຈຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ເອວນ຺ຕິ ຍຖາ ໂສຬສວຕ຺ຖຸກາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣຕິ.

ວິຊ຺ຊມານຕໍ ອວິຊ຺ຊມານຕຎ຺ຈາຕິ (ສໍ. ນິ. ຏີ. ໒.໒.໒໐) ສສ຺ສຕາສງ຺ກໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ ອຫມຕີຕມທ຺ຘານ’’ນ຺ຕິ ອຕີເຕ ອຕ຺ຕໂນ ວິຊ຺ຊມານຕໍ, ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປຕ຺ຕິອາສງ຺ກໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ຍໂຕ ປຠຸຕິ ອຫໍ, ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ນ ນຸ ໂຂ ອໂຫສິ’’ນ຺ຕິ ອຕີເຕ ອຕ຺ຕໂນ ອວິຊ຺ຊມານຕຎ຺ຈ ກງ຺ຂຕິ. ກສ຺ມາ? ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ອາກາຣທ຺ວຍາວລມ຺ພນໂຕ. ຕສ຺ສາ ປນ ອຕີຕວຕ຺ຖຸຕາຍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ສສ຺ສຕາຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປຕ຺ຕິອາກາຣນິສ຺ສຍຕາ ທສ຺ສິຕາ. ເອວໍ ອາສປ຺ປນປຣິສປ຺ປນາປວຕ຺ຕິກໍ ກຕ຺ຖຈິປິ ອປ຺ປຏິວຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕໍ ວິຈິກິຈ຺ຉໍ ກສ຺ມາ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ນ ໂຈເທຕພ຺ພເມຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ກິໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ສ຺ເວວ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາໂວ ເອວ. ຍທິ ເອວໍ ຕສ຺ສ ອໂຍນິໂສມນສິກາເຣເນວ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາປນ຺ນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນນຸ ຈ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນປິ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ໂຍນິໂສມນສິກຣເຓ.

ຊາຕິລິງ຺ຄູປປຕ຺ຕິໂຍຕິ ຂຕ຺ຕິຍພ຺ຣາຫ຺ມຓາທິຊາຕິໍ ຄຫຏ຺ຐປພ຺ພຊິຕາທິລິງ຺ຄໍ ເທວມນຸສ຺ສາທິອຸປປຕ຺ຕິຎ຺ຈ. ນິສ຺ສາຍາຕິ ອຸປາທາຍ.

ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ສຕ຺ຕານໍ ມຊ຺ຌິມປ຺ປມາຓໍ, ເຕນ ຍຸຕ຺ໂຕ ປມາຓິໂກ, ຕທຠາວໂຕ, ຕໂຕ ອຕີຕຠາວໂຕ ວາ ອປ຺ປມາຓິໂກ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເກຈີຕິ ສາຣສມາສາຈຣິຍາ. ເຕ ຫິ ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂຕິ ອິສ຺ສເຣນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ວາ ປຸພ຺ພກເຕນ ວາ ອເຫຕຸໂຕ ວາ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕຕິ ຈິນ຺ເຕຕີ’’ຕິ ອາຫຸ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຫຕຸໂຕ ກງ຺ຂຕີຕິ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ. ອເຫຕຸໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕິກງ຺ຂາປິ ຫິ ເຫຕຸປຣາມສນເມວາຕິ.

ປຣມ຺ປຣນ຺ຕິ ປຸພ຺ພາປຣປ຺ປວຕ຺ຕິໍ. ອທ຺ຘານນ຺ຕິ ກາລາຘິວຈນໍ, ຕຎ຺ຈ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ວິຊ຺ຊມານຕໍ ອວິຊ຺ຊມານຕຎ຺ຈາຕິ ສສ຺ສຕາສງ຺ກໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ຠວິສ຺ສາມິ ນຸ ໂຂ ອຫມນາຄຕມທ຺ຘານ’’ນ຺ຕິ ອນາຄເຕ ອຕ຺ຕໂນ ວິຊ຺ຊມານຕໍ, ອຸຈ຺ເຉທາສງ຺ກໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ຍສ຺ມິຎ຺ຈ ອຕ຺ຕຠາເວ ອຫໍ, ຕໂຕ ປຣໍ ນ ນຸ ໂຂ ຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອນາຄເຕ ອຕ຺ຕໂນ ອວິຊ຺ຊມານຕຎ຺ຈ ກງ຺ຂຕີຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນມທ຺ຘານນ຺ຕິ ອທ຺ຘາປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອິທໍ ກຖໍ ອິທໍ ກຖ’’ນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນໂຕ ກຖໍກຖາ, ວິຈິກິຈ຺ຉາ, ສາ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ກຖໍກຖີຕິ ອາຫ ‘‘ວິຈິກິຈ຺ໂຉ ໂຫຕີ’’ຕິ. ກາ ເອຕ຺ຖ ຈິນ຺ຕາ, ອຸມ຺ມຕ຺ຕໂກ ວິຍ ຫິ ພາລປຸຖຸຊ຺ຊໂນຕິ ປຏິກຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕໍ ມຫາມາຕາຍ ປຸຕ຺ຕໍ. ມຸຓ຺ເຑສຸນ຺ຕິ ມຸຓ຺ເຑນ ອນິຈ຺ຉນ຺ຕໍ ຊາຄຣຓກາເລ ນ ສກ຺ກາຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ມຸຓ຺ເຑສຸໍ ກຸລຘມ຺ມຕາຍ ຍຖາ ຕໍ ເອກຈ຺ເຈ ກຸລຕາປສາ, ຣາຊຠເຍນາຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ.

ສີຕິຠູຕນ຺ຕິ ອິທໍ ມຘຸຣກຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ກາຣຓວຈນໍ. ‘‘ເສຕິຠູຕ’’ນ຺ຕິປິ ປາໂຐ, ອຸທເກ ຈິຣຏ຺ຐາເນນ ເສຕຠາວໍ ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຕ຺ຕໂນ ຂຕ຺ຕິຍຠາວໍ ກງ຺ຂຕິ ກຓ຺ໂຓ ວິຍ ສູຕປຸຕ຺ຕສຎ຺ຎີ. ຊາຕິຍາ ວິຠາວິຍມານາຍ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ປຣາມສນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ເອວຎ຺ຫິ ສິຍາ ກງ຺ຂາ’’ຕິ. ມນຸສ຺ສາປິ ຈ ຣາຊາໂນ ວິຍາຕິ ມນຸສ຺ສາປິ ເກຈິ ເອກຈ຺ເຈ ຣາຊາໂນ ວິຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ວຸຕ຺ຕນຍເມວ ‘‘ສຓ຺ຐານາກາຣໍ ນິສ຺ສາຍາ’’ຕິອາທິນາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂສ຺ມີ’’ຕິ ປເທ. ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ຊີໂວຕິ ປຣປຣິກປ຺ປິຕໍ ອນ຺ຕຣຕ຺ຕານໍ ວທຕິ. ໂສຬສໍສາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສຣີຣ-ປຣິມາຓ-ປຣິມຓ຺ຑລ-ອງ຺ຄຸຏ຺ຐຍວປຣມາຓຸ-ປຣິມາຓຕາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

‘‘ສຕ຺ຕປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຊີວວິສຍາ’’ຕິ ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ, ປຣມຕ຺ຖໂຕ ປນ ສາ ອຕ຺ຕຠາວວິສຍາວາຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ອາຄຕິຄຕິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ, ຍຕາຍໍ ອາຄໂຕ, ຍຕ຺ຖ ຈ ຄມິສ຺ສຕິ, ຕໍ ຐານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໙. ຍຖາ ອຍໍ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອຍໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ຍຖາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ອໂຍນິໂສ ມນສິກໂຣໂຕ. ເອເຕນ ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ອຕ຺ຕາຠິນິເວສສນ຺ນິສ຺ສຍຕມາຫ. ຍຖາ ຫິ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ອຕ຺ຕາຠິນິເວສໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຍໂຕ ສາ ສສ຺ສຕາຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປຕ຺ຕິສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທາກາຣາວລມ຺ພິນີ ວຸຕ຺ຕາ, ເອວໍ ອຕ຺ຕາຠິນິເວໂສປິ ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕຕິ ‘‘ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ ອຫ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອນ຺ໂຕຄຘາຫໍກາຣສ຺ສ ກຖໍກຖິຠາວສ຺ສ ອຕ຺ຕຄ຺ຄາຫສນ຺ນິສ຺ສຍຠາວໂຕ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສວິຈິກິຈ຺ຉສ຺ສ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣສ຺ສ ຖາມຄຕຕ຺ຕາ’’ຕິ. ວິກປ຺ປຕ຺ໂຖຕິ ອນິຍມຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຎ຺ຎຕຣາ ທິຏ຺ຐິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຏ຺ຐຸ ທຬ຺ຫຠາເວນາຕິ ອຠິນິເວສສ຺ສ ອຕິວິຍ ຖາມຄຕຠາເວນ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຠເວ. ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນເມວາຕິ ອວຘາຣເຓນ ອນາຄເຕ ອຕ຺ຖິຠາວໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ນ ອຕີເຕ ຕຕ຺ຖປິ ສຕິ ອຕ຺ຖິຕາຍ ອຸຈ຺ເຉທຄ຺ຄາຫສ຺ສ ສພ຺ຠາວໂຕ. ອຕີເຕ ເອວ ນຕ຺ຖິ, ນ ອນາຄເຕປີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘສີເສນາຕິ ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘປມຸເຂນ, ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘໍ ປມຸຂໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຂນ຺ເຘຕິ ປຎ຺ຈປິ ຂນ຺ເຘ. ອຕ຺ຕາຕິ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ‘‘ສຎ຺ຊານນສຠາໂວ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຠິນິວິສ຺ສ. ປກາເສຕພ຺ພໍ ວຕ຺ຖຸໍ ວິຍ, ອຕ຺ຕານມ຺ປິ ປກາເສນ຺ໂຕ ປທີໂປ ວິຍ, ສຎ຺ຊານິຕພ຺ພໍ ນີລາທິອາຣມ຺ມຓໍ ວິຍ ອຕ຺ຕານມ຺ປິ ສຎ຺ຊານາຕີຕິ ເອວໍທິຏ຺ຐິໂຕປິ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂຕ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຕນາວ ອຕ຺ຕານໍ ສຎ຺ຊານາມີ’’ຕິ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ສຎ຺ຎໍ ຕທຎ຺ຎຕຣຘມ຺ເມ ຈ ‘‘ອຕ຺ຕາ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ຈ ຄຫຓວເສນ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘສີເສນາ’’ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຂນ຺ຘວິນິມຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຕາຕິ ຄຓ຺ຫໂຕ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິ, ຂນ຺ຘໍ ປນ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄຓ຺ຫໂຕ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐີຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພາປິ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິໂຍວາ’’ຕິ.

ອຠິນິເວສາກາຣາຕິ ວິປຣິເຍສາກາຣາ. ວທຕີຕິ ອິມິນາ ກາຣກເວທກສຕ຺ຕານໍ ຫິຕສຸຂາວໂພຘນສມຕ຺ຖຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ທີເປຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວຈີກມ຺ມສ຺ສ ກາຣໂກ’’ຕິ. ເວເທຕີຕິ ເວທິໂຍ, ເວທິໂຍວ ເວເທຍ຺ໂຍ. ອີທິສານຎ຺ຫິ ປທານໍ ພຫຸລາ ກຕ຺ຕຸສາຘນຕໍ ສທ຺ທສຕ຺ຖວິທູ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ. ອຸປ຺ປາທວໂຕ ເອກນ຺ເຕເນວ ວໂຍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ສຕິ ຈ ອຸທຍພ຺ພຍຕ຺ເຕ ເນວ ນິຈ຺ຈຕາຕິ ‘‘ນິຈ຺ໂຈ’’ຕິ ວທນ຺ຕສ຺ສ ອຘິປ຺ປາຍໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຸປ຺ປາທວຍຣຫິໂຕ’’ຕິ. ສາຣຠູໂຕຕິ ນິຈ຺ຈຕາຍ ເອວ ສາຣຠາໂວ. ສພ຺ພກາລິໂກຕິ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ກາເລ ວິຊ຺ຊມາໂນ. ປກຕິຠາວນ຺ຕິ ສຠາວຠູຕໍ ປກຕິໍ, ‘‘ວໂທ’’ຕິອາທິນາ ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ປກຕິສງ຺ຂາຕໍ ສຠາວໍ. ສສ຺ສຕິສມນ຺ຕິ ສສ຺ສຕິຍາ ສມໍ ສສ຺ສຕິສມໍ, ຖາວຣໍ ນິຈ຺ຈກາລນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕເຖວ ຐສ຺ສຕີຕິ ເຍນາກາເຣນ ປຸພ຺ເພ ອຏ຺ຐາສິ, ເອຕຣຫິ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕເຖວ ເຕນາກາເຣນ ອນາຄເຕປິ ຐສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປຈ຺ຈກ຺ຂນິທສ຺ສນໍ ອິທໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈກ຺ຂຠາວໍ ກຕ຺ວາ. ທິຏ຺ຐິເຍວ ທິຏ຺ຐິຄຕນ຺ຕິ ຄຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ປທວຑ຺ຒນມຕ຺ຕຕໍ ອາຫ. ທິຏ຺ຐີສຸຄຕນ຺ຕິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐີສຸ ປຣິຍາປນ຺ນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວາຫ ‘‘ທ຺ວາສຏ຺ຐິທິຏ຺ຐິອນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ’’ຕິ. ທິຏ຺ຐິຍາ ຄມນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິຍາ ຄຫຓມຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ປນ ປພ຺ພຕຊລວິທຸຄ຺ຄານິ ທຸນ຺ນິຄ຺ຄມນານິ, ເອວໍ ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາໂຫປີຕິ ອາຫ ‘‘ທຸນ຺ນິຄ຺ຄມນຏ຺ເຐນ ຄຫນ’’ນ຺ຕິ. ຕໍ ນາມ ອຸທກໍ, ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕໍ ອຕິກ຺ກມິຕພ຺ພໂຕ ກນ຺ຕາໂຣ, ນິຣຸທກວນໍ, ຕໍ ປວນນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຎ຺ໂຎ ປນ ອຣຎ຺ຎປເທໂສ ທຸຣຕິກ຺ກມນຏ຺ເຐນ ກນ຺ຕາໂຣ ວິຍາຕິ, ເອວໍ ທິຏ຺ຐິປີຕິ ອາຫ ‘‘ທຸຣຕິກ຺ກມນຏ຺ເຐນາ’’ຕິອາທິ. ວິນິວິຊ຺ຌນໍ ວິຕຸທນໍ. ວິໂລມນໍ ວິປຣິຓາມຠາໂວ. ອນວຏ຺ຐິຕສຠາວຕາຍ ວິຈລິຕໍ ວິປ຺ຜນ຺ທິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກທາຈີ’’ຕິອາທິ. ອນ຺ທຸພນ຺ຘນາທິ ວິຍ ນິສ຺ສຣິຕຸໍ ອປ຺ປທານວເສນ ອເສຣິຠາວກຣຓໍ ພນ຺ຘນຏ຺ໂຐ, ກິເລສກມ຺ມວິປາກວຏ຺ຏານໍ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ທູຣຄຕມ຺ປິ ອາກຑ຺ຒິຕ຺ວາ ສໍໂຍຊນໍ ສໍໂຍຊນຏ຺ໂຐ, ທິຏ຺ຐິປິ ຕຖາຣູປາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທິຏ຺ຐິສໍໂຍຊນ’’ນ຺ຕິ. ພນ຺ຘນຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ທິຏ຺ຐິສໍໂຍຊເນນ…ເປ… ມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເອເຕຫີຕິ ອິມິນາ ຊາຕິອາທິທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາວມາຫ. ຊາຕິອາທິເກ ທຸກ຺ຂຘມ຺ເມ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕ຺ວາປິ ‘‘ນ ປຣິມຸຈ຺ຈຕິ ທຸກ຺ຂສ຺ມາ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ ທິຏ຺ຐິສໍໂຍຊນໍ ນາມ ສພ຺ພານຕ຺ຖກຣໍ ມຫາສາວຊ຺ຊໍ ສພ຺ພສ຺ສປິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ມູລຠູຕນ຺ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຠາວິໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກິໍ ວາ ພຫຸນາ, ສກລວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຕປິ ນ ມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒໐. ນນຸ ເຈຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐິສໍໂຍຊນທສ຺ສເນນ ສີລພ຺ພຕປຣາມາໂສປິ ທສ຺ເສຕພ຺ໂພ, ເອວຎ຺ຫິ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາ ອາສວາ ອນວເສສໂຕ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຍສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ສີລພ຺ພຕປຣາມາໂສ ກາມາສວາທິຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິໂຕ ໂຫຕິ ກາມາສວາທິເຫຕຸກຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ. ອປ຺ປຫີນກາມຣາຄາທິໂກ ຫິ ກາມສຸຂຕ຺ຖໍ ວາ ຠວສຸທ຺ຘຕ຺ຖໍ ວາ ເອວໍ ຠວວິສຸທ຺ຘິ ໂຫຕີຕິ ສີລພ຺ພຕານິ ປຣາມສນ຺ຕິ, ‘‘ອິມິນາຫໍ ສີເລນ ວາ ວເຕນ ວາ ຕເປນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍນ ວາ ເທໂວ ວາ ຠວິສ຺ສາມິ ເທວຎ຺ຎຕໂຣ ວາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໘໖; ມ. ນິ. ໒.໗໙), ‘‘ຕຕ຺ຖ ນິຈ຺ໂຈ ຘຸໂວ ສສ຺ສໂຕ ອວິປຣິຓາມຘມ຺ໂມ ສສ຺ສຕິສມໍ ຕເຖວ ຐສ຺ສາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໙), ‘‘ສີເລນ ສຸທ຺ຘິ ວເຕນ ສຸທ຺ຘິ ສີລພ຺ພເຕນ ສຸທ຺ຘີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໒໒໒) ຈ ສຸຕ຺ເຕວຸຕ຺ຕໍ ສີລພ຺ພຕໍ ປຣາມສນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຠວສຸຂຠວວິສຸທ຺ຘິອຕ຺ຖນ຺ຕິ ຠວສຸຂຕ຺ຖຎ຺ຈ ຠວວິສຸທ຺ຘິອຕ຺ຖຎ຺ຈ. ຕສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາຕິ ສີລພ຺ພຕປຣາມາສສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຍຖາ ‘‘ທິຏ຺ຐິຄຕານໍ ປຫານາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໒໗໗). ເຕສນ຺ຕິ ທສ຺ສນປຫາຕພ຺ພານໍ. ທສ຺ເສຕຸໍ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາຍ ເທສນາຍ. ຕພ຺ພິປຣີຕສ຺ສາຕິ ໂຍນິໂສມນສິກໂຣໂຕ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ.

ຕສ຺ສາຕິ ‘‘ສຸຕວາ’’ຕິອາທິປາຐສ຺ສ. ຕາວາຕິ ‘‘ສຸຕວາ’’ຕິ ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ‘‘ໂສ ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ປທໍ, ຕາວ ອິມໍ ປທໍ ອວຘິໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ອຣິຍສປ຺ປຸຣິສ-ອຣິຍຘມ຺ມ-ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ມ-ມນສິກຣຓີຍ-ອມນສິກຣຓີຍປທານໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ມູລປຣິຍາເຍ ອິຘ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວຸຕ຺ຕປຈ຺ຈນີກໂຕຕິ ‘‘ສຸຕວາ ອຣິຍສາວໂກ, ອຣິຍານໍ ທສ຺ສາວີ, ສປ຺ປຸຣິສານໍ ທສ຺ສາວີ’’ຕິ ເອເຕສໍ ປທານໍ ສພ຺ພາກາເຣນ ວຸຕ຺ຕວິປຣີຕໂຕ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ, ໂກວິທວິນີຕປທານໍ ປນ ນ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ວຸຕ຺ຕວິປຣີຕໂຕ. ອຣຫາ ຫິ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ອຣິຍຘມ຺ເມ ໂກວິໂທ ອຣິຍຘມ຺ເມ ສຸວິນີໂຕ ຈ ນາມ. ເຕນາຫ ‘‘ປຈ຺ຈນີກໂຕ ຈ ສພ຺ພາກາເຣນ…ເປ… ອຣິຍສາວໂກຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາຎາຓໍ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕວິປສ຺ສນາ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຠງ຺ຄຎາຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສິຂາປຕ຺ຕວິປສ຺ສນາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕທຍຸຕ຺ຕໍ. ຕທນຸຣູເປນ ອຕ຺ເຖນາຕິ ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອນຸຣູເປນ ອຣິຍຏ຺ເຐນ, ນ ປຏິເວຘວເສນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ຫິ ອຍໍ. ຍຖາ ຈສ຺ສ ‘‘ໂຍປິ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊໂນ’’ຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ‘‘ໂສປິ ວຸຈ຺ຈຕິ ສິກ຺ຂຕີຕິ ເສກ຺ໂຂ’’ຕິ ປຣິຍາເຍນ ເສກ຺ຂສຸຕ຺ເຕ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໓) ເສກ຺ຂຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອວໍ ອິຘ ອຣິຍສາວກຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ. ວຸຏ຺ຐານຄາມິນີວິປສ຺ສນາລກ຺ຂເຓຫິ ເຍ ອຣິຍສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຂາຕາ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາ ເອວ ວາ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ເຕສໍ ວເສນ ອິມສ຺ສ ອຣິຍສາວກາທິຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຕທນຸຣູເປນ ອຕ຺ເຖນາ’’ຕິ. ອຣິຍສ຺ສ ສາວໂກຕິ ວາ ອຣິຍສາວກຕ຺ເຖນ ເອວ ວຸຕ຺ໂຕ ຍຖາ ‘‘ອຄມາ ຣາຊຄຫໍ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໔໑໐). ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕວິປສ຺ສນາຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ອນິວຕ຺ຕິປຏິປທາຍໍ ຐິຕສ຺ສ ຄຫຓຕ຺ຖນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາ ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ຍຸຊ຺ຊເຕວ.

໒໑. ຍຖາ ຘາຕຸມຸເຂນ ວິປສ຺ສນໍ ອຠິນິວິຏ຺ໂຐ ຘາຕຸກມ຺ມຏ຺ຐານິໂກ ອາຍຕນາທິມຸເຂນ ອຠິນິວິຏ຺ໂຐ ອາຍຕນາທິກມ຺ມຏ຺ຐານິໂກ, ເອວໍ ສຈ຺ຈມຸເຂນ ອຠິນິວິຏ຺ໂຐຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານິໂກ’’ຕິ. ຈຕຸໂຣຆນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖິເກຫິ ກາຕພ຺ພໂຕ ກມ຺ມໍ, ຠາວນາ. ກມ຺ມເມວ ວິເສສາຘິຄມສ຺ສ ຐານໍ ກາຣຓນ຺ຕິ, ກມ຺ເມ ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ ຐານໍ ອວຏ຺ຐານໍ ຠາວນາຣມ຺ໂຠກມ຺ມຏ຺ຐານໍ, ຕເທວ ຈຕຸສຈ຺ຈມຸເຂນ ປວຕ຺ຕໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານິໂກ. ອຸຠຍໍ ນປ຺ປວຕ຺ຕຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ. ອຸຄ຺ຄຫິຕຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐາໂນຕິ ຈ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປາຬິໂຕ ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ມນສິກາຣໂຍຄ຺ຄໍ ກຕ຺ວາ ຐິໂຕ. ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄໍ ສມາຣຸຬ຺ໂຫຕິ ສປ຺ປຈ຺ຈຍນາມຣູປທສ຺ສເນ ປຕິຏ຺ຐາຍ ຕເທວ ນາມຣູປໍ ອນິຈ຺ຈາທິໂຕ ສມ຺ມສນ຺ໂຕ. ສມນ຺ນາຫຣຕີຕິ ວິປສ຺ສນາວຊ຺ຊນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ, ຕສ຺ມາ ຍຖາ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ເອວໍ ສມນ຺ນາຫຣຕິ ອາວຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຖໍ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ມນສິ ກໂຣຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ວິປສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອຕ຺ຖ…ເປ… ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ຈ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິປສ຺ສຕີຕິ ຈ ຍຖາ ອຸປຣິ ວິເສສາຘິຄໂມ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຎາຓຈກ຺ຂຸນາ ວິປສ຺ສຕິ, ໂອໂລເກຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຄ຺ໂຄປິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ປຸຣິມຎ຺ຫິ ສຈ຺ຈທ຺ວຍໍ ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຕາ ທຸທ຺ທສໍ, ອິຕຣໍ ທຸທ຺ທສຕ຺ຕາ ຄມ຺ຠີຣໍ.

ອຠິນິເວໂສຕິ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວໂສ ວິປສ຺ສນາປຏິປຕ຺ຕິ. ຕທາຣມ຺ມເຓຕິ ຕໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ເຕ. ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາຕິ ອວິປຣີຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ອາຣມ຺ມຓໍ ສຠາວຈ຺ເຉທນາທິກິຈ຺ຈຎ຺ເຈວ ອຎ຺ຎາຓາທິລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ອສງ຺ກຣໂຕ ຫທເຍ ຐເປຕ຺ວາ. ອິມິນາ ປຸພ຺ເພ ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉເທ ກເຕປິ ຘມ຺ມານໍ ສລກ຺ຂຓວວຕ຺ຖາປນໍ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫນ ສຸວວຕ຺ຖາປິຕໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ ຍຖາ ‘‘ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ພທ຺ຘໍ ສຸພທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາຍ ກິຈ຺ຈໍ ສິທ຺ຘໍ ນາມ ໂຫຕິ. ປຈ຺ຈຍໂຕ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນໂຕ ຈ ວວຕ຺ຖາປິຕຕ຺ຕາ ປາກຏຠາເວນ ສິທ຺ເຘນປິ ສິທ຺ຘຠາໂວ ປາກໂຏ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຫຸຕ຺ວາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕີຕິ ອສໂຕ ຫິ ອຸປ຺ປາເທນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ນ ສໂຕ, ອຸປ຺ປາທວນ຺ຕໂຕ ຈ ເນສໍ ເອກນ຺ເຕນ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຠາວໂຕ, ສຕິ ອຸປ຺ປາເທ ອວສ຺ສໍຠາວີ ນິໂຣໂຘຕິ ນຕ຺ເຖວ ນິຈ຺ຈຕາວກາໂສຕິ. ສູປຏ຺ຐິຕານິຈ຺ຈຕາຍ ຈ ອຸທຍພ຺ພຍຘມ຺ເມຫິ ອຠິຓ຺ຫປຏິປີຬນໂຕ ທຸກ຺ຂມນຏ຺ເຐນ ທຸກ຺ຂໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸທຍພ຺ພຍປຏິປີຬິຕຕ຺ຕາ ທຸກ຺ຂາຕິ ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕີ’’ຕິ. ກຕ຺ຖຈິປິ ສງ຺ຂາຣຄເຕ ‘‘ມາ ຊີຣິ ມາ ພ຺ຍາຘິຍີ’’ຕິ ອລພ຺ຠນໂຕ ນຕ຺ຖິ ວສວຕ຺ຕນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອວສວຕ຺ຕນໂຕ ອນຕ຺ຕາຕິ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕີ’’ຕິ. ປຏິປາຏິຍາຕິ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓາທິປຣມ຺ປຣາຍ.

ຕສ຺ມິໍ ຂເຓຕິ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ. ເອກປຏິເວເຘເນວາຕິ ເອກຎາເຓເນວ ປຏິວິຊ຺ຌເນນ. ປຏິເວໂຘ ປຏິຆາຕາຠາເວນ ວິສເຍ ນິສ຺ສງ຺ຄຈາຣສງ຺ຂາຕໍ ນິພ຺ພິຊ຺ຌນໍ. ອຠິສມໂຍ ອວິຣຊ຺ຌິຕ຺ວາ ວິສຍສ຺ສ ອຘິຄມສງ຺ຂາໂຕ ອວໂພໂຘ. ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ທຸກ຺ຂໍ, ນ ອິໂຕ ຠິຍ຺ໂຍ’’ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຊານນເມວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ປຣິຎ຺ຎາປຏິເວໂຘ. ອຍໍ ຍຖາ ຎາເຓ ປວຕ຺ເຕ ປຈ຺ຉາ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ສຣູປາທິປຣິຈ຺ເຉເທ ສມ຺ໂມໂຫ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາ ປວຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ປນ ມຄ຺ຄຎາຓສ຺ສ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາປິ ວຕ຺ຕນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຫິສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິອາທິ. ປຫີນສ຺ສ ປຸນ ອປ຺ປຫາຕພ຺ພຕາຍ ປກຏ຺ຐໍ ຫານໍ ຈຊນໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໍ ປຫານໍ, ປຫານເມວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ປຫານປຏິເວໂຘ. ອຍມ຺ປິ ເຍນ ກິເລເສນ ອປ຺ປຫີຍມາເນນ ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ອສຕິ ຈ ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ໂຍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ກິເລສສ຺ສ ປທຆາຕໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອາປາເທນ຺ຕສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ຕຖາປວຕ຺ຕິຍາ ປຏິຆາຕາຠາເວນ ນິສ຺ສງ຺ຄຈາຣໍ ອຸປາທາຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຈ຺ຉິກິຣິຍາ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓໍ, ອນຸສ຺ສວາກາຣປຣິວິຕກ຺ກາທິເກ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ສຣູປໂຕ ອາຣມ຺ມຓກຣຓໍ ອິທໍ ຕນ຺ຕິ ຍຖາສຠາວໂຕ ຄຫຓໍ, ສາ ເອວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາປຏິເວໂຘ. ອຍໍ ປນ ຍສ຺ສ ອາວຣຓສ຺ສ ອສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ ຎາຓໍ ນິໂຣຘໍ ອາລມ຺ພິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ຕສ຺ສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ ຕໍ ສຣູປໂຕ ວິຠາວິຕເມວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ.

ຠາວນາ ອຸປ຺ປາທນາ ວຑ຺ຒນາ ຈ, ຕຕ຺ຖ ປຐມມຄ຺ເຄ ອຸປ຺ປາທນຏ຺ເຐນ, ທຸຕິຍາທີສຸ ວຑ຺ຒນຏ຺ເຐນ, ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ວາ ອຸຠຍຖາປິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຐມມຄ຺ໂຄປິ ຫິ ຍຖາຣຫໍ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິຍໍ ປວຕ຺ຕໍ ປຣິຊານນາທິໍ ວຑ຺ເຒນ຺ໂຕ ປວຕ຺ໂຕຕິ ຕຕ຺ຖາປິ ວຑ຺ຒນຏ຺ເຐນ ຠາວນາ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ. ທຸຕິຍາທີສຸປິ ອປ຺ປຫີນກິເລສປ຺ປຫານໂຕ ປຸຄ຺ຄລນ຺ຕຣສາຘນໂຕ ອຸປ຺ປາທນຏ຺ເຐນ ຠາວນາ, ສາ ເອວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ຠາວນາ ປຏິເວໂຘ. ອຍມ຺ປິ ຫິ ຍຖາ ຎາເຓ ປວຕ຺ເຕ ປຈ຺ຉາ ມຄ຺ຄຘມ຺ມານໍ ສຣູປປຣິຈ຺ເຉເທ ສມ຺ໂມໂຫ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາ ປວຕ຺ຕິເມວ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕິຏ຺ຐຕຸ ຕາວ ຍຖາຘິຄຕມຄ຺ຄຘມ຺ມໍ ຍຖາປວຕ຺ເຕສຸ ຜລຘມ຺ເມສຸປິ ອຍໍ ຍຖາຘິຄຕສຈ຺ຈຘມ຺ເມສຸ ວິຍ ວິຄຕສມ຺ໂມໂຫວ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ ປຕ຺ຕຘມ຺ໂມ ວິທິຕຘມ຺ໂມ ປຣິໂຍຄາຬ຺ຫຘມ຺ໂມ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໙໙, ໓໕໖; ມຫາວ. ໒໗, ໕໗). ຍໂຕ ຈສ຺ສ ຘມ຺ມຕາສຎ຺ໂຈທິຕາ ຍຖາຘິຄຕສຈ຺ຈຘມ຺ມາວລມ຺ພິນິໂຍ ມຄ຺ຄວີຖິໂຕ ປຣໂຕ ມຄ຺ຄຜລປຫີນາວສິຏ຺ຐກິເລສນິພ຺ພານານໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈຘມ຺ມາ ຫິ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິອາທໂຍ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ‘‘ປຣິຎ຺ຎາຠິສມເຍນາ’’ຕິອາທີສຸປິ ວິຠາເວຕພ຺ພາ. ເອກາຠິສມເຍນ ອຠິສເມຕີຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ວິຠູຕຕຣໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂນ ຈ ໂຂ ອຎ຺ຎມຎ຺ເຎນ ຎາເຓນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວິຕຓ຺ຑວາທີ ປນາຫ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ຄຎາຓໍ ຈຕູສຸ ສຈ຺ເຈສຸ ນານາຠິສມຍວເສນ ກິຈ຺ຈກຣຓໍ, ນ ເອກາຠິສມຍວເສນ. ຕຎ຺ຫິ ກາເລນ ທຸກ຺ຂໍ ປຊານາຕິ, ກາເລນ ສມຸທຍໍ ປຊຫຕິ, ກາເລນ ນິໂຣຘໍ ສຈ຺ຉິກໂຣຕິ, ກາເລນ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ເອກສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ເອກສ຺ມິໍ ຂເຓ ຈຕຸກິຈ຺ຈກຣຓໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ນ ຫິທໍ ກຕ຺ຖຈິ ທິຏ຺ຐມ຺ປິ ສຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ. ໂສ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ – ຍທິ ອຣິຍມຄ຺ຄຎາຓໍ ນານາຠິສມຍວເສນ ສຈ຺ຈານິ ອຠິສເມຕິ, ນ ເອກາຠິສມຍວເສນ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ປຈ຺ເຈກມ຺ປິ ສຈ຺ເຈສຸ ນານກ຺ຂເຓເນວ ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ນ ເອກກ຺ຂເຓນ, ຕຖາ ສຕິ ທຸກ຺ຂາທີນໍ ເອກເທເສກເທສເມວ ປຣິຊານາຕິ ປຊຫຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ນານາຠິສມເຍ ປຐມມຄ຺ຄາທີຫິ ປຫາຕພ຺ພານໍ ສຎ຺ໂຎຊນຕ຺ຕຍາທີນໍ ເອກເທເສກເທສປ຺ປຫານໍ ສິຍາຕິ ເອກເທສໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄຏ຺ຐາທິຕາ, ຕໂຕ ເອວ ເອກເທສໂສຕາປນ຺ນາທິຕາ ຈ ອາປຊ຺ຊຕິ ອນນ຺ຕຣຜລຕ຺ຕາ ໂລກຸຕ຺ຕຣກຸສລານໍ, ນ ຈ ຕໍ ຍຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ກາລເຠເທນ ວິນາ ໂສ ເອວ ໂສຕາປນ຺ໂນ ຈ ອໂສຕາປນ຺ໂນ ຈາຕິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ.

ອປິຈາຍໍ ນານາຠິສມຍວາທີ ເອວໍ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ‘‘ມຄ຺ຄຎາຓໍ ສຈ຺ຈານິ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕໍ ກິໍ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌຕິ, ອຸທາຫຸ ກິຈ຺ຈໂຕ’’ຕິ? ຊານມາໂນ ‘‘ກິຈ຺ຈໂຕ’’ຕິ ວເທຍ຺ຍ, ‘‘ກິຈ຺ຈໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕສ຺ສ ກິໍ ນານາຠິສມເຍນາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຏິປາຏິຍານິທສ຺ສເນນ ສຎ຺ຎາເປຕພ຺ໂພ. ອຖ ‘‘ອາຣມ຺ມຓໂຕ’’ຕິ ວເທຍ຺ຍ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຕສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ວິປສ຺ສນາຎາຓສ຺ສ ວິຍ ທຸກ຺ຂສມຸທຍານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕປຣິຎ຺ຎາສມຸຈ຺ເຉທາ ນ ຍຸຕ຺ຕາ ອນິສ຺ສຏຕ຺ຕາ. ຕຖາ ມຄ຺ຄທສ຺ສນໍ. ນ ຫິ ມຄ຺ໂຄ ສຍເມວ ອຕ຺ຕານໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ, ມຄ຺ຄນ຺ຕຣປຣິກປ຺ປນາຍ ປນ ອນວຏ຺ຐານໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ຕີຓິ ສຈ຺ຈານິ ກິຈ຺ຈໂຕ, ນິໂຣຘໍ ກິຈ຺ຈໂຕ ຈ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ຈ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ເອວໍ ອສມ຺ໂມຫໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕສ຺ສ ມຄ຺ຄຎາຓສ຺ສ ນຕ຺ເຖວ ນານາຠິສມໂຍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ໂຍ ຠິກ຺ຂເວ ທຸກ຺ຂໍ ປສ຺ສຕິ, ທຸກ຺ຂສມຸທຍມ຺ປິ ໂສ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິ. ນ ເຈຕໍ ກາລນ຺ຕຣທສ຺ສນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂຍ ນຸ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ທຸກ຺ຂໍ ປສ຺ສຕິ, ທຸກ຺ຂສມຸທຍມ຺ປິ …ເປ… ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນິປຏິປທມ຺ປິ ໂສ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໑໐໐) ເອກຈ຺ຈທສ຺ສນສມງ຺ຄິໂນ ອຎ຺ຎສຈ຺ຈທສ຺ສນສມງ຺ຄິຠາວວິຈາຣຓາຍໍ ຕທຕ຺ຖສາຘນຕ຺ຖໍ ອາຍສ຺ມຕາ ຄວມ຺ປຕິຕ຺ເຖເຣນ ອາຠຕຕ຺ຕາ, ປຈ຺ເຈກຎ຺ຈ ສຈ຺ຈຕ຺ຕຍທສ຺ສນສ຺ສ ໂຍຊິຕຕ຺ຕາ, ອຎ຺ຎຖາ ປຸຣິມທິຏ຺ຐສ຺ສ ປຸນ ອທສ຺ສນໂຕ ສມຸທຍາທິທສ຺ສນມໂຍຊນິຍໍ ສິຍາ. ນ ຫິ ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ໂຄ ໂລກິຍມຄ຺ໂຄ ວິຍ ກຕກາຣີຠາເວນ ປວຕ຺ຕຕິ ສມຸຈ຺ເຉທກຕ຺ຕາ, ຕຖາ ໂຍຊເນນ ຈ ສພ຺ພທສ຺ສນໍ ທສ຺ສນນ຺ຕຣປຣມນ຺ຕິ ທສ຺ສນານຸປຣໂມ ສິຍາຕິ ເອວໍ ອາຄມໂຕ ຍຸຕ຺ຕິໂຕ ຈ ນານາຠິສມໂຍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ສຎ຺ຎາເປຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ເຈ ສຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອິຈ຺ເຈຕໍ ກຸສລໍ. ໂນ ເຈ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຠິຘມ຺ເມ (ກຖາ. ໒໗໔) ໂອຘິໂສກຖາຍ ສຎ຺ຎາເປຕພ຺ໂພຕິ.

ນິໂຣຘໍ ອາຣມ຺ມຓໂຕຕິ ນິໂຣຘເມວ ອາຣມ຺ມຓໂຕຕິ ນິຍໂມ ຄເຫຕພ຺ໂພ, ນ ອາຣມ຺ມຓໂຕວາຕິ. ເຕນ ນິໂຣເຘ ກິຈ຺ຈໂຕປິ ປຏິເວໂຘ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມິໍ ສມເຍຕິ ສຈ຺ຈານໍ ອຠິສມເຍ. ວີສຕິວຕ຺ຖຸກາຕິອາທິ ‘‘ຕີຓິ ສຎ຺ໂຎຊນານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານໍ ສຣູປທສ຺ສນໍ. ຈຕູສຸ ອາສເວສູຕິ ອິທໍ ອຠິຘມ຺ມນເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕນເຍນ. ນ ຫິ ສຸຕ຺ເຕ ກຕ຺ຖຈິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາສວາ ອາຄຕາ ອຕ຺ຖິ. ຍທິ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ນ ອາສໂວ, ອຖ ກສ຺ມາ ‘‘ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ສີລພ຺ພຕປຣາມາໂສ, ອິເມ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາສວາ ທສ຺ສນາ ປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທສ຺ສນາ ປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖ ປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ເອເຕນ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປສ຺ສ ວິຍ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ເຘ ກິຈ຺ຈສຠາຄຕາຍ ອິຘ ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ອາສວສງ຺ຄໂຫ ກໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ສພ຺ໂພ ອຕ຺ຕຄ຺ຄາໂຫ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິວິນິມຸຕ຺ໂຕ ນຕ຺ຖີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຉນ຺ນໍ ທິຏ຺ຐີນໍ…ເປ… ວິຠຕ຺ຕາ’’ຕິ. ສາ ຫິ ທິຏ຺ຐິ ເອກສ຺ມິໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ ສນ຺ຕາເນ ຈ ຐິຕໍ ເອກຏ຺ຐໍ, ຕຕ຺ຖ ປຐມໍ ສຫຊາເຕກຏ຺ຐໍ, ອິຕຣໍ ປຫາເນກຏ຺ຐໍ, ຕທຸຠຍມ຺ປິ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທິຏ຺ຐາສເວຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພຖາປີຕິ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ, ສຫຊາເຕກຏ຺ຐປຫາເນກຏ຺ຐປ຺ປກາເຣຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວເສສາຕິ ທິຏ຺ຐາສວໂຕ ອວສິຏ຺ຐາ. ຕໂຍປິ ອາສວາຕິ ກາມາສວຠວາສວອວິຊ຺ຊາສວາ. ຕຖາ ຫິ ປຸພ຺ເພ ‘‘ຈຕູສຸ ອາສເວສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ພຫູ ເອເວຕ຺ຖ ອາສວາ ປຫາຕພ຺ພາ, ຕສ຺ມາ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ ‘‘ອິເມ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາສວາ ທສ຺ສນາ ປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິ. ໂປຣາຓານນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍານໍ, ‘‘ປຸຣາຕນານໍ ມຊ຺ຌິມຠາຓການ’’ນ຺ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ.

ທສ຺ສນາ ປຫາຕພ຺ພາຕິອາທີສຸ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ.

ທສ຺ສນາປຫາຕພ຺ພອາສວວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສໍວຣາປຫາຕພ຺ພອາສວວຓ຺ຓນາ

໒໒. ສໍວຣາທີຫີຕິ ສໍວຣປຏິເສວນອຘິວາສນປຣິວຊ຺ຊນວິໂນທເນຫິ. ສພ຺ເພສມ຺ປີຕິ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ອຣິຍມຄ຺ຄານໍ. ອຍນ຺ຕິ ສໍວຣາປຫາຕພ຺ພາທິກຖາ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ຫິ ເຫຏ຺ຐາ ‘‘ອຸປກ຺ກິເລສວິໂສຘນໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ອາສວກ຺ຂຍປຏິປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາຍ ປໂຍຊນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ສກ຺ກາ ອາທິໂຕ ເອວ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕຸໍ, ອຖ ໂຂ ສມາທິນ຺ນສີໂລ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣ ‘‘ສງ຺ຂາເຍກໍ ປຏິເສວຕິ, ສງ຺ຂາເຍກໍ ອຘິວາເສຕິ, ສງ຺ຂາເຍກໍ ປຣິວຊ຺ເຊຕິ, ສງ຺ຂາເຍກໍ ວິໂນເທຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໘; ມ. ນິ. ໒.໑໖໘) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຈຕຸຣາປສ຺ເສນປຏິປຕ຺ຕິໍ ປຏິປຊ຺ຊມາໂນ ສມ຺ມສນວິຘິໍ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ອນຸກ຺ກເມນ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ອາສເວ ເຂເປຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫາສມຸທ຺ໂທ ອນຸປຸພ຺ພນິນ຺ໂນ ອນຸປຸພ຺ພໂປໂຓ ອນຸປຸພ຺ພປພ຺ຠາໂຣ, ນ ອາຍຕເກເນວ ປປາໂຕ, ເອວໍ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ມວິນເຍ ອນຸປຸພ຺ພສິກ຺ຂາ ອນຸປຸພ຺ພກິຣິຍາ ອນຸປຸພ຺ພປຏິປທາ, ນ ອາຍຕເກເນວ ອຎ຺ຎາປຏິເວໂຘ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໘.໒໐; ອຸທາ. ໔໕; ຈູຬວ. ໓໘໕).

ອິຘາຕິ ອຍໍ ອິຘ-ສທ຺ໂທ ສພ຺ພາກາຣໂຕ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວຣສໍວຸຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສນ຺ນິສ຺ສຍຠູຕສາສນປຣິທີປໂນ, ອຎ຺ຎສາສນສ຺ສ ຕຖາຠາວປຏິເສຘໂນ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນ’’ຕິ. ອາທີນວປຏິສງ຺ຂາຕິ ອາທີນວປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ. ສມ຺ປລິມຏ຺ຐນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໖.໕໘) ຆໍສິຕໍ. ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນໂສຕິ ຫຕ຺ຖປາທຫສິຕກຖິຕວິໂລກິຕາທິປ຺ປກາຣຠາຄໂສ. ຕຎ຺ຫິ ອໂຍນິໂສ ມນສິກໂຣໂຕ ກິເລສານໍ ອນຸ ອນຸ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ‘‘ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາໂຫຕິ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສນິມິຕ຺ຕາທິກສ຺ສ ວາ ກິເລສວຕ຺ຖຸຠູຕສ຺ສ ວາ ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາໂຫ. ອາທິຕ຺ຕປຣິຍາຍນເຍນາຕິ ອາທິຕ຺ຕປຣິຍາເຍ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໘; ມຫາວ. ໕໔) ອາຄຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພາ ອາທີນວປຏິສງ຺ຂາຕິ ໂຍຊນາ. ຍຖາ ອິຕ຺ຖິຍາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ນ ເອວມິທໍ, ອິທໍ ປນ ຈກ຺ຂຸເມວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ. ຕິຕ຺ຖກາໂກ ວິຍາຕິ ຕິຕ຺ເຖ ກາໂກ ຕິຕ຺ຖກາໂກ, ນທິຍາ ສມຕິກ຺ກມນຕິຕ຺ເຖ ນິຍຕຏ຺ຐິຕິໂກ. ອາວາຏກຈ຺ຉໂປຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ເອວໍ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕາຍ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິເຍ ນິຍຕຏ຺ຐາໂນ ສໍວໂຣ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍສໍວໂຣ. ມຸຏ຺ຐສ຺ສຈ຺ຈໍ ສຕິປຏິປກ຺ຂາ ອກຸສລຘມ຺ມາ. ຍທິປິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອສງ຺ເຂຍ຺ຍມ຺ປິ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ປສາທຆຏ຺ຏນາວຊ຺ຊນຸປ຺ປາທານໍ ປນ ອນ຺ຕເຣ ທ຺ເວ ເອວ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຍໍ ຈິຕ຺ຕນິຍາໂມຕິ ອາຫ ຠວງ຺ເຄ ‘‘ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ເຘ’’ຕິ.

ຊວນກ຺ຂເຓ ປນ ສເຈ ທຸສ຺ສີລ຺ຍໍ ວາຕິອາທິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ຏີ. ໑.໑໕; ຘ. ສ. ມູລຏີ. ໑໓໕໒) ປຸນ ອວຈນຕ຺ຖໍ ອິເຘວ ສພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ກາຍວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕສງ຺ຂາໂຕ ທຸສ຺ສີລ຺ຍສໍວໂຣ ອຕ຺ຖີຕິ ໂສ ມໂນທ຺ວາຣວເສນ, ອິຕໂຣ ຉນ຺ນມ຺ປິ ທ຺ວາຣານໍ ວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ມຸຏ຺ຐສ຺ສຈ຺ຈາທີນຎ຺ຫິ ສຕິປຏິປກ຺ຂາທິລກ຺ຂຓານໍ ອກຸສລຘມ຺ມານໍ ສິຍາ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ນ ຕ຺ເວວ ກາຍິກວາຈສິກວີຕິກ຺ກມຠູຕສ຺ສ ທຸສ຺ສີລ຺ຍສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກຊວນານໍ ອວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຊນກຕ຺ຕາຕິ.

ຍຖາ ກິນ຺ຕິ ເຍນ ປກາເຣນ ຊວເນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອສໍວໂຣ ‘‘ຈກ຺ຂຸທ຺ວາເຣ ອສໍວໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ນິທສ຺ສນໍ ກິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາຕິອາທິນາ ນຄຣທ຺ວາເຣ ອສໍວເຣ ສຕິ ຕໍສມ຺ພນ຺ຘານໍ ຆຣາທີນໍ ອສໍວຸຕຕາ ວິຍ ຊວເນ ອສໍວເຣ ສຕິ ຕໍສມ຺ພນ຺ຘານໍ ທ຺ວາຣາທີນໍ ອສໍວຸຕຕາຕິ ອຎ຺ຎາສໍວເຣ ອຎ຺ຎາສໍວຸຕຕາສາມຎ຺ຎເມວ ນິທສ຺ເສຕິ, ນ ປຸພ຺ພາປຣສາມຎ຺ຎໍ, ອນ຺ໂຕພຫິສາມຎ຺ຎໍ ວາ. ສມ຺ພນ຺ໂຘ ຈ ຊວເນນ ທ຺ວາຣາທີນໍ ເອກສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນຕາຍ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ປຸຣິມນິປ຺ຜນ຺ນໍ ຊວນກາເລ ອສນ຺ຕມ຺ປິ ຠວງ຺ຄາທິ ຜລນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍາ ຈກ຺ຂາທິ ວິຍ ສນ຺ຕໍເຍວ ນາມ. ນ ຫິ ຘຣມານໍເຍວ ‘‘ສນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ສຕິ ທ຺ວາຣຠວງ຺ຄາທິເກ ປຈ຺ຉາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ຊວນໍ ພາຫິຣໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ ນຄຣທ຺ວາຣສມານໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕຣຎ຺ຈ ອນ຺ໂຕນຄຣຆຣາທິສມານໍ. ຊວນສ຺ສ ຫິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອສຕິປິ ພາຫິຣຠາເວ ອິຕຣສ຺ສ ຈ ອພ຺ຠນ຺ຕຣຠາເວ ‘‘ປຠສ຺ສຣມິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈິຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອາຄນ຺ຕຸເກຫິ ອຸປກ຺ກິເລເສຫິ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໔໙) ອາທິວຈນໂຕ ອາຄນ຺ຕຸກຠູຕສ຺ສ ກທາຈິ ກທາຈິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານສ຺ສ ຊວນສ຺ສ ພາຫິຣຠາໂວ, ຕພ຺ພິຘຸຣສຠາວສ຺ສ ອິຕຣສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕຣຠາໂວ ຈ ປຣິຍາຍໂຕ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຊວເນ ວາ ອສໍວເຣ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕໂຕ ປຣໍ ທ຺ວາຣຠວງ຺ຄາທີນໍ ອສໍວຣເຫຕຸຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ ນຄຣທ຺ວາຣສທິເສນ ຊວເນນ ປວິສິຕ຺ວາ ທຸສ຺ສີລ຺ຍາທິໂຈຣານໍ ທ຺ວາຣຠວງ຺ຄາທີສຸ ມຸສນໍ ກຸສລຠຓ຺ຑວິນາສນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຫິ ອສໍວເຣ ທ຺ວາຣາທີນໍ ຕສ຺ສ ເຫຕຸຠາໂວ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ໂສ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນເຍວ ທ຺ວາຣາທີນໍ ສໍວຣູປນິສ຺ສຍຠາວໍ ປຏິພາເຫນ຺ໂຕເຍວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອສໍວຣາທີນໍ ປວຕ຺ຕິນໂຍ. ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ຣູປາທິອາຣມ຺ມເຓ ອາປາຖຄເຕ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ອກຸສລຊວເນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຠວງ຺ຄໍ ໂອຕິຓ຺ເຓ ມໂນທ຺ວາຣິກຊວນໍ ຕໍເຍວ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ຠວງ຺ຄໍ ໂອຕຣຕິ, ປຸນ ຕສ຺ມິໍເຍວ ທ຺ວາເຣ ‘‘ອິຕ຺ຖີ ປຸຣິໂສ’’ຕິອາທິນາ ວິສຍໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ຊວນໍ ຠວງ຺ຄໍ ໂອຕຣຕິ, ປຸນ ວາເຣ ຣຊ຺ຊນາທິວເສນ ຊວນໍ ຊວຕິ, ປຸນປິ ຍທິ ຕາທິສໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອາປາຖມາຄຈ຺ຉຕິ, ຕໍສທິສເມວ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ຣູປາທີສຸ ຊວນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວເມວ ຊວເນ ທຸສ຺ສີລ຺ຍາທີສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ຕສ຺ມິໍ ອສໍວເຣ ສຕິ ທ຺ວາຣມ຺ປິ ອຄຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອຍໍ ຕາວ ອສໍວຣປກ຺ເຂ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ.

ສໍວຣປກ຺ເຂປິ ອິມິນາວ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສໍວເຣນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ສໍວຸໂຕຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຸເປໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາຕິ ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕ’’ຕິ ປທຎ຺ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ອຠິນ຺ນໍ ສມານໍ ກຕ຺ວາ. ອຍເມວ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖສຸນ຺ທຣຕໂຣ ອຸປຣິປາຬິຍາ ສໍສນ຺ທນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຖາຫີ’’ຕິອາທິ. ຍນ຺ຕິ ອາເທໂສຕິ ອິມິນາ ລິງ຺ຄວິປລ຺ລາເສນ ສທ຺ຘິໍ ວຈນວິປລ຺ລາໂສ ກໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ, ນິປາຕປທໍ ວາ ເອຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕປຸຖຸວຈນຕ຺ຖໍ. ວິຆາຕກຣາຕິ ຈິຕ຺ຕວິຆາຕກຣຓາ ຈິຕ຺ຕທຸກ຺ຂນິພ຺ພຕ຺ຕກາ ຈ. ຍຖາວຸຕ຺ຕກິເລສເຫຕຸກາ ທາຫານຸພນ຺ຘາ ວິປາກາ ເອວ ວິປາກປຣິຬາຫາ. ຍຖາ ປເນຕ຺ຖ ອາສວາ ອຎ຺ເຎ ຈ ວິຆາຕກຣາ ກິເລສວິປາກປຣິຬາຫາ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈກ຺ຂຸທ຺ວາເຣຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສໍວຣຓູປາໂຍ, ສໍວຣິຕພ຺ພໍ, ສໍວໂຣ, ຍໂຕ ໂສ ສໍວໂຣ, ຍຕ຺ຖ ສໍວໂຣ, ຍຎ຺ຈ ສໍວຣຜລນ຺ຕິ ອຍໍ ວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກຖໍ? ປຏິສງ຺ຂາ ໂຍນິໂສຕິ ຫິ ສໍວຣຓູປາໂຍ. ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍໍ ສໍວຣິຕພ຺ພໍ. ສໍວຣຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາ ສຕິ ສໍວໂຣ. ອສໍວຸຕສ຺ສາຕິ ສໍວຣຓາວຘິ. ອສໍວຣໂຕ ຫິ ສໍວຣຓໍ. ສໍວຣິຕພ຺ພຄ຺ຄຫເຓນ ສິທ຺ໂຘ ອິຘ ສໍວຣວິສໂຍ. ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍຎ຺ຫິ ສໍວຣຎາຓໍ ຣູປາຣມ຺ມເຓ ສໍວຣີຍຕີຕິ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ໂຘຍມຕ຺ໂຖ. ອາສວຕນ຺ນິມິຕ຺ຕກິເລສາທິປຣິຬາຫາຠາໂວ ຜລໍ. ເອວໍ ໂສຕທ຺ວາຣາທີສຸປິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ສພ຺ພຕ຺ເຖວາຕິ ມໂນທ຺ວາເຣ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ຈາຕິ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ທ຺ວາເຣ.

ສໍວຣາປຫາຕພ຺ພອາສວວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຏິເສວນາປຫາຕພ຺ພອາສວວຓ຺ຓນາ

໒໓. ປຏິສງ຺ຂາ ໂຍນິໂສ ຈີວຣນ຺ຕິອາທີສຸ ‘‘ສີຕສ຺ສ ປຏິຆາຕາຍາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓເມວ ໂຍນິໂສ ປຏິສງ຺ຂາ. ອີທິສນ຺ຕິ ເອວຣູປໍ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓໍ. ຠວປຕ຺ຖນາຍ ອສ຺ສາທຍໂຕຕິ ຠວປຕ຺ຖນາມຸເຂນ ຠາວິຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອສ຺ສາເທນ຺ຕສ຺ສ. ຈີວຣນ຺ຕິ ນິວາສນາທິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຈີວຣໍ. ປຏິເສວຕີຕິ ນິວາສນາທິວເສນ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ. ຍາວເທວາຕິ ປໂຍຊນປຣິມາຓນິຍມນໍ. ສີຕປຏິຆາຕາທິເຍວ ຫິ ໂຍຄິໂນ ຈີວຣປຏິເສວເນ ປໂຍຊນໍ. ສີຕສ຺ສາຕິ ຘາຕຸກ຺ໂຂຠໂຕ ວາ ອຸຕຸປຣິຓາມໂຕ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນສີຕສ຺ສ. ປຏິຆາຕາຍາຕິ ປຏິພາຫນຕ຺ຖໍ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ວິກາຣສ຺ສ ວິໂນທນຕ຺ຖໍ. ອຸຓ຺ຫສ຺ສາຕິ ອຄ຺ຄິສນ຺ຕາປໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອຸຓ຺ຫສ຺ສ. ຑໍສາທໂຍ ປາກຏາເຍວ. ປຸນ ຍາວເທວາຕິ ນິຍຕປໂຍຊນປຣິມາຓນິຍມນໍ. ນິຍຕຎ຺ຫິ ປໂຍຊນໍ ຈີວຣປຏິເສວນສ຺ສ ຫິຣິໂກປີນປຏິຈ຺ຉາທນໍ, ອິຕຣໍ ກທາຈິ ກທາຈິ. ຫິຣິໂກປີນນ຺ຕິ ສມ຺ພາຘຏ຺ຐານໍ. ຍສ຺ມິຎ຺ຫິ ອງ຺ເຄ ວິວເຏ ຫິຣີກຸປ຺ປຕິ ວິນສ຺ສຕິ, ຕໍ ຫິຣິຍາ ໂກປນໂຕ ຫິຣິໂກປີນໍ, ຕສ຺ສ ປຏິຈ຺ຉາທນຕ຺ຖໍ ຈີວຣໍ ປຏິເສວຕິ.

ປິຓ຺ຑປາຕນ຺ຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອາຫາຣໍ. ໂສ ຫິ ປິຓ຺ໂຑລ຺ເຍນ ຠິກ຺ຂນາຍ ປຕ຺ເຕ ປຕນໂຕ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ລທ຺ຘຠິກ຺ຂາປິຓ຺ຑານໍ ປາໂຕ ສນ຺ນິປາໂຕຕິ ‘‘ປິຓ຺ຑປາໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເນວ ທວາຍາຕິ ນ ກີຬນາຍ. ນ ມທາຍາຕິ ນ ພລມທມານມທປຸຣິສມທຕ຺ຖໍ. ນ ມຓ຺ຑນາຍາຕິ ນ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄານໍ ປີຓນຠາວຕ຺ຖໍ. ນ ວິຠູສນາຍາຕິ ນ ເຕສໍເຍວ ໂສຠນຕ຺ຖໍ, ຉວິສມ຺ປຕິອຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມານິ ຈ ປທານິ ຍຖາກ຺ກມໍ ໂມຫ-ໂທສ-ສຓ຺ຐານ-ວຓ຺ຓ-ຣາຄູປນິສ຺ສຍ-ປຫານຕ຺ຖານິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ປຸຣິມໍ ວາ ທ຺ວຍໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ສໍກິເລສຸປ຺ປຕ຺ຕິນິເສຘນຕ຺ຖໍ, ອິຕຣໍ ປຣສ຺ສປິ. ຈຕ຺ຕາຣິປິ ກາມສຸຂລ຺ລິການຸໂຍຄສ຺ສ ປຫານຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ກາຍສ຺ສາຕິ ຣູປກາຍສ຺ສ. ຐິຕິຍາ ຍາປນາຍາຕິ ປພນ຺ຘຏ຺ຐິຕຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ປວຕ຺ຕິຍາ ອວິຈ຺ເຉທນຕ຺ຖຎ຺ຈ ຈິຣກາລຏ຺ຐິຕຕ຺ຖໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ປວຕ຺ຕາປນຕ຺ຖໍ. ວິຫິໍສູປຣຕິຍາຕິ ຊິຆຈ຺ຉາທຸກ຺ຂສ຺ສ ອຸປຣມຓຕ຺ຖໍ. ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍານຸຄ຺ຄຫາຍາຕິ ສາສນມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍານໍ ອນຸຄ຺ຄຫຕ຺ຖໍ. ອິຕີຕິ ເອວໍ ອິມິນາ ອຸປາເຍນ. ປຸຣາຓຎ຺ຈ ເວທນໍ ປຏິຫງ຺ຂາມີຕິ ປຸຣາຓໍ ອຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກເວທນໍ ປຏິຫນິສ຺ສາມິ. ນວຎ຺ຈ ເວທນໍ ນ ອຸປ຺ປາເທສ຺ສາມີຕິ ນວໍ ຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກເວທນໍ ນ ອຸປ຺ປາເທສ຺ສາມີຕິ. ຕສ຺ສາ ຫິ ອນຸປ຺ປນ຺ນາຍ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນຕ຺ຖເມວ ອາຫາຣໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກເວທນາ ນາມ ຍຖາປວຕ຺ຕາ ຊິຆຈ຺ຉານິມິຕ຺ຕາ ເວທນາ. ສາ ຫິ ອຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ຠິຍ຺ໂຍ ຠິຍ຺ໂຍ ປວຑ຺ຒນວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກເວທນາປິ ຂຸທານິມິຕ຺ຕາວ ອງ຺ຄທາຫສູລາທິເວທນາ ອປ຺ປວຕ຺ຕາ. ສາ ຫິ ຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍາ ອນຸປ຺ປນ຺ນາວ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕີຕິ. ວິຫິໍສານິມິຕ຺ຕຕາ ເຈຕາສໍ ວິຫິໍສາຍ ວິເສໂສ.

ຍາຕ຺ຣາ ຈ ເມ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຍາປນາ ຈ ເມ ຈຕຸນ຺ນໍ ອິຣິຍາປຖານໍ ຠວິສ຺ສຕິ. ຍາປນາຍາຕິ ອິມິນາ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍຍາປນາ ວຸຕ຺ຕາ, ອິຘ ຈຕຸນ຺ນໍ ອິຣິຍາປຖານໍ ອວິຈ຺ເຉທສງ຺ຂາຕາ ຍາປນາຕິ ອຍເມຕາສໍ ວິເສໂສ. ອນວຊ຺ຊຕາ ຈ ຜາສຸວິຫາໂຣ ຈາຕິ ອຍຸຕ຺ຕປຣິເຍສນປຏິຄ຺ຄຫຓປຣິໂຠຄປຣິວຊ຺ຊເນນ ອນວຊ຺ຊຕາ, ປຣິມິຕປຣິໂຠເຄນ ຜາສຸວິຫາໂຣ. ອສປ຺ປາຍາປຣິມິຕໂຠຊນປຈ຺ຈຍາ ອຣຕິຕນ຺ທີວິຊມ຺ຠິຕາວິຎ຺ຎຸຄຣຫາທິໂທສາຠາເວນ ວາ ອນວຊ຺ຊຕາ, ສປ຺ປາຍປຣິມິຕໂຠຊນປຈ຺ຈຍາ ກາຍພລສມ຺ຠເວນ ຜາສຸວິຫາໂຣ. ຍາວທຕ຺ຖອຸທຣາວເທຫກໂຠຊນປຣິວຊ຺ຊເນນ ເສຍ຺ຍສຸຂປສ຺ສສຸຂມິທ຺ຘສຸຂາທີນໍ ອຠາວໂຕ ອນວຊ຺ຊຕາ, ຈຕຸປຎ຺ຈາໂລປມຕ຺ຕຎ຺ຎີນໂຠຊເນນ ຈຕຸອິຣິຍາປຖໂຍຄ຺ຍຕາປາທນໂຕ ຜາສຸວິຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຎ຺ຈ ອາໂລເປ, ອຠຸຕ຺ວາ ອຸທກໍ ປິເວ;

ອລໍ ຜາສຸວິຫາຣາຍ, ປຫິຕຕ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ’’ຕິ. (ເຖຣຄາ. ໙໘໓);

ເອຕ຺ຕາວຕາ ປໂຍຊນປຣິຄ຺ຄໂຫ, ມຊ຺ຌິມາ ຈ ປຏິປທາ ທີປິຕາ ໂຫຕິ.

ເສນາສນນ຺ຕິ ສຍນຎ຺ຈ ອາສນຎ຺ຈ. ຍຕ຺ຖ ຫິ ວິຫາຣາທິເກ ເສຕິ ນິປຊ຺ຊຕິ, ອາສຕິ ນິສີທຕິ, ຕໍ ເສນາສນໍ. ອຸຕຸປຣິສ຺ສຍວິໂນທນປຏິສລ຺ລານາຣາມຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຸຕຸເຍວ ປຣິສຫນຏ຺ເຐນ ປຣິສ຺ສໂຍ, ສຣີຣາພາຘຈິຕ຺ຕວິກ຺ເຂປກໂຣ, ອຖ ວາ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອຸຕຸ ຈ ສີຫພ຺ຍຄ຺ຆາທິປາກຏປຣິສ຺ສໂຍ ຈ ຣາຄໂທສາທິປຏິຈ຺ຉນ຺ນປຣິສ຺ສໂຍ ຈ ອຸຕຸປຣິສ຺ສໂຍ, ຕສ຺ສ ວິໂນທນຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ເອກີຠາວສຸຂຕ຺ຖຎ຺ຈ. ອິທຎ຺ຈ ຈີວຣປຏິເສວເນ ຫິຣິໂກປີນປຏິຈ຺ຉາທນໍ ວິຍ ຕສ຺ສ ນິຍຕປໂຍຊນນ຺ຕິ ປຸນ ‘‘ຍາວເທວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຄິລານປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາຣນ຺ຕິ ໂຣຄສ຺ສ ປຈ຺ຈນີກປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ຄິລານປຈ຺ຈໂຍ, ຕໂຕ ເອວ ຠິສກ຺ກສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸຕາຍ ເຠສຊ຺ຊໍ, ຊີວິຕສ຺ສ ປຣິວາຣສມ຺ຠາຣຠາເວຫິ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ຈາຕິ ຄິລານປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາໂຣ, ຕໍ. ອຸປ຺ປນ຺ນານນ຺ຕິ ຊາຕານໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕານໍ. ເວຍ຺ຍາພາຘິການນ຺ຕິ ພ຺ຍາພາຘໂຕ ຘາຕຸກ຺ໂຂຠໂຕ ຈ ຕນ຺ນິພ຺ພຕ຺ຕໂຣຄໂຕ ຈ ຊາຕານໍ. ເວທນານນ຺ຕິ ທຸກ຺ຂເວທນານໍ. ອພ຺ຍາພຊ຺ຌປຣມຕາຍາຕິ ນິທ຺ທຸກ຺ຂປຣມຠາວາຍ ປຏິເສວາມີຕິ ໂຍຊນາ. ເອວເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂເປເນວ ປາຬິວຓ຺ຓນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ນວເວທນຸປ຺ປາທນໂຕປີຕິ ນ ເກວລໍ ອາຍຕິໍ ເອວ ວິປາກປຣິຬາຫາ, ອຖ ໂຂ ອຕິໂຠຊນປຈ຺ຈຍາ ອລໍສາຏກາທີນໍ ວິຍ ນວເວທນຸປ຺ປາທນໂຕປິ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປຏິເສວນາປຫາຕພ຺ພອາສວວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອຘິວາສນາປຫາຕພ຺ພອາສວວຓ຺ຓນາ

໒໔. ຂໂມຕິ ຂມນໂກ. ກມ຺ມຏ຺ຐານິກສ຺ສ ຈລນໍ ນາມ ກມ຺ມຏ຺ຐານປຣິຈ຺ຈາໂຄຕິ ອາຫ ‘‘ຈລຕິ ກມ຺ປຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕີ’’ຕິ. ອຘິມຕ຺ຕມ຺ປິ ອຸຓ຺ຫໍ ສຫຕິ, ສຫນ຺ໂຕ ຈ ນ ນຄ຺ຄສມຓາທໂຍ ວິຍ ສຫຕິ, ອຖ ໂຂ ກມ຺ມຏ຺ຐານາວິຊຫເນນາຕິ ອາຫ ‘‘ສ຺ເວວ ເຖໂຣ ວິຍາ’’ຕິ. ພຫິຈງ຺ກເມຕິ ເລຓໂຕ ພຫິ ຈງ຺ກເມ. ອຸຓ຺ຫຠເຍເນວາຕິ ນຣກຄ຺ຄິອຸຓ຺ຫຠເຍເນວ. ເຕນາຫ ‘‘ອວີຈິມຫານິຣຍໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ’’ຕິ, ຕມ຺ປິ ‘‘ມຍາ ອເນກກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອນຸຠູຕໍ, ອິທໍ ປນ ຕໂຕ ມຸທຸຕຣ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ຐາເນ. ອຄ຺ຄິສນ຺ຕາໂປວ ເວທິຕພ຺ໂພ ສູຣິຍສນ຺ຕາປສ຺ສ ປຣໂຕ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ.

ປຣິສຸທ຺ຘສີໂລຫມສ຺ມີຕິ ສພ຺ພຖາປິ ‘‘ວິສຸທ຺ຘສີໂລຫມສ຺ມີ’’ຕິ ມຣຓໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອວິປ຺ປຏິສາຣມູລິກໍ ປີຕິໍ ອຸປ຺ປາເທສິ. ສຫ ປີຕຸປ຺ປາທາຕິ ຜຣຓປີຕິຍາ ອຸປ຺ປາເທນ ສເຫວ. ວິສໍ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາຕິ ປີຕິເວເຄນ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຕໍ ທຏ຺ຐມຸເຂເນວ ຠສ຺ສິຕ຺ວາ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ສປ຺ເປນ ທຏ຺ຐຏ຺ຐາເນເຍວ. ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕໍ ລຠິຕ຺ວາຕິ ‘‘ປີຕິມນສ຺ສ ກາໂຍ ປສ຺ສມ຺ຠຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໔໖໖; ໓.໓໕໙; ສໍ. ນິ. ໕.໓໗໖; ອ. ນິ. ໓.໙໖; ໑໑.໑໒) ນເຍນ ສມາຘານໍ ປາປຸຓິຕ຺ວາ.

ປຈ຺ຈເຍສຸ ສນ຺ໂຕໂສ ຠາວນາຍ ຈ ອາຣມິຕພ຺ພຏ຺ຐານຕາຍ ອາຣາໂມ ອສ຺ສາຕິ ປຈ຺ຈຍສນ຺ໂຕສຠາວນາຣາໂມ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ປຈ຺ຈຍ…ເປ… ຣາມຕາ, ຕາຍ. ມຫາເຖໂຣຕິ ວຸຑ຺ຒຕໂຣ ເຖໂຣ. ວຈນເມວ ຕທຕ຺ຖໍ ຎາເປຕຸກາມານໍ ປໂຖຕິ ວຈນປໂຖ.

ອສຸຂຏ຺ເຐນ ວາ ຕິພ຺ພາ. ຍຎ຺ຫິ ນ ສຸຂໍ, ຕໍ ອນິຏ຺ຐໍ ‘‘ຕິພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍສຠາໂວຕິ ‘‘ອຘິວາສນຊາຕິໂຍ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖມາຫ. ມຸຫຸຕ຺ເຕນ ຂເຓວ ວາເຕ ຫທຍໍ ຜາເລຕຸໍ ອາຣທ຺ເຘເຍວ. ອນາຄາມີ ຫຸຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍີຕິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍິ.

ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ‘‘ອຸຓ຺ເຫນ ຜຸຏ຺ຐສ຺ສ ສີຕໍ ປຕ຺ຖຍໂຕ’’ຕິອາທິນາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຸຓ຺ຫາທິນິມິຕ຺ຕໍ ກາມາສວຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ, ສີຕໍ ວາ ອຸຓ຺ຫໍ ວາ ອນິຏ຺ຐນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຕ຺ຕຄ຺ຄາເຫ ສຕິ ອຕ຺ຕນິຍຄ຺ຄາໂຫຕິ ອາຫ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ສີຕໍ ອຸຓ຺ຫນ຺ຕິ ຄາໂຫ ທິຏ຺ຐາສໂວ’’ຕິ. ສີຕາທິເກ ອຸປຄເຕ ສຫນ຺ຕີ ຂມນ຺ຕີ ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຣິ ວາເສນ຺ຕີ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາໂຣເປຕ຺ວາ ວາເສຕິເຍວາ’’ຕິ. ນ ນິຣສ຺ສຕີຕິ ນ ວິຘຸນຕິ. ໂຍ ຫິ ສີຕາທິເກ ນ ສຫຕິ, ໂສ ເຕ ນິຣສ຺ສນ຺ໂຕ ວິຘຸນນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ.

ອຘິວາສນາປຫາຕພ຺ພອາສວວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຣິວຊ຺ຊນາປຫາຕພ຺ພອາສວວຓ຺ຓນາ

໒໕. ອຫໍ ສມໂຓຕິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໖.໕໘) ‘‘ອຫໍ ສມໂຓ, ກິໍ ມມ ຊີວິເຕນ ວາ ມຣເຓນ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ອຈິນ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາຕິ ຄາມປ຺ປເທສໍ ປໂຍຊນາທິຎ຺ຈ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ. ປຏິກ຺ກມຕີຕິ ຫຕ຺ຖິອາທີນໍ ສມີປຄມນໂຕ ອປກ຺ກມຕິ. ກຓ຺ຏກາ ຍຕ຺ຖ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ຕໍ ກຓ຺ຏກຏ຺ຐານໍ. ອມນຸສ຺ສທຸຏ຺ຐານີຕິ ອມນຸສ຺ສສຎ຺ຈາເຣນ ທູສິຕານິ, ສປຣິສ຺ສຍານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມານນ຺ຕິ ສມໍ, ອວິສມນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອກາສິ ວາ ຕາທິສໍ ອນາຈາຣໍ.

ສີລສໍວຣສງ຺ຂາເຕນາຕິ ‘‘ກຖໍ ປຣິວຊ຺ຊນໍ ສີລ’’ນ຺ຕິ ຍເທຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ອປິຈ ‘‘ຈຓ຺ຑໍ ຫຕ຺ຖິໍ ປຣິວຊ຺ເຊຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຫຕ຺ຖິອາທິປຣິວຊ຺ຊນມ຺ປິ ຠຄວໂຕ ວຈນານຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ອາຈາຣສີລເມວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ປຣິວຊ຺ຊນາປຫາຕພ຺ພອາສວວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ວິໂນທນາປຫາຕພ຺ພອາສວວຓ຺ຓນາ

໒໖. ອິຕິປີຕິ ອິມິນາ ກາຣເຓນ, ອໂຍນິໂສມນສິກາຣສມຸຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາປິ ໂລຠາທິສຫຄຕຕ຺ຕາປິ ກຸສລປຏິປກ຺ຂໂຕປີຕິອາທີຫິ ກາຣເຓຫິ ອຍໍ ວິຕກ຺ໂກ ອກຸສໂລຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມິນາ ນເຍນ ສາວຊ຺ໂຊຕິອາທີສຸປິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອກຸສໂລຕິອາທິນາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກໍ ກາມວິຕກ຺ກສ຺ສ ອາທີນວໍ ທສ຺ເສຕິ, ທຸກ຺ຂວິປາໂກຕິ ອິມິນາ ສມ຺ປຣາຍິກໍ. ອຕ຺ຕພ຺ຍາພາຘາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິອາທີສຸປິ ອິມິນາວ ນເຍນ ອາທີນວວິຠາວນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ກາມວິຕກ຺ກສ຺ສ ອນຘິວາສນໍ ນາມ ປຸນ ຕາທິສສ຺ສ ອນຸປ຺ປາທນໍ, ຕໍ ປນສ຺ສ ປຫານໍ ວິໂນທນໍ ພ຺ຍນ຺ຕິກຣຓໍ ອນຠາວຄມນນ຺ຕິ ຈ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ປາຬິຍໍ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາມວິຕກ຺ກໍ ນາຘິວາເສຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ປຊຫຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອນຘິວາເສນ຺ໂຕ ກິໍ ກໂຣຕີຕິ ປຊຫຕີ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຫານຎ຺ເຈຕ຺ຖ ວິກ຺ຂມ຺ຠນເມວ, ນ ສມຸຈ຺ເຉໂທຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວິໂນເທຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສເນວ ອຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕ.

ກາມວິຕກ຺ໂກຕິ ສມ຺ປໂຍຄໂຕ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ຈ ກາມສຫຄໂຕ ວິຕກ຺ໂກ. ເຕນາຫ ‘‘ກາມປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ຕກ຺ໂກ’’ຕິອາທິ. ກາມປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຫິ ກາມຣາຄສງ຺ຂາເຕນ ກາເມນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ວຕ຺ຖຸກາມສງ຺ຂາເຕນ ປຏິພທ຺ໂຘ ຈ. ອຸປ຺ປນ຺ນຸປ຺ປນ຺ເນຕິ ເຕສໍ ປາປວິຕກ຺ການໍ ອຸປ຺ປາທາວຕ຺ຖາຄຫຓໍ ວາ ກຕໍ ສິຍາ ອນວເສສຄ຺ຄຫຓໍ ວາ. ເຕສຸ ປຐມໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອຸປນ຺ນມຕ຺ເຕ’’ຕິ, ສມ຺ປຕິຊາເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນວເສສຄ຺ຄຫຓໍ ພ຺ຍາປນິຈ຺ຉາຍ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຕກ຺ຂຕ຺ຕຸມ຺ປິ ອຸປ຺ປນ຺ເນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຎາຕິວິຕກ຺ໂກຕິ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ຎາຕໂຍ ສຸຂຊີວິໂນ ສມ຺ປຕ຺ຕິຍຸຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ ເຄຫສ຺ສິຕເປມວເສນ ຎາຕເກ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນວິຕກ຺ໂກ. ຊນປທວິຕກ຺ໂກຕິ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ຊນປໂທ ສຸຠິກ຺ໂຂ ສມ຺ປນ຺ນສສ຺ໂສ ຣມຓີໂຍ’’ຕິອາທິນາ ເຄຫສ຺ສິຕເປມວເສເນວ ຊນປທໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນວິຕກ຺ໂກ. ອຸກ຺ກຸຏິກປ຺ປຘານາທີຫິ ທຸກ຺ເຂ ນິຊ຺ຊິຓ຺ເຓ ສມ຺ປຣາເຍ ອຕ຺ຕາ ສຸຂີ ໂຫຕິ ອມໂຣຕິ ທຸກ຺ກຣກາຣິກາຍ ປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ອມຣຕ຺ຖາຍ ວິຕກ຺ໂກ, ຕໍ ວາ ອາຣພ຺ຠ ອມຣາວິກ຺ເຂປທິຏ຺ຐິສຫຄໂຕ ອມໂຣ ຈ ໂສ ວິຕກ຺ໂກ ຈາຕິ ອມຣວິຕກ຺ໂກ. ປຣານຸທ຺ທຍຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ປເຣສຸ ອຸປຏ຺ຐາກາທີສຸ ສຫນນ຺ທິກາທິວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ອນຸທ຺ທຍຕາປຕິຣູປໂກ ເຄຫສ຺ສິຕເປເມນ ປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວິຕກ຺ໂກ. ລາຠສກ຺ກາຣສິໂລກປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຈີວຣາທິລາເຠນ ເຈວ ສກ຺ກາເຣນ ຈ ກິຕ຺ຕິສທ຺ເທນ ຈ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ. ອນວຎ຺ຎຕ຺ຕິປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ‘‘ອໂຫ ວຕ ມໍ ປເຣ ນ ອວຊາເນຍ຺ຍຸໍ, ນ ເຫຏ຺ຐາ ກຕ຺ວາ ມຎ຺ເຎຍ຺ຍຸໍ, ປາສາຓຈ຺ຉຕ຺ຕໍ ວິຍ ຄຣຸໍ ກເຣຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນວິຕກ຺ໂກ.

ກາມວິຕກ຺ໂກ ກາມສງ຺ກປ຺ປນສຠາວຕ຺ຕາ ກາມສງ຺ກປ຺ປປວຕ຺ຕິຍາ ສາຕິສຍຕ຺ຕາ ຈ ກາມນາກາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ກາມວິຕກ຺ໂກ ປເນຕ຺ຖ ກາມາສໂວ’’ຕິ. ຕພ຺ພິເສໂສຕິ ກາມາສວວິເສໂສ, ຣາຄສຫວຸຕ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກາມວິຕກ຺ກາທິເກ ວິໂນເທຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕານໂຕ ນີຫຣຕິ ເອເຕນາຕິ ວິໂນທນໍ, ວີຣິຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວີຣິຍສໍວຣສງ຺ຂາເຕນ ວິໂນທເນນາ’’ຕິ.

ວິໂນທນາປຫາຕພ຺ພອາສວວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຠາວນາປຫາຕພ຺ພອາສວວຓ຺ຓນາ

໒໗. ‘‘ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ຠາວິຕາ ພຫຸລີກຕາ ວິຊ຺ຊາວິມຸຕ຺ຕິໂຍ ປຣິປູເຣນ຺ຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໘໗) ວຈນໂຕ ວິຊ຺ຊາວິມຸຕ຺ຕີນໍ ອນຘິຄໂມ ຕໂຕ ຈ ສກລວຏ຺ຏທຸກ຺ຂານຕິວຕ຺ຕິ ອຠາວນາຍ ອາທີນໂວ, ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ຠຄວໂຕ ໂອຣສປຸຕ຺ຕຠາວາທິວເສນ ຈ ຠາວນາຍ ອານິສໍໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຸປຣິມຄ຺ຄຕ຺ຕຍສມຍສມ຺ຠູຕາຕິ ທຸຕິຍາທິມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ຊາຕາ, ຠາວນາຘິກາຣໂຕ ທຸຕິຍມຄ຺ຄາທິປຣິຍາປນ຺ນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນນຸ ຈ ເຕ ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ເອວ, ກສ຺ມາ ວິເສສນໍ ກຕນ຺ຕິ? ນຍິທໍ ວິເສສນໍ, ວິເສສິຕພ຺ພໍ ປເນຕໍ, ໂລກຸຕ຺ຕຣໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ເອວ ອຘິປ຺ເປຕາ, ເຕ ຈ ໂຂ ອຸປຣິມຄ຺ຄຕ຺ຕຍສມຍສມ຺ຠູຕາຕິ. ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄສຸ ອສມ຺ໂມຫຕ຺ຖນ຺ຕິ ວິປສ຺ສນາຌານມຄ຺ຄຜລໂພຊ຺ຌງ຺ເຄສຸ ສມ຺ໂມຫາຠາວຕ຺ຖໍ. ມິສ຺ສກນເຍນ ຫິ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄສຸ ວຸຈ຺ຈມາເນສຸ ຕທງ຺ຄາທິວິເວກທສ຺ສນວເສນ ວິປສ຺ສນາໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທໂຍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໂລກຸຕ຺ຕຣໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ເອວາຕິ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄສຸ ສມ຺ໂມໂຫ ນ ໂຫຕິ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຠາວນາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຈ ສມ຺ມເທວ ປກາສິຕຕ຺ຕາ. ອິຘ ປນາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ, ອິມສ຺ມິໍ ວາ ອຘິກາເຣ. ໂລກຸຕ຺ຕຣນໂຍ ເອວ ຄເຫຕພ຺ໂພ ຠາວນາມຄ຺ຄສ຺ສ ອຘິກຕຕ຺ຕາ.

ອາທິປທານນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໔໑໘) ‘‘ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີນໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ວາກ຺ເຍ ອາທິຠູຕານໍ ປທານໍ. ອຕ຺ຖໂຕຕິ ວິເສສວເສນ ສາມຎ຺ຎວເສນ ຈ ປທຕ຺ຖໂຕ. ລກ຺ຂຓາທີຫີຕິ ລກ຺ຂຓຣສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໂຕ. ກມໂຕຕິ ອນຸປຸພ຺ພິໂຕ. ອນູນາຘິກໂຕຕິ ຕາວຕ຺ຕກໂຕ. ວິຠາວິນາຕິ ວິຎ຺ຎຸນາ.

ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄຕິ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄປເທ. ສຣຓຏ຺ເຐນາຕິ ອນຸສ຺ສຣຓຏ຺ເຐນ. ຈິຣກຕາທິເຠທໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ຐານໍ, ອນິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ວາ ອຸປຏ຺ຐານໍ. ອຸທເກ ອລາພຸ ວິຍ ປິລວິຕ຺ວາ ຄນ຺ຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ປາສາຓສ຺ສ ວິຍ ນິຈ຺ຈລສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຐປນໍ ສາຣຓໍ ອສມ຺ມຸຏ຺ຐຕາກຣຓໍ ອປິລາປນໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຫຕໍ ມິລິນ຺ທປຎ຺ເຫ. ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກຕິ ຠຓ຺ຑໂຄປໂກ. ອປິລາເປ ກໂຣຕິ ອປິລາເປຕິ. ເຖເຣນາຕິ ນາຄເສນຕ຺ເຖເຣນ. ສມ຺ໂມສປຈ຺ຈນີກໍ ກິຈ຺ຈໍ ອສມ຺ໂມໂສ, ນ ສມ຺ໂມສາຠາວມຕ຺ຕໍ. ໂຄຈຣາຠິມຸຂຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາຕິ ກາຍາທິອາຣມ຺ມຓາຠິມຸຂຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ.

ໂພຘິຍາ ຘມ຺ມສາມຄ຺ຄິຍາ, ອງ຺ໂຄ ອວຍໂວ, ໂພຘິສ຺ສ ວາ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ອງ຺ໂຄ ກາຣຓໍ. ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນາ ໂອຆຕຣຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ (ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑) –

‘‘ກິເລສວເສນ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ອຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ອາຍູຫນາ. ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐີຫິ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ອວເສສກິເລສາຠິສງ຺ຂາເຣຫິ ອາຍູຫນາ. ຕຓ຺ຫາວເສນ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ທິຏ຺ຐິວເສນ ອາຍູຫນາ. ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິຍາ ອາຍູຫນາ. ລີນວເສນ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈວເສນ ອາຍູຫນາ. ກາມສຸຂານຸໂຍຄວເສນ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄວເສນ ອາຍູຫນາ. ສພ຺ພາກຸສລາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ສພ຺ພໂລກິຍກຸສລາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ອາຍູຫນາ’’ຕິ –

ວຸຕ຺ເຕສຸ ປກາເຣສຸ ອິຘ ອວຸຕ຺ຕານໍ ວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍາ ຫິ ອຍໍ ໂພຘີຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ‘‘ພຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ປຏິພຸຊ຺ຌຕີຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ກິເລສສນ຺ຕານນິທ຺ທາຍ ອຸຏ຺ຐຫຕີ’’ຕິ. ຕໍ ປນ ປຏິພຸຊ຺ຌນໍ ອຕ຺ຖໂຕ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ປຏິເວໂຘ, ນິພ຺ພານສ຺ເສວ ວາ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣີ’’ຕິອາທິ. ຌານງ຺ຄມຄ຺ຄງ຺ຄາທໂຍ ວິຍາຕິ ຍຖາ ອງ຺ຄານິ ເອວ ຌານມຄ຺ຄາ, ນ ອງ຺ຄວິນິມຸຕ຺ຕາ, ເອວມິຘາປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສນງ຺ຄຣຖງ຺ຄາທໂຍ ວິຍາຕິ ເອເຕນ ປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ.

ໂພຘາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາຕິ ອິທໍ ກາຣຓຕ຺ໂຖ ອງ຺ຄ-ສທ຺ໂທຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ພຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ໂພຘິໂຍ, ໂພຘິໂຍ ເອວ ອງ຺ຄາຕິ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ’’ຕິ. ອນຸພຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ວິປສ຺ສນາທີນໍ ກາຣຓານໍ ພຸຊ຺ຌິຕພ຺ພານຎ຺ຈ ສຈ຺ຈານໍ ອນຸຣູປໍ ພຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ປຏິພຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ກິເລສນິທ຺ທາຍ ອຸຏ຺ຐຫນໂຕ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາເວນ ວາ ປຏິມຸຂໍ ພຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ສມ຺ພຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ອວິປຣີຕຠາເວນ ສມ຺ມາ ຈ ພຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ເອວໍ ອຸປສຄ຺ຄານໍ ອຕ຺ຖວິເສສທີປນຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ໂພຘິ-ສທ຺ໂທ ຫິ ສພ຺ພວິເສສຍຸຕ຺ຕໍ ພຸຊ຺ຌນໍ ສາມຎ຺ເຎນ ຄເຫຕ຺ວາ ຐິໂຕ.

ວິຈິນາຕີຕິ ‘‘ຕຍິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວີມໍສຕິ. ໂອຠາສນໍ ຘມ຺ມານໍ ຍຖາຠູຕສຠາວປຏິຈ຺ຉາທກສ຺ສ ສມ຺ໂມຫສ຺ສ ວິທ຺ຘໍສນໍ ຍຖາ ອາໂລໂກ ອນ຺ຘກາຣສ຺ສ. ຍສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ສຕິ ວີໂຣ ນາມ ໂຫຕິ, ໂສ ຘມ຺ໂມ ວີຣຠາໂວ. ອີຣຍິຕພ຺ພໂຕຕິ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພໂຕ. ໂກສຊ຺ຊປກ຺ຂໂຕ ປຕິຕຸໍ ອປ຺ປທານວເສນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ປຄ຺ຄໂຫ. ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນໍ ອນຸພລປ຺ປທານໍ. ໂອສີທນໍ ລຍາປຕ຺ຕິ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອໂນສີທນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປີຓຍຕີຕິ ຕປ຺ເປຕິ ວຑ຺ເຒຕິ ວາ. ຜຣຓໍ ປຓີຕຣູເປຫິ ກາຍສ຺ສ ພ຺ຍາປນໍ. ຕຸຏ຺ຐິ ນາມ ປີຕິ. ອຸທຄ຺ຄຠາໂວ ໂອທຄ຺ຍໍ, ກາຍຈິຕ຺ຕານໍ ອຸກ຺ຂິປນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາຍຈິຕ຺ຕທຣຖປສ຺ສມ຺ຠນໂຕຕິ ກາຍທຣຖສ຺ສ ຈິຕ຺ຕທຣຖສ຺ສ ຈ ປສ຺ສມ຺ຠນໂຕ ວູປສມນໂຕ. ກາໂຍຕິ ເຈຕ຺ຖ ເວທນາທໂຍ ຕໂຍ ຂນ຺ຘາ. ທຣໂຖ ສາຣມ຺ໂຠ, ທຸກ຺ຂໂທມນສ຺ສປຈ຺ຈຍານໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈາທິກິເລສານໍ, ຕປ຺ປຘານານໍ ວາ ຈຕຸນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ ອຘິວຈນໍ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈາທິກິເລສປຏິປກ຺ຂຠາໂວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ເອວຎ຺ເຈຕ຺ຖ ປສ຺ສທ຺ຘິຍາ ອປຣິປ຺ຜນ຺ທນສີຕິຠາໂວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ອສາຣທ຺ຘຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ປສ຺ສທ຺ໂຘ ກາໂຍ ອສາຣທ຺ໂຘ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໕໒).

ສມາຘານໂຕຕິ ສມ຺ມາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຘານໂຕ ຐປນໂຕ. ອວິກ຺ເຂໂປ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕຕາ, ເຍນ ສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຘມ຺ມາ ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ໂສ ຘມ຺ໂມ ອວິກ຺ເຂໂປຕິ. ອວິສາໂຣ ອຕ຺ຕໂນ ເອວ ອວິສຣຓສຠາໂວ. ສມ຺ປິຓ຺ຑນໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ອວິປ຺ປກິຓ຺ຓຠາວາປາທນໍ ນ຺ຫານີຍຈຸຓ຺ຓານໍ ອຸທກໍ ວິຍ. ຈິຕ຺ຕຏ຺ຐິຕິປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນຕິ ‘‘ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຐິຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໑) ວຈນໂຕ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປພນ຺ຘຐິຕິປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ. ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນໂຕຕິ ອຸທາສີນຠາວໂຕ. ສາຕິ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄອຸເປກ຺ຂາ. ສມປ຺ປວຕ຺ເຕ ຘມ຺ເມ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ ອຸປປຕ຺ຕິໂຕ ອິກ຺ຂຕິ ຕທາກາຣາ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ປຏິສງ຺ຂານລກ຺ຂຓາ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ປຏິສງ຺ຂາ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນາ ຄຫເຓ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາ’’ຕິ ອຸເປກ຺ຂາກິຈ຺ຈາຘິມຕ຺ຕຕາຍ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາ ວຸຕ຺ຕາ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ຍຖາສກກິຈ຺ຈກຣຓວເສນ ສມໍ ປວຕ຺ຕນປຈ຺ຈຍຕາ ສມວາຫິຕາ. ອລີນານຸທ຺ຘຕປ຺ປວຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍຕາ ອູນາຘິກຕານິວາຣຓໍ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ອສມປ຺ປວຕ຺ຕິເຫຕຸກປກ຺ຂປາຕໍ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕີ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປກ຺ຂປາຕຸປຈ຺ເຉທຣສາ’’ຕິ. ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນເມວ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠາໂວ.

ສພ຺ພສ຺ມິໍ ລີນປກ຺ເຂ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ເຂ ຈ ອຕ຺ຖິກາ ປຕ຺ຖນີຍາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖິກາ, ຕໍ ສພ຺ພຕ຺ຖິກໍ. ສມານກ຺ຂຓປວຕ຺ຕີສຸ ສຕ຺ຕສຸປິ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄສຸ ວາຈາຍ ກມປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ປຏິປາຏິຍາ ວຕ຺ຕພ຺ເພສຸ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຐມໍ ອວຕ຺ວາ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ເສວ ປຐມໍ ວຈນສ຺ສ ກາຣຓໍ ສພ຺ເພສໍ ອຸປກາຣກຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສພ຺ເພສ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສພ຺ເພສນ຺ຕິ ຈ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິການໍ, ອຎ຺ຎຖາ ສພ຺ເພປິ ສພ຺ເພສໍ ປຈ຺ຈຍາຕິ.

‘‘ກສ຺ມາ ສຕ຺ເຕວ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ໂຈທໂກ ສທ຺ຘາໂລຠາທີນມ຺ປິ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຠາວໍ ອາສງ຺ກຕິ, ອິຕໂຣ ສຕິອາທີນໍເຍວ ຠາວນາຍ ອຸປກາຣຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈປຏິປກ຺ຂໂຕ ສພ຺ພຕ຺ຖິກໂຕ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ລີນສ຺ສາຕິ ອຕິສິຖິລວີຣິຍຕາທີຫິ ຠາວນາວີຖິໍ ອໂນຕຣິຕ຺ວາ ສໍກຸຏິຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ. ຕທາ ຫິ ປສ຺ສທ຺ຘິສມາຘິອຸເປກ຺ຂາສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ນ ຠາເວຕພ຺ພາ. ຕຎ຺ຫິ ເອເຕຫິ ອລ຺ລຕິຓາທີຫິ ວິຍ ປຣິຕ຺ໂຕ ອຄ຺ຄິ ທຸສ຺ສມຸຏ຺ຐາປິຍໍ ໂຫຕີຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຣິໂສ ປຣິຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິໍ ອຸຊ຺ຊາເລຕຸກາໂມ ອສ຺ສ, ໂສ ຕຕ຺ຖ ອລ຺ລານິ ເຈວ ຕິຓານິ ປກ຺ຂິເປຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໓໔). ຘມ຺ມວິຈຍວີຣິຍປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ປນ ຠາເວຕພ຺ພາ, ສຸກ຺ຂຕິຓາທີຫິ ວິຍ ປຣິຕ຺ໂຕ ອຄ຺ຄິ ລີນໍ ຈິຕ຺ຕໍ ເອເຕຫິ ສຸສມຸຏ຺ຐາປິຍໍ ໂຫຕີຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍສ຺ມິຎ຺ຈ ໂຂ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາສກໍ ອາຫາຣວເສນ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທີນໍ ຠາວນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ອຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຸສລາກຸສລາ ຘມ຺ມາ…ເປ… ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍ…ເປ… ສໍວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໓໒). ຕຕ຺ຖ ສຠາວສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓປຏິເວຘວເສນ ປວຕ຺ຕມນສິກາໂຣ…ເປ… ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທໂຍ ຠາເວຕິ ນາມ.

ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສ຺ສາຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘວີຣິຍຕາທີຫິ ສີຕິຠາວປຕິຏ຺ຐິຕຠາວໍ ອໂນຕິຓ຺ຓຕາຍ, ຕທາ ຘມ຺ມວິຈຍວີຣິຍປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ນ ຠາເວຕພ຺ພາ. ຕຎ຺ຫິ ເອເຕຫິ ສຸກ຺ຂຕິຓາທີຫິ ວິຍ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘ ທຸວູປສມຍໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຣິໂສ ມຫນ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘໍ ນິພ຺ພາເປຕຸກາໂມ ອສ຺ສ, ໂສ ຕຕ຺ຖ ສຸກ຺ຂານິ ເຈວ ຕິຓານິ ປກ຺ຂິເປຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໓໔). ປສ຺ສທ຺ຘິສມາຘິອຸເປກ຺ຂາສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ປນ ຠາເວຕພ຺ພາ, ອລ຺ລຕິຓາທີຫິ ວິຍ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘ ອຸທ຺ຘຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ເອເຕຫິ ສຸວູປສມຍໍ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍສ຺ມິຎ຺ຈ ໂຂ’’ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖາປິ ຍຖາສກໍ ອາຫາຣວເສນ ປສ຺ສທ຺ຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທີນໍ ຠາວນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ອຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກາຍປສ຺ສທ຺ຘິ ຈິຕ຺ຕປສ຺ສທ຺ຘິ…ເປ… ອຸເປກ຺ຂາສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໓໒). ຕຕ຺ຖ ຍຖາສ຺ສ ປສ຺ສທ຺ຘິອາທໂຍ ອຸປ຺ປນ຺ນປຸພ຺ພາ, ຕໍ ອາກາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ເຕສໍ ອຸປ຺ປາທນວເສນ ຕຖາ ມນສິກໂຣນ຺ໂຕວ ປສ຺ສທ຺ຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທໂຍ ຠາເວຕິ ນາມ. ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ປນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ພຫູປກາໂຣ. ໂສ ຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ລີນປກ຺ຂິການໍ ປສ຺ສທ຺ຘິອາທີນໍ ວເສນ ລຍາປຕ຺ຕິໂຕ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິການຎ຺ຈ ຘມ຺ມວິຈຍາທີນໍ ວເສນ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປາຕໂຕ ຣກ຺ຂຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ໂລຓຘູປນໍ ວິຍ ສພ຺ພພ຺ຍຎ຺ຊເນສຸ ສພ຺ພກມ຺ມິກອມຈ຺ໂຈ ວິຍ ຈ ຣາຊກິຈ຺ເຈສຸ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ສຕິຎ຺ຈ ຂ຺ວາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ພຕ຺ຖິກໍ ວທາມີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໓໔).

ຎຕ຺ວາ ຎາຕພ຺ພາຕິ (ສໍ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑໒໙) ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວຑ຺ຒິ ນາມ ເວປຸລ຺ລໍ ຠິຍ຺ໂຍຠາໂວ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປາໂທ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ປຸນປ຺ປຸນໍ ຊເນຕີ’’ຕິ. ອຠິວຸທ຺ຘິໍ ປາເປນ຺ໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ. ວິວິຕ຺ຕຕາຕິ ວິວິຕ຺ຕຠາໂວ. ໂຍ ຫິ ວິເວຈນີຍໂຕ ວິວິຈ຺ຈຕິ, ຍໍ ວິວິຈ຺ຈິຕ຺ວາ ຐິຕໍ, ຕທຸຠຍໍ ອິຘ ວິວິຕ຺ຕຠາວສາມຎ຺ເຎນ ‘‘ວິວິຕ຺ຕຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕສຸ ປຸຣິໂມ ວິເວຈນີຍໂຕ ວິວິຈ຺ຈມານຕາຍ ວິເວກສງ຺ຂາຕາຍ ວິວິຈ຺ຈນກິຣິຍາຍ ສມງ຺ຄີ ຘມ຺ມສມູໂຫ ຕາຍ ເອວ ວິວິຈ຺ຈນກິຣິຍາຍ ວເສນ ວິເວໂກຕິ ຄຫິໂຕ. ອິຕໂຣ ສພ຺ພໂສ ຕໂຕ ຕໂຕ ວິວິຕ຺ຕສຠາວຕາຍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມິໍ ຘມ຺ມປຸຎ຺ເຊ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ວິວິຈ຺ຈນກິຣິຍາຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ວິວິຈ຺ຈມານຕາຍ ວິເວກສງ຺ຂາຕໍ ນິສ຺ສາເຍວ ປວຕ຺ຕຕິ, ອິຕຣໍ ປນ ຕນ຺ນິນ຺ນຕາຕທາຣມ຺ມຓຕາຫີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິເວເກ ນິສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິ. ຍຖາ ວາ ວິເວກວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ຌານໍ ‘‘ວິເວກຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ວິເວກວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ‘‘ວິເວກນິສ຺ສິໂຕ’’ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນິສ຺ສຍຏ຺ໂຐ ຈ ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄານໍ ວເສນ ມຄ຺ຄຜລານໍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອສຕິປິ ປຸພ຺ພາປຣຠາເວ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍານໍ ສມຸປ຺ປາທນໍ ວິຍ ອຠິນ຺ນຘມ຺ມາຘາຣາ ນິສ຺ສຍນຠາວນາ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ. ອຍເມວາຕິ ວິເວໂກ ເອວ. ວິເວໂກ ຫິ ປຫານວິນຍວິຣາຄນິໂຣຘາ ຈ ສມານຕ຺ຖາ.

ຕທງ຺ຄສມຸຈ຺ເຉທນິສ຺ສຣຓວິເວກນິສ຺ສິຕຕໍ ວຕ຺ວາ ປຏິປສ຺ສທ຺ຘິວິເວກນິສ຺ສິຕຕາຍ ອວຈນໍ ‘‘ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄໍ ຠາເວຕີ’’ຕິອາທິນາ ຠາເວຕພ຺ພານໍ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານໍ ອິຘ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຠາວິຕພ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຫິ ເຍ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພາ ຜລໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ, ເຕສໍ ກິຈ຺ຈໍ ປຏິປສ຺ສທ຺ຘິວິເວໂກ. ອຊ຺ຌາສຍໂຕຕິ ‘‘ນິພ຺ພານໍ ສຈ຺ຉິກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ມຫນ຺ຕອຊ຺ຌາສຍໂຕ. ຍທິປິ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ສງ຺ຂາຣາຣມ຺ມຓໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ສງ຺ຂາເຣສຸ ປນ ອາທີນວໍ ສຸຏ຺ຐຸ ທິສ຺ວາ ຕປ຺ປຏິປກ຺ເຂ ນິພ຺ພາເນ ອຘິມຸຕ຺ຕຕາຍ ອຊ຺ຌາສຍໂຕ ນິສ຺ສຣຓວິເວກນິສ຺ສິຕຕາ ທາຫາຠິຠູຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສີຕນິນ຺ນຈິຕຕ຺ຕາ ວິຍ. ນ ປຏິສິທ຺ຘາ ວິປສ຺ສນາປາທເກສຸ ກສິຓາຣມ຺ມຓາທິຌາເນສຸ ສຕິອາທີນໍ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍຕ຺ຕາ. ອນຸທ຺ຘຣນ຺ຕາ ປນ ວິປສ຺ສນາ ວິຍ ໂພຘິຍາ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອາສນ຺ນກາຣຓໍ ຌານໍ ນ ໂຫຕິ, ນາປິ ຕຖາ ເອກນ຺ຕິກໍ ກາຣຓໍ, ນ ຈ ວິປສ຺ສນາກິຈ຺ຈສ຺ສ ວິຍ ຌານກິຈ຺ຈສ຺ສ ນິຏ຺ຐານໍ ມຄ຺ໂຄຕິ ກຕ຺ວາ ນ ອຸທ຺ຘຣນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກສິຓຄ຺ຄຫເຓນ ຕທາຍຕ຺ຕານິ ອາຣຸປ຺ປານິປິ ຄຫິຕານີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພານິ. ຕານິປິ ຫິ ວິປສ຺ສນາປາທການິ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍານິ ຈ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ຕນ຺ນິນ຺ນຠາວສພ຺ຠາວໂຕ. ຍທຄ຺ເຄນ ຫິ ນິພ຺ພານນິນ຺ນຕາ, ຕທຄ຺ເຄນ ຜລນິນ຺ນຕາປິ ສິຍາ. ‘‘ກຸທາສ຺ສຸ ນາມາຫໍ ຕທາຍຕນໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໕) ອາທິວຈນມ຺ເປຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສາຘກໍ.

ໂວສ຺ສຄ຺ຄ-ສທ຺ໂທ ປຣິຈ຺ຈາຄຕ຺ໂຖ ປກ຺ຂນ຺ທນຕ຺ໂຖ ຈາຕິ ໂວສ຺ສຄ຺ຄສ຺ສ ທຸວິຘຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ໂວສ຺ສຊ຺ຊນຎ຺ຫິ ປຫານໍ, ວິສ຺ສຏ຺ຐຠາເວນ ນິຣາສງ຺ກປວຕິ ຈ, ຕສ຺ມາ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ຕທງ຺ຄວເສນ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ປຫານໍ ໂວສ຺ສຄ຺ໂຄ, ຕຖາ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ຕນ຺ນິນ຺ນຠາເວນ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ອາຣມ຺ມຓກຣເຓນ ວິສ຺ສຏ຺ຐສຠາວໂຕ ໂວສ຺ສຄ຺ໂຄຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ປກາເຣນາຕິ ຕທງ຺ຄສມຸຈ຺ເຉທປກາເຣນ ຕນ຺ນິນ຺ນຕທາຣມ຺ມຓກຣຓປກາເຣນ ຈ. ປຸພ຺ເພ ໂວສ຺ສຄ຺ຄ-ປທສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ສກເລນ ວຈເນນາ’’ຕິ. ປຣິຓມນ຺ຕໍ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ, ປຣິຓຕໍ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ. ປຣິຓາໂມ ນາມ ປຣິປາໂກຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິປຈ຺ຈນ຺ຕໍ ປຣິປກ຺ກຎ຺ຈາ’’ຕິ. ປຣິປາໂກ ຈ ອາເສວນລາເຠນ ອາຫິຕສາມຕ຺ຖິຍສ຺ສ ກິເລສສ຺ສ ປຣິຈ຺ຈຊິຕຸໍ ນິພ຺ພານຎ຺ຈ ປກ຺ຂນ຺ທິຕຸໍ ຕິກ຺ຂວິສທສຠາໂວ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ເອສ ນໂຍຕິ ຍ຺ວາຍໍ ‘‘ຕທງ຺ຄວິເວກນິສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ວຸຕ຺ໂຕ, ເສເສສຸ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທີສຸປິ ເອສ ນໂຍຕິ ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ເນຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອວໍ ອາທິກມ຺ມິການໍ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄສຸ ອສມ຺ໂມຫຕ຺ຖໍ ມິສ຺ສກນຍໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໂລກຸຕ຺ຕຣໂພຊ຺ຌງ຺ຄວເສນ ອຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ອິຘ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ປນາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສພ຺ພາສວສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ. ມຄ຺ໂຄ ເອວ ໂວສ຺ສຄ຺ຄວິປຣິຓາມີ ຠາວນາມຄ຺ຄສ຺ສ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຕຎ຺ຈ ໂຂຕິ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄໍ. ສມຸຈ຺ເຉທໂຕຕິ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ.

ທິຏ຺ຐາສວສ຺ສ ປຐມມຄ຺ຄວຊ຺ຌຕ຺ຕາ ‘‘ຕໂຍ ອາສວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕປິ ອນປາຍຄມນີຍາ ເອວ ເວທິຕພ຺ພາ ອປາຍຄມນີຍານໍ ທສ຺ສເນເນວ ປຫີນຕ຺ຕາ. ສຕິປິ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ມຄ຺ຄຠາເວ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສຠາວານໍ ມຄ຺ຄຘມ຺ມານໍ ວເສນ ວຸຕ຺ຕມຄ຺ຄຕ຺ຕຍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາຕິ ປຈ຺ເຈກໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ‘‘ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຠາວນາຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ມຄ຺ຄຕ຺ຕຍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຍາ’’ຕິ ອາຫ.

ຠາວນາປຫາຕພ຺ພອາສວວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒໘. ໂຖເມນ຺ໂຕຕິ ອາສວປ຺ປຫານສ຺ສ ສຸທຸກ຺ກຣຕ຺ຕາ ຕາຍ ເອວ ທຸກ຺ກຣກິຣິຍາຍ ຕໍ ອຠິຕ຺ຖວນ຺ໂຕ. ອສ຺ສາຕິ ປຫີນາສວຠິກ຺ຂຸໂນ. ອານິສໍສນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາຈ຺ເຉທາທິທຸກ຺ຂກ຺ຂຍປຣິໂຍສານໍ ອຸທ຺ຣຍໍ. ເອເຕຫິ ປຫານາທິສໍກິຕ຺ຕເນຫິ. ອຸສ຺ສຸກ຺ກໍ ຊເນນ຺ໂຕຕິ ເອວໍ ຘມ຺ມສ຺ສາມິນາປິ ອຠິຕ຺ຖວນີຍໍ ມຫານິສໍສຎ຺ຈ ອາສວປ຺ປຫານນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ອາທຣສຫິຕໍ ອຸສ຺ສາຫໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ. ທສ຺ສເນເນວ ປຫີນາຕິ ທສ຺ສເນນ ປຫີນາ ເອວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ອປ຺ປຫີເນສຸເຍວ ປຫີນສຎ຺ຎີ’’ຕິ.

ສພ຺ພ-ສທ຺ເທນ ອາສວານໍ, ອາສວສໍວຣານຎ຺ຈ ສມ຺ພນ຺ຘວເສນ ທຸຕິຍປຐມວິກປ຺ປານໍ ເຠໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ທສ຺ສນາຠິສມຍາຕິ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາ ປຣິຎ຺ຎາກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິຍາ. ເຕນາຫ ‘‘ກິຈ຺ຈວເສນາ’’ຕິ, ອສມ຺ໂມຫປຏິເວເຘນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມຸສ຺ສໂຍ ກາໂຍ, ອຕ຺ຕຠາໂວ ວາ.

ອນວຊ຺ຊປີຕິໂສມນສ຺ສສຫິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ ອຕ຺ຖາວຫຕ຺ຕາ, ນ ຕພ຺ພິປຣີຕໍ ອນຕ຺ຖາວຫຕ຺ຕາຕິ ປີຕິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອຕ຺ຕມນາຕິ ສກມນາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຸຏ຺ຐມນາ’’ຕິ. ອຕ຺ຕມນາຕິ ວາ ປີຕິໂສມນສ຺ເສຫິ ຄຫິຕມນາ. ຍສ຺ມາ ປນ ເຕຫິ ຄຫິຕຕາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາວ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປີຕິໂສມນສ຺ເສຫິ ວາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕມນາ’’ຕິ. ຍເທຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕ ນ ວິຠຕ຺ຕໍ, ຕໍ ວຸຕ຺ຕນຍຕ຺ຕາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ ຈາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສພ຺ພາສວສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໓. ຘມ຺ມທາຍາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໙. ຕສ຺ມາ ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ຍສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕວຓ຺ຓນາ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈມານາ ປາກຏາ ໂຫຕິ, ຍສ຺ມາ ຈສ຺ສ ຘມ຺ມທາຍາທສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ນິກ຺ເຂໂປ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ນິກ຺ເຂປໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ, ກເຖຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ລາຠສກ຺ກາເຣຕິ (ສໍ. ນິ. ຏີ. ໒.໒.໖໓) ລາຠສກ຺ກາຣສງ຺ຂາຕາຍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ເກຈິ, ລາຠສກ຺ກາເຣ ວາ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ອປເຣ. ຍາ ຫິ ລາຠສກ຺ກາຣນິມິຕ຺ຕໍ ຕທາ ຠິກ຺ຂູສຸ ປຈ຺ຈຍພາຫຸລ຺ລິກຕາ ຊາຕາ, ຕໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ ຠຄວາ ອິມໍ ເທເສສີຕິ. ຍມກມຫາເມໂຆຕິ ເຫຏ຺ຐາໂອລມ຺ພນອຸປຣິອຸຄ຺ຄມນວເສນ ສຕປຏໂລ ສຫສ຺ສປຏໂລ ຍຸຄຬມຫາເມໂຆ. ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ເຈວ ຠຄວຕິ ກຕ຺ຖຈິ ນິພທ຺ຘວາສໍ ວສນ຺ເຕ, ຈາຣິກໍ ປນ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ອນຸພນ຺ຘນ຺ຕິ ຈ. ຠິກ຺ຂູນມ຺ປິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສໍ ຕໂຕ ຠິຍ຺ໂຍປິ ປູຣິຕທານປາຣມິສຎ຺ຈຍຕ຺ຕາ ຕທາ ມຫາລາຠສກ຺ກາໂຣ ອຸປ຺ປຊ຺ຊີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສປີ’’ຕິ.

ສກ຺ກໂຕຕິ ສກ຺ກາຣປ຺ປໂຕ. ຄຣຸກໂຕຕິ ຄຣຸກາຣປ຺ປຕ຺ໂຕ. ມານິໂຕຕິ ພຫຸມໂຕ ມນສາ ປິຍາຍິໂຕ ຈ. ປູຊິໂຕຕິ ມາລາທິປູຊາຍ ເຈວ ຈຕຸປຈ຺ຈຍາຠິປູຊາຍ ຈ ປູຊິໂຕ. ອປຈິໂຕຕິ ອປຈາຍນປ຺ປຕ຺ໂຕ. ຍສ຺ສ ຫິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈເຍ ສກ຺ກຕ຺ວາປິ ອຠິສງ຺ຂເຕ ປຓີຕປຓີເຕ ອຸປເນນ຺ຕິ, ໂສ ສກ຺ກໂຕ. ຍສ຺ມິໍ ຄຣຸຠາວໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ເຕ ເທນ຺ຕິ, ໂສ ຄຣຸກໂຕ. ຍໍ ມນສາ ປິຍາຍນ຺ຕິ ພຫຸມຎ຺ຎນ຺ຕິ ຈ, ໂສ ພຫຸມໂຕ. ຍສ຺ສ ສພ຺ພເມຕໍ ປູຊາວເສນ ກໂຣນ຺ຕິ, ໂສ ປູຊິໂຕ. ຍສ຺ສ ອຠິວາທນປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານຎ຺ຊລິກມ຺ມາທິວເສນ ປຣມນິປຈ຺ຈກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ໂສ ອປຈິໂຕ. ຠຄວຕິ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ຈ ໂລໂກ ເອວໍ ປຏິປນ຺ໂນ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ…ເປ… ປຣິກ຺ຂາຣານ’’ນ຺ຕິ. ລາຠຄ຺ຄຍສຄ຺ຄປຕ຺ຕນ຺ຕິ ລາຠສ຺ສ ຈ ຍສສ຺ສ ຈ ອຄ຺ຄໍ ອຸກ຺ກໍສໍ ປຕ຺ຕໍ.

ປຈ຺ຈຍາ ຈີວຣາທໂຍ ຄຣຸກາຕພ຺ພາ ເອເຕສນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍຄຣຸກາ, ອາມິສຈກ຺ຂຸກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈເຍສຸ ຄິທ຺ຘາ ຄຘິຕາ ປຈ຺ຈຍານໍ ພຫຸລຠາວາຍ ປຏິປນ຺ນາຕິ ປຈ຺ຈຍພາຫຸລິກາ. ຠຄວໂຕປິ ປາກຏາ ອໂຫສິ ປກຕິຈາຣິຕ຺ຕວເສນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ ອຎ຺ຎຖາ ອປາກຏສ຺ເສວ ອຠາວໂຕ. ຘມ຺ມສຠາວຈິນ຺ຕາວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ສໂຫຕ຺ຕປ຺ປຎາຓໍ ຘມ຺ມສໍເວໂຄ, ອິຘ ປນ ໂສ ຠິກ຺ຂູນໍ ລາຠຄຣຸຕາຘມ຺ມວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສມຓຘມ຺ມວຸຕ຺ຕີຕິ ສມຓຘມ຺ມກຣຓໍ. ສາຕິ ຘມ຺ມທາຍາທເທສນາ. ປຏິພິມ຺ພທສ຺ສນວເສນ ສພ຺ພກາຍສ຺ສ ທສ຺ສນໂຍຄ຺ໂຄ ອາທາໂສຕິ ສພ຺ພກາຍິກອາທາໂສ.

ປິຕຸ-ທາຍໍ, ເຕນ ທາຕພ຺ພໍ, ຕໂຕ ລທ຺ຘພ຺ພໍ ອຣຫຠາເວນ ອາທິຍນ຺ຕີຕິ ທາຍາທາ, ປຸຕ຺ຕາ. ຕຎ຺ຈ ໂລເກ ອາມິສເມວ, ສາສເນ ປນ ຘມ຺ໂມປີຕິ ຕຕ຺ຖ ຍໍ ສາວຊ຺ຊໍ ອນິຍ຺ຍານິກຎ຺ຈ, ຕໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ, ຍໍ ນິຍ຺ຍານິກໍ ອນວຊ຺ຊຎ຺ຈ, ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂູ ນິໂຍເຊນ຺ໂຕ ຠຄວາ ອໂວຈ ‘‘ຘມ຺ມທາຍາທາ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠວຖ, ມາ ອາມິສທາຍາທາ’’ຕິ. ຘມ຺ມສ຺ສ ເມ ທາຍາທາຕິ ມມ ຘມ຺ມສ຺ສ ໂອຄາຫິໂນ, ຘມ຺ມຠາຄຠາຄິໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາສສ຺ເສວ ສາມິໂນ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ.໑.໒໙). ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຘມ຺ໂມຕິ ອສໍກິເລສິການຸຕ຺ຕຣາທິຠາເວນ ຘມ຺ມສາມຎ຺ຎໂຕ ນິທ຺ຘາຣິຕຘມ຺ໂມ. ປຣິຍາເຍຕິ ສຠາວໂຕ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຎາເປຕິ ເອເຕນາຕິ ປຣິຍາໂຍ, ເລໂສ, ເລສກາຣຓໍ ວາ. ຕທຠາວໂຕ ນິປ຺ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມ ມຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອປາຍປຕນາທິໂຕ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ວາຣຓໂຕ. ອິຕໂຣ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາຍໂຕ ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອປາຍທຸກ຺ຂວຏ຺ຏທຸກ຺ຂປາຕນໂຕ ປຣມ຺ປຣາຍ ວາຣຓໂຕ. ຍຖາ ຫິ ໂລກິຍໍ ກຸສລໍ ທານສີລາທິ ວິວຏ຺ຏໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ, ອຍໍ ຕໍ ອສມ຺ປາເທນ຺ຕມ຺ປິ ຕໍ ສມ຺ປາປກສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕກາຣຓຠາວປຣິຍາເຍນ ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມ ນາມ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຕໍ ວຏ຺ຏໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ, ຍໍ ຕຓ຺ຫາທີຫິ ສວິເສສໍ ອາມສິຕພ຺ພໂຕ ອາມິສນ຺ຕິ ໂລເກ ປາກຏໍ ອຈ຺ຉາທນໂຠຊນາທິ, ຕສ຺ສ, ຕໍສທິສສ຺ສ ຈ ຜລວິເສສສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕຠາວປຣິຍາເຍນ ປຣິຍາຍາມິສນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຍໍ ປນິທໍ…ເປ… ອິທໍ ປຣິຍາຍາມິສໍ ນາມາ’’ຕິ.

‘‘ສກລເມວ ຫິທໍ, ອານນ຺ທ, ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ຍທິທໍ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໒, ໓) ອາທິວຈນໂຕ ສາວເກຫິ ອຘິຄໂຕປິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ໂມ ສຕ຺ຖຸເຍວາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິປ຺ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມປິ ຠຄວໂຕເຍວ ສນ຺ຕໂກ’’ຕິ. ສາວການຎ຺ຫິ ຘມ຺ມທິຏ຺ຐິປຈ຺ຈຍສ຺ສປິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣສ຺ສ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ ປຣໂຕໂຆໂສ ຈ ຕຖາຄຕາຘີໂນຕິ ເຕຫິ ປຏິວິທ຺ໂຘປິ ຘມ຺ໂມ ຘມ຺ມສ຺ສາມິໂນເຍວາຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຠຄວຕາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອນຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສາຕິ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສນນ຺ຕຣຘານໂຕ ປຠຸຕິ ຍາວ ອິມສ຺ມາ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທາ ອສມ຺ໂພຘວເສນ ນ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ. ອຸປ຺ປາເທຕາຕິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕາ. ຕໍ ປເນຕໍ ມຄ຺ຄສ຺ສ ຠຄວໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໍ, ນ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ວິຍ ສສນ຺ຕາເນເຍວ, ອຖ ໂຂ ປຣສນ຺ຕາເນປີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອສຎ຺ຊາຕສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ ສຎ຺ຊເນຕາ,ອນກ຺ຂາຕສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອກ຺ຂາຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຍິທໍ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນໍ ສຎ຺ຊານນຎ຺ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ຊານນຎ຺ເຎວ ອສມ຺ໂມຫປຏິເວຘຠາວໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຄ຺ຄຎ຺ຎູ ມຄ຺ຄວິທູ’’ຕິ. ອກ຺ຂານໍ ປນສ຺ສ ສຸກຸສລຠາເວນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຄ຺ຄໂກວິໂທ’’ຕິ. ສຕ຺ຖາຣາ ຍຖາຄຕໍ ມຄ຺ຄໍ ອນຸຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ມຄ຺ຄານຸຄາ ຠຄວໂຕ ເອວ ຕໍ ມຄ຺ຄໍ ສຸຏ຺ຐຸ ອຘິຄມນໂຕ. ປຈ຺ຉາ ປຣໂຕ ສມ຺ມາ ອນຸ ອນຸ ອາຄຕາ ປຏິປນ຺ນາຕິ ປຈ຺ຉາ ສມນ຺ນາຄຕາ.

ຊານໍ ຊານາຕີຕິ ຊານິຕພ຺ພເມວ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິເຠທໍ ຊານາຕິ ເອກນ຺ຕຫິຕປຏິປຕ຺ຕິໂຕ. ປສ຺ສໍ ປສ຺ສຕີຕິ ຕຖາ ປສ຺ສິຕພ຺ພເມວ ປສ຺ສຕິ. ອຖ ວາ ຊານໍ ຊານາຕີຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ຊານິຕພ຺ພໍ ຊານາຕິເຍວ. ນ ຫິ ປເທສຎາເຓນ ຊານິຕພ຺ພໍ ສພ຺ພໍ ເອກນ຺ຕໂຕ ຊານາຕິ. ປສ຺ສໍ ປສ຺ສຕີຕິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸສງ຺ຂາເຕຫິ ປຎ຺ຈຫິ ຈກ຺ຂູຫິ ປສ຺ສິຕພ຺ພໍ ປສ຺ສຕິເຍວ. ອຖ ວາ ຊານໍ ຊານາຕີຕິ ຍຖາ ອຎ຺ເຎ ສວິປລ຺ລາສາ ກາມຣູປປຣິຎ຺ຎາວາທິໂນ ຊານນ຺ຕາປິ ວິປລ຺ລາສວເສນ ຊານນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ຠຄວາ. ຠຄວາ ປນ ປຫີນວິປລ຺ລາສຕ຺ຕາ ຊານນ຺ໂຕ ຊານາຕິເຍວ, ທິຏ຺ຐິທສ຺ສນສ຺ສ ຈ ອຠາວາ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ປສ຺ສຕິເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈກ຺ຂຸຠູໂຕຕິ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸມຍຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ຈ ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສຕ຺ເຕສຸ ຈ ຕທຸປ຺ປາທນໂຕ ທສ຺ສນປຣິຓາຍກຏ຺ເຐນ ໂລກສ຺ສ ຈກ຺ຂຸ ວິຍ ຠູໂຕ. ຎາຓຠູໂຕຕິ ເອຕສ຺ສ ຈ ເອວເມວ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຘມ຺ມາ ໂພຘິປກ຺ຂິຍາ, ພ຺ຣຫ຺ມາ ມຄ຺ໂຄ, ເຕຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ, ເຕສໍວາ ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ, ໂລກສ຺ສ ຈ ຕທຸປ຺ປາທນໂຕ ‘‘ຘມ຺ມຠູໂຕ,ພ຺ຣຫ຺ມຠູໂຕ’’ຕິ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວຕ຺ຕາຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມໍ ວທຕີຕິ ວຕ຺ຕາ. ຈິຣໍ ສຈ຺ຈປ຺ປຏິເວຘໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ວທຕີຕິ ປວຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິນ຺ເນຕາຕິ ຘມ຺ມຕາສງ຺ຂາຕໍ ປຣມຕ຺ຖໍ ນິພ຺ພານຎ຺ຈ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕາ, ປາປຍິຕາ ວາ. ອມຕສ຺ສ ທາຕາຕິ ອມຕໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍໍ ສຕ຺ເຕສຸ ອຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ ອມຕໍ ທທາຕີຕິ ອມຕສ຺ສ ທາຕາ. ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມານໍ ຕທາຍຕ຺ຕຠາວໂຕ ຘມ຺ມສ຺ສາມີ.

‘‘ຍາ ຈ ນິພ຺ພານສມ຺ປຕ຺ຕິ, ສພ຺ພເມເຕນ ລພ຺ຠຕິ;

ສຸໂຂ ວິປາໂກ ປຸຎ຺ຎານໍ, ອຘິປ຺ປາໂຍ ສມິຊ຺ຌຕິ. (ເປຏໂກ. ໒໓);

ນິພ຺ພານປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ, ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິທາຍໂກ’’ຕິ –

ເອວມາທິໍ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ເອວ ຠິກ຺ຂູ ທານາທິປຸຎ຺ຎານໍ ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສຍຕໍ ຊານນ຺ຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມປິ…ເປ… ປຏິລຠຕີ’’ຕິ. ‘‘ເອທິສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຈິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ກປ຺ປິຍສ຺ສ ຈ ຈີວຣາທິປຈ຺ຈຍສ຺ສ ຠຄວໂຕ ວຈເນນ ວິນາ ປຏິຄ຺ຄໂຫປິ ຠິກ຺ຂູນໍ ນ ສມ຺ຠວຕິ, ກຸໂຕ ປຣິໂຠໂຄຕິ ອາຫ ‘‘ນິປ຺ປຣິຍາຍາມິສມ຺ປີ’’ຕິອາທິ.

ປຣິຍາຍາມິສສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕກຠາໂວ ປຣິຍາຍຘມ຺ມສ຺ສ ຕພ຺ຠາເວເນວ ທີປິໂຕ. ຕເທວ ສາມິຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕສ຺ມາຕິ ອຕ຺ຕາຘີນປຏິລາຠປຏິຄ຺ຄຫຕາຍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກຕ຺ຕາ ຈ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຘມ຺ມາມິເສ.

ປຈ຺ຈຍາ ຈີວຣາທໂຍ ປຣມາ ປາປຸຓິຕພ຺ພຠາເວນ ອຸຕ຺ຕມມຣິຍາທາ ເອຕສ຺ສ ນ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມາ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທໂຍ ຈາຕິ ປຈ຺ຈຍປຣໂມ, ລາຠຄຣູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຓ຺ຫຸປ຺ປາເທສູຕິ ‘‘ຈີວຣເຫຕຸ ວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕຓ຺ຫາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ປິຓ຺ຑປາຕເສນາສນອິຕິຠວາຠວເຫຕຸ ວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕຓ຺ຫາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໑໑; ອ. ນິ. ໔.໙; ອິຕິວຸ. ໑໐໕) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຈຕູສຸ ຕຓ຺ຫຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກຏ຺ຐາເສສຸ. ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາສນ຺ຕຸຏ຺ຐິສລ຺ເລຂປວິເວກາທໂຍ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທໂຍ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ໂອວາເທ, ເຕສຸ ວາ ຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄາຫເກສຸ ຠິກ຺ຂູສຸ. ຠວິສ຺ສຕິ ວາ ເຍສໍ ຕຕ຺ຖາຕິ ໂຍຊນາ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ໂອວາເທ ອິຈ຺ເຈວ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຘິປ຺ປາໂຍ ອາມິສທາຍາທຕາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກອນຕ຺ຖານຸປ຺ປາທສ຺ສ ຘມ຺ມທາຍາທຕາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ອາກງ຺ຂາ. ເຕນາຫ ‘‘ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອາມິເສ ອຸປກ຺ຂລິຕານນ຺ຕິ ອາມິສເຫຕຸ ວິປ຺ປຏິປນ຺ນານໍ. ອຕີຕກາເລຕິ ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘກາເລ. ກປິລສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ວຕ຺ຖຸ ກປິລສຸຕ຺ເຕນ, ‘‘ສງ຺ຆາຏິປິອາທິຕ຺ຕາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ລກ຺ຂຓສຸຕ຺ເຕນ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໑໘) ຈ ວິຠາເວຕພ຺ພໍ. ອາມິສຄຣຸໂກ ອປ຺ປຄ຺ຆຠາເວນ ກູຏກຫາປໂຓ ວິຍ ນິຕ຺ເຕໂຊ ສມຓເຕເຊນ ອນຸຊ຺ຊລໂຕ ນິພ຺ພຸຕງ຺ຄາໂຣ ວິຍ ນິປ຺ປໂຠ ຈ ໂຫຕີຕິ ໂຍຊນາ. ຕໂຕຕິ ປຈ຺ຈຍຄຣຸກຠາວໂຕ. ວິວຕ຺ຕິຕຈິຕ຺ໂຕຕິ ວິນິວຕ຺ຕິຕມານໂສ, ສລ຺ເລຂວຸຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຘມ຺ມທາຍາທາຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ອນ຺ໂຕຄຘາວຘາຣຓໍ ວຈນນ຺ຕິ ເຕນ ອວຘາຣເຓນ ນິວຕ຺ຕິຕມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ມາ ອາມິສທາຍາທາ’’ຕິ ປຏິກ຺ເຂໂປ ທສ຺ສິໂຕ. ຕເຖວ ຈ ວິຠາເວຕຸໍ ອຘິປ຺ປາຍານິສໍສວິຠາວເນສຸປິ ທສ຺ສິໂຕ, ຕຖາ ອາທີນວວິຠາວເນນ ຘມ຺ມທາຍາທຕາປຏິກ຺ເຂໂປ. ອປທິສິຕພ຺ພາຕິ ເຫຏ຺ຐາ ກຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ. ອາທິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ອາ-ກາໂຣ ມຣິຍາທຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມທາຍາທຕາວິຘຸເຣນ ອາມິສທາຍາທຠາເວນ ເຫຕຸຠູເຕນ, ກຣຓຠູເຕນ ວາ ອາທິຍໍ ວິເວຈນໍ ວິຎ຺ຎູຫິ ວິສຸໍ ກຣຓໍ ວວຕ຺ຖານສ຺ສ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວິສຸໍ ກາຕພ຺ພາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວິຎ຺ຎູຫິ ຄາຣຍ຺ຫາ ຠເວຍ຺ຍາຖາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ.