໓. ນິທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ

໔. ນິທ຺ເທສວາເຣ ສາມຎ຺ຎໂຕຕິ ສາຘາຣຓໂຕ. ວິເສເສນາຕິ ອສາຘາຣຓໂຕ. ປທຕ຺ໂຖຕິ ສທ຺ທຕ຺ໂຖ. ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ສຠາໂວ. ກໂມຕິ ອນຸປຸພ຺ພີ. ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ເອຕ຺ຕກປ຺ປມາຓຠາໂວ. ເຫຕ຺ວາທີຕິ ເຫຕຸຜລຠູມິອຸປນິສາສຠາຄວິສຠາຄລກ຺ຂຓນຍາ. ວິເສສໂຕ ປນ ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ຫາຣສງ຺ເຂປວຓ຺ຓນາ

໑. ຍໍ, ຠິກ຺ຂເວຕິ ເອຕ຺ຖ ຍນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ, ຕຎ຺ຈ ສຸຂໍ, ໂສມນສ຺ສນ຺ຕິ ທ຺ວເຍນ ສມານາຘິກຣຓນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ອສ຺ສາທີຍຕີຕິ ອສ຺ສາໂທ, ສຸຂໍ, ໂສມນສ຺ສຎ຺ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຂາທິເວທນາ ວິຍ ມນາປິຍຣູປາທິປິ ອວີຕຣາຄສ຺ສ ອສ຺ສາເທຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓມ຺ປີ’’ຕິ. ‘‘ອສ຺ສາເທຕິ ເອຕາຍາຕິ ວາ ອສ຺ສາໂທ, ຕຓ຺ຫາ’’ຕິ ເອເຕນ ‘‘ຍ’’ນ຺ຕິ ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ນິປາໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຣາຍມຕ຺ໂຖ – ເຍນ ເຫຕຸນາ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘ ປຏິຈ຺ຈ ອສ຺ສາທນີຍຠາເວນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂໍ ໂສມນສ຺ສໍ, ອຍໍ ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂາໂຕ ອສ຺ສາໂທ ອສ຺ສາທນກິຣິຍາຍ ກາຣຓນ຺ຕິ. ອິຕິ ກຕ຺ວາ ອຍມຕ຺ໂຖ ທິຏ຺ຐາຠິນນ຺ທນາທິຠາວໂຕ ວິປລ຺ລາເສສຸປິ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ວິປລ຺ລາສາປີ’’ຕິ. ອນິຏ຺ຐມ຺ປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ອິຏ຺ຐມ຺ປີຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ອນວເສສາ ສາສວາ ຘມ຺ມາ ອິຘ ອາຣມ຺ມຓຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ເພສໍ ເຕຠູມກສງ຺ຂາຣານ’’ນ຺ຕິ.

ທຸກ຺ຂາທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂສຠາວາ ເອວ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ ຄຫິຕາ ອນິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ, ນ ສຸຂສຠາວາ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍາຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ, ສນ຺ຕສ຺ມິໍ ເອສາ ປຓີເຕ ສຸເຂ ວຸຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໘໘; ສໍ. ນິ. ໔.໒໖໗). ‘‘ສຸຂປຣິຍາຍສພ຺ຠາວໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ອິຏ຺ຐຕາມຕ຺ຕໂຕປິ ເລເສນ ສຕ຺ຕານໍ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອສ຺ສາທນີຍຕາ ສມ຺ຠວຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອາທີນໂວ ໂທສນິສ຺ສນ຺ທນຕາຍ ໂທໂສ, ສ຺ວາຍໍ ປີຬນວຸຕ຺ຕິຍາ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ອາທີນໂວ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ, ຕິສ຺ໂສປິ ວາ ທຸກ຺ຂຕາ’’ຕິ. ເອວໍ ໂທສຕ຺ຖຕໍ ອາທີນວສ຺ສ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ກປຓຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍໂຕຕິ ຍສ຺ມາ ໂທສກປຓສຠາວຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ນິສ຺ສຣຕີຕິ ວິວິຕ຺ຕິ, ສພ຺ພສງ຺ຂາຣວິເວໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາມຎ຺ຎນິທ຺ເທເສນາຕິ ນິສ຺ສຣຓສທ຺ທວຈນີຍຕາສາມຎ຺ເຎນ. ປຸຣິມານນ຺ຕິ ອສ຺ສາທາທີນວຕານໍ. ອຸປາໂຍ ຈາຕິອາທີສຸ ຈ-ສທ຺ໂທ ປທປູຣຓມຕ຺ຕນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ປຈ຺ຉິມານຎ຺ຈາ’’ຕິ, ຜລາທີນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕທນ຺ໂຕຄຘເຠທານນ຺ຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄປຣິຍາປນ຺ນວິເສສານໍ.

ກາມຠວາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນ ຣູປາຣູປຠວາ ເອວ ຄຫິຕາ, ອຖ ໂຂ ເຕ ຈ ສຎ຺ຎີຠວາທໂຍ ຈ ເອກໂວກາຣຠວາທໂຍ ຈ ຄຫິຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຠວານ’’ນ຺ຕິ.

ຍາວເທວ ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານຕ຺ຖາ ຠຄວໂຕ ເທສນາຕິ ອາຫ ‘‘ນນຸ ຈ…ເປ… ນິປ຺ຜາທີຍຕີ’’ຕິ. ‘‘ວຸຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ ອິມິນາ ປຸນຣຸຕ຺ຕິໂທສໍ ໂຈເທຕິ. ອິຕໂຣ ‘‘ສຈ຺ຈເມຕ’’ນ຺ຕິ ອນຸຊານິຕ຺ວາ ‘‘ຕຎ຺ຈ ໂຂ’’ຕິອາທິນາ ປຣິຫຣຕິ. ‘‘ປຣມ຺ປຣາຍາ’’ຕິ ເອເຕນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ວິຍ ນ ປຣໂຕໂຆໂສ ອາສນ຺ນກາຣຓໍ ຘມ຺ມາຘິຄມສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ເວທນີຍຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອກ຺ຂາຕາໂຣ ຕຖາຄຕາ, ປຏິປນ຺ນາ ປໂມກ຺ຂນ຺ຕິ, ຌາຍິໂນ ມາຣພນ຺ຘນາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໒໗໖) ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທຘິຄມກາຣຓໍ ອຣິຍມຄ຺ຄາຘິຄມກາຣຓໍ ສິຍາ. ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ປຕ຺ຕິຠວເຫຕູ’’ຕິ, ເຕນ ຈຣິມຕ຺ຕຠາວເຫຕຸຠູຕໍ ປຸຎ຺ຎສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ວທຕິ.

‘‘ອຕ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິໍ ອູຫຈ຺ຈ, ເອວໍ ມຈ຺ຈຸຕໂຣ ສິຍາ’’ຕິ ອິທໍ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາຍ ຜລຠາວສາຘນໍ. ເຍນ ຫິ ວິຘິນາ ອຕ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິສມຸຄ຺ຆາໂຕ, ມຈ຺ຈຸຕຣຓຎ຺ຈ ສິຍາ, ໂສ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປກາສິໂຕຕິ. ອຕ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິສມຸຄ຺ຆາຕມຈ຺ຈຸຕຣຓານໍ ຜລຠາເວ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ.

‘‘ຘມ຺ໂມ ຫເວ’’ຕິ ປນ ຄາຖາຍໍ ໂລກິຍສ຺ສ ປຸຎ຺ຎຜລສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ອິທໍ ຜລ’’ນ຺ຕິ. ຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕພ຺ພໍ, ຕໍ ຜລໍ. ຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕກໍ, ໂສ ອຸປາໂຍ. ອຍເມຕ຺ຖ ວິນິຈ຺ຉໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ເອເຕນ ນເຍນາ’’ຕິອາທິ. ອຸປຘິສມ຺ປຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕຠາວໂສຠາ.

ວິສຸທ຺ຘີຕິ ຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ເອຕ຺ຖາປິ…ເປ… ວິຎ຺ຎາຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຍສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິນາປິ ຕເມວຕ຺ຖໍ ວຈນນ຺ຕເຣ ປາກຏຕຣໍ ກໂຣຕິ.

ສຣູປໂຕ ອາຄຕານິ ‘‘ຍໂຕ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘານໍ ສມຸທຍຎ຺ຈ ອຕ຺ຖງ຺ຄມຎ຺ຈ ອສ຺ສາທຎ຺ຈ ອາທີນວຎ຺ຈ ນິສ຺ສຣຓຎ຺ຈ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໒໖-໒໘). ເອກເທເສນ ອາຄຕານິ ‘‘ສໍໂຍຊນິເຍສຸ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ເມສຸ ອສ຺ສາທານຸປສ຺ສິໂນ ວິຫຣໂຕ (ສໍ. ນິ. ໒.໕໓), ພຫຸທຸກ຺ຂາ ພຫຸປາຍາສາ, ອາທີນໂວ ເອຕ຺ຖ ຠິຍ຺ໂຍ (ມ. ນິ. ໑.໑໑໗), ສງ຺ຂາຣານເມຕໍ ນິສ຺ສຣຓໍ, ຍທິທໍ ນິພ຺ພານ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໔; ໓.໔໑). ນ ສຣູເປນ ອາຄຕານິ ຍຖາ ສາມຎ຺ຎຜລສຸຕ຺ຕາທີສຸ. ອຕ຺ຖວເສນາຕິ ອສ຺ສາເທຕພ຺ພາທິອຕ຺ຖວເສນ. ນ ປປຎ຺ຈິໂຕຕິ ນ ວິຕ຺ຖາຣິໂຕ.

໒. ເອເສວ ນໂຍຕິ ອຕິເທເສນ ວິຈິຍມານວຈນເສໂສ ອຕິທິຏ຺ໂຐ. ຠາວຕ຺ເຖ ໂຕຫິ ອາຫ ‘‘ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕນ຺ຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນາ’’ຕິ. ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕໍ ນ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອາຄຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຸຈ຺ຉານຸຣູປຕາ ອິຘ ປຸພ຺ພາປຣນ຺ຕິ ຈຕຸພ຺ຍູຫປຸພ຺ພາປຣໂຕ ອິມໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘີຕິ ປຸຈ຺ຉາຍ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ອນຸສນ຺ຘານໍ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ເຫຏ຺ຐິມເທສນາຍ ປຸຈ຺ຉານິມິຕ຺ຕປວຕ຺ຕອຸປຣິເທສນາຍ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ‘‘ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸພ຺ພາເປກ຺ຂນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕວິສ຺ສຊ຺ຊິຕປທາເປກ຺ຂໍ. ‘‘ສຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວາ ອິມິນາ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນາອນຸຄີຕິໂຍ ຐເປຕ຺ວາ ເສໂສ ວິຈຍຫາຣປທຕ຺ໂຖ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ປທສ຺ສາປິ ສງ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ຄາຖາຍໍ ຈ-ສທ຺ໂທ ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

‘‘ຈກ຺ຂຸ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ປຸຏ຺ເຐ ‘‘ອາມ, ຈກ຺ຂຸ ອນິຈ຺ຈເມວາ’’ຕິ ເອກນ຺ຕໂຕ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ເອກໍສພ຺ຍາກຣຓໍ. ‘‘ອຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຠາເວຕພ຺ພໍ, ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພຎ຺ຈາ’’ຕິ ປຸຏ຺ເຐ ‘‘ມຄ຺ຄປຣິຍາປນ຺ນໍ ຠາເວຕພ຺ພໍ, ຜລປຣິຍາປນ຺ນໍ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ວິຠຊ຺ຊພ຺ຍາກຣຓໍ. ‘‘ອຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ກຸສລ’’ນ຺ຕິ ປຸຏ຺ເຐ ‘‘ກິໍ ອນວຊ຺ຊຏ຺ໂຐ ກຸສລຏ຺ໂຐ, ອຸທາຫຸ ສຸຂວິປາກຏ຺ໂຐ’’ຕິ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ປຏິປຸຈ຺ຉາພ຺ຍາກຣຓໍ. ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ, ອສສ຺ສໂຕ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອພ຺ຍາກຕເມຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ຐປນໍ. ‘‘ກິໍ ປເນເຕ ກຸສລາຕິ ວາ ຘມ຺ມາຕິ ວາ ເອກຕ຺ຖາ, ອຸທາຫຸ ນານຕ຺ຖາ’’ຕິ ອິທໍ ປຸຈ຺ຉນໍ ສາວເສສໍ. ວິສ຺ສຊ຺ຊນສ຺ສ ປນ ສາວເສສຕາ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນ ເທສນາຍໍ ເວທິຕພ຺ພາ. ອປ຺ປາຏິຫີຣກໍ ສອຸຕ຺ຕຣໍ. ສປ຺ປາຏິຫີຣກໍ ນິຣຸຕ຺ຕຣໍ. ເສສໍ ວິຈຍຫາຣນິທ຺ເທເສ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ອສ຺ສາໂທ ອສ຺ສາທເຫຕຸ ຍາວ ອາຓຕ຺ຕິເຫຕູຕິ ເອວໍ ເຫຕູນມ຺ປິ ອສ຺ສາທາທໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປໂຕ ສຸຂສຸຂປຈ຺ຈຍລກ຺ຂໂຓ ອສ຺ສາໂທ, ໂສ ວິເສສໂຕ ສຄ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ທີເປຕພ຺ໂພ. ສາ ຫິ ຕສ຺ສ ອຸກ຺ກໍໂສ, ເສສາ ປເນຕ຺ຖ ຠວສມ຺ປຕ຺ຕິ ຕທນ຺ວາຍິກາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕສ຺ສ ເຫຕຸ ທານມຍໍ, ສີລມຍຎ຺ຈ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ. ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂປຈ຺ຈຍລກ຺ຂໂຓ ອາທີນໂວ. ວິປຣິຓາມສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕານໍ ຕທວໂຣຘໂຕ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສາປິ ເອຕ຺ຖ ສງ຺ຄໂຫ. ວິເສສໂຕ ປນ ກາມານໍ ໂອກາໂຣຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ສ຺ວາຍໍ ສໍກິເລສວຕ຺ຖຸນາ, ອິຕ຺ຕຣປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຕາທີຫິ ຈ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ, ຕສ຺ສ ເຫຕຸ ທສ ອກຸສລກມ຺ມປຖາ. ເນກ຺ຂມ຺ມໍ ນິສ຺ສຣຓໍ, ຕສ຺ສ ເຫຕຸ ຍຖາຣຫໍ ຕທນຸຈ຺ຉວິກາ ປຸພ຺ພຠາຄປ຺ປຏິປທາ. ຜລໍ ເທສນາຜລເມວ, ຕສ຺ສ ເຫຕຸ ເທສນາ. ອຸປາໂຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຸປາໂຍວ, ຕສ຺ສ ເຫຕຸ ຈຕ຺ຕາຣິ ຈກ຺ການິ. ອາຓຕ຺ຕິ ອຸປເທໂສ, ຕສ຺ສ ຣາຄຄ຺ຄິອາທີຫິ ໂລກສ຺ສ ອາທິຕ຺ຕຕາ, ສຕ຺ຖຸ ມຫາກຣຸຓາໂຍໂຄ ຈ ເຫຕຸ.

ຕຖາ ຈຕູສຸ ອຣິຍສຈ຺ເຈສຸ ສມຸທເຍນ ອສ຺ສາໂທ, ທຸກ຺ເຂນ ອາທີນໂວ, ມຄ຺ຄນິໂຣເຘຫິ ນິສ຺ສຣຓໍ, ມຄ຺ໂຄ ວາ ອຸປາໂຍ, ຕທຸປເທໂສ ອາຓຕ຺ຕິ, ອນຸປາທິເສສາ ນິພ຺ພານຘາຕຸ ຜລໍ. ອິຕິ ອນຸປຸພ຺ພກຖາຍ ສທ຺ຘິໍ ພຸທ຺ຘານໍ ສາມຸກ຺ກໍສິກາຍ ຘມ຺ມເທສນາຍ ນິທ຺ຘາຣຓຠາເວນ ວິຈໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປທສ຺ສ ປທຕ຺ຖສມ຺ພນ຺ໂຘ ເຫຕຸ. ໂສ ຫິ ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ, ປຎ຺ຫສ຺ສ ຎາຕຸກາມຕາ, ກເຖກຸກາມຕາ ຈ. ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາທີນຎ຺ຫິ ຈຕຸນ຺ນໍ ຎາຕຸກາມຕາ, ອິຕຣສ຺ສ ອິຕຣາ. ວິສ຺ສຊ຺ຊນສ຺ສ ປຎ຺ໂຫ ເຫຕຸ. ເອວໍ ເສສານມ຺ປິ ຍຖາຣຫໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

໓. ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖານໍ ຍຸຕ຺ຕາຍຸຕ຺ຕປຣິກ຺ຂາຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄຫເຓນ ປທໍ ຄຫິຕໍ, ອຕ຺ຖຄ຺ຄຫເຓນ ປຎ຺ຫາທີຫິ ສທ຺ຘິໍ ອສ຺ສາທາທໂຍ ຄຫິຕາ. ວິຈຍຫາຣປທຕ຺ຖາ ເອວ ຫິ ຍຸຕ຺ຕາຍຸຕ຺ຕາທິວິເສສສຫິຕາ ຍຸຕ຺ຕິຫາຣາທີນໍ ປທຕ຺ຖາ. ຕຖາ ຫິ ປທຏ຺ຐານປທຏ຺ຐານິກຠາວວິສິຏ຺ຐາ ເຕເຍວ ປທຏ຺ຐານຫາຣສ຺ສ ປທຕ຺ຖາ. ລກ຺ຂຓລກ຺ຂິຕພ຺ພຕາວິສິຏ຺ຐາ, ນິທ຺ຘາຣິຕາ ຈ ລກ຺ຂຓຫາຣສ຺ສ, ນິພ຺ພຈນາທິວິຠາວນາວິສິຏ຺ຐາ ຈຕຸພ຺ຍູຫຫາຣສ຺ສ, ສຠາຄຘມ຺ມວເສນ, ວິສຠາຄຘມ຺ມວເສນ ຈ ອາວຏ຺ຏນວິສິຏ຺ຐາ ອາວຏ຺ຏຫາຣສ຺ສ, ຠູມິວິຠາຄາທິວິສິຏ຺ຐາ ວິຠຕ຺ຕິຫາຣສ຺ສ, ປຏິປກ຺ຂໂຕ ປຣິວຕ຺ຕນວິສິຏ຺ຐາ ປຣິວຕ຺ຕນຫາຣສ຺ສ, ປຣິຍາຍເວວຈນວິສິຏ຺ຐາ ເວວຈນຫາຣສ຺ສ, ປຠວາທິປຎ຺ຎາປນວິສິຏ຺ຐາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຫາຣສ຺ສ, ຂນ຺ຘາທິມຸເຂຫິ ໂອຕຣຓວິສິຏ຺ຐາ ໂອຕຣຓຫາຣສ຺ສ, ປທປທຕ຺ຖປຎ຺ຫາຣມ຺ຠໂສຘນວິສິຏ຺ຐາ ໂສຘນຫາຣສ຺ສ, ສາມຎ຺ຎວິເສສນິທ຺ຘາຣຓວິສິຏ຺ຐາ ອຘິຏ຺ຐານຫາຣສ຺ສ, ປຈ຺ຈຍຘມ຺ເມຫິ ປຣິກ຺ຂຣຓວິສິຏ຺ຐາ ປຣິກ຺ຂາຣຫາຣສ຺ສ, ປຫາຕພ຺ພຠາເວຕພ຺ພຕານິທ຺ຘາຣຓວິສິຏ຺ຐາ ສມາໂຣປນຫາຣສ຺ສ ປທຕ຺ຖາ. ‘‘ພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຕາ, ອຕ຺ຖສ຺ສ ສຸຕ຺ຕາທີຫິ ອວິໂລມນໍ ຍຸຕ຺ຕຠາໂວ’’ຕິ ອິມິນາ ອສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຕາ, ສຸຕ຺ຕາທີຫິ ວິໂລມນຎ຺ຈ ອຍຸຕ຺ຕຠາໂວຕິ ທີເປຕິ, ເຕນ ຍຸຕ຺ຕາຍຸຕ຺ຕີນໍ ເຫຕຸໍ ທສ຺ເສຕິ.

໔. ໂຍນິໂສມນສິກາຣາທີຕິ ອາທິສທ຺ເທນ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍາທິສາຘາຣຓໍ, ອສາຘາຣຓຎ຺ຈ ເທຍ຺ຍປຏິຄ຺ຄາຫກາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສມ຺ຠວໂຕຕິ ຍຖາຣຫໍ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອນຸຣູປໍ. ຍາວ ສພ຺ພຘມ຺ມາຕິ ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພໍ ນາມ ປເທສສພ຺ພໍ, ນ ສພ຺ພສພ຺ພນ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ສພ຺ພສທ຺ໂທ ຍຖາ ປຐມວິກປ຺ເປ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕຘມ຺ມວເສນ ປເທສວິສໂຍ, ເອວໍ ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ປທຏ຺ຐານປທຏ຺ຐານິກນິທ຺ຘາຣເຓນ ຕໍຕໍປກຣຓປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຘມ຺ມຄ຺ຄຫຓໂຕ ປເທສວິສໂຍ ເອວ, ນ ອນວເສສຘມ຺ມວິສໂຍຕິ. ສຸຕ຺ຕາຄຕຘມ຺ມານໍ ຍານິ ປທຏ຺ຐານານິ, ເຕສຎ຺ຈ ຍານີຕິ ເອວໍ ກາຣຓປຣມ຺ປຣານິທ຺ຘາຣຓລກ຺ຂໂຓ ປທຏ຺ຐານຫາໂຣ, ປຣິກ຺ຂາຣຫາໂຣ ປນ ສຸຕ຺ຕາຄຕຘມ຺ມານໍ ຕໍຕໍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນານໍ ປຏິເຫຕຸປຈ຺ຈຍຕາວິເສສວິຠາວນລກ຺ຂໂຓຕິ ສຕິປິ ກາຣຓວິຈາຣຓຠາເວ ອຍໍ ປທຏ຺ຐານຫາຣປຣິກ຺ຂາຣຫາຣານໍ ວິເສໂສ.

໕. ຍຖາ ‘‘ສມານາຘິກຣຓສມານປເທ’’ຕິອາທີສຸ ເອກສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ສມານສທ຺ໂທ, ເອວໍ ເອກຣສຏ຺ເຐນ ຠາວນາ ‘‘ເອກຸປ຺ປາທາ’’ຕິອາທີສຸ (ກຖາ. ໔໗໓) ວິຍ ເອກລກ຺ຂຓາຕິ ເອຕ຺ຖ ເອກສທ຺ໂທ ສມານຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ສມານລກ຺ຂຓາ’’ຕິ. ສໍວຓ຺ຓນາວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ກມ຺ມຕ຺ເຖ ອນ-ສທ຺ໂທ, ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພຕາວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ລກ຺ຂຓາຕິ ອຸປລກ຺ຂຓາ. ‘‘ນານຕ຺ຕກາຍນານຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໑, ໓໕໗, ໓໕໙; ອ. ນິ. ໙.໒໔), ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎານໍ ອມນສິກາຣາ’’ຕິອາທີສຸ ສຫຈາຣິຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ສຎ຺ຎາສຫຄຕາ ຫິ ຘມ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ສຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາ. ‘‘ທທໍ ມິຕ຺ຕານິ ຄນ຺ຖຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໖; ສຸ. ນິ. ໑໘໙) ສມານກິຈ຺ຈຕາ. ປິຍວຈນຕ຺ຖຈຣິຍາ ສມານຕ຺ຕຕາປິ ຫິ ຕຕ຺ຖ ມິຕ຺ຕຄນ຺ຖນກິຈ຺ເຈນ ສມານກິຈ຺ຈາ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖຸຠາວໂຕ. ‘‘ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ເວທນາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໑, ໓໙; ມຫາວ. ໑; ວິຠ. ໒໒໕; ອຸທາ. ໑; ເນຕ຺ຕິ. ໒໔) ສມານເຫຕຸຕາ. ຍຖາ ຫິ ຜສ຺ໂສ ເວທນາຍ, ເອວໍ ສຎ຺ຎາທີນມ຺ປິ ສຫຊາຕາທິນາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ ເອວາຕິ ເຕປິ ສມານເຫຕຸຕາຍ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຊ຺ຊາມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸສມ຺ຜສ຺ສຊາ ເຈຕນາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໕), ‘‘ຜຸຏ຺ໂຐ ສຎ຺ຊານາຕິ, ຜຸຏ຺ໂຐ ເຈເຕຕີ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໔.໙໓). ເອວໍ ‘‘ຕຓ຺ຫາປຈ຺ຈຍາ ອຸປາທານ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໑, ໓໙; ມຫາວ. ໑; ວິຠ. ໒໒໕; ອຸທາ. ໑; ເນຕ຺ຕິ. ໒໔) ເອວມາທິປິ ອຸທາຫຣິຕພ຺ພໍ. ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໑, ໓໙; ມຫາວ. ໑; ວິຠ. ໒໒໕; ອຸທາ. ໑; ເນຕ຺ຕິ. ໒໔) ສມານຜລຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຍຖາ ຫິ ສງ຺ຂາຣາ ອວິຊ຺ຊາຍ ຜລໍ, ເອວໍ ຕຓ຺ຫຸປາທາທີນມ຺ປີຕິ ເຕປິ ຕຕ຺ຖ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸຣິມກມ຺ມຠວສ຺ມິໍ ໂມໂຫ ອວິຊ຺ຊາ ອາຍູຫນາ ສງ຺ຂາຣາ ນິກນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາ ອຸປຄມນໍ ອຸປາທານ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຣູປໍ ອສ຺ສາເທຕິ ອຠິນນ຺ທຕິ, ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ຣາໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໒໔) ວຸຕ຺ເຕ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ເວທນາທໂຍ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ ສມານາຣມ຺ມຓຠາວໂຕ. ນ ຫິ ເຕຫິ ວິນາ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ. ເອວມາທີຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິສທ຺ເທນ ອຕ຺ຖປ຺ປກຣຓລິງ຺ຄສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘານສາມຕ຺ຖິຍາທີນມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຕ຺ຖາທິວເສນປິ ຫິ ສຸຕ຺ເຕ ອວຸຕ຺ຕານມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕານໍ ວິຍ ນິທ຺ຘາຣຓໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນາຕິ ‘‘ວຘກຏ຺ເຐນ ເອກລກ຺ຂຓານີ’’ຕິອາທິນາ ປາຬິຍໍ, ‘‘ສຫຈາຣິຕາ’’ຕິອາທິນາ ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ວຸຕ຺ເຕນ ປກາເຣນ.

໖. ‘‘ຜຸສນຏ຺ເຐນ ຜສ຺ໂສ’’ຕິອາທິນາ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ວຈນໍ ນິພ຺ພຈນໍ, ຕໍ ປນ ປທສ຺ເສວ, ນ ວາກ຺ຍສ຺ສາຕິ ອາຫ ‘‘ປທນິພ຺ພຈນ’’ນ຺ຕິ. ອຘິປ຺ປາຍນິທານານິເປຕ຺ຖ ພ຺ຍຎ຺ຊນມຸເຂເນວ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພານິ. ນິພ຺ພຈນປຸພ຺ພາປຣສນ຺ຘີສຸ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ວິເສສໂຕ ພ຺ຍຎ຺ຊນທ຺ວາເຣເນວ ອຕ຺ຖປຣິເຍສນາ’’ຕິ. ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ ອຊ຺ຌາສຍາທິ.

໗. ‘‘ປທຏ຺ຐາເນ’’ຕິ ອິທໍ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕຘມ຺ມານໍ ກາຣຓຠູເຕປິ ຘມ຺ເມ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ສຠາຄໂຕ, ວິສຠາຄໂຕ ຈ ອາວຏ຺ຏນໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຕນ຺ຕິວເສນ. ຕສ຺ມາ ປທຏ຺ຐານນິທ຺ຘາຣຓາຍ ວິນາປິ ອາວຏ຺ຏນໍ ຍຸຕ຺ຕເມວາຕິ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕິ. ປທສ຺ສ ວາ ສທ຺ທປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ປທຏ຺ຐານໍ ປທຕ຺ໂຖ. ເອຕສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ‘‘ອາຣມ຺ຠຖ ນິກ຺ກມຖາຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໘໕; ເນຕ຺ຕິ. ໒໙; ເປຏໂກ. ໓໘; ມິ. ປ. ໕.໑.໔) ວີຣິຍສ຺ສ ປທຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ໒໙) ເອຕ຺ຖ ຍ຺ວາຍມາຣມ຺ຠຘາຕຸອາທິໂກ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕໍ ວີຣິຍສທ຺ທສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ວີຣິຍສທ຺ທາຠິເຘຍ຺ໂຍ ອຕ຺ໂຖຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເສສກໍ ນາມຄຫິຕໂຕ ອິຕຣໍ, ຕໍ ປນ ຕສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠູຕໍ ວາ ສິຍາ, ອຎ຺ຎໍ ວາຕິ ອາຫ ‘‘ວິສຠາຄຕາຍ ອຄ຺ຄຫເຓນ ວາ’’ຕິ. ສໍວຓ຺ຓນາຍ ໂຍເຊນ຺ໂຕຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິສຠາຄຘມ຺ມນິທ຺ຘາຣຓຠູເຕນ ອຕ຺ຖກຖເນນ ປາຬິຍໍ ໂຍເຊນ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ເທສນ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ປຏິປກ຺ເຂ’’ຕິ ອິທໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ສຠາຄຘມ຺ມວເສນປິ ອາວຏ຺ຏນສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ.

໘. ນາມວເສນາຕິ ສາຘາຣຓນາມວເສນ. ປາຬິຍໍ ປນ ‘‘ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍຕານໍ ສຕ຺ຕານໍ, ອນິຍຕານຎ຺ຈ ສຕ຺ຕານໍ ທສ຺ສນປຫາຕພ຺ພາ ກິເລສາ ສາຘາຣຓາ’’ຕິອາຄຕຕ຺ຕາ (ເນຕ຺ຕິ. ໓໔) ‘‘ທສ຺ສນປຫາຕພ຺ພາທິນາມວເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຕ຺ຖຸວເສນາຕິ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານວເສນ. ໂສ ຫິ ຘມ຺ມານໍ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຕາຍ ອິຘ ‘‘ວຕ຺ຖູ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ, ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ຈ ກາມຣາຄພ຺ຍາປາທາ ສາຘາຣຓາ’’ຕິອາທິ (ເນຕ຺ຕິ. ໓໔). ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນາຕິ ນາມໂຕ, ວຕ຺ຖຸໂຕ ຈ ອາເວຓິກຕາຍ. ຕໍຕໍມຄ຺ຄຜລຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ຕໍຕໍມຄ຺ຄຜລຏ຺ຐຕາ, ຠພ຺ພານໍ ຠພ຺ພຕາ, ອຠພ຺ພານໍ ອຠພ຺ພຕາ ອສາຘາຣຓາ.

໙. ‘‘ຠາວິເຕ’’ຕິ ອິທໍ ຠາວນາກິຣິຍາຍ ອຸປລກ຺ຂຓໍ, ນ ເອຕ຺ຖ ກາລວຈນິຈ຺ຉາຕິ ອາຫ ‘‘ຠາເວຕພ຺ເພຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຠາວນາ ເຈຕ຺ຖ ອາເສວນາຕິ, ກຸສລສທ຺ໂທປິ ອນວຊ຺ຊຏ຺ໂຐຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຏິປກ຺ຂໂຕຕິ ວິປກ຺ຂໂຕ. ວິສທິສູທາຫຣເຓນ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ຍຖາຘິປ຺ເປຕຘມ຺ມປ຺ປຕິຏ຺ຐານາ ເຫສາ.

໑໐. ປທຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ປທາຠິເຘຍ຺ຍສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ, ສຠາວຘມ຺ມສ຺ສ ວາ.

໑໑. ນິກ຺ເຂໂປ ເທສນາ. ປຠໂວ ສມຸທໂຍ.

໑໒. ‘‘ອວຸຕ຺ຕານມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ’’ຕິ ອິມິນາ ອວຸຕ຺ຕສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ ຈ-ສທ຺ໂທຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໑໓. ‘‘ຄາຖາຣຸຬ຺ເຫ’’ຕິ ອິມິນາ ປາຬິອາຄໂຕວ ປຎ຺ໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ, ນ ອິຕໂຣຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘາທີຫິ ພ຺ຍາກເຕ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ອາຣທ຺ຘສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ, ເຕນ ອາຣມ຺ຠໂສຘນສ຺ສ ວິສຍມາຫ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຕ຺ຖທ຺ວາເຣເນວ ປທປຸຈ຺ຉາໂສຘນມ຺ປິ ກຣີຍຕີຕິ ປຸນ ‘‘ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕມ຺ຫີຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນ. ວິສ຺ສຊ຺ຊນໂສຘເນນ ຫິ ປຎ຺ຫາໂສຘນໍ. ປຎ຺ເຫຕິ ປຸຈ຺ຉາຍໍ. ຄາຖາຍນ຺ຕິ ອຸປລກ຺ຂຓໍ, ເຕນ ຄາຖາຍໍ, ສຸຕ຺ຕເຄຍ຺ຍາທີສຸ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍມາຣພ຺ຠາຕິ ຍໍ ສີລາທິມາຣພ຺ຠ ຄາຖາທີສຸ ເທສິຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ເຠຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຈ຺ຉິຕາຕິ ປຸຈ຺ຉາກາຣິນີ, ‘‘ກາ ເອຕ຺ຖ ປທສຸທ຺ຘິ, ກາ ປຎ຺ຫາສຸທ຺ຘິ, ກາ ອາຣມ຺ຠສຸທ຺ຘີ’’ຕິ ເອວໍ ປຸຈ຺ຉາກາຣິນີ ປຸຈ຺ຉໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຕາ ສຸທ຺ຘາສຸທ຺ຘປຣິກ຺ຂາຕິ ໂຍຊນາ.

໑໔. ນ ວິກປ຺ປຍິຕພ຺ພາຕິ ຍຖາ ໂລເກ ‘‘ຊາຕິ ສາມຎ຺ຎໍ, ເຠໂທ ສາມຎ຺ຎໍ, ສມ຺ພນ຺ໂຘ ສາມຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສາມຎ຺ຎໍ ຊາຕິອາທິໍ, ຕພ຺ພິຘຸຣຎ຺ຈ ວິເສສໍ ວິກປ຺ເປນ຺ຕິ ປຣິກປ຺ເປນ຺ຕິ, ເອວໍ ນ ວິກປ຺ປຍິຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທາ ໂຍ ກາລວິເສໂສ ‘‘ສ຺ເວ’’ຕິ ລທ຺ຘໂວຫາໂຣ, ຕທາ ໂສ ຕໍທິວສາຕິກ຺ກເມ ‘‘ອຊ຺ຊາ’’ຕິ, ປຸນ ຕໍທິວສາຕິກ຺ກເມ ‘‘ຫິຍ຺ໂຍ’’ຕິ ໂວຫຣີຍຕີຕິ ອນວຏ຺ຐິຕສຠາວາ ເອເຕ ກາລວິເສສາ. ທິສາຍປິ ‘‘ເອກໍ ອວຘິໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຸຣຕ຺ຖິມາ ທິສາ, ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉິມາ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ອນວຏ຺ຐິຕສຠາວຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຊາຕິອາທິອເປກ຺ຂາຍາຕິ ຊາຕິອາທິທຸກ຺ຂວິເສສາເປກ຺ຂາຍ. ສຈ຺ຈາເປກ຺ຂາຍາຕິ ສຈ຺ຈສາມຎ຺ຎາເປກ຺ຂາຍ. ‘‘ຕຓ຺ຫາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມານໍ ກາມຕຓ຺ຫາທິອເປກ຺ຂາຍ ສາມຎ຺ຎມ຺ປິ ສມານໍ ສຈ຺ຈາເປກ຺ຂາຍ ວິເສໂສ ໂຫຕີຕິ ເອວມາທິໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ເອສ ນໂຍ ສມຸທຍາທີສຸປີ’’ຕິ.

໑໖. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘວຈເນ. ເຕນາຫ ‘‘ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຂາຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ຍຖາຣຸຕໍ ຍຖາກຖິຕໍ ສທ຺ທໂຕ ອຘິຄຕໍ ນິທ຺ຘາຣິຕໍ, ນ ອຕ຺ຖປ຺ປກຣຓລິງ຺ຄສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘານາທິປ຺ປມາຓນ຺ຕຣາຘິຄຕໍ. ‘‘ອຕ຺ຖໂຕ ທສ຺ສິຕາ’’ຕິ ອິທໍ ຍສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ຠາວນາວ ກຖິຕາ, ນ ປຫານໍ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ນຍສງ຺ເຂປວຓ຺ຓນາ

໑໗. ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາຫິ ກຣຓຠູຕາຫິ. ສໍກິເລໂສ ປກ຺ໂຂ ເອຕສ຺ສາຕິ ສໍກິເລສປກ຺ໂຂ, ສໍກິເລສປກ຺ຂິໂກ ສຸຕ຺ຕຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ສ ນຍນລກ຺ຂໂຓຕິ ໂຍຊນາ. ໂວທານປກ຺ຂສ຺ສ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິຍາ, ພລວວິປສ຺ສນາຍ ຈ ທຸກ຺ຂາທີສຸ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາທີນິ ມຄ຺ຄານຸຄຸໂຓ ຄຫຓາກາໂຣ ອນຸຄາຫຓນໂຍ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ນໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ນຍໂວຫາໂຣ’’ຕິ ອິມິນາ ນຍາຘິຏ຺ຐານໍ ນໂຍຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໑໘. ພາຘກາທິຠາວໂຕຕິ ພາຘກປຠວສນ຺ຕິນິຍ຺ຍານຠາວໂຕ. ອຎ຺ຎຖາຠາວາຠາເວນາຕິ ອພາຘກອປ຺ປຠວອສນ຺ຕິ ອນິຍ຺ຍານຠາວາຠາເວນ. ສຈ຺ຈສຠາວຕ຺ຕາຕິ ອມຸສາສຠາວຕ຺ຕາ. ອວິສໍວາທນໂຕຕິ ອຣິຍສຠາວາທິຠາວສ຺ສ ນ ວິສໍວາທນໂຕ ເອກນ຺ຕິກຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໙. ສໍກິລິຏ຺ຐຘມ຺ມາຕິ ສໍກິເລສສມນ຺ນາຄຕາ ຘມ຺ມາ ສທ຺ຘມ຺ມນຍໂກວິທາຕິ ສຈ຺ຈປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາທິຘມ຺ມນຍກຸສລາ, ເອກຕ຺ຕາທິນຍກຸສລາ ວາ.

໒໐. ອຕ຺ຖວິສ຺ສຊ຺ຊເນສູຕິ ‘‘ອິເມ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑) ສຸຕ຺ເຕ ກຕປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊເນສຸ ເຈວ ອຏ຺ຐກຖາຍ ກຕອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາສຸ ຈ. ‘‘ໂວທານິຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ອນວຊ຺ຊຘມ຺ມາ ອິຘ ກຸສລາຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ນ ສຸຂວິປາກາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖນຍສ຺ສ ໂຍຊນຕ຺ຖໍ ມນສາ ໂວໂລກຍເຕຕິ ໂຍຊນາ.

໒໑. ຍທິ ກຣຓຠູຕໍ, ກຖໍ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣາຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ເຍນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ທິສາຠູຕຘມ຺ມານໍ ໂວໂລກຍນສມານຍນຠາວໂຕ ໂວຫາຣຠູໂຕ, ກມ຺ມຠູໂຕ ຈ ນໂຍ, ນ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏາທໂຍ ວິຍ ອຕ຺ຖຠູໂຕຕິ ‘‘ໂວຫາຣນໂຍ, ກມ຺ມນໂຍ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ທ຺ວາທສປທວຓ຺ຓນາ

໒໓. ອປຣິໂຍສິເຕ ປເທຕິ ອຸຈ຺ຈາຣຓເວລາຍໍ ປເທ ອສມຕ຺ເຕ, ວິປ຺ປກເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິໂຍສິເຕ ຫິ ‘‘ປທ’’ນ຺ຕ຺ເວ ສມຎ຺ຎາ ສິຍາ, ນ ‘‘ອກ຺ຂຣ’’ນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປທສ຺ສ ເວວຈນຕາຍ ອຕ຺ຖວເສນ ປຣິຍາຍໍ ຂຣນ຺ຕໍ ສຎ຺ຈຣນ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕິ, ນ ເອວໍ ວຓ຺ໂຓ ອເວວຈນຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ປຣິຍາຍວເສນ ອກ຺ຂຣຓໂຕ’’ຕິ. ນ ຫິ ວຓ຺ຓສ຺ສ ປຣິຍາໂຍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ອິທໍ ອກາຣາທິວຓ຺ຓວິເສສໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ, ນ ວຓ຺ຓສາມຎ຺ຎໍ. ຕສ຺ສ ຫິ ວຓ຺ໂຓ ອກ຺ຂຣນ຺ຕິ ປຣິຍາໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວາຕິ.

ອກ຺ຂຣສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ຕປ຺ປສງ຺ເຄນ ວຓ຺ຓສທ຺ທສ຺ສປິ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ເກນຏ຺ເຐນ ວຓ຺ໂຓ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ນນຸ ປເທນ, ວາກ຺ເຍນ ວາ ອຕ຺ໂຖ ສໍວຓ຺ຓີຍຕິ, ນ ອກ຺ຂເຣນາຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ວຓ຺ໂຓ ເອວ ຫີ’’ຕິອາທິ. ປທາທິຠາເວນາຕິ ປທວາກ຺ຍຠາເວນ. ຍຖາສມ຺ພນ຺ຘນ຺ຕິ ຍຖາສງ຺ເກຕໍ. ອຍໍ-ສທ຺ໂທ ອິມສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ວາຈໂກ, ອຍໍ ອຕ຺ໂຖ ອິມສ຺ສ ສທ຺ທສ຺ສ ວຈນີໂຍຕິ ຍຖາຄຫິຕສງ຺ເກຕານຸຣູປໍ ສທ຺ທຕ຺ຖານໍ ວາຈກວຈນີຍຠາໂວ. ອຖ ວາ ຍ຺ວາຍໍ ສທ຺ທຕ຺ຖານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອວິນາຠາໂວ, ໂສ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕທນຸຣູປໍ ເອກກ຺ຂຣໍ ນາມປທໍ ‘‘ມາ ເອວໍ ມຎ຺ຎສີ’’ຕິອາທີສຸ ມາ-ກາຣາທິ. ເກຈີຕິ ອຠຍຄິຣິວາສິໂນ. ເຕ ຫິ ອຠິຘມ຺ມເທສນໍ ‘‘ມນສາເທສນາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຍໂຕ ຣາຫຸລາຈຣິໂຍ ‘‘ວິສຸທ຺ຘກຣຸຓານໍ ມນສາເທສນາ ວາຈາຍ ອກ຺ຂຣຓໂຕ ອກ຺ຂຣສຎ຺ຎິຕາ’’ຕິ ອາຫ.

ສຕ຺ວປ຺ປຘານນ຺ຕິ ທ຺ຣພ຺ຍປ຺ປຘານໍ. ນາມປເທ ຫິ ທ຺ຣພ຺ຍມາວິຠູຕຣູປໍ, ກິຣິຍາ ອນາວິຠູຕຣູປາ ຍຖາ ‘‘ຜສ຺ໂສ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໑, ໓໙; ມຫາວ. ໑; ວິຠ. ໒໒໕; ອຸທາ. ໑; ເນຕ຺ຕິ. ໒໔). ອາຂ຺ຍາຕປເທ ປນ ກິຣິຍາ ອາວິຠູຕຣູປາ, ທ຺ຣພ຺ຍມນາວິຠູຕຣູປໍ ຍຖາ ‘‘ຜຸສຕີ’’ຕິ. ເຕນ ເນສໍ ສຕ຺ວກິຣິຍາປ຺ປຘານຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ກິຣິຍາວິເສສຄ຺ຄຫຓນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ກິຣິຍາວິເສສາວໂພຘເຫຕຸ ກິຣິຍາວິເສສທີປນໂຕ, ຍຖາ ‘‘ຈິຣປ຺ປວາສິ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໒໑໙) ເອຕ຺ຖ ປ-ສທ຺ໂທ ວສນກິຣິຍາຍ ວິໂຍຄວິສິຏ຺ຐຕໍ ທີເປຕິ. ‘‘ເອວໍ ມນສິ ກໂຣຖ, ມາ ເອວໍ ມນສາກຕ຺ຖາ’’ຕິອາທີສຸ ກິຣິຍາວິເສສສ຺ສ ໂຊຕໂກ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ. ‘‘ເອວໍສີລາ (ທີ. ນິ. ໓.໑໔໒) ເອວໍຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໑໓; ມ. ນິ. ໓. ໑໙໘; ສໍ. ນິ. ໕.໓໗໘) ສຕ຺ວວິເສສສ຺ສ. ເອວໍ ເສສນິປາຕປທານມ຺ປີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ກິຣິຍາຍ…ເປ… ນິປາຕປທ’’ນ຺ຕິ.

ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປທາຠິຫິຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂຍ ອກ຺ຂເຣຫິ ສງ຺ກາສິໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປທາຠິຫິຕໍ ປເທຫິ ກຖິຕໍ, ໂຍ ປເທຫິ ປກາສິໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕທຸຠຍໍ, ຍທິ ປທສມຸທາໂຍ ວາກ຺ຍໍ, ຕສ຺ສ ໂກ ປຣິຈ຺ເຉໂທ. ຍາວຕາ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖປຣິໂຍສານໍ, ຕາວຕາ ເອກວາກ຺ຍນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ, ພຫູເປຕ຺ຖ ປກາເຣ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ. ກິໍ ເຕຫິ, ສາຂ຺ຍາຕໍ ສາພ຺ຍຍໍ ສກາຣກໍ ສວິເສສນໍ ‘‘ວາກ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນນຸ ຈ ປເທນປິ ອຕ຺ໂຖ ພ຺ຍຎ຺ຊີຍຕີຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ປທມຕ຺ຕສວເນປິ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອາກາເຣສຸ ວາກ຺ຍວິຠາເຄສຸ ອຠິຫິຕໍ ກຖິຕໍ ນິພ຺ພຈນໍ ອາກາຣາຠິຫິຕໍ ນິພ຺ພຈນໍ. ‘‘ອຠິຫິຕນ຺ຕິ ຈ ປາຬິອາຄຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ.

‘‘ນິພ຺ພານໍ ມຄ຺ຄຕິ, ນິພ຺ພານຕ຺ຖິເກຫິ ວາ ມຄ຺ຄີຍຕິ, ກິເລເສ ວາ ມາເຣນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑໖) ນິພ຺ພຈນານໍ ວິຕ຺ຖາໂຣ. ຕໍນິທ຺ເທສກຖນຕ຺ຕາ ນິທ຺ເທໂສຕິ ອິມມຕ຺ຖມາຫ ‘‘ນິພ຺ພຈນວິຕ຺ຖາໂຣ ນິຣວເສສເທສນຕ຺ຕາ ນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ປເທຫີຕິ ວາກ຺ຍາວຍວຠູເຕຫິ, ວາກ຺ຍໂຕ ວິຠຊ຺ຊມາເນຫິ ວາ ອາຂ຺ຍາຕາທິປເທຫິ. ເຕນາຫ ‘‘ວາກ຺ຍສ຺ສ ວິຠາໂຄ’’ຕິ, ຕຖາ ຈາຫ ‘‘ອປຣິໂຍສິເຕ’’ຕິອາທິ. ອປເຣ ປນ ‘‘ປກຕິປຈ຺ຈຍໂລປາເທສາທິວເສນ ອກ຺ຂຣວິຠາໂຄ ອາກາໂຣ, ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ປທວິຠາໂຄ ນິພ຺ພຈນໍ, ວາກ຺ຍວິຠາໂຄ ນິທ຺ເທໂສ. ວຓ຺ຓປທວາກ຺ຍານິ ຫິ ອວິຠຕ຺ຕານິ, ວິຠຕ຺ຕານິ ຈ ຉ ພ຺ຍຎ຺ຊນປທານີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຉຏ຺ຐໍ ວຈນນ຺ຕິ ຉຏ຺ຐໍ ປທໍ. ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ອກ຺ຂຣໍ ປທໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ອາກາໂຣ ຕເຖວ ນິຣຸຕ຺ຕິ ນິທ຺ເທໂສ ຉຏ຺ຐວຈນ’’ນ຺ຕິ ຄາຖາຍໍ ເອວໍ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ, ສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ວາ ອາກາຣປທໍ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ໂພ ສທ຺ທໂວຫາໂຣ ວິຠຕ຺ເຕຫິ, ອວິຠຕ຺ເຕຫິ ຈ ອກ຺ຂຣປທວາກ຺ເຍເຫວ, ຕທຎ຺ຎປ຺ປກາໂຣ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ຍານິມານີ’’ຕິອາທິ.

໒໔. ກາສນາສທ຺ໂທ ກມ຺ມຕ຺ໂຖຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກາສີຍຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປເທຫິ ຕາວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສງ຺ກາສນາ, ປກາສນາ ຈ ໂຫຕຸ, ປທາວຘິກາປິ ສໍວຓ຺ຓນາ ອິຈ຺ຉິຕາຕິ ອກ຺ຂເຣຫິ ປນ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອກ຺ຂເຣຫິ ສຸຍ຺ຍມາເນຫີ’’ຕິອາທິ. ປທຕ຺ຖສມ຺ປຏິປຕ຺ຕີຕິ ປທາຠິເຘຍ຺ຍອຕ຺ຖາວໂພໂຘ. ‘‘ອກ຺ຂເຣຫິ ສງ຺ກາເສຕີ’’ຕິອາທິນາ ອກ຺ຂຣກຣຓໍ ສງ຺ກາສນຠູຕໍ ອຸຄ຺ຆຏນກິຣິຍໍ ວທນ຺ເຕນ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ໂຖ ສາຘິໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວິຠຊນຸຕ຺ຕານີກມ຺ມປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ເອກຕ຺ຕນິທ຺ເທໂສ ສມາຫາໂຣຕິ ອຍໍ ທ຺ວນ຺ທສມາໂສ. ອຸຠເຍນາຕິ ‘‘ວິວຣຓາ, ວິຠຊນາ’’ຕິ ອິມິນາ ທ຺ວເຍນ. ເອເຕຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວ-ກາໂຣ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ອາຫ ‘‘ເອເຕຫິ ເອວາ’’ຕິ. ‘‘ສງ຺ກາສນາ…ເປ… ອຠາວໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ຍຖາຘິປ຺ເປຕອນູນາວຘາຣຓຜລໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຸຄ຺ຆຏນາທີຕິ ອາທິສທ຺ເທນ ວິປຎ຺ຈນນຍານິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

໒໕. ສມ຺ມາ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ສມ຺ມາ ອວິປຣີຕໍ, ອນວເສສໂຕ ຈ ຍຸຕ຺ໂຕ ສຫິໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນູນາ’’ຕິ. ສພ຺ໂພ ຫິ ປາຬິອຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຖປທອຕ຺ຖນເຍຫິ ອນວເສສໂຕ ສງ຺ຄຫິໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ພສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ.

໒໖. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ມູລປທປທຏ຺ຐານານິ ອສງ຺ຄຫິຕານີຕິ? ປທຕ຺ຖນ຺ຕຣາຠາວໂຕ. ມູລປທານິ ຫິ ນຍານໍ ສມຸຏ຺ຐານມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປທຏ຺ຐານານີຕິ ທສ຺ສິໂຕຍໍ ນໂຍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິໂຕ ວິນິມຸຕ຺ໂຕ ໂກຈິ ເນຕ຺ຕິປທຕ຺ໂຖ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ.

ເນຕ຺ຕິຍາ ກາຣຓຠູຕາຍ. ຫາຣາ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພາຕິ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ຫາຣາ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພາ. ສ຺ວາຍນ຺ຕິ ໂສ ອຍໍ ສໍວຓ຺ຓນາກ຺ກໂມ. ເຍນ ອນຸກ຺ກເມນ ເນຕ຺ຕິຍໍ ເທສິຕາ, ເຕເນວ ສຸຕ຺ເຕ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ພາຕິ. ເອວໍ ສິທ຺ເຘຕິ ເທສນາກ຺ກເມເນວ ສິທ຺ເຘ. ອຍໍ ອາຣມ຺ໂຠຕິ ‘‘ໂສຬສ ຫາຣາ ປຐມ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ໂຕ ອາຣມ຺ໂຠ. ອິມມຕ຺ຖນ຺ຕິ ອິມໍ ວຸຈ຺ຈມານນິຍມສງ຺ຂາຕໍ ອຕ຺ຖໍ.

ຍທິ ເທສິຕກ຺ກເມເນວ ຫາຣນຍາ ສຸຕ຺ເຕ ໂຍເຊຕພ຺ພາ ສິຍຸໍ, ກິໍ ໂສ ກໂມ ກາຣຓນິຣເປກ຺ໂຂ, ອຸທາຫຸ ກາຣຓສາເປກ຺ໂຂຕິ? ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ – ຍທິ ຕາວ ກາຣຓນິຣເປກ຺ໂຂ ຫາຣນຍານໍ ອນຸກ຺ກໂມ, ອເນເກ ອຕ຺ຖາ ວຸຈ຺ຈມານາ ອວສ຺ສໍ ເອເກນ ກເມນ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ເຍນ ເກນຈິ ກເມນ ສຸຕ຺ເຕ ໂຍເຊຕພ຺ພາ ສິຍຸໍ, ຕຖາ ສຕິ ນິຍໂມ ນິຣຕ຺ຖໂກ ສິຍາ. ອຖ ກາຣຓສາເປກ຺ໂຂ, ກິໍ ຕໍ ກາຣຓນ຺ຕິ? ອິຕໂຣ ກາຣຓຄເວສນໍ ອກຕ຺ວາ ອຕ຺ໂຖ ເອເວຕ຺ຖ ຄເວສິຕພ຺ໂພຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ນາຍມນຸໂຍໂຄ ນ ກຕ຺ຖຈິ ອນຸກ຺ກເມ ນິວິສຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ນ ປນ ມຍໍ ເທວານໍປິຍສ຺ສ ມໂນຣຖວິຆາຕາຍ ເຈເຕມາ’’ຕິ ກມກາຣຓໍ ວິຈາເຣນ຺ໂຕ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິນາ ເທສນາຫາຣສ຺ສ ຕາວ ອາທິໂຕ ເທສນາຍ ກາຣຓໍ ປຕິຏ຺ຐເປຕິ. ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມເທສນາຍ ນິສ຺ສໂຍ ອສ຺ສາທາທີນວນິສ຺ສຣຓານິ, ສຣີຣໍ ອາຓຕ຺ຕິ. ປກຕິຍາ ສຠາເວນ. ນິທ຺ຘາຣເຓນ ວິນາປິ ປຕິຏ຺ຐາຠາວໂຕ ນິສ຺ສຍຠາວໂຕ.

‘‘ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕີ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ປາກຏຕຣໍ ກໂຣຕິ. ເອສ ນໂຍ ອິຕເຣສຸປິ.

ວິຈຍານນ຺ຕຣນ຺ຕິ ວິຈຍຫາຣານນ຺ຕຣໍ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕຖາ ຫີຕິ ລກ຺ຂຓຫາຣວິຠງ຺ເຄ ຍຸຕ຺ຕາຍຸຕ຺ຕານໍ ກາຣຓປຣມ຺ປຣາຍ ປຣິຄ຺ຄຫິຕສຠາວານໍ ອວຸຕ຺ຕານມ຺ປິ ເອກລກ຺ຂຓຕາຍ ຄຫຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຕ຺ຖໂຕ ນິທ຺ຘາຣິຕານນ຺ຕິ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣປຸພ຺ພາປຣານຸສນ຺ຘິອາທິອຕ຺ຖໂຕ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຣໂຕ ອຸທ຺ຘຏານໍ ສໍວຓ຺ຓິຍມານສຸຕ຺ເຕ ອານີຕານໍ ປາຬິຘມ຺ມານໍ. ສທ຺ທໂຕ, ປມາຓນ຺ຕຣໂຕ ຈ ລທ຺ຘານໍ ອິຘ ວິຈາເຣຕພ຺ພຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ນິຣວເສສໂຕ’’ຕິ. ອຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ອຠິເຘຍ຺ຍຕ຺ຖສ຺ສ. ຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ສຠາວຘມ຺ມສ຺ສ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕໍ ອຠິນິໂຣເປຕີຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ, ຘມ຺ເມ ຈ ຕໍ ນາມໍ ອຠິນິໂຣເປຕິ, ‘‘ອຍເມວໍນາໂມ’’ຕິ ໂວຫຣຕິ. ‘‘ອຕ຺ຖສ຺ສ, ຘມ຺ມສ຺ສາ’’ຕິ ປທທ຺ວເຍນ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຕ຺ໂຖ, ຘມ຺ໂມ ຈ ອນວເສເສຕ຺ວາ ຄຫິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອນວເສສປຣິຍາທານ’’ນ຺ຕິ, ຍໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາ’’ຕິ. ຕຖາຕິ ຍຖາ ອນວເສສຕ຺ຖາວໂພຘທີປກໍ ອນວເສສປຣິຍາທານໍ ກຕໍ ຈຕຸພ຺ຍູຫປາຬິຍໍ, ເອວໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຄພ຺ຠມຸເປຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອສທ຺ທວຕີ ອຕ຺ຖາ ປວຕ຺ຕິວເສນ ລພ຺ຠມານາ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຏາຕິ ອຸປສໍຫາຣຕ຺ໂຖ ຕຖາ-ສທ຺ໂທ.

ເຕເນວາຕິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຣສໍສນ຺ທນສ຺ສ ສຠາຄວິສຠາຄຘມ຺ມນ຺ຕຣາວຏ຺ຏນູປາຍຠາວໂຕ ເອວ. ຍໂຕຕິ ສຠາຄວິສຠາຄຘມ຺ມາວຏ຺ຏນສ຺ສ ສາຘາຣຓາທິຘມ຺ມວິຠຊນູປາຍຕ຺ຕາ. ປຏິວິຠຕ຺ຕສຠາເວຕິ ປຏິຠາຄຠາເວນ ວິຠຕ຺ຕສຠາເວ.

ເຕ ຘມ຺ມາຕິ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ປຣິວຕ຺ຕິຕຘມ຺ມາ. ນ ປຣິຍາຍວິຠາວນາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຠາຄປຣິຄ຺ຄາຫິກາຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິຍາ…ເປ… ສຸໂພຘນຎ຺ຈາ’’ຕິ.

ປຸຈ຺ຉາວິໂສຘນໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ. ອາຣມ຺ຠວິໂສຘນໍ ເທສນາຍ ອຕ຺ຖກຖນໍ. ຕທຸຠຍວິຈາໂຣ ຘາຕາທີສຸ ອສມ຺ມຸຍ຺ຫນ຺ຕສ຺ເສວ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຘາຕາຍຕນາ…ເປ… ສມ຺ປາເທຕຸ’’ນ຺ຕິ. ສຸທ຺ໂຘ ອາຣມ຺ໂຠຕິອາທິປາຬິນິທສ຺ສເນນປິ ອຍເມວຕ຺ໂຖ ອຸທາຫໂຏຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

‘‘ກາຣຓາກາໂຣ’’ຕິ ປທຏ຺ຐານໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ປເຠທໂຕ ເທສນາກາໂຣຕິ ເວວຈນໍ. ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈມານານີຕິ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ສມາໂຣປິຍມານານີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ຕຖຕ຺ຕາວໂພຘາຍາຕິ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປທຕ຺ຖາວຄມມຸເຂນ ຈຕຸສຈ຺ຈາຠິສມຍາຍ.

ເວເນຍ຺ຍຕ຺ຕຍຍຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຖນຍຕ຺ຕຍູປເທໂສ ‘‘ເວເນຍ຺ຍຕ຺ຕຍປ຺ປໂຍຊິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເວເນຍ຺ຍຕ຺ຕຍຎ຺ຫິ ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ຕທຸປເທສຜລໍ ອຘິຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ປໂຍເຊຕິ ນາມາຕິ. ຕທນຸກ຺ກເມເນວາຕິ ເຕສໍ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎຸອາທີນໍ ເທສນານຸກ຺ກເມເນວ. ເຕຕິ ຕໂຍ ອຕ຺ຖນຍາ. ເຕສນ຺ຕິ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎຸອາທີນໍ. ຍຖາ ອຸທ຺ເທສາທີນໍ ສງ຺ເຂປມຊ຺ຌິມວິຕ຺ຖາຣວຸຕ຺ຕິຍາ ຕິຓ຺ຓໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຸປກາຣຕາ, ເອວໍ ເຕສໍ ອຕ຺ຖນຍານໍ. ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຖນຍຕ຺ຖສ຺ສ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ສໍ ຕສ຺ສໍ ຠູມິຍໍ.

ສມຸຏ຺ຐານໍ ນິທານໍ. ອເນກຘາ ສທ຺ທນຍໂຕ, ນິຣຸຕ຺ຕິນຍໂຕ ຈາຕິ ອເນກປ຺ປກາຣໍ. ປທຕ຺ໂຖ ສທ຺ທຕ຺ໂຖ. ວິຘິ ອນຸວາໂທຕິ ອິທເມຕ຺ຖ ວິຘິວຈນໍ, ອຍມນຸວາໂທຕິ ອຍໍ ວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສມາຘາຕພ຺ໂພຕິ ປຣິຫຣິຕພ຺ໂພ. ອນຸສນ຺ຘີຍາ ອນຸຣູປໍ ນິຄເມຕພ຺ພນ຺ຕິ ຍາຍ ອນຸສນ຺ຘິຍາ ສຸຕ຺ເຕ ອຸປຣິ ເທສນາ ປວຕ຺ຕາ, ຕທນຸຣູປໍ ສໍວຓ຺ຓນາ ນິຄເມຕພ຺ພາ. ປໂຍຊນນ຺ຕິ ຜລໍ. ປິຓ຺ຑຕ຺ໂຖຕິ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ. ອນຸສນ຺ຘີຕິ ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິອາທິອນຸສນ຺ຘິ. ອຸໂປຄ຺ຆາໂຏຕິ ນິທສ຺ສນໍ. ຈາລນາຕິ ໂຈທນາ. ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ ປຣິຫາໂຣ.

ປກຕິອາທິປທາວຍວໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ກຖນໍ ເຠທກຖາ ຍຖາ ‘‘ທິພ຺ພນ຺ຕີຕິ ເທວາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໕໓). ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖກຖນໍ ຕຕ຺ວກຖາ ຍຖາ ‘‘ພຸທ຺ໂຘຕິ ໂຍ ໂສ ຠຄວາ ສຍມ຺ຠູ ອນາຈຣິຍໂກ’’ຕິ (ມຫານິ. ໑໙໒; ຈູຬນິ. ປາຣາຍນຕ຺ຖຸຕິຄາຖານິທ຺ເທສ ໙໗; ປຏິ. ມ. ໑.໑໖໑). ປຣິຍາຍວຈນໍ ເວວຈນຄ຺ຄຫຓໍ ຍຖາ ‘‘ປຎ຺ຎາ ປຊານນາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໖). ວິຈຍຍຸຕ຺ຕິຈຕຸພ຺ຍູຫປຣິວຕ຺ຕນຫາເຣກເທສສງ຺ຄຫິຕາ, ເວວຈນຫາຣສງ຺ຄຫິຕາ ຈາຕິ ອາຫ ‘‘ເຕ ອິຘ ກຕິປຍຫາຣສງ຺ຄຫິຕາ’’ຕິ.

ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ຘາເຣຕີຕິ ຘມ຺ໂມຕິ ເຫຕຸໂນ ຘມ຺ມຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຎາປກເຫຕູປິ ຎາຓກຣຓຏ຺ເຐນ ກາຣເກ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ກາຣໂກ ສມ຺ປາປໂກຕິ ທຸວິໂຘ’’ຕິ. ປຸນ ຈກ຺ຂຸພີຊາທິນິພ຺ພຕ຺ຕກເມວ ກາຣຓໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຸນ…ເປ… ຕິວິໂຘ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ຕໂຍ ກຸສລເຫຕູ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໐໕໙-໑໐໖໐) ອາຄຕາ ອໂລຠາທໂຍ, ໂລຠາທໂຍ ຈ ເຫຕຸເຫຕຸ ນາມ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫາຠູຕາ ເຫຕຸ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາຠູຕາ ປຈ຺ຈໂຍ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ປຎ຺ຎາປນາຍາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໘໖) ອາຄໂຕ ປຈ຺ຈຍເຫຕຸ ນາມ. ກຸສລາກຸສລໍ ກມ຺ມໍ ອຕ຺ຕໂນ ວິປາກໍ ປຕິ ອຸຕ຺ຕມເຫຕຸ ນາມ. ຈກ຺ຂາທິພີຊາທິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓອງ຺ກຸຣາທີນໍ ອສາຘາຣຓເຫຕຸ ນາມ. ກຸສລາກຸສລານໍ ສຕິປິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມຠາເວ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐຜລວິເສສເຫຕຸຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວິສຸໍ ຄຫຓໍ, ສທ຺ທມຄ຺ຄານໍ ປນ ຎາປກສມ຺ປາປກເຫຕຸຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອງ຺ກຸຣາທິກສ຺ສ ອສາຘາຣຓເຫຕຸ ພີຊາທິສມານຊາຕິຍເຫຕຸຕາຍ ສຠາຄເຫຕຸ. ສາຘາຣຓເຫຕຸ ຠຸສສລິລາທິອສມານຊາຕິຍຕາຍ ອສຠາຄເຫຕຸ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘສນ຺ຕານິໂກ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກເຫຕຸ, ອິຕໂຣ ພາຫິຣເຫຕຸ. ເກຈິ ປນ ‘‘ສສນ຺ຕານິໂກ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກເຫຕຸ, ອິຕໂຣ ພາຫິຣເຫຕູ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ປຣິຄ຺ຄາຫໂກ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠໂກ. ປຣມ຺ປຣເຫຕຸ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈໂຍ.

ນິພ຺ພານສ຺ສ ອນິພ຺ພຕ຺ຕນິເຍປິ ສມຸທຍປ຺ປຫານສມຸທຍນິໂຣຘານໍ ອຘິຄມາຘິຄນ຺ຕພ຺ພຠາວໂຕ ນິພ຺ພານໍ ປຕິ ມຄ຺ຄສ຺ສ ເຫຕຸຠາໂວ ວິຍ ມຄ຺ຄໍ ປຕິ ນິພ຺ພານສ຺ສ ຜລຠາໂວ ອຸປຈາຣສິທ຺ໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ຜລປຣິຍາໂຍ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ.

ປຏິປຊ຺ຊມານຠູມິ ມຄ຺ຄຘມ຺ມາ. ປຏິປນ຺ນຠູມິ ຜລຘມ຺ມາ.

ກິຈ຺ຈໂຕຕິ ສຣສໂຕ. ລກ຺ຂຓໂຕຕິ ອຸປລກ຺ຂຓໂຕ. ສາມຎ຺ຎໂຕຕິ ສມານຠາວໂຕ. ເຕນ ສມານເຫຕຸຕາ, ສມານຜລຕາ, ສມານາຣມ຺ມຓຕາ ຈ ຄຫິຕາ ໂຫຕີຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ລກ຺ຂຓຫາຣນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕເມວ.

ອປິເຈຕ຺ຖ ສມ຺ປໂຍຄວິປ຺ປໂຍຄວິໂຣຘປກຣຓລິງ຺ຄສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘານສາມຕ຺ຖິຍາທີນມ຺ປິ ວເສນ ນຍວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປໂຍຄໂຕ ຕາວນຍວິຠາໂຄ – ‘‘ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຎ຺ຎໍ ເອກຘມ຺ມມ຺ປິ ສມນຸປສ຺ສາມິ, ຍໍ ເອວໍ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕໍ, ຍຖຍິທໍ ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໔໘) ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕິຕາ ຄຫິຕາ, ຕໍສມ຺ປໂຍຄໂຕ ເຈຕສິການມ຺ປິ ຄຫິຕາວ ໂຫຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ເນສໍ ຈິຕ຺ເຕນ ສມ຺ປໂຍຄທີປນໂຕ. ອຖ ວາ ‘‘ສຎ຺ຎິໂນ’’ຕິ. ສຎ຺ຎາສຫິຕຕາວຈເນນ ຫິ ເນສໍ ເວທນາເຈຕນາທິວນ຺ຕຕາປິ ສມ຺ປໂຍຄໂຕ ທີປິຕາ ໂຫຕິ.

ວິປ຺ປໂຍຄໂຕ – ‘‘ອເຫຕຸກາ’’ຕິ. ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຫິ ຘມ຺ມາ ‘‘ສເຫຕຸກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ຕພ຺ພິຘຸຣາ ຘມ຺ມາ ວິປ຺ປໂຍຄໂຕ ‘‘ອເຫຕຸກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ອສຎ຺ຎິໂນ’’ຕິ. ສຎ຺ຎາວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຫິ ຘມ຺ມປວຕ຺ຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາ, ນ ສຎ຺ຎາຍ ອຠາວມຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

ວິໂຣຘໂຕ – ‘‘ອຏ຺ຐມໂກ (ຍມ. ໓.ອິນ຺ທ຺ຣິຍຍມກປາຬິ.໔໓໙), ສທ຺ຘານຸສາຣີ’’ຕິ (ປຸ. ປ. ມາຕິກາ ໗.໓໖) ຈ ວຸຕ຺ເຕ ຕໍ ສນ຺ຕຕິຍໍ ສໍໂຍຊນຕ຺ຕຍປ຺ປຫານໍ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ຕຖາ ‘‘ສຕິ ວາ ອຸປາທິເສເສ ອນາຄາມິຕາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໔໐໔; ມ. ນິ. ໑.໑໓໗) ວຸຕ຺ເຕ ປຎ຺ໂຈຣມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນປ຺ປຫານໍ, ‘‘ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ອຎ຺ຎາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໔໐໔; ມ. ນິ. ໑.໑໓໗) ວຸຕ຺ເຕ ອນວເສສສໍໂຍຊນປ຺ປຫານໍ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

ປກຣຓໂຕ – ‘‘ອພ຺ຍາກຕາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ມາຕິກາ). ອຘິກາຣໂຕ ຫິ ກຸສລາກຸສລຠາເວນ ນ ກຖິຕາຕິ ຎາຍຕິ. ‘‘ອຸປຘີ ຫິ ນຣສ຺ສ ໂສຈນາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒, ໑໔໔) ຈ. ພາຫິຣາ ຫິ ຘມ຺ມາ ອິຘ ‘‘ອຸປຘີ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

ລິງ຺ຄໂຕ – ‘‘ສີເຕນປິ ຣຸປ຺ປຕິ, ອຸຓ຺ເຫນປິ ຣຸປ຺ປຕີ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໙). ສີຕາທິຄ຺ຄຫເຓນ ຫິ ລິງ຺ເຄນ ຠູຕຸປາທາຍປ຺ປກາຣສ຺ເສວ ຘມ຺ມສ຺ສ ຣູປຠາໂວ, ນ ອິຕຣສ຺ສ.

ສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘານໂຕ – ‘‘ກາຍປສ຺ສທ຺ຘິ, ກາຍາຍຕນ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຍາ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສາ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ ຫິ ປຸຣິໂມ ກາຍສທ຺ໂທ ສມູຫວາຈີ, ອິຕໂຣ ອາຍຕນສທ຺ທສນ຺ນິຘານໂຕ ປສາທວາຈີ.

ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ – ‘‘ສພ຺ພໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາທິຕ຺ຕໍ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໘; ມຫາວ. ໕໔), ສພ຺ເພ ຕສນ຺ຕິ ທຓ຺ຑສ຺ສາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໑໒໙) ຈ, ຕຖາ ‘‘ສພ຺ພາວນ຺ຕໍ ໂລກໍ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ…ເປ… ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໑.໕໕໖; ໓.໓໐໘; ມ. ນິ. ໑.໗໗, ໒໓໒, ໔໕໙, ໕໐໙; ໒.໓໐໙; ໓.໒໓໐; ວິຠ. ໖໔໒). ເອຕ຺ຖ ຫິ ສຕິປິ ສພ຺ພສທ຺ທສ຺ສ ອນວເສສສຕ຺ຕວາຈກຕ຺ເຕ ອາທິຕ຺ຕຕາ ສາເປກ຺ຂສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວາຈກຕ຺ຕາ ປເທສວາຈີ ສພ຺ພສທ຺ໂທ, ໂລກສທ຺ໂທປິ ສຕ຺ຕວາຈີ. ສຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາ ຫິ ອປ຺ປມຎ຺ຎາຕິ. ຕຖາ ‘‘ມາຕຣໍ ປິຕຣໍ ຫນ຺ຕ຺ວາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໒໙໔-໒໙໕) ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ຫິ ສປຏິກ຺ເຂປໂຕ, ມາຕຸປິຕຸຆາຕກມ຺ມສ຺ສ ຈ ມຫາສາວຊ຺ຊຕາປເວທນໂຕ, ອິຘ ຈ ຕທນຸຎ຺ຎາຍ ກຕາຍ ມາຕຸປິຕຸຏ຺ຐານິຍາ ຕາທິສາ ເກຈິ ປາປຘມ຺ມາ ເວເນຍ຺ຍວເສນ ຄຫິຕາ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ເກ ປນ ເຕຕິ? ຕຓ຺ຫາມານາ. ຕຓ຺ຫາ ຫິ ຊນນີ ສຕ຺ຕານໍ. ‘‘ຕຓ຺ຫາ ຊເນຕິ ປຸຣິສ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໕໕-໕໗) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປິຕຸຏ຺ຐານິໂຍ ມາໂນ ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ອຕ຺ຕສມ຺ປຄ຺ຄຓ຺ຫໂຕ ‘‘ອຫໍ ອສຸກສ຺ສ ຣຸຎ຺ໂຎ, ຣາຊມຫາມຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ຍຖາ. ສາມຕ຺ຖິຍາທີນນ຺ຕິ ອາທິສທ຺ເທນ ເທສປກຕິອາທໂຍ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ.

ລພ຺ຠມານປທຕ຺ຖນິທ຺ຘາຣຓມຸເຂນາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ລພ຺ຠມານອສ຺ສາທາທິຫາຣປທຕ຺ຖນິທ຺ຘາຣຓທ຺ວາເຣນ. ຍຖາລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ຍໍ ຍໍ ລກ຺ຂຓໍ, ລກ຺ຂຓານຸຣູປໍ ວາ ຍຖາລກ຺ຂຓໍ. ເຫຕຸຜລາທີນິ ອຸປຘາເຣຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພານິ ເຕສໍ ວເສນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິທານິ ເຫຕຸຜລາທໂຍ ເຍ ຍສ຺ມິໍ ຫາເຣ ສວິເສສໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ເຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວິເສສໂຕ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ນິທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.