ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ

ຂຸທ຺ທກນິກາເຍ

ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓ-ຏີກາ

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ

ສໍວຓ຺ຓນາຣມ຺ເຠ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ; ມ. ນິ. ຏີ. ໑.໑ ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ; ສໍ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑ ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ) ຣຕນຕ຺ຕຍວນ຺ທນາ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ປຠວນິສ຺ສຍວິສຸທ຺ຘິປຏິເວທນຕ຺ຖໍ, ຕໍ ປນ ຘມ຺ມສໍວຓ຺ຓນາສຸ ວິຎ຺ຎູນໍ ພຫຸມານຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ, ຕໍ ສມ຺ມເທວ ເຕສໍ ອຸຄ຺ຄຫຓຘາຣຓາທິກ຺ກມລທ຺ຘພ຺ພາຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ພຫິຕສຸຂນິປ຺ຜາທນຕ຺ຖໍ. ອຖ ວາ ມງ຺ຄລຠາວໂຕ, ສພ຺ພກິຣິຍາສຸ ປຸພ຺ພກິຈ຺ຈຠາວໂຕ, ປຓ຺ຑິເຕຫິ ສມ຺ມາຈຣິຕຠາວໂຕ, ອາຍຕິໍ ປເຣສໍ ທິຏ຺ຐານຸຄຕິອາປຊ຺ຊນໂຕ ຈ ສໍວຓ຺ຓນາຍໍ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມກິຣິຍາ. ອຖ ວາ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມກຣຓໍ ປູຊນີຍປູຊາປຸຎ຺ຎວິເສສນິພ຺ພຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ, ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ຍຖາລທ຺ຘສມ຺ປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ພລານຸປ຺ປທານຕ຺ຖໍ, ອນ຺ຕຣາ ຈ ຕສ຺ສ ອສງ຺ໂກຈນຕ຺ຖໍ, ຕທຸຠຍໍ ອນນ຺ຕຣາເຍນ ອຏ຺ຐກຖາຍ ປຣິສມາປນຕ຺ຖໍ. ອິທເມວ ຈ ປໂຍຊນໍ ອາຈຣິເຍນ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ວນ຺ທນາຊນິຕໍ…ເປ… ຕສ຺ສ ເຕຊສາ’’ຕິ. ວຕ຺ຖຸຕ຺ຕຍປູຊາ ຫິ ນິຣຕິສຍປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕສມ຺ພຸທ຺ຘິຍາ ອປຣິເມຍ຺ຍປ຺ປຠາໂວ ປຸຎ຺ຎາຕິສໂຍຕິ ພຫຸວິຘນ຺ຕຣາເຍປິ ໂລກສນ຺ນິວາເສ ອນ຺ຕຣາຍນິພນ຺ຘນສກລສໍກິເລສວິທ຺ຘໍສນາຍ ປໂຫຕິ, ຠຍາທິອຸປທ຺ທວຎ຺ຈ ນິວາເຣຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ປູຊາຣເຫ ປູຊຍໂຕ, ພຸທ຺ເຘ ຍທິ ວ ສາວເກ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໑໙໕; ອປ. ເຖຣ ໑.໑໐.໑) ຈ,

ຕຖາ –

‘‘ເຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ພຸທ຺ເຘ ປສນ຺ນາ, ອຄ຺ເຄ ເຕ ປສນ຺ນາ, ອຄ຺ເຄ ໂຂ ປນ ປສນ຺ນານໍ ອຄ຺ໂຄ ວິປາໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໓໔; ອິຕິວຸ. ໙໐) ຈ,

ຕຖາ –

‘‘‘ພຸທ຺ໂຘ’ຕິ ກິຕ຺ຕຍນ຺ຕສ຺ສ, ກາເຍ ຠວຕິ ຍາ ປີຕິ;

ວຣເມວ ຫິ ສາ ປີຕິ, ກສິເຓນປິ ຊມ຺ພຸທີປສ຺ສ;

‘‘‘ຘມ຺ໂມ’ຕິ…ເປ… ‘ສງ຺ໂຆ’ຕິ…ເປ… ທີປສ຺ສາ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ ໙໐; ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ; ມ. ນິ. ຏີ. ໑.໑; ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໓໔) ຈ,

ຕຖາ –

‘‘ຍສ຺ມິໍ, ມຫານາມ, ສມເຍ ອຣິຍສາວໂກ ຕຖາຄຕໍ ອນຸສ຺ສຣຕິ, ເນວສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຣາຄປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ນ ໂທສ…ເປ… ນ ໂມຫປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໖.໑໐; ໑໑.໑໑) ຈ,

ຕຖາ –

‘‘ອຣຎ຺ເຎ ຣຸກ຺ຂມູເລ ວາ…ເປ…;

ຠຍໍ ວາ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ ວາ, ໂລມຫໍໂສ ນ ເຫສ຺ສຕີ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໙) ຈ;

ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສ ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ວນ຺ທນໍ ກຕ຺ຕຸກາໂມ, ຕສ຺ສ ຄຸຓາຕິສຍໂຍຄສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ມຫາກາຣຸຓິກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຄາຖາຕ຺ຕຍມາຫ. ຄຸຓາຕິສຍໂຍເຄນ ຫິ ວນ຺ທນາຣຫຠາໂວ, ວນ຺ທນາຣເຫ ຈ ກຕາ ວນ຺ທນາ ຍຖາຘິປ຺ເປຕປ຺ປໂຍຊນໍ ສາເຘຕີຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສາ ສໍວຓ຺ຓນໍ ກຕ຺ຕຸກາໂມ, ສາ ເນຕ຺ຕິ ວິເສສໂຕ ຍຖານຸໂລມສາສນສນ຺ນິສ຺ສຍາ, ຕສ຺ສ ຈ ວິຈິຕ຺ຕາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິວິຠາວິນີ. ຕຖາ ຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາ ນ ວິນຍເທສນາ ວິຍ ກຣຸຓາປ຺ປຘານາ, ນາປິ ອຠິຘມ຺ມເທສນາ ວິຍ ປຎ຺ຎາປ຺ປຘານາ, ອຖ ໂຂ ກຣຸຓາປຎ຺ຎາປ຺ປຘານາຕິ ຕທຸຠຍປ຺ປຘານເທສນາວິເສສວິຠາວນໍ ຕາວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ໂຖມນໍ ກາຕຸໍ ຕມ຺ມູລກຕ຺ຕາ ເສສຣຕນານໍ ‘‘ມຫາກາຣຸຓິກໍ ນາຖ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຕ຺ຖ ກິຣຕີຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ; ມ. ນິ. ຏີ. ໑.໑; ສໍ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑; ອ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑) ກຣຸຓາ, ປຣທຸກ຺ຂໍ ວິກ຺ຂິປຕິ ອປເນຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ກິຓາຕີຕິ ກຣຸຓາ, ປຣທຸກ຺ເຂ ສຕິ ກາຣຸຓິກໍ ຫິໍສຕິ ວິພາຘຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກມ຺ປນໍ ກໂຣຕີຕິ ວາ ກຣຸຓາ, ປຣທຸກ຺ເຂ ສຕິ ສາຘູນໍ ຫທຍເຂທໍ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກມິຕິ ວາ ສຸຂໍ, ຕໍ ຣຸນ຺ຘຕີຕິ ກຣຸຓາ. ເອສາ ຫິ ປຣທຸກ຺ຂາປນຍນກາມຕາລກ຺ຂຓາ, ອຕ຺ຕສຸຂນິຣເປກ຺ຂຕາຍ ກາຣຸຓິການໍ ສຸຂໍ ຣຸນ຺ຘຕິ ວິພນ຺ຘຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິຣິຍຕິ ທຸກ຺ຂິເຕສຸ ປສາຣິຍຕີຕິ ວາ ກຣຸຓາ, ກຣຸຓາຍ ນິຍຸຕ຺ໂຕຕິ ກາຣຸຓິໂກ ຍຖາ ‘‘ໂທວາຣິໂກ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໗.໖໗). ຍຖາ ຫິ ທ຺ວາຣຏ຺ຐານໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ວຕ຺ຕມາໂນປິ ທ຺ວາຣປຏິພທ຺ຘຊີວິໂກ ປຸຣິໂສ ທ຺ວາຣານຕິວຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ທ຺ວາເຣ ນິຍຸຕ຺ໂຕຕິ ‘‘ໂທວາຣິໂກ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ຠຄວາ ເມຕ຺ຕາທິວເສນ ກຣຸຓາວິຫາຣໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ວຕ຺ຕມາໂນປິ ກຣຸຓານຕິວຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ກຣຸຓາຍ ນິຍຸຕ຺ໂຕຕິ ‘‘ກາຣຸຓິໂກ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ມຫາຠິນີຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຫິ ຍາວ ມຫາປຣິນິພ຺ພານາ ໂລກຫິຕຕ຺ຖເມວ ໂລກນາຖາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີຕິ. ມຫນ຺ໂຕ ກາຣຸຓິໂກຕິ ມຫາກາຣຸຓິໂກ. ສຕິປິ ຠຄວໂຕ ຕທຎ຺ຎຄຸຓານມ຺ປິ ວເສນ ມຫນ຺ຕຠາເວ ກາຣຸຓິກສທ຺ທສນ຺ນິຘາເນນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ກຣຸຓາວເສເນເວຕ຺ຖ ມຫນ຺ຕຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ ຍຖາ ‘‘ມຫາເວຍ຺ຍາກຣໂຓ’’ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ມຫາກາຣຸຓິໂກ’’ຕິ ອິມິນາ ປເທນ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐາເນນ ສຕ຺ຖຸ ມຫາກຣຸຓາ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ອຕ຺ຖສາຘນໂຕ ກຣຸຓໍ ກຣຸຓາຍນໍ ກຣຸຓາສມ຺ປວຕ຺ຕນໍ ອຣຫຕີຕິ ກາຣຸຓິໂກ. ຠຄວໂຕ ຫິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາຍ ອນວເສສໂຕ ສຕ຺ຕານໍ ຫິຕໍ, ຫິຕຸປາຍຎ຺ຈ ຊານໂຕ, ຕຕ຺ຖ ຈ ອກິລາສຸໂນ ຫິເຕສິຕາ ສຕ຺ຖິກາ, ນ ຕຖາ ອຎ຺ເຎສນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ກຣຸຓາ ກຣຸຓາຍນໍ ສີລໍ ປກຕິ ສຠາໂວ ເອຕສ຺ສາຕິ ກາຣຸຓິໂກ. ຠຄວາ ຫິ ປຖວີຜສ຺ສາທໂຍ ວິຍ ກກ຺ຂຬຜຸສນາທິສຠາວາ ກຣຸຓາສຠາໂວ ສຠາວຠູຕກຣຸໂຓຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສໍ ປຸຣິມສທິສເມວ. ອຖ ວາ ມຫາວິສຍຕາຍ, ມຫານຸຠາວຕາຍ, ມຫປ຺ຜລຕາຍ ຈ ມຫຕີ ກຣຸຓາຕິ ມຫາກຣຸຓາ. ຠຄວໂຕ ຫິ ກຣຸຓາ ນິຣວເສເສສຸ ສຕ຺ເຕສຸ ປວຕ຺ຕຕິ, ປວຕ຺ຕມານາ ຈ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາ ປວຕ຺ຕຕິ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິເຠທຎ຺ຈ ມຫນ຺ຕເມວ ສຕ຺ຕານໍ ຫິຕສຸຂໍ ເອກນ຺ຕໂຕ ນິປ຺ຜາເທຕິ, ມຫາກຣຸຓາຍ ນິຍຸຕ຺ໂຕຕິ ມຫາກາຣຸຓິໂກ, ຕໍ ມຫາກາຣຸຓິກໍ. ເສສໍ ສພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສຸມາຄຘາທິປທານໍ ວິຍ ເຈຕ຺ຖ ສທ຺ທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ນາຖຕີຕິ ນາໂຖ, ເວເນຍ຺ຍານໍ ຫິຕສຸຂໍ ອາສີສຕິ ປຕ຺ເຖຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເມຕ຺ຕາຍນວເສນ ເຈຕ຺ຖ ຫິຕສຸຂາສີສນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ, ນ ກຣຸຓາຍນວເສນ ປຐມປເທນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອຖ ວາ ນາຖຕິ ເວເນຍ຺ຍຄຕໍ ກິເລສພ຺ຍສນໍ ອຸປຕາເປຕີຕິ ນາໂຖ, ນາຖຕີຕິ ວາ ນາໂຖ, ຍາຈຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠຄວາ ຫິ ‘‘ສາຘຸ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ກາເລນ ກາລໍ ອຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕາ’’ຕິອາທິນາ (ອ. ນິ. ໘.໗, ໘) ສຕ຺ຕານໍ ຕໍ ຕໍ ຫິຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໍ ຍາຈິຕ຺ວາປິ ມຫາກຣຸຓາຍ ສມຸສ຺ສາຫິໂຕ ເຕ ຕຕ຺ຖ ນິໂຍເຊຕິ. ປຣເມນ ວາ ຈິຕ຺ຕິສ຺ສຣິເຍນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ສພ຺ພສຕ຺ເຕ ວາ ສີລາທິຄຸເຓຫິ ອີສຕິ ອຠິຠວຕີຕິ ປຣມິສ຺ສໂຣ ຠຄວາ ‘‘ນາໂຖ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ນາຖໍ.

ຎາຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຎຍ຺ຍໍ, ອຕີຕາທິເຠທຠິນ຺ນໍ ສພ຺ພໍ ສງ຺ຂຕໍ, ອສງ຺ຂຕຎ຺ຈ. ສງ຺ຄຣຓຏ຺ເຐນ ສາຄໂຣ, ປຕິຕປຕິຕານໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຖຸລຄມ຺ຠີຣຠາເວຫິ ສໍສີທນໍ ນິມ຺ມຸຊ຺ຊນໍ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ເຈຕ຺ຖ ‘‘ສາຠາໂວ, ສາຣາໂຄ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໓໘໙, ໓໙໑) ວິຍ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສງ຺ຄຣຓຏ຺ເຐນາຕິ ວາ ສງ຺ຄຣກຣຓຏ຺ເຐນ, ຐິຕຘມ຺ມຕາຍ ‘‘ອຍໍ ເມ ມຣິຍາທາ, ອິມໍ ເວລໍ ນາຕິກ຺ກມາມີ’’ຕິ ໂລເກນ ສງ຺ຄຣໍ ສງ຺ເກຕໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສງ຺ຄຣຓໍ ວາ ສມນ຺ຕໂຕ ຄລນໍ ສນ຺ທນໍ ອຸທເກນ ກໂຣຕີຕິ ສາຄໂຣ. ກປ຺ປວຸຏ຺ຐານກາເລ ຫິ ມຫາສມຸທ຺ໂທ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ປຄ຺ຆຣິຕ຺ວາ ສກລໍ ໂລກຘາຕຸໍ ເອໂກຆໍ ກໂຣຕີຕິ. ໂລກິຍາ ປນ ວທນ຺ຕິ ‘‘ສາຄຣສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ປຸຕ຺ເຕຫິ ສາຄເຣຫິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ ຂໂຕຕິ ສາຄໂຣ, ປຸຣຕ຺ຖິໂມ ສມຸທ຺ທປ຺ປເທໂສ, ຕໍສມ຺ພນ຺ຘຕາຍ ຣຸຬ຺ຫິວເສນ ສພ຺ໂພປິ ສມຸທ຺ໂທ ຕຖາ ໂວຫຣີຍຕີ’’ຕິ. ສາຄຣສທິສຕ຺ຕາ ສາຄໂຣ, ເຎຍ຺ຍເມວ ສາຄໂຣຕິ ເຎຍ຺ຍສາຄໂຣ. ສທິສຕາ ເຈຕ຺ຖ ປຸຖຸລທຸຕ຺ຕຣຄມ຺ຠີຣານາທິກາລິກຕາຫິ ເວທິຕພ຺ພາ, ນິຫີນໍ ເຈຕໂມປມ຺ມໍ. ຕຖາ ຫິ ເຎຍ຺ຍສ຺ເສວ ສາຕິສຍາ ປຸຖຸລຕາ ອປຣິມາຓໂລກຘາຕຸພ຺ຍາປນໂຕ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ເສວ ຕຣຓີຍຕາຍ ທຸຕ຺ຕຣຕາ, ຄມ຺ຠີຣຕາ, ອາທິໂກຏິຣຫິຕາ ຈ ປວຕ຺ຕິ, ນ ອິຕຣສ຺ສ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນເທສຕ຺ຕາ ພາຫິຣກວີຕຣາເຄຫິປິ ອິຕ຺ຕເຣນ ຂເຓນ ອຕິກ຺ກມິຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ປຣິມິຕຄມ຺ຠີຣຕ຺ຕາ, ປຣິມິຕກາລຕ຺ຕາ ຈ. ເຎຍ຺ຍສາຄຣສ຺ສ ປາຣໍ ປຣິຍນ຺ຕໍ ຄໂຕຕິ ເຎຍ຺ຍສາຄຣປາຣຄູ, ຕໍ ເຎຍ຺ຍສາຄຣປາຣຄຸໍ.

ຄມນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຎາຓຄມນເມວ, ນ ອິຕຣໍ ເຎຍ຺ຍຄ຺ຄຫຓໂຕ, ຕໍ ປນ ຎາຓໍ ທຸວິຘໍ ສມ຺ມສນປຏິເວຘເຠທໂຕ, ຕຖາ ເຫຕຸຜລເຠທໂຕ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ກິຈ຺ຉໍ ວຕາຍໍ ໂລໂກ ອາປນ຺ໂນ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໕໗; ສໍ. ນິ. ໒.໔, ໑໐; ເປຏໂກ. ໒໓) ກຣຸຓາຍນວເສເນວ ອຠິນິວິສິຕ຺ວາ ອເນກາກາຣໂວກາເຣ ສງ຺ຂາເຣ ສມ຺ມສນ຺ຕໍ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມສນຎາຓໍ ຉຕ຺ຕິໍສໂກຏິສຕສຫສ຺ສມຸເຂນ ເຎຍ຺ຍສາຄຣໍ ອຊ຺ໂຌຄາເຫຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ປາຣໍ ປຣິຍນ຺ຕໍ ອຄມາສິ, ຍໍ ‘‘ມຫາວຊິຣຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຏິເວຘຎາຓໍ ປນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐານໍ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓໍ, ອາສວກ຺ຂຍຎາຓປທຏ຺ຐານຎ຺ຈ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ, ຍໍ ‘‘ມຫາໂພຘີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປາຣຄມນຎ຺ຈ ຕສ຺ສ ກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິຍາ, ສມຕ຺ຖຕາຍ ຈ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ສມ຺ມສນຎາຓໍ ເຫຕຸ, ອິຕຣໍ ຜລໍ. ສຫ ສມ຺ມສນຎາເຓນ ວາ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓໍ ເຫຕຸ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ຜລໍ ຕທານິສໍສຠາວໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ວນ຺ເທຕິ ນມາມິ, ອຠິຕ຺ຖວາມິ ວາ. ສຓ຺ຫຏ຺ເຐນ ນິປຸຓາ, ອນຸປຈິຕຎາຓສມ຺ຠາຣານໍ ອຄາຘຏ຺ເຐນ ຄມ຺ຠີຣາ, ເອກຕ຺ຕາທິເຠທໂຕ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏາທິວິຠາຄໂຕ ຈ ວິຈິຕ຺ຣາ ວິສິຏ຺ຐາ ນານາວິຘາ ນຍາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ນິປຸຓຄມ຺ຠີຣວິຈິຕ຺ຣນຍາ, ນິປຸຓຄມ຺ຠີຣວິຈິຕ຺ຣນຍາ ເທສນາ ອສ຺ສາຕິ ນິປຸຓຄມ຺ຠີຣວິຈິຕ຺ຣນຍເທສໂນ, ຕໍ ນິປຸຓ…ເປ… ເທສນໍ. ນຍຕີຕິ ວາ ນໂຍ, ປາຬິຄຕິ, ສາ ຈ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ຖໂຕ ນິປຸຓາ, ອຕ຺ຖໂຕ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ຈ ຄມ຺ຠີຣາ, ສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣານຸໂລມາທິປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ນານາວິຘຕາຍ ວິຈິຕ຺ຣາ. ຕຖາ ຫິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິອາທິວເສນ, ສໍກິເລສຠາຄິຍາທິໂລກິຍາທິຕທຸຠຍໂວມິສ຺ສຕາທິວເສນ, ກຸສລາທິຂນ຺ຘາທິສງ຺ຄຫາທິສມຍວິມຸຕ຺ຕາທິຐປນາທິກຸສລມູລາທິຕິກປຏ຺ຐານາທິວເສນ ຈ ອເນກວິຘາ ປາຬິຄຕີຕິ.

ຕຕ຺ຖ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ) ທ຺ວີຫາກາເຣຫິ ຠຄວໂຕ ໂຖມນາ ເວທິຕພ຺ພາ ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕິໂຕ, ປຣຫິຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໂຕ ຈ. ເຕສຸ ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕິ ອນາວຣຓຎາຓາຘິຄມໂຕ, ສວາສນານໍ ສພ຺ເພສໍ ກິເລສານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕປ຺ປຫານໂຕ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ, ປຣຫິຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິ ລາຠສກ຺ກາຣາທິນິຣເປກ຺ຂຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສພ຺ພທຸກ຺ຂນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ມເທສນໂຕ, ປຏິວິຣຸທ຺ເຘສຸປິ ນິຈ຺ຈໍ ຫິຕຊ຺ຌາສຍຎາຓປຣິປາກກາລາຄມນໂຕ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ສາ ປເນຕ຺ຖ ປໂຍຄໂຕ, ອາສຍໂຕ ຈ ທຸວິຘາ, ປຣຫິຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິ, ຍຖາວຸຕ຺ຕເຠທາ ທຸວິຘາ ຈ ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕິ ປກາສິຕາ ໂຫຕິ. ກຖໍ? ‘‘ມຫາກາຣຸຓິກ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ອາສຍໂຕ, ‘‘ນິປຸຓ…ເປ… ເທສນ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປໂຍຄໂຕ, ‘‘ນາຖ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປນ ອຸຠຍຖາປິ ຠຄວໂຕ ປຣຫິຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິ ປກາສິຕາ ກຣຸຓາກິຈ຺ຈທີປນໂຕ, ‘‘ເຎຍ຺ຍສາຄຣປາຣຄຸ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສາຕິສຍໍ ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕິ ປຣມຸກ຺ກໍສຄຕຎາຓກິຈ຺ຈທີປນໂຕ.

ອຖ ວາ ຕີຫາກາເຣຫິ ຠຄວໂຕ ໂຖມນາ ເວທິຕພ຺ພາ ເຫຕຸໂຕ, ຜລໂຕ, ອຸປກາຣໂຕ ຈ. ຕຕ຺ຖ ເຫຕຸ ມຫາກຣຸຓາ, ສາ ປນ ປຐມປເທນ ສຣູເປເນວ ທສ຺ສິຕາ. ຜລໍ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ຎາຓສມ຺ປທາ ປຫານສມ຺ປທາ ອານຸຠາວສມ຺ປທາ ຣູປກາຍສມ຺ປທາ ຈາຕິ. ຕາສຸ ປຘານຠູຕາ ຎາຓປຫານສມ຺ປທາ ‘‘ເຎຍ຺ຍສາຄຣປາຣຄຸ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປເທນ ປກາສິຕາ. ປຘາເນ ຫິ ທສ຺ສິເຕ ອວິນາຠາວໂຕ ອິຕຣມ຺ປິ ທ຺ວຍໍ ທສ຺ສິຕເມວ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ອານຸຠາວຣູປກາຍສມ຺ປຕ຺ຕີຫິ ວິນາ ກທາຈິປິ ຘມ຺ມກາຍສິຣີ ວຕ຺ຕຕີຕິ. ອຸປກາໂຣ ອນນ຺ຕຣໍ ອພາຫິຣໍ ກຕ຺ວາ ຕິວິຘຍານມຸເຂນ ວິມຸຕ຺ຕິຘມ຺ມເທສນາ, ສາ ‘‘ນາຖໍ, ນິປຸຓ…ເປ… ເທສນ’’ນ຺ຕິ ປທທ຺ວເຍນ ປກາສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຖ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ) ‘‘ມຫາກາຣຸຓິກ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ມູລໍ ທສ຺ເສຕິ. ມຫາກຣຸຓາສຎ຺ໂຈທິຕມານໂສ ຫິ ຠຄວາ ສໍສາຣປງ຺ກໂຕ ສຕ຺ຕານໍ ສມຸທ຺ຘຣຓຕ຺ຖໍ ກຕາຠິນີຫາໂຣ ອນຸປຸພ຺ເພນ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຘິຄໂຕຕິ ກຣຸຓາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ມູລໍ. ‘‘ເຎຍ຺ຍສາຄຣປາຣຄຸ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ປຸພ຺ພຠາຄປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ທສ຺ເສຕິ. ອນາວຣຓຎາຓປທຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ມຄ຺ຄຎາຓໍ, ມຄ຺ຄຎາຓປທຏ຺ຐານຎ຺ຈ ອນາວຣຓຎາຓໍ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທໍ ປນ ສມ຺ມສນຎາຓໍ ສຫ ປຎ຺ຎາປາຣມິຍາ ຕສ຺ສາ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາ. ຕສ຺ສາ ຫິ ອານຸຠາເວນ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນກາມສຸຂລ຺ລິກຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທາທິອນ຺ຕທ຺ວຍວິຣຫິຕາ ອຸກ຺ກໍສປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕາ ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປທາ ຠາວນາປາຣິປູຣິໍ ຄຕາ. ‘‘ນາຖ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ຜລໍ ທສ຺ເສຕິ ໂລກຕ຺ຕຍນາຍກຠາວທີປນໂຕ. ຕຖາ ຫິ ສພ຺ພານຕ຺ຖປຣິຫາຣປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ ນິຣວເສສຫິຕສຸຂວິຘານຕປ຺ປຣາຍ ນິຣຕິສຍາຍ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ສເທວມນຸສ຺ສາຍ ປຊາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕຸປກາຣິຕາຍ ອປຣິມິຕນິຣຸປມຠາວຄຸຓວິເສສສມງ຺ຄິຕາຍ ຈ ສພ຺ພສຕ຺ຕຸຕ຺ຕໂມ ຠຄວາ ອປຣິມາຓາສຸ ໂລກຘາຕູສຸ ອປຣິມາຓານໍ ສຕ຺ຕານໍ ອນຸຕ຺ຕຣຄາຣວຏ຺ຐານຠູຕຕາຍ ຈ ‘‘ນາໂຖ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ‘‘ນິປຸຓ…ເປ… ເທສນ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕິ. ສໍສາຣມໂຫຆໂຕ ສຕ຺ຕສນ຺ຕາຣຓຕ຺ຖຎ຺ຫິ ຠຄວຕາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິ ອຠິປຕ຺ຖິຕາ, ຕຎ຺ຈ ສຕ຺ຕສນ຺ຕາຣຓໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕເທສນາສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສມິຊ຺ຌຕິ ຕທວິນາຠາວໂຕ. ອິມິນາ ຠຄວໂຕ ສາຕິສຍາ ປຣຫິຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ, ອິຕເຣຫິ ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕີຕິ ຕທຸຠເຍນ ອຕ຺ຕຫິຕາຍ ປຏິປນ຺ນາທີສຸ ຈຕູສຸ ປຸຄ຺ຄເລສຸ ຠຄວໂຕ ຈຕຸຕ຺ຖປຸຄ຺ຄລຠາວໍ ທີເປຕິ, ເຕນ ຈ ອນຸຕ຺ຕຣທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຠາວໍ, ອຸຕ຺ຕມວນ຺ທນີຍຠາວໍ, ອຕ຺ຕໂນ ຈ ວນ຺ທນກິຣິຍາຍ ເຂຕ຺ຕງ຺ຄຕຠາວໍ ທີເປຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາ ‘‘ມຫາກາຣຸຓິກ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປເທນ ຠຄວໂຕ ມຫາກຣຸຓາ ທສ຺ສິຕາ, ເອວໍ ‘‘ເຎຍ຺ຍສາຄຣປາຣຄຸ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ມຫາປຎ຺ຎາ ທສ຺ສິຕາ. ເຕສຸ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ໂລກິເຍສຸ ມຫຄ຺ຄຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕາສາຘາຣຓຄຸຓທີປນໂຕ ຠຄວໂຕ ສພ຺ພໂລກິຍຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕິ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐານມຄ຺ຄຎາຓທີປນໂຕ ສພ຺ພໂລກຸຕ຺ຕຣຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິ. ຕທຸຠຍຄ຺ຄຫຓສິທ຺ໂຘ ເອວ ຈຕ຺ໂຖ ນາຖສທ຺ເທນ ປກາສີຍຕິ. ກຣຸຓາວຈເນນ ອຸປຄມນໍ ນິຣຸປກ຺ກິເລສໍ ທສ຺ເສຕິ, ປຎ຺ຎາວຈເນນ ອປຄມນໍ. ຕຖາ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ໂລກສມຎ຺ຎານຸຣູປໍ ຠຄວໂຕ ປວຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ ໂລກໂວຫາຣວິສຍຕ຺ຕາ ກຣຸຓາຍ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ສມຎ຺ຎາຍ ອນຕິຘາວນໍ. ສຠາວານວໂພເຘນ ຫິ ຘມ຺ມານໍ ສມຎ຺ຎໍ ອຕິຘາວິຕ຺ວາ ສຕ຺ຕາທິສມ຺ມສນໍ ໂຫຕີຕິ. ຕຖາ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ມຫາກຣຸຓາສມາປຕ຺ຕິວິຫາຣໍ ທສ຺ເສຕິ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ຕີສຸ ກາເລສຸ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓໍ, ຈຕຸສຈ຺ຈຎາຓໍ, ຈຕຸປຏິສມ຺ຠິທາຎາຓໍ, ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊຎາຓໍ. ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ມຫາກຣຸຓາສມາປຕ຺ຕິຎາຓສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ເສສາສາຘາຣຓຎາຓານິ, ຉ ອຠິຎ຺ຎາ, ອຏ຺ຐສຸ ປຣິສາສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໑, ໑໗໘) ອກມ຺ປນຎາຓານິ, ທສ ພລານິ, ຈຸທ຺ທສ ພຸທ຺ຘຎາຓານິ, ໂສຬສ ຎາຓຈຣິຍາ, ອຏ຺ຐາຣສ ພຸທ຺ຘຘມ຺ມາ (ມຫານິ. ໖໙, ໑໕໖; ຈູຬນິ. ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໘໕; ປຏິ. ມ. ໓.໕; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໓໐໕; ວິຠ. ມູລຏີ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ; ທີ. ນິ. ຏີ. ໓.໑໔໑), ຈຕຸຈຕ຺ຕາລີສ ຎາຓວຕ຺ຖູນິ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິ ຎາຓວຕ຺ຖູນີຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໓໔) ເອວມາທີນໍ ອເນເກສໍ ປຎ຺ຎາປ຺ປເຠທານໍ ວເສນ ຎາຓຈາຣໍ ທສ຺ເສຕິ.

ຕຖາ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ຈຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ວິຊ຺ຊາສມ຺ປຕ຺ຕິ. ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ສຕ຺ຕາຘິປຕິຕາ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ຘມ຺ມາຘິປຕິຕາ. ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ໂລກນາຖຠາໂວ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ອຕ຺ຕນາຖຠາໂວ. ຕຖາ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ປຸພ຺ພກາຣິຠາໂວ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ກຕຎ຺ຎຸຕາ. ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ອປຣນ຺ຕປຕາ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ອນຕ຺ຕນ຺ຕປຕາ. ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ວາ ພຸທ຺ຘກຣຘມ຺ມສິທ຺ຘິ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ພຸທ຺ຘຠາວສິທ຺ຘິ. ຕຖາ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ປເຣສໍ ຕາຣຓໍ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ສຍໍ ຕາຣຓໍ. ຕຖາ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ສພ຺ພສຕ຺ເຕສຸ ອນຸຄ຺ຄຫຈິຕ຺ຕຕາ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ສພ຺ພຘມ຺ເມສຸ ວິຣຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕິ. ສພ຺ເພສຎ຺ຈ ພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ກຣຸຓາ ອາທິ ຕໍນິທານຠາວໂຕ, ປຎ຺ຎາ ປຣິໂຍສານໍ ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ກຣຓີຍາຠາວໂຕ, ອິຕິ ອາທິປຣິໂຍສານທສ຺ສເນນ ສພ຺ເພ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ກຣຸຓາວຈເນນ ສີລກ຺ຂນ຺ຘປຸພ຺ພງ຺ຄໂມ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ໂຘ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ກຣຸຓານິທານຎ຺ຫິ ສີລໍ ຕໂຕ ປາຓາຕິປາຕາທິວິຣຕິປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ, ສາ ຈ ຌານຕ຺ຕຍສມ຺ປໂຍຄິນີຕິ. ປຎ຺ຎາວຈເນນ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ໂຘ. ສີລຎ຺ຈ ສພ຺ພພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ອາທິ, ສມາຘິ ມຊ຺ເຌ, ປຎ຺ຎາ ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ເອວມ຺ປິ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓາ ສພ຺ເພ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ນຍໂຕ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ເອໂສ ເອວ ຫິ ນິຣວເສສໂຕ ພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ທສ຺ສນຸປາໂຍ, ຍທິທໍ ນຍຄ຺ຄາຫຓໍ, ອຎ຺ຎຖາ ໂກ ນາມ ສມຕ຺ໂຖ ຠຄວໂຕ ຄຸເຓ ອນຸປທໍ ນິຣວເສສໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ. ເຕເນວາຫ –

‘‘ພຸທ຺ໂຘປິ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠເຓຍ຺ຍ ວຓ຺ຓໍ, ກປ຺ປມ຺ປິ ເຈ ອຎ຺ຎມຠາສມາໂນ;

ຂີເຍຖ ກປ຺ໂປ ຈິຣທີຆມນ຺ຕເຣ, ວຓ຺ໂຓ ນ ຂີເຍຖ ຕຖາຄຕສ຺ສາ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໓໐໔; ໓.໑໔໑; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໔໒໕; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໕໓; ອປ. ອຏ຺ຐ. ໒.໗.໒໐; ພຸ. ວໍ. ອຏ຺ຐ. ໔.໔; ຈຣິຍາ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ, ປກິຓ຺ຓກກຖາ; ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ; ມ. ນິ. ຏີ. ໑.໑; ສໍ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑; ອ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑; ວຊິຣ. ຏີ. ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ; ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ);

ເຕເນວ ຈ ອາຍສ຺ມຕາ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖເຣນາປິ ພຸທ຺ຘຄຸຓປຣິຈ຺ເຉທນໍ ປຕິ ອນຸຍຸຕ຺ເຕນ ‘‘ໂນ ເຫຕໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໔໕) ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ‘‘ອປິຈ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຘມ຺ມນ຺ວໂຍ ວິທິໂຕ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໔໖) ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອວໍ ສງ຺ເຂເປນ ສກລສພ຺ພຎ຺ຎຸຄຸເຓຫິ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິຕ຺ຖວິຕ຺ວາ ອິທານິ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ໂຖເມຕຸໍ ‘‘ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ນາ ຫຸຕ຺ວາຕິ ວຈນເສໂສ. ວິນ຺ທິຍໍ ຘມ຺ມານໍ ສລກ຺ຂຓໍ, ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ວິນ຺ທຕີຕິ ວິຊ຺ຊາ, ໂລຠກ຺ຂນ຺ຘາທີນິ ວາ ວິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ ວິຊ຺ຊາ, ຈຕຸນ຺ນໍ ວາ ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ ວິທິຕກຣຓຏ຺ເຐນ ວິຊ຺ຊາຕິ ເອວໍ ຕາເວຕ຺ຖ ວຈນຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊາ ເວທິຕພ຺ພາ. ປເຠທໂຕ ປນ ຕິສ຺ໂສປິ ວິຊ຺ຊາ ວິຊ຺ຊາ ຠຍເຠຣວສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕນິຍາເມເນວ, ອຏ຺ຐປິ ວິຊ຺ຊາ ວິຊ຺ຊາ ອມ຺ພຏ຺ຐສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໗໘ ອາທໂຍ) ອາຄຕນິຍາເມເນວ. ຈຣນ຺ຕິ ເຕຫີຕິ ຈຣຓານິ, ສີລສໍວຣາທໂຍ ປຎ຺ຈທສ ຘມ຺ມາ, ອິຕິ ອິມາຫິ ວິຊ຺ຊາຫິ, ອິເມຫິ ຈ ຈຣເຓຫິ ສມ຺ປນ຺ນາ ສມ຺ປນ຺ນາຄຕາຕິ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ນາ.

ເຍນາຕິ ເຍນ ຘມ຺ເມນ ກຣຓຠູເຕນ, ເຫຕຸຠູເຕນ ຈ. ຕຕ຺ຖ ມຄ຺ຄຘມ຺ມສ຺ສ ກຣຓຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ ນິຍ຺ຍານກິຣິຍາສາຘກຕມຠາວໂຕ, ນິພ຺ພານຘມ຺ມສ຺ສ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ປຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ເຫຕ຺ວຕ຺ໂຖ. ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມສ຺ສປິ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ຍຸຊ຺ຊເຕວ ປຣມ຺ປຣາຍ ເຫຕຸຠາວໂຕ. ຜລຘມ຺ເມ ປນ ອຸຠຍມ຺ປິ ສມ຺ຠວຕິ. ກຖໍ? ‘‘ຕາຍ ສທ຺ຘາຍ ອວູປສນ຺ຕາຍາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນານໍ ກິເລສານໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານກິຈ຺ຈຕາຍ ຜລສ຺ສ ນິຍ຺ຍານານຸຄຸຓຕາ, ນິຍ຺ຍານປຣິໂຍສານຕາ ຈາຕິ ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນ ສິຍາ ກຣຓຕ຺ໂຖ ນິຍ຺ຍານກິຣິຍາຍ. ສກທາຄາມິມຄ຺ຄວິປສ຺ສນາທີນໍ ປນ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ ສິຍາ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອຄ຺ຄປ຺ປສາທສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ອິຕິວຸ. ໙໐) ອຄ຺ຄາທິຠາເວນ ອຄ຺ຄຫິຕາປິ ຜລປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມາ ຉຕ຺ຕມາຓວກວິມານາທີສຸ (ວິ. ວ. ໘໘໖ ອາທໂຍ) ສຣຓີຍຠາເວນ ຄຫິຕາຕິ ເຕສໍ ມຄ຺ຄນິພ຺ພານານໍ ວິຍ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ສຣຓຠາໂວ ອຸທ຺ຘໂຏ. ວິເສສໂຕ ເຈຕ຺ຖ ມຄ຺ຄປຣິຍາປນ຺ນາ ເອວ ວິຊ຺ຊາຈຣຓຘມ຺ມາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕ ຫິ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ນິຍ຺ຍານກິຣິຍາຍ ສາຘກຕມຠູຕາ, ນ ອິຕເຣ. ອິຕເຣສໍ ປນ ນິຍ຺ຍານຕ຺ຖຕາຍ ນິຍ຺ຍານຕາ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ‘‘ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ນາ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນິຍ຺ຍານສມກາລເມວ ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິສມຘິຄໂມຕິ? ນາຍໍ ວິໂຣໂຘ ສມານກາລຕາຍ ເອວ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ຍຖາ ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔, ໔໐໐; ໓.໔໒໑, ໔໒໕, ໔໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໔໓-໔໕; ໔.໖໐; ກຖາ. ໔໖໕, ໔໖໗). ສມ຺ປນ຺ນາຕິ ວາ ປທສ຺ສ ວຕ຺ຕມານກາລຕ຺ຖຕາ ເວທິຕພ຺ພາ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໑໗) ເອຕ຺ຖ ອຸປ຺ປນ຺ນສທ຺ທສ຺ສ ວິຍ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວຈນເສສມນ຺ຕເຣເນວ ປທໂຍຊນາ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕິ. ‘‘ເຍນາ’’ຕິ ຈ ປທໍ ອຸຠຍຕ຺ຖ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ ‘‘ເຍນ ຘມ຺ເມນ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ນາ, ເຍນ ຘມ຺ເມນ ນິຍ຺ຍນ຺ຕີ’’ຕິ.

ໂລກໂຕຕິ ຂນ຺ຘາທິໂລກໂຕ, ວຏ຺ຏໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ຺ຕິ ຕໍ ມຄ຺ຄນິພ຺ພານຜລປຣິຍຕ຺ຕິເຠທໍ ຘມ຺ມໍ. ອຸຕ຺ຕມນ຺ຕິ ເສຏ຺ຐໍ. ຕຖາ ເຫສ ອຕ຺ຕນາ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣສ຺ສ ອຠາເວນ ‘‘ອນຸຕ຺ຕໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຕ຺ຖ ມຄ຺ຄສ຺ສ ນິຍ຺ຍານເຫຕຸອາທິອຕ຺ເຖນ, ນິພ຺ພານສ຺ສ ນິສ຺ສຣຓວິເວກາທິອຕ຺ເຖນ, ຜລສ຺ສ ອຣິຍສນ຺ຕຠາວາທິອຕ຺ເຖນ ຈ ເສຏ຺ຐຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ‘‘ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມາ ສງ຺ຂຕາ, ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ໙໐; ອ. ນິ. ໔.໓໔) ອາທິສຸຕ຺ຕປທານຸສາເຣນ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ.

ຘມ຺ມນ຺ຕິ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊມາເນ ອປາຍໂຕ, ສໍສາຣໂຕ ຈ ອປຕມາເນ ກຕ຺ວາ ຘາເຣຕີຕິ ຘມ຺ໂມ. ສມ຺ມາ, ສາມຎ຺ຈ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາອນາວຣຓຎາໂຓ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸ ຠຄວາ, ເຕນ ຍຖາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິສມຘິຄເມເນວ ສພ຺ເພ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ສມ຺ປາປຸຓີຍນ຺ຕິ, ເອວໍ ສມ຺ມເທວ ອາເສວນາຍ ຠາວນາຍ ພຫຸລີກິຣິຍາຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສມ຺ມເທວ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ຘມ຺ມເທສນາຍ ເວເນຍ຺ຍສນ຺ຕາເນສຸ ປຕິຏ຺ຐາປເນນ –

‘‘ອຣິຍໍ, ໂວ ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມາສມາຘິໍ ເທເສສ຺ສາມິ (ມ. ນິ. ໓.໑໓໖; ເປຏໂກ. ໒໔). ມຄ຺ຄານຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ເສຏ຺ໂຐ (ຘ. ປ. ໒໗໓; ເນຕ຺ຕິ. ໑໗໐; ເປຏໂກ. ໓໐). ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມາ ສງ຺ຂຕາ ວາ ອສງ຺ຂຕາ ວາ, ວິຣາໂຄ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕິ (ອິຕິວຸ. ໙໐; ອ. ນິ. ໔.໓໔). ເອກາຍໂນ ອຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຄ຺ໂຄ ສຕ຺ຕານໍ ວິສຸທ຺ຘິຍາ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໓; ມ. ນິ. ໑.໑໐໖; ສໍ. ນິ. ໕.໓໖໗, ໓໘໔). ຘມ຺ມໍ, ໂວ ຠິກ຺ຂເວ, ເທເສສ຺ສາມິ ອາທິກລ຺ຍາຓ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໔໒໐; ເນຕ຺ຕິ. ໕) –

ອາທິວຈເນຫິ, ອຠິຕ຺ຖວເນນ ຈ ປູຊິໂຕ ມານິໂຕ ອປຈິໂຕຕິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘປູຊິໂຕ, ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘປູຊິຕໍ ຘມ຺ມໍ ວນ຺ເທຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຘິຄມເນ ວິຊ຺ຊາສມ຺ປນ຺ນາ ເຈວ ໂຫນ຺ຕິ ຈຣຓສມ຺ປນ຺ນາ ຈ, ສພ຺ພວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຕ ຈ ນິຍ຺ຍນ຺ຕິ, ຕເມວ ອຣິຍານໍ ສກລຄຸຓສມງ຺ຄິຠາວນິມິຕ຺ຕໍ, ອນວເສສທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓເຫຕຸຠູຕຎ຺ຈ ອຸຕ຺ຕມໍ ປວຣໍ ສທ຺ຘິໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ເມນ ນວວິຘໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ຠຄວຕາປິ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິອາທິວິຘິນາ ປູຊິຕໍ ນມາມິ, ອຠິຕ຺ຖວາມິ ວາຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ເຍນ ໂລກໂຕ ນິຍ຺ຍນ຺ຕິ, ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ນາ ຈ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ປທທ຺ວເຍນ ຍຖາກ຺ກມໍ ຘມ຺ມສ຺ສ ຠາເວຕພ຺ພຠາໂວ, ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພຠາໂວ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕສຸ ປຐເມນ ວິຊ຺ຊາສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຘມ຺ມໍ ໂຖເມຕິ, ທຸຕິເຍນ ວິມຸຕ຺ຕິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ຕຖາ ປຐເມນ ຌານສມ຺ປທາຍ, ທຸຕິເຍນ ວິໂມກ຺ຂສມ຺ປທາຍ. ປຐເມນ ວາ ສມາຘິສມ຺ປທາຍ, ທຸຕິເຍນ ສມາປຕ຺ຕິສມ຺ປທາຍ. ປຐເມນ ວາ ຂຍຎາຓຠາເວນ, ທຸຕິເຍນ ອນຸປ຺ປາທຎາຓຠາເວນ. ອຖ ວາ ປຸຣິເມນ ວິຊ຺ຊູປມຕາຍ, ທຸຕິເຍນ ວຊິຣູປມຕາຍ. ປຸຣິເມນ ວາ ວິຣາຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ທຸຕິເຍນ ນິໂຣຘສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ຕຖາ ປຐເມນ ນິຍ຺ຍານຠາເວນ, ທຸຕິເຍນ ນິສ຺ສຣຓຠາເວນ. ປຐເມນ ວາ ເຫຕຸຠາເວນ, ທຸຕິເຍນ ອສງ຺ຂຕຠາເວນ. ປຐເມນ ວາ ທສ຺ສນຠາເວນ, ທຸຕິເຍນ ວິເວກຠາເວນ. ປຐເມນ ວາ ອຘິປຕິຠາເວນ, ທຸຕິເຍນ ອມຕຠາເວນ ຘມ຺ມໍ ໂຖເມຕິ. ອຖ ວາ ປຐເມນ ນິຍ຺ຍານິກຠາວທສ຺ສນໂຕ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາຍ ຘມ຺ມໍ ໂຖເມຕິ, ທຸຕິເຍນ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພຠາວໂຕ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກຕາຍ. ຕຖາ ປຸຣິເມນ ອກາລິກຕາຍ, ປຈ຺ຉິເມນ ເອຫິປສ຺ສິກຕາຍ. ປຸຣິເມນ ວາ ໂອປເນຍ຺ຍິກຕາຍ, ປຈ຺ຉິເມນ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພຕາຍ ຘມ຺ມໍ ໂຖເມຕິ.

‘‘ອຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ ຈ ເອເຕນ ອຎ຺ຎສ຺ສ ວິສິຏ຺ຐສ຺ສ ອຠາວທີປເນນ ປຣິປຸຓ຺ຓຕາຍ ຘມ຺ມໍ ໂຖເມຕິ, ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘປູຊິຕ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ປຣິສຸທ຺ຘຕາຍ. ສພ຺ພໂທສາປຄເມນ ຫິສ຺ສ ປູຊນີຍຕາ. ປຣິສຸທ຺ຘຕາຍ ຈສ຺ສ ປຫານສມ຺ປທາ, ປຣິປຸຓ຺ຓຕາຍ ປຠວສມ຺ປທາ. ປຫານສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ຠາວນາປາຣິປູຣີ ອນວເສສໂທສສມຸຄ຺ຆາຏນໂຕ, ປຠວສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຈ຺ຉິກິຣິຍນິພ຺ພຕ຺ຕິ ຕຕຸຕ຺ຕຣິ ກຣຓີຍາຠາວໂຕ. ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕາຍ ຫິ ອຸຕ຺ຕໂມຕິ. ຕຖາ ຠາເວຕພ຺ພຠາເວນສ຺ສ ສຫ ປຸພ຺ພຠາຄສີລາທີຫິ ເສກ຺ຂາ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘາ, ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພຠາເວນ ສຫ ອສງ຺ຂຕາຍ ຘາຕຸຍາ ອເສກ຺ຂາ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ.

ເອວໍ ສງ຺ເຂເປນ ສພ຺ພສທ຺ຘມ຺ມຄຸເຓຫິ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ໂຖເມຕ຺ວາ ອິທານິ ອຣິຍສງ຺ຆໍ ໂຖເມຕຸໍ ‘‘ສີລາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສີລາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິຍາທິຄຸເຓຫິ ສມ຺ປນ຺ໂນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ສມ຺ປນ຺ນສີລາທິຄຸໂຓ ວາ. ອຣິຍານຎ຺ຫິ ຕໍຕໍມຄ຺ຄວຊ຺ຌກິເລສປ຺ປຫາເນນ ຫຕປຏິປກ຺ຂາ ສຸວິສຸທ຺ຘາ ສີລາທໂຍ ‘‘ສມ຺ປນ຺ນາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫນ຺ຕິ, ນ ປຸຖູຊ຺ຊນານໍ, ຍໂຕ ‘‘ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໗໔; ອ. ນິ. ໖.໑໐; ອຸທາ. ໑໘) ອຣິຍສງ຺ໂຆ ໂຖມີຍຕິ. ອຖ ວາ ສີລາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ປຣິປຸຓ຺ຓສີລາທິຄຸໂຓ. ອຣິຍປຸຄ຺ຄລານຎ຺ຫິ ອຣິຍສຈ຺ຈປ຺ປຏິເວເຘນ ສເຫວ ຍຖາຣຫໍ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂາ ສີລາທິຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘາ ປາຣິປູຣິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ. ຐິໂຕ ມຄ຺ຄຜເລສູຕິ ມຄ຺ເຄສຸ, ຜເລສຸ ຈ ຐິໂຕ, ມຄ຺ຄຏ຺ໂຐ, ຜລຏ຺ໂຐ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂຍຕິ ອນິຍມໂຕ ອຣິຍສງ຺ຆໍ ນິທ຺ທິສຕິ, ຕສ຺ສ ‘‘ຕ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ນິຍມໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ນນຸ ຈ ອຣິຍສງ຺ເຆ ນ ສພ຺ເພ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລາ ມຄ຺ຄຏ຺ຐາ, ນາປິ ສພ຺ເພ ຜລຏ຺ຐາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອວຍວຘມ຺ເມນ ປນ ສມຸທາຍໍ ນິທ຺ທິສນ຺ໂຕ ເອວມາຫ ຍຖາ ‘‘ສມໍ ຈຸຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ. ຍຖາ ຫິ ໂຍຄຈຸຓ຺ຓສ຺ສ ອວຍເວສຸ ລພ຺ຠມາໂນ ສມຠາໂວ ສມຸທາເຍ ອປທິສີຍຕິ ‘‘ສມໍ ຈຸຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ, ເອວໍ ອຣິຍສງ຺ຆສ຺ສ ອວຍວຠູເຕສຸ ອຣິຍປຸຄ຺ຄເລສຸ ລພ຺ຠມາໂນ ມຄ຺ຄຏ຺ຐຜລຏ຺ຐຠາໂວ ສມຸທາຍຠູເຕ ອຣິຍສງ຺ເຆ ຐິໂຕ ‘‘ມຄ຺ຄຜເລສູ’’ຕິ ອປທິຏ຺ໂຐຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອາຣກຕ຺ຕາ ກິເລເສຫິ, ອນເຍ ນ ອິຣິຍນໂຕ, ອເຍ ຈ ອິຣິຍນໂຕ, ສເທວເກນ ຈ ໂລເກນ ‘‘ສຣຓ’’ນ຺ຕິ ອຣຓີຍໂຕ ອຣິໂຍ, ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສໍຫຕຕ຺ຕາ ສງ຺ໂຆ, ອຣິໂຍ ຈ ໂສ ສງ຺ໂຆ ຈາຕິ ອຣິຍສງ຺ໂຆ, ຕໍ ອຣິຍສງ຺ຆໍ. ປຸຊ຺ຊຠວຜລນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕານໍ ປຸນາຕີຕິ ວາ ປຸຎ຺ຎໍ, ຂິຕ຺ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ພີຊໍ ວິຣຸຫນຏ຺ຐານຕາຍ ຕາຍຕິ ຣກ຺ຂຕີຕິ ເຂຕ຺ຕໍ ເກທາຣາທິ, ເຂຕ຺ຕໍ ວິຍາຕິ ເຂຕ຺ຕໍ, ສຕ຺ຕານໍ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ມຫປ຺ຜລຠາວກຣເຓນ ວິຣຸຫນຏ຺ຐານຕາຍ ເຂຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕໍ. ອນຸຕ຺ຕຣໍ ວນ຺ເທຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ສີລາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອເຕນ ອຣິຍສງ຺ຆສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອນຸຊາຕປຸຕ຺ຕຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ເຕນສ຺ສ ປຠວສມ຺ປທາ ທີປິຕາ ໂຫຕິ. ‘‘ຐິໂຕ ມຄ຺ຄຜເລສູ’’ຕິ ເອເຕນ ປຫານສມ຺ປທໍ, ຎາຓສມ຺ປທຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ ກິເລສານໍ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານທີປນໂຕ, ມຄ຺ຄຜລຎາຓາຘິຄມທີປນໂຕ ຈ. ‘‘ອຣິຍສງ຺ຆ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ປຠວສມ຺ປທໍ ສພ຺ພສງ຺ຆານໍ ອຄ຺ຄຠາວທີປນໂຕ, ສເທວເກນ ຈ ໂລເກນ ອຣຓີຍຠາວທີປນໂຕ. ‘‘ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕໍ ອນຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ໂລກສ຺ສ ພຫູປກາຣຕໍ ທສ຺ເສຕິ ອຄ຺ຄທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຠາວທີປນໂຕ.

ຕຖາ ‘‘ສີລາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ອິທໍ ອຣິຍສງ຺ຆສ຺ສ ສມ຺ມາອຸຊຸຎາຍສາມີຈິປ຺ປຏິປນ຺ນຠາວທີປນໍ. ‘‘ຐິໂຕ ມຄ຺ຄຜເລສູ’’ຕິ ອິທໍ ສຕິປິ ສນ຺ຕານວິຠາເຄນ ອເນກຠາເວ ຈຕຸປຸຣິສຍຸຄອຏ຺ຐປຸຣິສປຸຄ຺ຄລຠາວທີປນໍ. ‘‘ອຣິຍສງ຺ຆ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ອາຫຸເນຍ຺ຍາທິຠາວທີປນໍ. ‘‘ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕໍ ອນຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ໂລກສ຺ສ ຫິຕສຸຂາຍ ປຏິປນ຺ນຕາທີປນໍ. ຕຖາ ‘‘ຐິໂຕ ມຄ຺ຄຜເລສູ’’ຕິ ອິທໍ ອຣິຍສງ຺ຆສ຺ສ ໂລກຸຕ຺ຕຣສຣຓຄມນສພ຺ຠາວທີປນໍ, ເຕນສ຺ສ ຠຄວໂຕ ໂອຣສປຸຕ຺ຕຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ‘‘ສີລາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ອິມິນາ ປນສ຺ສ ວິຫຕວິຘສ຺ຕກິເລສາ ອນວເສສາ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂາ ສີລາທິຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘາ ທສ຺ສິຕາ. ‘‘ອຣິຍສງ຺ຆໍ ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕໍ ອນຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ເຕສໍ ເຕສຎ຺ເຎວ ຍຖາວຸຕ຺ຕຄຸຓວິເສສານໍ ສຸປຣິສຸທ຺ຘຕໍ ທີເປຕິ. ເຕນສ຺ສ ມຫານຸຠາວຕໍ, ອນຸຕ຺ຕຣທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຠາວໍ, ວນ຺ທນາຣຫຠາວໍ, ອຕ຺ຕໂນ ຈ ວນ຺ທນາກິຣິຍາຍ ເຂຕ຺ຕງ຺ຄຕຠາວໍ ທີເປຕິ. ສຣຓຄມນຎ຺ຈ ສາວການໍ ສພ຺ພຄຸຓານໍ ອາທິ, ສປຸພ຺ພຠາຄປ຺ປຏິປທາ ເສກ຺ຂາ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທໂຍ ມຊ຺ເຌ, ອເສກ຺ຂາ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທໂຍ ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓາ ສພ຺ເພ ອຣິຍສງ຺ຆຄຸຓາ ອິມາຍ ຄາຖາຍ ປກາສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອວໍ ຄາຖາຕ຺ຕເຍນ ສງ຺ເຂປໂຕ ສກລຄຸຓສໍກິຕ຺ຕນມຸເຂນ ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ປຓາມໍ ກຕ຺ວາ ອິທານິ ຕໍ ນິປຈ຺ຈກາຣໍ ຍຖາຘິປ຺ເປເຕ ປໂຍຊເນ ປຣິຓາເມນ຺ໂຕ ‘‘ວນ຺ທນາຊນິຕ’’ນ຺ຕິ ຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ວນ຺ທນາຊນິຕນ຺ຕິ ວນ຺ທນາກາເຣນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ, ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓາຠິຕ຺ຖວນວເສນ, ນິປຈ຺ຈກາຣວເສນ ວາ ອຸປ຺ປາທິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕີຕິ ເອວໍ ‘‘ມຫາກາຣຸຓິກ’’ນ຺ຕິອາທິປ຺ປກາເຣນ. ຣຕິຊນນຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ, ພຸທ຺ຘຘມ຺ມສງ຺ຆາ, ຈິຕ຺ຕີກຕາທິຠາໂວ ວາ ຣຕນຏ຺ໂຐ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຈິຕ຺ຕີກຕໍ ມຫຄ຺ຆຎ຺ຈ, ອຕຸລໍ ທຸລ຺ລຠທສ຺ສນໍ;

ອໂນມສຕ຺ຕປຣິໂຠຄໍ, ຣຕນໍ ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ຂຸ. ປາ. ອຏ຺ຐ. ໖.໓; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໓; ສໍ. ນິ. ໕.໒໒໓; ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໒໖; ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໕໐; ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ; ມ. ນິ. ຏີ. ໑.໔; ສໍ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໔; ອ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໔; ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ);

ຈິຕ຺ຕີກຕຠາວາທໂຍ ຈ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ເອວ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ຣຕນານໍ ຕຍໍ ຣຕນຕ຺ຕຍໍ, ຕສ຺ມິໍ ຣຕນຕ຺ຕເຍ. ຫຕນ຺ຕຣາໂຍຕິ ວິຘສ຺ຕອຸປທ຺ທໂວ ຫຸຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ເອເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ປສາທສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ຈ ເຂຕ຺ຕຠາວສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕສ຺ສ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາຍ ອຸປຆາຕກອຸປທ຺ທວານໍ ວິຫນເນ ສມຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ອນ຺ໂຕ ເຈວ ພຫິ ຈ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣວຕ຺ຖູສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ວາ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ກາເລ, ສໍວຓ຺ຓນາຍ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານກາເລສູຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຫຸຕ຺ວາຕິ ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍາ, ຕສ຺ສ ‘‘ກຣິສ຺ສາມຕ຺ຖວຓ຺ຓນ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕສ຺ສາຕິ ຍໍ ຣຕນຕ຺ຕເຍ ວນ຺ທນາຊນິຕໍ ປຸຎ຺ຎໍ, ຕສ຺ສ. ເຕຊສາຕິ ອານຸຠາເວນ ພເລນ.

ເອວໍ ຣຕນຕ຺ຕຍວນ຺ທນາຍ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຖຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາຍ ທຸກ຺ກຣຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຐິຕິ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຐິຕິນ຺ຕິ ຐານໍ ອນນ຺ຕຣຘານໍ ອວິຈ຺ເຉທປ຺ປວຕ຺ຕິໍ. ອາກງ຺ຂມາເນນາຕິ ອິຈ຺ຉມາເນນ ປຕ຺ຖຍນ຺ເຕນ, ‘‘ອໂຫວຕາຍໍ ສທ຺ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິ ຈິຣໍ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອວໍ ປຕ຺ຖຍນ຺ເຕນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຈິຣນ຺ຕິ ທີຆກາລໍ, ປຎ຺ຈວສ຺ສສຫສ຺ສປຣິມາຓໍ ກາລນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສທ຺ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິຍາຕິ ສທ຺ຘມ຺ມສງ຺ຂາຕາຍ ເນຕ຺ຕິຍາ. ສທ຺ຘມ຺ໂມ ຫິ ເວເນຍ຺ຍສນ຺ຕາເນສຸ ອຣິຍຄຸຓານໍ ນຍນໂຕ ເນຕ຺ຕິ, ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສ ວາ ເນຕ຺ຕິ ສທ຺ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິ, ຕສ຺ສາ ສທ຺ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິຍາ, ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວິຈາຣິໂຕ ເອວ. ເຖເຣນາຕິ ຖິຣຄຸຓຍຸຕ຺ເຕນ. ອຠິຍາຈິໂຕຕິ ອາທຣຄາຣເວນ ຍາຈິໂຕ. ອຠິມຸຂໍ ວາ ຍາຈິໂຕ, ອນຸຕ຺ຕຣໍ ກຕ຺ວາ ຍາຈິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸທ຺ທິສ຺ສ ວາ ຍາຈິໂຕ, ຄຣຸຕຣໍ ກຕ຺ວາ ຍາຈິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ, ‘‘ກໂຣຕຸ ອາຍສ຺ມາ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ກຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ເນຕ຺ຕິຍາ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນໍ ປຕິ ອຊ຺ເຌສິໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສ ຈິຣໍ ຐິຕິກາເມນ ອຊ຺ຌາສຍສມ຺ປນ຺ເນນ ສາສເນ ຖິຣຄຸຓຍຸຕ຺ເຕນ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິນາ ອາທຣຄາຣເວນ, ອຠິມຸຂໍ ວາ ຍາຈິເຕນ ເມ ນ ສກ຺ກາ ຕສ຺ສ ອຠິຍາຈນໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕຸນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຐິຕິໍ ອາກງ຺ຂມາເນນາ’’ຕິ ຄາຖາຍ.

ປທຸມຸຕ຺ຕຣນາຖສ຺ສາຕິ ປທຸມຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ. ປສ຺ສຕາຕິ ປຸພ຺ເພນິວາສຈກ຺ຂຸນາ, ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸນາ ເອວ ວາ ຫຕ຺ຖຕເລ ຐປິຕອາມລກໍ ວິຍ ອຠິນີຫາຣໍ ປສ຺ສນ຺ເຕນ. ຕາທິນາຕິ ຕາທິຠາວຍຸຕ຺ເຕນ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ວາ ນິພ຺ພິກາເຣນ, ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ຠຄວຕາ’’ຕິ ວຈນເສໂສ. ຍສ຺ສາຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ມຫາກຈ຺ຈານຕ຺ເຖຣສ຺ສ. ຐປິໂຕຕິ –

‘‘ເອຕທຄ຺ຄໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມມ ສາວການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຠາສິຕສ຺ສ ວິຕ຺ຖາເຣນ ອຕ຺ຖໍ ວິຠຊນ຺ຕານໍ ຍທິທໍ ມຫາກຈ຺ຈາໂນ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໑໘໘, ໑໙໗) –

ເອວໍ ຐປິໂຕ. ສີລາທິຄຸຓວິເສເສຫິ ມຫນ຺ຕາ ສາວກາຕິ ມຫາສາວກາ (ເຖຣຄາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໒໘໘; ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໓.໕໙), ມຫາກສ຺ສປາທໂຍ, ເຕສຸ ອຍມາຍສ຺ມາ ອຎ຺ຎຕໂຣຕິ, ມຫາສາວໂກ ຈ ໂສ ຄຸຓວິເສສໂຍຄໂຕ ອຸຕ຺ຕໂມ ຈາຕິ ມຫາສາວກຸຕ຺ຕໂມ.

ຌານາທີສຸ ສາຕິສຍານໍ ອາວຊ຺ຊນາທິວສີຠາວານໍ, ອຣິຍິທ຺ຘິວເສນ ປຣມສ຺ສ ຈ ເຈໂຕວສີຠາວສ຺ສ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ ວສິປ຺ປຕ຺ໂຕ. ອຕ຺ຖາທີສຸ ສວິເສສເຠທຄຕປຏິສມ຺ຠິທາຎາຓຕ຺ຕາ ປຠິນ຺ນປຏິສມ຺ຠິໂທ. ‘‘ປຓ຺ຑິໂຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫາກຈ຺ຈາໂນ, ມຫາປຎ຺ໂຎ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫາກຈ຺ຈາໂນ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໕) ອເນເກສຸ ຐາເນສຸ ຠຄວຕາ ປສໍສິຕຕ຺ຕາ ສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ປສໍສິໂຕ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຕ຺ຖຸ ເຈວ ສໍວຓ຺ຓິໂຕ ສໍຠາວິໂຕ, ວິຎ຺ຎູນຎ຺ຈ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິນ’’ນ຺ຕິ.

ອນຸໂມທິຕາຕິ ‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ, ກຈ຺ຈານ, ສາຘຸ ໂຂ, ຕ຺ວໍ ກຈ຺ຈານ, ອິມໍ ຘມ຺ມສໍວຓ຺ຓນໍ ອຠາສີ’’ຕິ ເອວໍ ອນຸໂມທິຕາ. ເອກສ຺ມິໍ ກິຣ ສມເຍ ອຍໍ ມຫາເຖໂຣ ຊມ຺ພຸວນສຓ຺ເຑ ວິຫຣນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕິກາວຈຣານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອິມໍ ຫາຣນຍປຏິມຓ຺ຑິຕໍ ປກຣຓໍ ອຠາສິ. ຠາສິຕ຺ວາ ຈ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິກໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ຍຖາຠາສິຕໍ ອິມໍ ປກຣຓໍ ຠຄວໂຕ ນິເວເທສິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຠຄວາ ‘‘ສາຘຸ ສາຘູ’’ຕິອາທິນາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ‘‘ຕສ຺ມາຕິຫ, ຕ຺ວໍ ກຈ຺ຈານ, ອິມໍ ຘມ຺ມສໍວຓ຺ຓນໍ ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິຕ຺ເວວ ຘາເຣຫີ’’ຕິ ນາມຄ຺ຄຫຓໍ ອກາສີຕິ ວທນ຺ຕິ. ເທສນາຫາຣາທິນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏນຍາທິຫາຣນຍານຸສາເຣເນວ ສພ຺ພຘມ຺ມສໍວຓ຺ຓນານໍ ຄຕິໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ສາສນສ຺ສ ສທາຍຕ຺ຕາ, ນວງ຺ຄສ຺ສຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ’’ຕິ.

ຄມ຺ຠີຣຎາເຓຫີຫິ ຄມ຺ຠີເຣຫິ ຎາເຓຫິ, ນ ສທ຺ຘາມຕ຺ຕເກນ, ຄມ຺ຠີຣຎາເຓຫິ ວາ ມຫາປຎ຺ເຎຫິ ອຣິເຍຫິ. ປກຣຓສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຖຕໍ, ອຕ຺ຕໂນ ຈ ຎາຓສ຺ສ ນາຕິວິສຍຕໍ ວິທິຕ຺ວາ ສໍວຓ຺ຓນາຣມ຺ເຠ ສໍສີທນ຺ຕມ຺ປິ ມໍ ສາສນຄຸຓາທິອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປທາ ອຸສ຺ສາເຫສີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິນາ.

‘‘ປຎ຺ຈປິ ນິກາເຍ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ’’ຕິ ອິມິນາ ເນຕ຺ຕິຍາ ປຎ຺ຈປິ ມຫານິກາເຍ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ອວຏ຺ຐານໍ, ເຕສໍ ສໍວຓ຺ຓນາຠາວຎ຺ຈ ທີເປຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ກຕໂມ ອສ຺ສາໂທ ຈ ອາທີນໂວ ຈາ’’ຕິອາທິເປຏໂກປເທສປາຬິໍ (ເປຏໂກ. ໒໓) ອາເນຕ຺ວາ ອິຘ ເທສນາຫາຣາທີນໍ ປທຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉໂຍ ເປຏເກນ ສໍສນ຺ທນໍ ນາມ. ‘‘ຍຖາພລ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສພ຺ພຖາ ສພ຺ພຠາເຄນາປິ ເນຕ຺ຕິຍາ ສໍວຓ຺ຓນາ ມຍາ ນ ສຸກຣາ ກາຕຸໍ, ອຕ຺ຕໂນ ປນ ຎາຓພລານຸຣູປໍ ກຣິສ຺ສາມີຕິ ນິຣຕິມານຕໍ ທີເປຕິ.

ສຸວິສຸທ຺ຘນ຺ຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ວິສຸທ຺ຘໍ, ນິກາຍນ຺ຕຣລທ຺ຘິໂທເສຫິ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ອນຸປ຺ປເວສິເຕຫິ ອສມ຺ມິສ຺ສນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອສໍກິຓ຺ຓນ຺ຕິ ສນິກາເຍປິ ປທຕ຺ຖນ຺ຕຣປຣິກປ຺ປນາທິນາ ອສໍກິຓ຺ຓໍ ຕາທິສສງ຺ກຣຣຫິຕໍ ອນາກຸລໍ ສຸປຣິຈ຺ຉິນ຺ນໍ. ວິວິເຘຫິ ອາກາເຣຫິ ນິຈ຺ຉິໂນຕີຕິ ວິນິຈ຺ຉໂຍ. ອຕ຺ຖານໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ອຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉໂຍ. ຄຓ຺ຐິຏ຺ຐານຠູເຕສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ຂິລມທ຺ທນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕາ ວິມຕິຈ຺ເຉທກຖາ, ນິປຸໂຓ ສຸຂຸໂມ ສຓ຺ໂຫ ອຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉໂຍ ເອຕສ຺ສາຕິ ນິປຸຓຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉໂຍ. ອຖ ວາ ອຕ຺ເຖ ວິນິຈ຺ຉິໂນຕີຕິ ອຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉໂຍ, ຍຖາວຸຕ຺ຕອຕ຺ຖວິສຍຎາຓໍ, ນິປຸໂຓ ເຉໂກ ອຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉໂຍ ເອຕສ຺ສາຕິ ນິປຸຓຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉໂຍ, ຕໍ ນິປຸຓຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉຍໍ. ສມຍນ຺ຕິ ສິທ຺ຘນ຺ຕໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ມຫາວິຫາຣວາສີນໍ ສິທ຺ຘນ຺ໂຕ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສຸປຣິສຸທ຺ໂຘ, ອນາກຸໂລ, ສຓ຺ຫສຸຂຸມວິນິຈ຺ຉໂຍ ຈ, ສິທ຺ຘນ຺ຕໍ ຕໍ ອວິໂລເມນ຺ໂຕ ອນຸກູລໂຕ ຕຕ຺ຖ ສິທ຺ຘໍເຍວ ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິໍ ປກາສຍນ຺ໂຕ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນໍ ກຣິສ຺ສາມີຕິ.

ປມາທເລຂນ຺ຕິ ອປຣຠາເຄ ໂປຕ຺ຖກາຣຸຬ຺ຫກາເລ ປມຊ຺ຊິຕ຺ວາ ລິຂນວເສນ ປວຕ຺ຕປ຺ປມາທປາຐໍ. ວຊ຺ເຊຕ຺ວາຕິ ອປເນຕ຺ວາ. ປາຬິໍ ສມ຺ມາ ນິໂຍຊຍນ຺ຕິ ຕໍ ຕໍ ເນຕ຺ຕິປາຬິໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອຸທາຫຣຓຠາເວນ ອານີຕສຸຕ຺ເຕ ສມ຺ມເທວ ນິໂຍເຊນ຺ໂຕ, ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາຍ ວາ ຕໍ ຕໍ ອຸທາຫຣຓສຸຕ຺ຕສງ຺ຂາຕໍ ປາຬິໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ລກ຺ຂຓຠູເຕ ເນຕ຺ຕິຄນ຺ເຖ ສມ຺ມເທວ ນິໂຍເຊນ຺ໂຕ. ອຸປເທສນ຺ຕິ ເນຕ຺ຕິອຸປນິສໍ ເນຕ຺ຕິຫທຍໍ. ຍ຺ວາຍໍ ສປຏ຺ຐານວິຠາຄສ຺ສ ເຕຕ຺ຕິໍສວິຘສ຺ສ ເນຕ຺ຕິປທຕ຺ຖສ຺ສ ສຫ ນິມິຕ຺ຕວິຠາເຄນ ອສງ຺ກຣໂຕ ວວຕ຺ຖິໂຕ ວິສໂຍ, ຕໍ. ວິຠາເວນ຺ໂຕ ປກາເສນ຺ໂຕ. ຕສ຺ສາ ເນຕ຺ຕິຍາ ກຣິສ຺ສາມິ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອຠິຍາຈິໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາຍ ນິມິຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ຐິຕິໍ ອາກງ຺ຂມາເນນ ຈິຣໍ ສທ຺ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ປໂຍຊນໍ, ‘‘ກຣິສ຺ສາມຕ຺ຖວຓ຺ຓນ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປິຓ຺ຑຕ຺ຖໍ. ສໍວຓ຺ຓິຍມານາ ຫິ ປກຣຓຕ຺ຖາ ສໍວຓ຺ຓນາຍ ປິຓ຺ຑຕ຺ໂຖ. ‘‘ຕມຸປນິສ຺ສາຍາ’’ຕິອາທິນາ ກຣຓປ຺ປກາຣໍ.

ອິທານິ ສໍວຓ຺ຓນາຍ ສວເນ ນິໂຍເຊນ຺ໂຕ ‘‘ອິຕິ ອຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ໂອສານຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສກ຺ກຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ອຸຠຍຕ຺ຖ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ ‘‘ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ວິຠຊນ຺ຕສ຺ສ, ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ນິສາມຍຖາ’’ຕິ.

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິທານກຖາວຓ຺ຓນາ

ວຈນຕ຺ຖຊານເນນ ວິທິຕປ຺ປກຣຓຕ຺ຖສາມຎ຺ຎຕ຺ຖສ຺ສ ປກຣຓກຖາ ວຸຈ຺ຈມານາ ໂສເຠຍ຺ຍາຕິ ເນຕ຺ຕິປທຕ຺ຖປຣິຊານນເມວ ອາທິມ຺ຫິ ຍຸຕ຺ຕຣູປນ຺ຕິ ຕທຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉຕິ ‘‘ຕຕ຺ຖ ເກນຏ຺ເຐນ ເນຕ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ‘‘ຕສ຺ສາ ເນຕ຺ຕິຍາ ກຣິສ຺ສາມຕ຺ຖວຓ຺ຓນ’’ນ຺ຕິ ຍທິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ; ຍສ຺ສາ ກຣິສ຺ສາມຕ຺ຖວຓ຺ຓນນ຺ຕິ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ, ສາ ເນຕ຺ຕິ ເກນຏ຺ເຐນ ເນຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖາຕິ ວາ ‘‘ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສາ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ວຈເນ ຍາ ເນຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ສາ ເກນຏ຺ເຐນ ເນຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ນຍນຏ຺ເຐນາ’’ຕິ ອິທໍ ກຕ຺ຕຸກຣຓາຘິກຣຓສາຘນານໍ ສາຘາຣຓວຈນນ຺ຕິ ‘‘ອຣິຍຘມ຺ມໍ ນຍຕີ’’ຕິ ກຕ຺ຕຸສາຘນວເສນ ຕາວ ເນຕ຺ຕິສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ກຣຓາຘິກຣຓສາຘນວເສນ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ນຍນ຺ຕິ ຕາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເນຕ຺ຕິອຸປເທສາຘີນຕ຺ຕາ ເອວ ສຸຕ຺ຕາວໂພຘສ຺ສ ວຸຕ຺ຕໍ. ເປຏເກ ‘‘ຕສ຺ມາ ນິພ຺ພາຍິຕຸກາເມນ ສຸຕມເຍນ ອຕ຺ຖາ ປຣິເຍສິຕພ຺ພາ, ຕຕ຺ຖ ປຣິເຍສນາຍ ອຍໍ ອນຸປຸພ຺ພີ ຠວຕິ ໂສຬສ ຫາຣາ ປຎ຺ຈ ນຍາ ອຏ຺ຐາຣສ ມູລປທານີ’’ຕິອາທິ (ເປຏໂກ. ໓). ຫາຣນຍວິຈາຣຓາ ວິນິມຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາວິເສໂສ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາ ເນຕ຺ຕິອຸປເທສາຍຕ຺ຕາ’’ຕິ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ປຣໂຕ ປກິຓ຺ຓກກຖາຍໍ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ເອວໍ ມຫາວິສຍາ ຈາຍໍ ເນຕ຺ຕິ ກຸໂຕ ປຠວາຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຕ຺ຕປ຺ປຠວາ’’ຕິ, ເອເຕນ ເນຕ຺ຕິຍາ ປມາຓຠູຕຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ອິທຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ເນຕ຺ຕິສນ຺ນິສ຺ສຍຕາປຣິທີປນປຣໍ, ນ ເຖຣປ຺ປຠວຕາປຏິກ຺ເຂປປຣໍ. ເຖໂຣ ຫິ ປຎ຺ຈ ມຫານິກາເຍ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ ຕໍສນ຺ນິສ຺ສເຍເນວ ເຕສໍ ສໍວຓ຺ຓນາຠູຕໍ ອິມໍ ປກຣຓໍ ອຠາສິ, ຕສ຺ມາ ອຍເມວ ສໍວຓ຺ຓນາຘມ຺ໂມ, ຍທິທໍ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພຘມ຺ມສນ຺ນິສ຺ສຍຕາ.

ປກຣຓປຣິຈ຺ເຉທໂຕຕິ ປກຣຓສ຺ສ ວິຠາຄໂຕ. ຫາຣວິຈາຣາທໂຍ ຫິ ຕໂຍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ວິຠາຄາ, ປກຣຓຠູຕປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ວາ. ຕີຓິ ຫິ ເອຕານິ ປກຣຓານິ ຕໂຍ ອຘິກາຣາ, ຍທິທໍ ຫາຣວິຈາຣາທໂຍ. ປາຬິວວຕ຺ຖານໂຕຕິ ປາຐສນ຺ນິເວສໂຕ.

‘‘ສພ຺ໂພ ຫິ ປກຣຓຕ຺ໂຖ’’ຕິອາທິນາ ສງ຺ຄຫວາຣສ຺ສ ອນ຺ວຕ຺ຖສຎ຺ຎຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ນນຸ ເຈຕ຺ຖ ປຏ຺ຐານໍ ອສງ຺ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ ໂຈທໂກ ພ຺ຍຠິຈາຣມາຫ. ອິຕໂຣ ຍທິປິ ສຣູປໂຕ ອສງ຺ຄຫິຕໍ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນຍິທເມວ’’ຕິອາທິນາ ປຣິຫຣຕິ. ປຸນ ‘‘ຕຖາ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ຕເມວຕ຺ຖໍ ປາຬິຍາ ປາກຏຕຣໍ ກໂຣຕິ. ອຕ຺ຖນຍາ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏາທໂຍ. ສງ຺ຂາຣຕ຺ຕິກາ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣາທໂຍ, ກາຍສງ຺ຂາຣາທໂຍ ຈ. ເຕສຸ ອຕ຺ຖນຍານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສງ຺ຄໂຫ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ອິຕເຣ ປນ ກາມາວຈຣາ, ຣູປາວຈຣາ ຈ ກຸສລາ ເຈຕນາ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ, ອກຸສລາ ເຈຕນາ ອປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ, ອຣູປາວຈຣາ ກຸສລາ ເຈຕນາ ອາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາໂຣ. ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ ຈ ອປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ ຈ ກາຍທ຺ວາຣປ຺ປວຕ຺ໂຕ ກາຍສງ຺ຂາໂຣ, ໂສ ເອວ ວຈີທ຺ວາຣປ຺ປວຕ຺ໂຕ ວຈີສງ຺ຂາໂຣ, ມໂນທ຺ວາຣປ຺ປວຕ຺ໂຕ ປນ ຕິວິໂຘປິ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຣ. ອິຕິ ຊາຕິວເສນ ປຸຣິມຕ຺ຕິເກ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ ຘມ຺ມາ ທ຺ວາຣວເສນ ທຸຕິຍຕ຺ຕິເກ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕ ເອວ ຈ ປຸຣິມຕ຺ຕິເກຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສງ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຍຕ຺ຖາຕິ ຍສ຺ມິໍ ວາເຣ. ເປຏເກຕິ ເປຏໂກປເທເສ. ສມ຺ປຕມານາຕິ ສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕາ. ‘‘ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຘິປຸຖຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິທໍ ເອກສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ອເນເກສໍ ຫາຣານໍ ສນ຺ນິປຕນສ຺ສ ກາຣຓວຈນໍ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອເນກສາມຕ຺ຖິຍນິຈິຕາ ສທ຺ທາ’’ຕິ ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ວທນ຺ຕິ.

‘‘ນ ສຣູປໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ສງ຺ຄຫວາເຣ ວິຍ ອຸທ຺ເທສນິທ຺ເທສວາເຣສຸປິ ປຏ຺ຐານສ຺ສ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸທ຺ຘຏຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ມູລປທຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອຸທ຺ເທສວາເຣ ຕາວ ເອວໍ ໂຫຕຸ, ນິທ຺ເທສວາເຣ ປນ ກຖນ຺ຕິ? ຕຕ຺ຖາປິ ນຍຄ຺ຄຫເຓເນວ ມູລປທານິປິ ຄຫິຕານີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ມູລປເທຫິ ວິນາ ກາຈິ ນຍໂຍຊນາ ສມ຺ຠວຕິ. ອປເຣ ປນ ‘‘ຫາຣນຍາ ວິຍ ປຏ຺ຐານໍ ນ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສໂສ, ອຖ ໂຂ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ສໍກິເລສຠາຄິຍຕາທິລພ຺ຠມານວິເສສມຕ຺ຕນ຺ຕິ ນ ຕສ຺ສ ປກຣຓສ຺ສ ປທຕ຺ຖສງ຺ຄໂຫ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ເຕຕ຺ຕິໍສາຍ ເນຕ຺ຕິປທຕ຺ເຖສຸ ປຏ຺ຐານໍ ອສງ຺ຄຫິຕໍ, ອຸທ຺ເທສນິທ຺ເທສວາເຣສຸ ຈ ອນຸທ຺ຘຏເມວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

‘‘ປາຬິໂຕ ເອວ ວິຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສມຕ຺ເຖນ຺ໂຕ ‘‘ຕຖາ ຫິ…ເປ… ອາຠຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ, ເຕນ ເຖເຣນ ຠາສິຕຠາໂວ ວິຍ ຠຄວຕາ ອນຸໂມທິຕຠາໂວປິ ປາຬິອນຸຄໂຕ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສາວກຠາສິຕຕ຺ຕາ ນິທານໍ ນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ໂຈເທນ຺ໂຕ ‘‘ສາວກ…ເປ… ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ນຍິທໍ ເອກນ຺ຕິກນ຺ຕິ ຈ ສາວກຠາສິຕພຸທ຺ຘຠາສິຕຠາໂວ ນິທານາວຈນສ຺ສ, ນິທານວຈນສ຺ສ ຈ ອກາຣຓໍ ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ອຸຠຍສ຺ສ ທສ຺ສນໂຕ. ຕສ຺ມາ ນິທານາວຈເນນ ເນຕ຺ຕິຍາ ອສາວກຠາສິຕຕາ ນ ສິຊ຺ຌຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຈ ຕາວຕາ ຕານິ ອປ຺ປມາຓໍ, ເອວມິຘາປິ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ເຍເນວ ກາຣເຓນ ນິທານາວຈນສ຺ສ ປມາຓຠາວສາຘນຕາ, ເຕເນວ ກາຣເຓນ ອິມສ຺ສ ປກຣຓສ຺ສ ປມາຓຠາວສິທ຺ຘີຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ນິທານຎ຺ຈ ນາມາ’’ຕິອາທິນາ. ອິທານິ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິນາ ເນຕ຺ຕິຍາ ນິທານາວຈເນນ ອພ຺ຍຠິຈາຣເຫຕຸມາຫ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ປໂຍໂຄ ນ ເນຕ຺ຕິຍາ ນິທານໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ປາຬິຍາ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາຠາວໂຕ. ຍາ ຫິ ປາຬິຍາ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາ ນ ຕສ຺ສາ ນິທານວຈນໍ ທິຏ຺ຐໍ ຍຖາ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ຄສ຺ສ, ນິທ຺ເທສາທີນຎ຺ຈາຕິ.

‘‘ອຍໍ ວິຠາໂຄ’’ຕິອາທິນາ ເອກວິຘໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ຈຕຸຣາສີຕິສຫສ຺ສປ຺ປເຠທາ, ຕາວ ຍຖາທສ຺ສິຕສ຺ສ ປກຣຓວິຠາຄສ຺ສ ປຸນ ‘‘ອາທິນາ ນເຍນ ປກຣຓວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອິທໍ ນິຄມນໍ. ຕຕ຺ຖ ອາທິນາ ນເຍນາຕິ ອາທິສທ຺ເທນ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມນິທ຺ເທສໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິປຎ຺ຎເປຕພ຺ພຘມ຺ມວິຠຊນໂຕ ຕິຍທ຺ຘປຣິຍາປນ຺ນຘມ຺ມວິຈາຣໂຕ ຈຕຸໂຣຆນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖໂຕ ປຎ຺ຈາຠິນນ຺ທນາທິປ຺ປຫານໂຕ ຉຕຓ຺ຫາກາຍຸປສມນໂຕ ສງ຺ຄຫວາຣາທິສຕ຺ຕວາຣສງ຺ຄຫໂຕ ອຏ຺ຐມິຈ຺ຉຕ຺ຕສມຸຄ຺ຆາຕທີປນໂຕຕິ ເອວມາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

໑. ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ

ຍນ຺ຕິ ອນິຍມຕ຺ໂຖ ສພ຺ພນາມສທ຺ໂທ ກມ຺ມສາຘນວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຕ຺ຖາວໂພຘນຕ຺ໂຖ ສທ຺ທປ຺ປໂຍໂຄ ອຕ຺ຖປຣາຘີໂນ ເກວໂລ ອຕ຺ຖປທຕ຺ຖໂກ, ໂສ ປທຕ຺ຖວິປຣິເຍສກາຣິນາ ອິຕິ-ສທ຺ເທນ ປຣຠູເຕນ ສທ຺ທປທຕ຺ຖໂກ ຊາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຍນ຺ຕິ ອນິຍມໂຕ ອຸປໂຍຄນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ໂລໂກຕິ ກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທໂສຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ເອວໍ ‘‘ຍ’’ນ຺ຕິອາທີນໍ ຄາຖາປທານໍ ກມ຺ມກຕ຺ຕຸກິຣິຍາກຕ຺ຕຸວິເສສນາທິທສ຺ສນວເສນ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ອວຍວໂຊຕນວເສນ ປທຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂລກິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ໂລກສທ຺ໂທ ອິຘ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ສຕ຺ຕໂລກວຈໂນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ປູຊນກິຣິຍາໂຍຄ຺ຍຠູຕຕາວເສນາ’’ຕິ. ສາສນນ຺ຕຣຘານໂຕ ປຣໍ ປູຊນາ ອຎ຺ຎພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທນ ເວທິຕພ຺ພາ, ຍເຖຕຣຫິ ວິປສ຺ສີອາທິສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘານໍ. ‘‘ທີປງ຺ກໂຣ’’ຕິອາທິນາ ຍທິປິ ພຸທ຺ຘວໍສເທສນາຍໍ (ພຸ. ວໍ. ໒.໗໕) ຠຄວຕາວ ວຸຕ຺ຕໍ, ສຸເມຘປຓ຺ຑິຕຕ຺ຕຠາເວນ ປນ ປວຕ຺ຕິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍຖາຫ ຠຄວາ ສຸເມຘຠູໂຕ’’ຕິ.

ປຣິຎ຺ຎາກ຺ກເມນາຕິ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາທິປຏິປາຏິຍາ. ລກ຺ຂຓາວໂພຘປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາຕິ ວິປສ຺ສນາຍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຸຎ຺ຎຕມຸຂາທີຫີ’’ຕິ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎູຫິ ເວທນີຍຕາຍ ເອວ ສາສນວຣສ຺ສ ວຸຕ຺ຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ເອຕຸ ວິຎ຺ຎູ ປຸຣິໂສ ອສໂຐ ອມາຍາວີ ອຸຊຸຊາຕິໂກ, ອຫມນຸສາສາມິ, ອຫໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສມິ, ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ຕຖາ ປຏິປຊ຺ຊມາໂນ ນ ຈິຣສ຺ເສວ ສາມຎ຺ເຎວ ອຸສ຺ສຕິ, ສາມໍ ທກ຺ຂິຕີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໒.໒໘໑).

ຍໍ-ສທ຺ໂທ ສາສນວິສໂຍ, ໂລກປາລສທ຺ໂທ ສຕ຺ຖຸວິສໂຍປິ ໂລກໍ ປຕິ ຄຸຓີຠູໂຕຕິ ‘‘ຕສ຺ສາ’’ຕິ ປຏິນິທ຺ເທສສ຺ສ ກຖໍ ສຕ຺ຖຸວິສຍຕາຕິ ໂຈທນໍ ມນສິກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ສໂລກປາໂລຕິ ເຈຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ, ຄຸຓີຠູໂຕປິ ໂລກປາລສທ຺ໂທ ປຘານຠູໂຕ ວິຍ ປຏິນິທ຺ເທສໍ ອຣຫຕິ. ອຎ຺ໂຎ ຫິ ສທ຺ທກ຺ກໂມ, ອຎ຺ໂຎ ອຕ຺ຖກ຺ກໂມຕິ.

ຘມ຺ມຄາຣເວນ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ປູເຊນ຺ໂຕ ເວເນຍ຺ຍພນ຺ຘເວ ອຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ສມາປຕ຺ຕິສມາປຊ຺ຊນຘມ຺ມປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຫິ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫໍ ວີຕິນາເມສີຕິ ອາຫ ‘‘ຠຄວໂຕ…ເປ… ທີເປຕພ຺ພາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາທິສທ຺ເທນ ສາວເກຫິ ຘມ຺ມສ຺ສວນສ຺ສ, ເຕສໍ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນາທີນຎ຺ຈ ສງ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອິຈ຺ຈສ຺ສາຕິ ອິຕິ ອສ຺ສ, ເອວໍ ຠຄວໂຕ ອວິປຣີຕອນນ຺ຕຣາຍິກນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ມເທສນາຍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕານາວຣຓຠາວທີປເນນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຕິ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊໂຍເຄນ. ຕທວິນາຠາວິນາ ທສພລ…ເປ… ປກາສິຕາ ໂຫຕິ. ອາເວຓິກພຸທ຺ຘຘມ຺ມາທີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິສທ຺ເທນ ຕີສຸ ກາເລສຸ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓານິ, ຈຕຸສຈ຺ຈຎາຓານິ, ຈຕຸປຏິສມ຺ຠິທາຎາຓານິ, ປຎ຺ຈຄຕິປຣິຈ຺ເຉທກຎາຓານິ, ຉ ອຠິຎ຺ຎາຎາຓານິ, ສຕ຺ຕ ອຣິຍຘນານິ, ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ, ອຏ຺ຐ ວິຊ຺ຊາ, ອຏ຺ຐສຸ ປຣິສາສຸ ອກມ຺ປນຎາຓານິ, ອຏ຺ຐ ວິໂມກ຺ຂາ, ນວ ສມາຘິຈຣິຍາ, ນວ ອນຸປຸພ຺ພວິຫາຣາ, ທສ ນາຖກຣຓາ ຘມ຺ມາ, ທສ ອຣິຍວາສາ, ທ຺ວາທສ ຘມ຺ມຈກ຺ກາກາຣາ, ເຕຣສ ຘຸຕຘມ຺ມາ, ຈຸທ຺ທສ ພຸທ຺ຘຎາຓານິ, ປນ຺ນຣສ ຈຣຓຘມ຺ມາ, ໂສຬສ ຎາຓຈຣິຍາ, ໂສຬສ ອານາປານສ຺ສຕີ, ເອກູນວີສຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓານິ, ຈຕຸວີສຕິ ປຈ຺ຈຍວິຠາວນຎາຓານິ, ຈຕຸຈຕ຺ຕາຣີສ ຎາຓວຕ຺ຖູນິ, ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິ ຎາຓວຕ຺ຖູນິ, ຈຕຸວີສຕິໂກຏິສຕສຫສ຺ສສມາປຕ຺ຕິສຎ຺ຈາຣິມຫາວຊິຣຎາຓໍ, ອນນ຺ຕນຍສມນ຺ຕປຏ຺ຐານປວິຈຍເທສນາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕຎາຓານິ ຈາຕິ ເອວມາທີນໍ ຠຄວໂຕ ຄຸຓວິເສສານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕໍ ທີເປຕິ, ສາ ຈ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕາ ມຫາກຣຸຓາມຫາປຎ຺ຎາຫິ ເວທິຕພ຺ພາ ຕາຫິ ສຕ຺ຖຸສມ຺ປຕ຺ຕິສິທ຺ຘິໂຕ. ຕຕ຺ຖ ມຫາກຣຸຓາຍ ປວຕ຺ຕິເຠໂທ ‘‘ພຫຸເກຫິ ອາກາເຣຫິ ປສ຺ສນ຺ຕານໍ ພຸທ຺ຘານໍ ຠຄວນ຺ຕານໍ ສຕ຺ເຕສຸ ມຫາກຣຸຓາ ໂອກ຺ກມຕີ’’ຕິອາທິນາ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໑໗) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ມຫາປຎ຺ຎາຍ ປນ ປວຕ຺ຕິເຠໂທ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວ. ຕຕ຺ຖ ກຣຸຓາຍ ຠຄວໂຕ ຈຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິ, ປຎ຺ຎາຍ ວິຊ຺ຊາສມ຺ປຕ຺ຕິ. ກຣຸຓາຍ ສຕ຺ຕາຘິປຕິຕາ, ປຎ຺ຎາຍ ຘມ຺ມາຘິປຕິຕາ. ກຣຸຓາຍ ໂລກນາຖຕາ, ປຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຕນາຖຕາ. ກຣຸຓາຍ ປຸພ຺ພກາຣິຕາ, ປຎ຺ຎາຍ ກຕຎ຺ຎຸຕາ. ກຣຸຓາຍ ອປຣນ຺ຕປຕາ, ປຎ຺ຎາຍ ອນຕ຺ຕນ຺ຕປຕາ. ກຣຸຓາຍ ພຸທ຺ຘກຣຘມ຺ມສິທ຺ຘິ, ປຎ຺ຎາຍ ພຸທ຺ຘຠາວສິທ຺ຘິ. ກຣຸຓາຍ ປເຣສໍ ຕາຣຓໍ, ປຎ຺ຎາຍ ສຍໍ ຕາຣຓໍ. ກຣຸຓາຍ ສພ຺ພສຕ຺ເຕສຸ ອນຸຄ຺ຄຫຈິຕ຺ຕຕາ, ປຎ຺ຎາຍ ສພ຺ພຘມ຺ເມສຸ ວິຣຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕາ ປກາສິຕາ ໂຫຕີຕິ ອນວເສສໂຕ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິຍາ, ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ປາຣິປູຣີ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕີສຸປິ ອວຕ຺ຖາສູຕິ ເຫຕຸຜລສຕ຺ຕູປກາຣາວຕ຺ຖາສຸ.

ອຠິສມໂຍ ປຏິເວຘສາສນສ຺ສ, ມນສິກຣຓໍ ປຏິປຕ຺ຕິສາສນສ຺ສ, ສວນາທີຫິ ປຣິຈຍກຣຓໍ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນສ຺ສາຕິ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາຣຫ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ຘມ຺ມເທສເນນາ’’ຕິ ອິມິນາ ອິຘ ‘‘ສາສນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ຕິວິຘສ຺ສາປິ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສ ອວິເສເສນ ເທສນາປູຊໍ ວຕ຺ວາ ໂຖມນາປູຊນສ຺ສ ວເສນ ຕໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຣິຍໍ, ໂວ ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ໂຖມເນນາ’’ຕິ ປເທນາປິ ‘‘ສກ຺ກຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ປູຊນາທ຺ວຍສ຺ສາປິ ວາ ວເສນ ອິຘາປິ ປທໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຣິຍຠາວາທໂຍຕິ ອຣິຍເສຏ຺ຐອຄ຺ຄຠາວາທໂຍ. ນິຍ຺ຍານາທໂຍຕິ ນິຍ຺ຍານເຫຕຸທສ຺ສນາທໂຍ. ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາທໂຍຕິ ສ຺ວາກ຺ຂາຕສນ຺ທິຏ຺ຐິກຕາທໂຍ.

ອິທານິ ອຣິຍສງ຺ຆຄຸຓານມ຺ປິ ອິມາຍ ຄາຖາຍ ປກາສິຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ພາລ຺ຍາທິສມຕິກ຺ກມນໂຕຕິ ພາລອພ຺ຍຕ຺ຕຠາວາທິສມຕິກ຺ກມນໂຕ.

ຎາຓວິເສໂສ ສຸຕຈິນ຺ຕາຠາວນາມຍຎາຓານິ. ໂສຕພ຺ພມນສິກາຕພ຺ພປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ພາວຕ຺ຖາ ອວຕ຺ຖາເຠໂທ. ອຸຠຍນ຺ຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນປທໍ, ອຕ຺ຖປທຎ຺ຈ. ອຸຠຍຖາຕິ ກຣຓກມ຺ມສາຘນວເສນ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາຕິ ຎາຕພ຺ພຕ຺ຕາ.

‘‘ອຍຎ຺ຈ ຄາຖາ’’ຕິອາທິ ເກສຎ຺ຈິ ວາໂທ. ຕຖາ ຫິ ອປເຣ ‘‘ເຖເຣເນວາຍໍ ຄາຖາ ຠາສິຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຕ຺ຕູປນາຍິກາປິ ຫິ ກທາຈິ ຘມ຺ມເທສນາ ໂຫຕິ ເອວ ຍຖາ ‘‘ທສພລສມນ຺ນາຄໂຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄໂຕ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊວິສາຣໂທ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໑-໒໒). ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ກຕເມ ໂສຬສ ຫາຣາ’’ຕິອາທິວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ.

ຍຖາວຸຕ຺ຕອຕ຺ຖມຸເຂເນວາຕິ ມູລປທສງ຺ຂາຕອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣເນວ. ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕີຕິ ນິທ຺ເທສວາຣສ຺ສ ປຣິໂຍສາເນ ອາຄມິສ຺ສຕິ ‘‘ຕີຓິ ຈ ນຍາ ອນູນາ’’ຕິອາທິນາ (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ທ຺ວາທສປທ).

ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ກຕ຺ຕຣິ ກມ຺ມນິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ວທຕີ’’ຕິ. ອຖ ວາ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ກມ຺ມກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທໂສຍໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ຫາຣາ, ນຍາ ຈາຕິ ອຸຠຍໍ ປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ສໍວຓ຺ຓເກນ ສພ຺ພຖາ ຄຫິຕຎ຺ເຈ, ວຸຈ຺ຈຕິ ສຸຕ຺ຕໍ, ສຍເມວ ສຸຕ຺ຕໍ ສໍວຓ຺ເຓຕີຕິ, ເອເຕນ ຫາຣນເຍສຸ ວສີຠາເວນ ສຸຕ຺ຕສໍວຓ຺ຓນາຍ ສຸກຣຕໍ ທສ຺ເສຕິ.

ປກາຣນ຺ຕເຣນາຕິ ປຸພ຺ເພ ‘‘ສາສນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ‘‘ເທສນາ, ເທສິຕ’’ນ຺ຕິ ຕໂຕ ອຎ຺ເຎນ ປກາເຣນ. ນິຍເມຕ຺ວາຕິ ຕສ຺ສ ເອກນ຺ຕໂຕ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕໍ ອວຘາເຣຕ຺ວາ. ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາ ວິສິຏ຺ເຐສຸ ເທສນາເທສິເຕສຸ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍປເທ ລພ຺ຠມານາ ວິຊານນກິຣິຍາ.

ເທສນາເທສິຕານິ ຈ ຍາວເທວ ວິຊານນຕ຺ຖານີຕິ ວິຊານນໍ ປຘານນ຺ຕິ ຕເມວ ນິທ຺ຘາເຣນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ວິຊານເນ’’ຕິ ອາຫ.

ເອຕ຺ຖາຫາຕິ ນວງ຺ຄສາສນນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖວຈເນ ອາຫ ໂຈທໂກ. ຕສ຺ສາຍໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ນວຫິ ອງ຺ເຄຫິ ວວຕ຺ຖິເຕຫິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສງ຺ກຣຣຫິເຕຫິ ຠວິຕພ຺ພໍ, ຕຖາ ຈ ສຕິ ອສຸຕ຺ຕສຠາວາເນວ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄາທີນີຕິ ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕວຈນໍ ວິຣຸຊ຺ເຌຍ຺ຍ. ອຖ ສຸຕ຺ຕສຠາວານິ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄາທີນິ, ເອວໍ ສຕິ ‘‘ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວິສຸໍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໍ ນ ສິຍາ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ອຏ຺ຐງ຺ຄສາສນໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ກຖໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ເຄຍ຺ຍງ຺ຄາທີສຸ ກຕິປຍານມ຺ປິ ສຸຕ຺ຕຠາເວ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທສານຕິວຕ຺ຕິ, ປເຄວ ສພ຺ເພສນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຍຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິນາ. ສງ຺ຄເຫສູຕິ ອຏ຺ຐກຖາສຸ. ໂປຣາຓຏ຺ຐກຖານຎ຺ຫິ ສງ຺ເຂປຠູຕາ ອິທານິ ອຏ຺ຐກຖາ ‘‘ສງ຺ຄຫາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ສຸຕ຺ຕໍ ນາມ ສຄາຖກໍ ວາ ສິຍາ, ນິຄ຺ຄາຖກໍ ວາຕິ ອງ຺ຄທ຺ວເຍເນວ ຕທຸຠຍງ຺ຄໍ ກຕນ຺ຕິ ວິສຸໍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄສ຺ສ ອສມ຺ຠໂວ ຕທຸຠຍວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຸຕ຺ຕງ຺ຄເມວ ນ ສິຍາ’’ຕິ. ອຖາປິ ກຖຎ຺ຈິ. ສິຍາຕິ ວກ຺ຂມານໍ ສາມຎ຺ຎວິຘິໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ເອວມ຺ປິ ອຍໍ ໂທໂສຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີນ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ.

ຕພ຺ຠາວນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄຠາວນິມິຕ຺ຕໍ. ເວຍ຺ຍາກຣຓສ຺ສ ຕພ຺ຠາວນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ໂຈທໂກ ‘‘ຄາຖາວິຣເຫ’’ຕິ ວຈນໍ ອຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ພ຺ຍາກຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຈນມຕ຺ຕເມວ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕ’’ຕິອາທິນາ ໂຈເທຕິ. ອິຕໂຣ ປນ ໂອກາສວິຘິໂຕ ອໂນກາໂສ ວິຘິ ພລວາຕິ ຎາຍໍ ຄາຖາວິຣຫິຕໍເຍວ ເວຍ຺ຍາກຣຓນ຺ຕິ, ອິຘາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ຈ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິນາ ປຣິຫຣຕິ. ຕຖາ ຫີຕິ ເຕເນວ ກາຣເຓນ, ສຕິປິ ສຎ຺ຎນ຺ຕຣນິມິຕ຺ຕໂຍເຄ ອໂນກາສສຎ຺ຎານໍ ພລວຠາເວເນວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ອຸທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ

໑. ວິຠາເຄນາຕິ ສຣູປວິຠາເຄນ. ອທິຏ຺ຐໍ ໂຊຕີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາ. ທິຏ຺ຐໍ ສໍສນ຺ທີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາ, ສໍສນ຺ທນໍ ເຈຕ຺ຖ ສາກຈ຺ຉາວເສນ ວິນິຈ຺ຉຍກຣຓໍ. ວິມຕິ ຉິຊ຺ຊຕິ ເອຕາຍາຕິ ວິມຕິຈ຺ເຉທນາ. ອນຸມຕິຍາ ປຸຈ຺ຉາ ອນຸມຕິປຸຈ຺ຉາ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖາ’’ຕິ ຫິ ກາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອນຸມຕີຕິ ອນຸມຕິ ປຸຈ຺ຉິຕາ. ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາຕິ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາຍ.

‘‘ຫຣີຍນ຺ຕິ ເອເຕຫີ’’ຕິອາທິນາ ກຣຓາຘິກຣຓກຕ຺ຕຸຠາວກມ຺ມສາຘນານໍ ວເສນ ຫາຣ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ສທິສກປ຺ປນາວເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຫາຣາ ວິຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸນ ຄນ຺ຖກຣຓາທິອຕ຺ເຖນ ຄນ຺ຖາທິສທ຺ທານໍ ວິຍ ຫາຣກຣຓາທິອຕ຺ເຖນ ຫາຣສທ຺ທສິທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຫາຣຍນ຺ຕີ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ຫຣຓໂຕ, ຣມຓໂຕ ຈາ’’ຕິ ອິມິນາ ມໂນຫຣາ ມໂນຣມາ ເຈເຕ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສສາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອຸປປຕ຺ຕິສາຘນຍຸຕ຺ຕີຕິ ລກ຺ຂຓເຫຕຸ. ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ‘‘ນນຸ ຈ ອຎ຺ເຎປິ ຫາຣາ ຍຸຕ຺ຕິສຫິຕາ ເອວາ’’ຕິອາທິນາ ເທສນາຫາເຣ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ.

ຈຕຸນ຺ນໍ ພ຺ຍູໂຫ ເອຕ຺ຖາຕິ ຠິນ຺ນາຘິກຣຓານມ຺ປິ ປທານໍ ອຎ຺ຎປທຕ຺ຖສມາໂສ ລພ຺ຠຕິ ‘‘ອຸຣສິໂລໂມ’’ຕິອາທີນໍ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໓.໕໔, ໓໐໓) ວິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເສສນ຺ຕິ ‘‘ວິວຈນເມວ ເວວຈນ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິ.

ອນຸປ຺ປເວສີຍນ຺ຕີຕິ ອວຄາຫີຍນ຺ຕິ. ສມາຘີຍນ຺ຕີຕິ ປຣິຫຣີຍນ຺ຕິ. ວິນາ ວິກປ຺ເປນາຕິ ຊາຕິ ສາມຎ຺ຎໍ, ເຠໂທ ສາມຎ຺ຎໍ, ສມ຺ພນ຺ໂຘ ສາມຎ຺ຎນ຺ຕິອາທິນາ ປທຕ຺ຖນ຺ຕຣຠາວວິກປ຺ປນມນ຺ຕເຣນ.

ປທຏ຺ຐານາທິມຸເຂນາຕິ ປທຏ຺ຐານເວວຈນຠາວນາປຫານມຸເຂນ. ເກຈີຕິ ປທຏ຺ຐານປຣິກ຺ຂາຣອາວຏ຺ຏປຣິວຕ຺ຕນປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂອຕຣເຓ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ.

໒. ສມ຺ພນ຺ໂຘຕິ ເຫຕຸຜລຠາວໂຍໂຄ. ຕຖາຠູຕານຎ຺ຫິ ຘມ຺ມານໍ ເອກສນ຺ຕານສິທ຺ຘຕາ ເອກຕ຺ຕນໂຍ. ວິຠາໂຄ ສຕິປິ ເນສໍ ເຫຕຸຜລຠາເວ ວິຠຕ຺ຕສຠາວຕາ. ອຎ຺ໂຎ ເອວ ຫິ ເຫຕຸ, ອຎ຺ຎໍ ຜລນ຺ຕິ. ພ຺ຍາປາຣວິຣໂຫ ນິຣີຫຕາ. ນ ຫິ ເຫຕຸຜລານໍ ເອວໍ ໂຫຕິ ‘‘ອຫໍ ອິມໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕມິ, ອິມິນາຫໍ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ອນຸຣູປຜລຕາ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນານໍ ປຈ຺ຈຍານຸກູລຕາ. ສມູຫາທິໍ ອຸປາທາຍ ໂລກສງ຺ເກຕສິທ຺ຘາ ໂວຫາຣມຕ຺ຕຕາ ສມ຺ມຸຕິສຠາໂວ. ປຖວີຜສ຺ສາທີນໍ ກກ຺ຂຬຜຸສນາທິລກ຺ຂຓໍ ປຣມຕ຺ຖສຠາໂວ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ – ຍສ຺ມິໍ ຠິນ຺ເນ, ອິຕຣາໂປເຫ ວາ ຈິຕ຺ເຕນ ກເຕນ ຕຖາ ພຸທ຺ຘິ, ອິທໍ ສມ຺ມຸຕິສຈ຺ຈໍ ຍຖາ ຆເຏ, ສສມ຺ຠາຣຊເລ ຈ, ຕພ຺ພິປຣິຍາເຍນ ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈນ຺ຕິ. ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈປ຺ປຏິເວຘາຍາຕິ ນິພ຺ພານາຘິຄມາຍ.

ອນ຺ໂຕຕິ ອພ຺ຠນ຺ຕໂຣ. ປຘານາວຍເວນາຕິ ມູລຠາເວນ. ‘‘ນນ຺ທີ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ມູລ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑໓) ຕຓ຺ຫາ ‘‘ນນ຺ທີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ສງ຺ຄາເມ ຈ ນນ຺ທິໍ ຈຣຕີ’’ຕິອາທີສຸ ປໂມໂທຕິ ອາຫ ‘‘ຕຓ຺ຫາຍ, ປໂມທສ຺ສ ວາ’’ຕິ.

໓. ຊາຕິເຠທໂຕຕິ ກຸສລາ, ອກຸສລາຕິ ອິມສ຺ມາ ວິເສສາ. ຍຸຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ອນ຺ໂຕນີໂຕ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ໂຍຊີຍນ຺ຕີ’’ຕິ. ເກຫິ ໂຍຊີຍນ຺ຕິ? ສໍວຓ຺ຓນເກຫີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍຸຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ວາ ຍຸຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕຫິ ສມານໂຍຄກ຺ຂມາ ຕຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ ຕເທກຏ຺ຐຠາວໂຕ. ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ‘‘ນວຫິ ປເທຫີ’’ຕິ ສຫໂຍເຄ ກຣຓວຈນໍ, ປຸຣິມສ຺ມິໍ ກຣເຓ. ‘‘ເອເຕ ໂຂ’’ຕິ ຈ ປາໂຐ. ຕຕ຺ຖ ໂຂ-ສທ຺ທສ຺ສ ປທປູຣຓຕາ, ອວຘາຣຓຕ຺ຖຕາ ວາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອເຕ ເອວາຕິ ເອເຕ ຕຓ຺ຫາທໂຍ ເອວ, ນ ອິໂຕ ອຎ຺ເຎຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຏ຺ຐາຣເສວ ນ ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ, ອໂຘ ວາຕິ. ປຸຣິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ມູລປທນ຺ຕຣາຠາໂວ, ທຸຕິຍສ຺ມິໍ ເຕສໍ ອນູນາຘິກຕາ ທີປິຕາ ໂຫຕິ.

ອຸທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ນິທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ

໔. ນິທ຺ເທສວາເຣ ສາມຎ຺ຎໂຕຕິ ສາຘາຣຓໂຕ. ວິເສເສນາຕິ ອສາຘາຣຓໂຕ. ປທຕ຺ໂຖຕິ ສທ຺ທຕ຺ໂຖ. ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ສຠາໂວ. ກໂມຕິ ອນຸປຸພ຺ພີ. ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ເອຕ຺ຕກປ຺ປມາຓຠາໂວ. ເຫຕ຺ວາທີຕິ ເຫຕຸຜລຠູມິອຸປນິສາສຠາຄວິສຠາຄລກ຺ຂຓນຍາ. ວິເສສໂຕ ປນ ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ຫາຣສງ຺ເຂປວຓ຺ຓນາ

໑. ຍໍ, ຠິກ຺ຂເວຕິ ເອຕ຺ຖ ຍນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ, ຕຎ຺ຈ ສຸຂໍ, ໂສມນສ຺ສນ຺ຕິ ທ຺ວເຍນ ສມານາຘິກຣຓນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ອສ຺ສາທີຍຕີຕິ ອສ຺ສາໂທ, ສຸຂໍ, ໂສມນສ຺ສຎ຺ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຂາທິເວທນາ ວິຍ ມນາປິຍຣູປາທິປິ ອວີຕຣາຄສ຺ສ ອສ຺ສາເທຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓມ຺ປີ’’ຕິ. ‘‘ອສ຺ສາເທຕິ ເອຕາຍາຕິ ວາ ອສ຺ສາໂທ, ຕຓ຺ຫາ’’ຕິ ເອເຕນ ‘‘ຍ’’ນ຺ຕິ ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ນິປາໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຣາຍມຕ຺ໂຖ – ເຍນ ເຫຕຸນາ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘ ປຏິຈ຺ຈ ອສ຺ສາທນີຍຠາເວນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂໍ ໂສມນສ຺ສໍ, ອຍໍ ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂາໂຕ ອສ຺ສາໂທ ອສ຺ສາທນກິຣິຍາຍ ກາຣຓນ຺ຕິ. ອິຕິ ກຕ຺ວາ ອຍມຕ຺ໂຖ ທິຏ຺ຐາຠິນນ຺ທນາທິຠາວໂຕ ວິປລ຺ລາເສສຸປິ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ວິປລ຺ລາສາປີ’’ຕິ. ອນິຏ຺ຐມ຺ປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ອິຏ຺ຐມ຺ປີຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ອນວເສສາ ສາສວາ ຘມ຺ມາ ອິຘ ອາຣມ຺ມຓຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ເພສໍ ເຕຠູມກສງ຺ຂາຣານ’’ນ຺ຕິ.

ທຸກ຺ຂາທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂສຠາວາ ເອວ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ ຄຫິຕາ ອນິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ, ນ ສຸຂສຠາວາ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍາຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ, ສນ຺ຕສ຺ມິໍ ເອສາ ປຓີເຕ ສຸເຂ ວຸຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໘໘; ສໍ. ນິ. ໔.໒໖໗). ‘‘ສຸຂປຣິຍາຍສພ຺ຠາວໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ອິຏ຺ຐຕາມຕ຺ຕໂຕປິ ເລເສນ ສຕ຺ຕານໍ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອສ຺ສາທນີຍຕາ ສມ຺ຠວຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອາທີນໂວ ໂທສນິສ຺ສນ຺ທນຕາຍ ໂທໂສ, ສ຺ວາຍໍ ປີຬນວຸຕ຺ຕິຍາ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ອາທີນໂວ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ, ຕິສ຺ໂສປິ ວາ ທຸກ຺ຂຕາ’’ຕິ. ເອວໍ ໂທສຕ຺ຖຕໍ ອາທີນວສ຺ສ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ກປຓຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍໂຕຕິ ຍສ຺ມາ ໂທສກປຓສຠາວຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ນິສ຺ສຣຕີຕິ ວິວິຕ຺ຕິ, ສພ຺ພສງ຺ຂາຣວິເວໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາມຎ຺ຎນິທ຺ເທເສນາຕິ ນິສ຺ສຣຓສທ຺ທວຈນີຍຕາສາມຎ຺ເຎນ. ປຸຣິມານນ຺ຕິ ອສ຺ສາທາທີນວຕານໍ. ອຸປາໂຍ ຈາຕິອາທີສຸ ຈ-ສທ຺ໂທ ປທປູຣຓມຕ຺ຕນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ປຈ຺ຉິມານຎ຺ຈາ’’ຕິ, ຜລາທີນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕທນ຺ໂຕຄຘເຠທານນ຺ຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄປຣິຍາປນ຺ນວິເສສານໍ.

ກາມຠວາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນ ຣູປາຣູປຠວາ ເອວ ຄຫິຕາ, ອຖ ໂຂ ເຕ ຈ ສຎ຺ຎີຠວາທໂຍ ຈ ເອກໂວກາຣຠວາທໂຍ ຈ ຄຫິຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຠວານ’’ນ຺ຕິ.

ຍາວເທວ ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານຕ຺ຖາ ຠຄວໂຕ ເທສນາຕິ ອາຫ ‘‘ນນຸ ຈ…ເປ… ນິປ຺ຜາທີຍຕີ’’ຕິ. ‘‘ວຸຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ ອິມິນາ ປຸນຣຸຕ຺ຕິໂທສໍ ໂຈເທຕິ. ອິຕໂຣ ‘‘ສຈ຺ຈເມຕ’’ນ຺ຕິ ອນຸຊານິຕ຺ວາ ‘‘ຕຎ຺ຈ ໂຂ’’ຕິອາທິນາ ປຣິຫຣຕິ. ‘‘ປຣມ຺ປຣາຍາ’’ຕິ ເອເຕນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ວິຍ ນ ປຣໂຕໂຆໂສ ອາສນ຺ນກາຣຓໍ ຘມ຺ມາຘິຄມສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ເວທນີຍຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອກ຺ຂາຕາໂຣ ຕຖາຄຕາ, ປຏິປນ຺ນາ ປໂມກ຺ຂນ຺ຕິ, ຌາຍິໂນ ມາຣພນ຺ຘນາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໒໗໖) ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທຘິຄມກາຣຓໍ ອຣິຍມຄ຺ຄາຘິຄມກາຣຓໍ ສິຍາ. ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ປຕ຺ຕິຠວເຫຕູ’’ຕິ, ເຕນ ຈຣິມຕ຺ຕຠາວເຫຕຸຠູຕໍ ປຸຎ຺ຎສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ວທຕິ.

‘‘ອຕ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິໍ ອູຫຈ຺ຈ, ເອວໍ ມຈ຺ຈຸຕໂຣ ສິຍາ’’ຕິ ອິທໍ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາຍ ຜລຠາວສາຘນໍ. ເຍນ ຫິ ວິຘິນາ ອຕ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິສມຸຄ຺ຆາໂຕ, ມຈ຺ຈຸຕຣຓຎ຺ຈ ສິຍາ, ໂສ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປກາສິໂຕຕິ. ອຕ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິສມຸຄ຺ຆາຕມຈ຺ຈຸຕຣຓານໍ ຜລຠາເວ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ.

‘‘ຘມ຺ໂມ ຫເວ’’ຕິ ປນ ຄາຖາຍໍ ໂລກິຍສ຺ສ ປຸຎ຺ຎຜລສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ອິທໍ ຜລ’’ນ຺ຕິ. ຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕພ຺ພໍ, ຕໍ ຜລໍ. ຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕກໍ, ໂສ ອຸປາໂຍ. ອຍເມຕ຺ຖ ວິນິຈ຺ຉໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ເອເຕນ ນເຍນາ’’ຕິອາທິ. ອຸປຘິສມ຺ປຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕຠາວໂສຠາ.

ວິສຸທ຺ຘີຕິ ຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ເອຕ຺ຖາປິ…ເປ… ວິຎ຺ຎາຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຍສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິນາປິ ຕເມວຕ຺ຖໍ ວຈນນ຺ຕເຣ ປາກຏຕຣໍ ກໂຣຕິ.

ສຣູປໂຕ ອາຄຕານິ ‘‘ຍໂຕ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘານໍ ສມຸທຍຎ຺ຈ ອຕ຺ຖງ຺ຄມຎ຺ຈ ອສ຺ສາທຎ຺ຈ ອາທີນວຎ຺ຈ ນິສ຺ສຣຓຎ຺ຈ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໒໖-໒໘). ເອກເທເສນ ອາຄຕານິ ‘‘ສໍໂຍຊນິເຍສຸ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ເມສຸ ອສ຺ສາທານຸປສ຺ສິໂນ ວິຫຣໂຕ (ສໍ. ນິ. ໒.໕໓), ພຫຸທຸກ຺ຂາ ພຫຸປາຍາສາ, ອາທີນໂວ ເອຕ຺ຖ ຠິຍ຺ໂຍ (ມ. ນິ. ໑.໑໑໗), ສງ຺ຂາຣານເມຕໍ ນິສ຺ສຣຓໍ, ຍທິທໍ ນິພ຺ພານ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໔; ໓.໔໑). ນ ສຣູເປນ ອາຄຕານິ ຍຖາ ສາມຎ຺ຎຜລສຸຕ຺ຕາທີສຸ. ອຕ຺ຖວເສນາຕິ ອສ຺ສາເທຕພ຺ພາທິອຕ຺ຖວເສນ. ນ ປປຎ຺ຈິໂຕຕິ ນ ວິຕ຺ຖາຣິໂຕ.

໒. ເອເສວ ນໂຍຕິ ອຕິເທເສນ ວິຈິຍມານວຈນເສໂສ ອຕິທິຏ຺ໂຐ. ຠາວຕ຺ເຖ ໂຕຫິ ອາຫ ‘‘ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕນ຺ຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນາ’’ຕິ. ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕໍ ນ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອາຄຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຸຈ຺ຉານຸຣູປຕາ ອິຘ ປຸພ຺ພາປຣນ຺ຕິ ຈຕຸພ຺ຍູຫປຸພ຺ພາປຣໂຕ ອິມໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘີຕິ ປຸຈ຺ຉາຍ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ອນຸສນ຺ຘານໍ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ເຫຏ຺ຐິມເທສນາຍ ປຸຈ຺ຉານິມິຕ຺ຕປວຕ຺ຕອຸປຣິເທສນາຍ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ‘‘ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸພ຺ພາເປກ຺ຂນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕວິສ຺ສຊ຺ຊິຕປທາເປກ຺ຂໍ. ‘‘ສຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວາ ອິມິນາ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນາອນຸຄີຕິໂຍ ຐເປຕ຺ວາ ເສໂສ ວິຈຍຫາຣປທຕ຺ໂຖ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ປທສ຺ສາປິ ສງ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ຄາຖາຍໍ ຈ-ສທ຺ໂທ ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

‘‘ຈກ຺ຂຸ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ປຸຏ຺ເຐ ‘‘ອາມ, ຈກ຺ຂຸ ອນິຈ຺ຈເມວາ’’ຕິ ເອກນ຺ຕໂຕ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ເອກໍສພ຺ຍາກຣຓໍ. ‘‘ອຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຠາເວຕພ຺ພໍ, ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພຎ຺ຈາ’’ຕິ ປຸຏ຺ເຐ ‘‘ມຄ຺ຄປຣິຍາປນ຺ນໍ ຠາເວຕພ຺ພໍ, ຜລປຣິຍາປນ຺ນໍ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ວິຠຊ຺ຊພ຺ຍາກຣຓໍ. ‘‘ອຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ກຸສລ’’ນ຺ຕິ ປຸຏ຺ເຐ ‘‘ກິໍ ອນວຊ຺ຊຏ຺ໂຐ ກຸສລຏ຺ໂຐ, ອຸທາຫຸ ສຸຂວິປາກຏ຺ໂຐ’’ຕິ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ປຏິປຸຈ຺ຉາພ຺ຍາກຣຓໍ. ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ, ອສສ຺ສໂຕ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອພ຺ຍາກຕເມຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ຐປນໍ. ‘‘ກິໍ ປເນເຕ ກຸສລາຕິ ວາ ຘມ຺ມາຕິ ວາ ເອກຕ຺ຖາ, ອຸທາຫຸ ນານຕ຺ຖາ’’ຕິ ອິທໍ ປຸຈ຺ຉນໍ ສາວເສສໍ. ວິສ຺ສຊ຺ຊນສ຺ສ ປນ ສາວເສສຕາ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນ ເທສນາຍໍ ເວທິຕພ຺ພາ. ອປ຺ປາຏິຫີຣກໍ ສອຸຕ຺ຕຣໍ. ສປ຺ປາຏິຫີຣກໍ ນິຣຸຕ຺ຕຣໍ. ເສສໍ ວິຈຍຫາຣນິທ຺ເທເສ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ອສ຺ສາໂທ ອສ຺ສາທເຫຕຸ ຍາວ ອາຓຕ຺ຕິເຫຕູຕິ ເອວໍ ເຫຕູນມ຺ປິ ອສ຺ສາທາທໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປໂຕ ສຸຂສຸຂປຈ຺ຈຍລກ຺ຂໂຓ ອສ຺ສາໂທ, ໂສ ວິເສສໂຕ ສຄ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ທີເປຕພ຺ໂພ. ສາ ຫິ ຕສ຺ສ ອຸກ຺ກໍໂສ, ເສສາ ປເນຕ຺ຖ ຠວສມ຺ປຕ຺ຕິ ຕທນ຺ວາຍິກາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕສ຺ສ ເຫຕຸ ທານມຍໍ, ສີລມຍຎ຺ຈ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ. ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂປຈ຺ຈຍລກ຺ຂໂຓ ອາທີນໂວ. ວິປຣິຓາມສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕານໍ ຕທວໂຣຘໂຕ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສາປິ ເອຕ຺ຖ ສງ຺ຄໂຫ. ວິເສສໂຕ ປນ ກາມານໍ ໂອກາໂຣຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ສ຺ວາຍໍ ສໍກິເລສວຕ຺ຖຸນາ, ອິຕ຺ຕຣປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຕາທີຫິ ຈ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ, ຕສ຺ສ ເຫຕຸ ທສ ອກຸສລກມ຺ມປຖາ. ເນກ຺ຂມ຺ມໍ ນິສ຺ສຣຓໍ, ຕສ຺ສ ເຫຕຸ ຍຖາຣຫໍ ຕທນຸຈ຺ຉວິກາ ປຸພ຺ພຠາຄປ຺ປຏິປທາ. ຜລໍ ເທສນາຜລເມວ, ຕສ຺ສ ເຫຕຸ ເທສນາ. ອຸປາໂຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຸປາໂຍວ, ຕສ຺ສ ເຫຕຸ ຈຕ຺ຕາຣິ ຈກ຺ການິ. ອາຓຕ຺ຕິ ອຸປເທໂສ, ຕສ຺ສ ຣາຄຄ຺ຄິອາທີຫິ ໂລກສ຺ສ ອາທິຕ຺ຕຕາ, ສຕ຺ຖຸ ມຫາກຣຸຓາໂຍໂຄ ຈ ເຫຕຸ.

ຕຖາ ຈຕູສຸ ອຣິຍສຈ຺ເຈສຸ ສມຸທເຍນ ອສ຺ສາໂທ, ທຸກ຺ເຂນ ອາທີນໂວ, ມຄ຺ຄນິໂຣເຘຫິ ນິສ຺ສຣຓໍ, ມຄ຺ໂຄ ວາ ອຸປາໂຍ, ຕທຸປເທໂສ ອາຓຕ຺ຕິ, ອນຸປາທິເສສາ ນິພ຺ພານຘາຕຸ ຜລໍ. ອິຕິ ອນຸປຸພ຺ພກຖາຍ ສທ຺ຘິໍ ພຸທ຺ຘານໍ ສາມຸກ຺ກໍສິກາຍ ຘມ຺ມເທສນາຍ ນິທ຺ຘາຣຓຠາເວນ ວິຈໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປທສ຺ສ ປທຕ຺ຖສມ຺ພນ຺ໂຘ ເຫຕຸ. ໂສ ຫິ ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ, ປຎ຺ຫສ຺ສ ຎາຕຸກາມຕາ, ກເຖກຸກາມຕາ ຈ. ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາທີນຎ຺ຫິ ຈຕຸນ຺ນໍ ຎາຕຸກາມຕາ, ອິຕຣສ຺ສ ອິຕຣາ. ວິສ຺ສຊ຺ຊນສ຺ສ ປຎ຺ໂຫ ເຫຕຸ. ເອວໍ ເສສານມ຺ປິ ຍຖາຣຫໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

໓. ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖານໍ ຍຸຕ຺ຕາຍຸຕ຺ຕປຣິກ຺ຂາຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄຫເຓນ ປທໍ ຄຫິຕໍ, ອຕ຺ຖຄ຺ຄຫເຓນ ປຎ຺ຫາທີຫິ ສທ຺ຘິໍ ອສ຺ສາທາທໂຍ ຄຫິຕາ. ວິຈຍຫາຣປທຕ຺ຖາ ເອວ ຫິ ຍຸຕ຺ຕາຍຸຕ຺ຕາທິວິເສສສຫິຕາ ຍຸຕ຺ຕິຫາຣາທີນໍ ປທຕ຺ຖາ. ຕຖາ ຫິ ປທຏ຺ຐານປທຏ຺ຐານິກຠາວວິສິຏ຺ຐາ ເຕເຍວ ປທຏ຺ຐານຫາຣສ຺ສ ປທຕ຺ຖາ. ລກ຺ຂຓລກ຺ຂິຕພ຺ພຕາວິສິຏ຺ຐາ, ນິທ຺ຘາຣິຕາ ຈ ລກ຺ຂຓຫາຣສ຺ສ, ນິພ຺ພຈນາທິວິຠາວນາວິສິຏ຺ຐາ ຈຕຸພ຺ຍູຫຫາຣສ຺ສ, ສຠາຄຘມ຺ມວເສນ, ວິສຠາຄຘມ຺ມວເສນ ຈ ອາວຏ຺ຏນວິສິຏ຺ຐາ ອາວຏ຺ຏຫາຣສ຺ສ, ຠູມິວິຠາຄາທິວິສິຏ຺ຐາ ວິຠຕ຺ຕິຫາຣສ຺ສ, ປຏິປກ຺ຂໂຕ ປຣິວຕ຺ຕນວິສິຏ຺ຐາ ປຣິວຕ຺ຕນຫາຣສ຺ສ, ປຣິຍາຍເວວຈນວິສິຏ຺ຐາ ເວວຈນຫາຣສ຺ສ, ປຠວາທິປຎ຺ຎາປນວິສິຏ຺ຐາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຫາຣສ຺ສ, ຂນ຺ຘາທິມຸເຂຫິ ໂອຕຣຓວິສິຏ຺ຐາ ໂອຕຣຓຫາຣສ຺ສ, ປທປທຕ຺ຖປຎ຺ຫາຣມ຺ຠໂສຘນວິສິຏ຺ຐາ ໂສຘນຫາຣສ຺ສ, ສາມຎ຺ຎວິເສສນິທ຺ຘາຣຓວິສິຏ຺ຐາ ອຘິຏ຺ຐານຫາຣສ຺ສ, ປຈ຺ຈຍຘມ຺ເມຫິ ປຣິກ຺ຂຣຓວິສິຏ຺ຐາ ປຣິກ຺ຂາຣຫາຣສ຺ສ, ປຫາຕພ຺ພຠາເວຕພ຺ພຕານິທ຺ຘາຣຓວິສິຏ຺ຐາ ສມາໂຣປນຫາຣສ຺ສ ປທຕ຺ຖາ. ‘‘ພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຕາ, ອຕ຺ຖສ຺ສ ສຸຕ຺ຕາທີຫິ ອວິໂລມນໍ ຍຸຕ຺ຕຠາໂວ’’ຕິ ອິມິນາ ອສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຕາ, ສຸຕ຺ຕາທີຫິ ວິໂລມນຎ຺ຈ ອຍຸຕ຺ຕຠາໂວຕິ ທີເປຕິ, ເຕນ ຍຸຕ຺ຕາຍຸຕ຺ຕີນໍ ເຫຕຸໍ ທສ຺ເສຕິ.

໔. ໂຍນິໂສມນສິກາຣາທີຕິ ອາທິສທ຺ເທນ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍາທິສາຘາຣຓໍ, ອສາຘາຣຓຎ຺ຈ ເທຍ຺ຍປຏິຄ຺ຄາຫກາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສມ຺ຠວໂຕຕິ ຍຖາຣຫໍ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອນຸຣູປໍ. ຍາວ ສພ຺ພຘມ຺ມາຕິ ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພໍ ນາມ ປເທສສພ຺ພໍ, ນ ສພ຺ພສພ຺ພນ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ສພ຺ພສທ຺ໂທ ຍຖາ ປຐມວິກປ຺ເປ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕຘມ຺ມວເສນ ປເທສວິສໂຍ, ເອວໍ ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ປທຏ຺ຐານປທຏ຺ຐານິກນິທ຺ຘາຣເຓນ ຕໍຕໍປກຣຓປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຘມ຺ມຄ຺ຄຫຓໂຕ ປເທສວິສໂຍ ເອວ, ນ ອນວເສສຘມ຺ມວິສໂຍຕິ. ສຸຕ຺ຕາຄຕຘມ຺ມານໍ ຍານິ ປທຏ຺ຐານານິ, ເຕສຎ຺ຈ ຍານີຕິ ເອວໍ ກາຣຓປຣມ຺ປຣານິທ຺ຘາຣຓລກ຺ຂໂຓ ປທຏ຺ຐານຫາໂຣ, ປຣິກ຺ຂາຣຫາໂຣ ປນ ສຸຕ຺ຕາຄຕຘມ຺ມານໍ ຕໍຕໍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນານໍ ປຏິເຫຕຸປຈ຺ຈຍຕາວິເສສວິຠາວນລກ຺ຂໂຓຕິ ສຕິປິ ກາຣຓວິຈາຣຓຠາເວ ອຍໍ ປທຏ຺ຐານຫາຣປຣິກ຺ຂາຣຫາຣານໍ ວິເສໂສ.

໕. ຍຖາ ‘‘ສມານາຘິກຣຓສມານປເທ’’ຕິອາທີສຸ ເອກສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ສມານສທ຺ໂທ, ເອວໍ ເອກຣສຏ຺ເຐນ ຠາວນາ ‘‘ເອກຸປ຺ປາທາ’’ຕິອາທີສຸ (ກຖາ. ໔໗໓) ວິຍ ເອກລກ຺ຂຓາຕິ ເອຕ຺ຖ ເອກສທ຺ໂທ ສມານຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ສມານລກ຺ຂຓາ’’ຕິ. ສໍວຓ຺ຓນາວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ກມ຺ມຕ຺ເຖ ອນ-ສທ຺ໂທ, ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພຕາວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ລກ຺ຂຓາຕິ ອຸປລກ຺ຂຓາ. ‘‘ນານຕ຺ຕກາຍນານຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໑, ໓໕໗, ໓໕໙; ອ. ນິ. ໙.໒໔), ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎານໍ ອມນສິກາຣາ’’ຕິອາທີສຸ ສຫຈາຣິຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ສຎ຺ຎາສຫຄຕາ ຫິ ຘມ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ສຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາ. ‘‘ທທໍ ມິຕ຺ຕານິ ຄນ຺ຖຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໖; ສຸ. ນິ. ໑໘໙) ສມານກິຈ຺ຈຕາ. ປິຍວຈນຕ຺ຖຈຣິຍາ ສມານຕ຺ຕຕາປິ ຫິ ຕຕ຺ຖ ມິຕ຺ຕຄນ຺ຖນກິຈ຺ເຈນ ສມານກິຈ຺ຈາ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖຸຠາວໂຕ. ‘‘ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ເວທນາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໑, ໓໙; ມຫາວ. ໑; ວິຠ. ໒໒໕; ອຸທາ. ໑; ເນຕ຺ຕິ. ໒໔) ສມານເຫຕຸຕາ. ຍຖາ ຫິ ຜສ຺ໂສ ເວທນາຍ, ເອວໍ ສຎ຺ຎາທີນມ຺ປິ ສຫຊາຕາທິນາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ ເອວາຕິ ເຕປິ ສມານເຫຕຸຕາຍ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຊ຺ຊາມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸສມ຺ຜສ຺ສຊາ ເຈຕນາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໕), ‘‘ຜຸຏ຺ໂຐ ສຎ຺ຊານາຕິ, ຜຸຏ຺ໂຐ ເຈເຕຕີ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໔.໙໓). ເອວໍ ‘‘ຕຓ຺ຫາປຈ຺ຈຍາ ອຸປາທານ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໑, ໓໙; ມຫາວ. ໑; ວິຠ. ໒໒໕; ອຸທາ. ໑; ເນຕ຺ຕິ. ໒໔) ເອວມາທິປິ ອຸທາຫຣິຕພ຺ພໍ. ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໑, ໓໙; ມຫາວ. ໑; ວິຠ. ໒໒໕; ອຸທາ. ໑; ເນຕ຺ຕິ. ໒໔) ສມານຜລຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຍຖາ ຫິ ສງ຺ຂາຣາ ອວິຊ຺ຊາຍ ຜລໍ, ເອວໍ ຕຓ຺ຫຸປາທາທີນມ຺ປີຕິ ເຕປິ ຕຕ຺ຖ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸຣິມກມ຺ມຠວສ຺ມິໍ ໂມໂຫ ອວິຊ຺ຊາ ອາຍູຫນາ ສງ຺ຂາຣາ ນິກນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາ ອຸປຄມນໍ ອຸປາທານ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຣູປໍ ອສ຺ສາເທຕິ ອຠິນນ຺ທຕິ, ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ຣາໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໒໔) ວຸຕ຺ເຕ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ເວທນາທໂຍ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ ສມານາຣມ຺ມຓຠາວໂຕ. ນ ຫິ ເຕຫິ ວິນາ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ. ເອວມາທີຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິສທ຺ເທນ ອຕ຺ຖປ຺ປກຣຓລິງ຺ຄສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘານສາມຕ຺ຖິຍາທີນມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຕ຺ຖາທິວເສນປິ ຫິ ສຸຕ຺ເຕ ອວຸຕ຺ຕານມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕານໍ ວິຍ ນິທ຺ຘາຣຓໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນາຕິ ‘‘ວຘກຏ຺ເຐນ ເອກລກ຺ຂຓານີ’’ຕິອາທິນາ ປາຬິຍໍ, ‘‘ສຫຈາຣິຕາ’’ຕິອາທິນາ ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ວຸຕ຺ເຕນ ປກາເຣນ.

໖. ‘‘ຜຸສນຏ຺ເຐນ ຜສ຺ໂສ’’ຕິອາທິນາ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ວຈນໍ ນິພ຺ພຈນໍ, ຕໍ ປນ ປທສ຺ເສວ, ນ ວາກ຺ຍສ຺ສາຕິ ອາຫ ‘‘ປທນິພ຺ພຈນ’’ນ຺ຕິ. ອຘິປ຺ປາຍນິທານານິເປຕ຺ຖ ພ຺ຍຎ຺ຊນມຸເຂເນວ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພານິ. ນິພ຺ພຈນປຸພ຺ພາປຣສນ຺ຘີສຸ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ວິເສສໂຕ ພ຺ຍຎ຺ຊນທ຺ວາເຣເນວ ອຕ຺ຖປຣິເຍສນາ’’ຕິ. ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ ອຊ຺ຌາສຍາທິ.

໗. ‘‘ປທຏ຺ຐາເນ’’ຕິ ອິທໍ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕຘມ຺ມານໍ ກາຣຓຠູເຕປິ ຘມ຺ເມ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ສຠາຄໂຕ, ວິສຠາຄໂຕ ຈ ອາວຏ຺ຏນໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຕນ຺ຕິວເສນ. ຕສ຺ມາ ປທຏ຺ຐານນິທ຺ຘາຣຓາຍ ວິນາປິ ອາວຏ຺ຏນໍ ຍຸຕ຺ຕເມວາຕິ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕິ. ປທສ຺ສ ວາ ສທ຺ທປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ປທຏ຺ຐານໍ ປທຕ຺ໂຖ. ເອຕສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ‘‘ອາຣມ຺ຠຖ ນິກ຺ກມຖາຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໘໕; ເນຕ຺ຕິ. ໒໙; ເປຏໂກ. ໓໘; ມິ. ປ. ໕.໑.໔) ວີຣິຍສ຺ສ ປທຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ໒໙) ເອຕ຺ຖ ຍ຺ວາຍມາຣມ຺ຠຘາຕຸອາທິໂກ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕໍ ວີຣິຍສທ຺ທສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ວີຣິຍສທ຺ທາຠິເຘຍ຺ໂຍ ອຕ຺ໂຖຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເສສກໍ ນາມຄຫິຕໂຕ ອິຕຣໍ, ຕໍ ປນ ຕສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠູຕໍ ວາ ສິຍາ, ອຎ຺ຎໍ ວາຕິ ອາຫ ‘‘ວິສຠາຄຕາຍ ອຄ຺ຄຫເຓນ ວາ’’ຕິ. ສໍວຓ຺ຓນາຍ ໂຍເຊນ຺ໂຕຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິສຠາຄຘມ຺ມນິທ຺ຘາຣຓຠູເຕນ ອຕ຺ຖກຖເນນ ປາຬິຍໍ ໂຍເຊນ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ເທສນ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ປຏິປກ຺ເຂ’’ຕິ ອິທໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ສຠາຄຘມ຺ມວເສນປິ ອາວຏ຺ຏນສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ.

໘. ນາມວເສນາຕິ ສາຘາຣຓນາມວເສນ. ປາຬິຍໍ ປນ ‘‘ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍຕານໍ ສຕ຺ຕານໍ, ອນິຍຕານຎ຺ຈ ສຕ຺ຕານໍ ທສ຺ສນປຫາຕພ຺ພາ ກິເລສາ ສາຘາຣຓາ’’ຕິອາຄຕຕ຺ຕາ (ເນຕ຺ຕິ. ໓໔) ‘‘ທສ຺ສນປຫາຕພ຺ພາທິນາມວເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຕ຺ຖຸວເສນາຕິ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານວເສນ. ໂສ ຫິ ຘມ຺ມານໍ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຕາຍ ອິຘ ‘‘ວຕ຺ຖູ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ, ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ຈ ກາມຣາຄພ຺ຍາປາທາ ສາຘາຣຓາ’’ຕິອາທິ (ເນຕ຺ຕິ. ໓໔). ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນາຕິ ນາມໂຕ, ວຕ຺ຖຸໂຕ ຈ ອາເວຓິກຕາຍ. ຕໍຕໍມຄ຺ຄຜລຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ຕໍຕໍມຄ຺ຄຜລຏ຺ຐຕາ, ຠພ຺ພານໍ ຠພ຺ພຕາ, ອຠພ຺ພານໍ ອຠພ຺ພຕາ ອສາຘາຣຓາ.

໙. ‘‘ຠາວິເຕ’’ຕິ ອິທໍ ຠາວນາກິຣິຍາຍ ອຸປລກ຺ຂຓໍ, ນ ເອຕ຺ຖ ກາລວຈນິຈ຺ຉາຕິ ອາຫ ‘‘ຠາເວຕພ຺ເພຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຠາວນາ ເຈຕ຺ຖ ອາເສວນາຕິ, ກຸສລສທ຺ໂທປິ ອນວຊ຺ຊຏ຺ໂຐຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຏິປກ຺ຂໂຕຕິ ວິປກ຺ຂໂຕ. ວິສທິສູທາຫຣເຓນ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ຍຖາຘິປ຺ເປຕຘມ຺ມປ຺ປຕິຏ຺ຐານາ ເຫສາ.

໑໐. ປທຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ປທາຠິເຘຍ຺ຍສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ, ສຠາວຘມ຺ມສ຺ສ ວາ.

໑໑. ນິກ຺ເຂໂປ ເທສນາ. ປຠໂວ ສມຸທໂຍ.

໑໒. ‘‘ອວຸຕ຺ຕານມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ’’ຕິ ອິມິນາ ອວຸຕ຺ຕສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ ຈ-ສທ຺ໂທຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໑໓. ‘‘ຄາຖາຣຸຬ຺ເຫ’’ຕິ ອິມິນາ ປາຬິອາຄໂຕວ ປຎ຺ໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ, ນ ອິຕໂຣຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘາທີຫິ ພ຺ຍາກເຕ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ອາຣທ຺ຘສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ, ເຕນ ອາຣມ຺ຠໂສຘນສ຺ສ ວິສຍມາຫ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຕ຺ຖທ຺ວາເຣເນວ ປທປຸຈ຺ຉາໂສຘນມ຺ປິ ກຣີຍຕີຕິ ປຸນ ‘‘ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕມ຺ຫີຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນ. ວິສ຺ສຊ຺ຊນໂສຘເນນ ຫິ ປຎ຺ຫາໂສຘນໍ. ປຎ຺ເຫຕິ ປຸຈ຺ຉາຍໍ. ຄາຖາຍນ຺ຕິ ອຸປລກ຺ຂຓໍ, ເຕນ ຄາຖາຍໍ, ສຸຕ຺ຕເຄຍ຺ຍາທີສຸ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍມາຣພ຺ຠາຕິ ຍໍ ສີລາທິມາຣພ຺ຠ ຄາຖາທີສຸ ເທສິຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ເຠຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຈ຺ຉິຕາຕິ ປຸຈ຺ຉາກາຣິນີ, ‘‘ກາ ເອຕ຺ຖ ປທສຸທ຺ຘິ, ກາ ປຎ຺ຫາສຸທ຺ຘິ, ກາ ອາຣມ຺ຠສຸທ຺ຘີ’’ຕິ ເອວໍ ປຸຈ຺ຉາກາຣິນີ ປຸຈ຺ຉໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຕາ ສຸທ຺ຘາສຸທ຺ຘປຣິກ຺ຂາຕິ ໂຍຊນາ.

໑໔. ນ ວິກປ຺ປຍິຕພ຺ພາຕິ ຍຖາ ໂລເກ ‘‘ຊາຕິ ສາມຎ຺ຎໍ, ເຠໂທ ສາມຎ຺ຎໍ, ສມ຺ພນ຺ໂຘ ສາມຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສາມຎ຺ຎໍ ຊາຕິອາທິໍ, ຕພ຺ພິຘຸຣຎ຺ຈ ວິເສສໍ ວິກປ຺ເປນ຺ຕິ ປຣິກປ຺ເປນ຺ຕິ, ເອວໍ ນ ວິກປ຺ປຍິຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທາ ໂຍ ກາລວິເສໂສ ‘‘ສ຺ເວ’’ຕິ ລທ຺ຘໂວຫາໂຣ, ຕທາ ໂສ ຕໍທິວສາຕິກ຺ກເມ ‘‘ອຊ຺ຊາ’’ຕິ, ປຸນ ຕໍທິວສາຕິກ຺ກເມ ‘‘ຫິຍ຺ໂຍ’’ຕິ ໂວຫຣີຍຕີຕິ ອນວຏ຺ຐິຕສຠາວາ ເອເຕ ກາລວິເສສາ. ທິສາຍປິ ‘‘ເອກໍ ອວຘິໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຸຣຕ຺ຖິມາ ທິສາ, ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉິມາ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ອນວຏ຺ຐິຕສຠາວຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຊາຕິອາທິອເປກ຺ຂາຍາຕິ ຊາຕິອາທິທຸກ຺ຂວິເສສາເປກ຺ຂາຍ. ສຈ຺ຈາເປກ຺ຂາຍາຕິ ສຈ຺ຈສາມຎ຺ຎາເປກ຺ຂາຍ. ‘‘ຕຓ຺ຫາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມານໍ ກາມຕຓ຺ຫາທິອເປກ຺ຂາຍ ສາມຎ຺ຎມ຺ປິ ສມານໍ ສຈ຺ຈາເປກ຺ຂາຍ ວິເສໂສ ໂຫຕີຕິ ເອວມາທິໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ເອສ ນໂຍ ສມຸທຍາທີສຸປີ’’ຕິ.

໑໖. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘວຈເນ. ເຕນາຫ ‘‘ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຂາຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ຍຖາຣຸຕໍ ຍຖາກຖິຕໍ ສທ຺ທໂຕ ອຘິຄຕໍ ນິທ຺ຘາຣິຕໍ, ນ ອຕ຺ຖປ຺ປກຣຓລິງ຺ຄສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘານາທິປ຺ປມາຓນ຺ຕຣາຘິຄຕໍ. ‘‘ອຕ຺ຖໂຕ ທສ຺ສິຕາ’’ຕິ ອິທໍ ຍສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ຠາວນາວ ກຖິຕາ, ນ ປຫານໍ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ນຍສງ຺ເຂປວຓ຺ຓນາ

໑໗. ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາຫິ ກຣຓຠູຕາຫິ. ສໍກິເລໂສ ປກ຺ໂຂ ເອຕສ຺ສາຕິ ສໍກິເລສປກ຺ໂຂ, ສໍກິເລສປກ຺ຂິໂກ ສຸຕ຺ຕຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ສ ນຍນລກ຺ຂໂຓຕິ ໂຍຊນາ. ໂວທານປກ຺ຂສ຺ສ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິຍາ, ພລວວິປສ຺ສນາຍ ຈ ທຸກ຺ຂາທີສຸ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາທີນິ ມຄ຺ຄານຸຄຸໂຓ ຄຫຓາກາໂຣ ອນຸຄາຫຓນໂຍ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ນໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ນຍໂວຫາໂຣ’’ຕິ ອິມິນາ ນຍາຘິຏ຺ຐານໍ ນໂຍຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໑໘. ພາຘກາທິຠາວໂຕຕິ ພາຘກປຠວສນ຺ຕິນິຍ຺ຍານຠາວໂຕ. ອຎ຺ຎຖາຠາວາຠາເວນາຕິ ອພາຘກອປ຺ປຠວອສນ຺ຕິ ອນິຍ຺ຍານຠາວາຠາເວນ. ສຈ຺ຈສຠາວຕ຺ຕາຕິ ອມຸສາສຠາວຕ຺ຕາ. ອວິສໍວາທນໂຕຕິ ອຣິຍສຠາວາທິຠາວສ຺ສ ນ ວິສໍວາທນໂຕ ເອກນ຺ຕິກຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໙. ສໍກິລິຏ຺ຐຘມ຺ມາຕິ ສໍກິເລສສມນ຺ນາຄຕາ ຘມ຺ມາ ສທ຺ຘມ຺ມນຍໂກວິທາຕິ ສຈ຺ຈປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາທິຘມ຺ມນຍກຸສລາ, ເອກຕ຺ຕາທິນຍກຸສລາ ວາ.

໒໐. ອຕ຺ຖວິສ຺ສຊ຺ຊເນສູຕິ ‘‘ອິເມ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑) ສຸຕ຺ເຕ ກຕປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊເນສຸ ເຈວ ອຏ຺ຐກຖາຍ ກຕອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາສຸ ຈ. ‘‘ໂວທານິຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ອນວຊ຺ຊຘມ຺ມາ ອິຘ ກຸສລາຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ນ ສຸຂວິປາກາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖນຍສ຺ສ ໂຍຊນຕ຺ຖໍ ມນສາ ໂວໂລກຍເຕຕິ ໂຍຊນາ.

໒໑. ຍທິ ກຣຓຠູຕໍ, ກຖໍ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣາຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ເຍນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ທິສາຠູຕຘມ຺ມານໍ ໂວໂລກຍນສມານຍນຠາວໂຕ ໂວຫາຣຠູໂຕ, ກມ຺ມຠູໂຕ ຈ ນໂຍ, ນ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏາທໂຍ ວິຍ ອຕ຺ຖຠູໂຕຕິ ‘‘ໂວຫາຣນໂຍ, ກມ຺ມນໂຍ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ທ຺ວາທສປທວຓ຺ຓນາ

໒໓. ອປຣິໂຍສິເຕ ປເທຕິ ອຸຈ຺ຈາຣຓເວລາຍໍ ປເທ ອສມຕ຺ເຕ, ວິປ຺ປກເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິໂຍສິເຕ ຫິ ‘‘ປທ’’ນ຺ຕ຺ເວ ສມຎ຺ຎາ ສິຍາ, ນ ‘‘ອກ຺ຂຣ’’ນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປທສ຺ສ ເວວຈນຕາຍ ອຕ຺ຖວເສນ ປຣິຍາຍໍ ຂຣນ຺ຕໍ ສຎ຺ຈຣນ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕິ, ນ ເອວໍ ວຓ຺ໂຓ ອເວວຈນຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ປຣິຍາຍວເສນ ອກ຺ຂຣຓໂຕ’’ຕິ. ນ ຫິ ວຓ຺ຓສ຺ສ ປຣິຍາໂຍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ອິທໍ ອກາຣາທິວຓ຺ຓວິເສສໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ, ນ ວຓ຺ຓສາມຎ຺ຎໍ. ຕສ຺ສ ຫິ ວຓ຺ໂຓ ອກ຺ຂຣນ຺ຕິ ປຣິຍາໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວາຕິ.

ອກ຺ຂຣສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ຕປ຺ປສງ຺ເຄນ ວຓ຺ຓສທ຺ທສ຺ສປິ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ເກນຏ຺ເຐນ ວຓ຺ໂຓ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ນນຸ ປເທນ, ວາກ຺ເຍນ ວາ ອຕ຺ໂຖ ສໍວຓ຺ຓີຍຕິ, ນ ອກ຺ຂເຣນາຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ວຓ຺ໂຓ ເອວ ຫີ’’ຕິອາທິ. ປທາທິຠາເວນາຕິ ປທວາກ຺ຍຠາເວນ. ຍຖາສມ຺ພນ຺ຘນ຺ຕິ ຍຖາສງ຺ເກຕໍ. ອຍໍ-ສທ຺ໂທ ອິມສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ວາຈໂກ, ອຍໍ ອຕ຺ໂຖ ອິມສ຺ສ ສທ຺ທສ຺ສ ວຈນີໂຍຕິ ຍຖາຄຫິຕສງ຺ເກຕານຸຣູປໍ ສທ຺ທຕ຺ຖານໍ ວາຈກວຈນີຍຠາໂວ. ອຖ ວາ ຍ຺ວາຍໍ ສທ຺ທຕ຺ຖານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອວິນາຠາໂວ, ໂສ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕທນຸຣູປໍ ເອກກ຺ຂຣໍ ນາມປທໍ ‘‘ມາ ເອວໍ ມຎ຺ຎສີ’’ຕິອາທີສຸ ມາ-ກາຣາທິ. ເກຈີຕິ ອຠຍຄິຣິວາສິໂນ. ເຕ ຫິ ອຠິຘມ຺ມເທສນໍ ‘‘ມນສາເທສນາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຍໂຕ ຣາຫຸລາຈຣິໂຍ ‘‘ວິສຸທ຺ຘກຣຸຓານໍ ມນສາເທສນາ ວາຈາຍ ອກ຺ຂຣຓໂຕ ອກ຺ຂຣສຎ຺ຎິຕາ’’ຕິ ອາຫ.

ສຕ຺ວປ຺ປຘານນ຺ຕິ ທ຺ຣພ຺ຍປ຺ປຘານໍ. ນາມປເທ ຫິ ທ຺ຣພ຺ຍມາວິຠູຕຣູປໍ, ກິຣິຍາ ອນາວິຠູຕຣູປາ ຍຖາ ‘‘ຜສ຺ໂສ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໑, ໓໙; ມຫາວ. ໑; ວິຠ. ໒໒໕; ອຸທາ. ໑; ເນຕ຺ຕິ. ໒໔). ອາຂ຺ຍາຕປເທ ປນ ກິຣິຍາ ອາວິຠູຕຣູປາ, ທ຺ຣພ຺ຍມນາວິຠູຕຣູປໍ ຍຖາ ‘‘ຜຸສຕີ’’ຕິ. ເຕນ ເນສໍ ສຕ຺ວກິຣິຍາປ຺ປຘານຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ກິຣິຍາວິເສສຄ຺ຄຫຓນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ກິຣິຍາວິເສສາວໂພຘເຫຕຸ ກິຣິຍາວິເສສທີປນໂຕ, ຍຖາ ‘‘ຈິຣປ຺ປວາສິ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໒໑໙) ເອຕ຺ຖ ປ-ສທ຺ໂທ ວສນກິຣິຍາຍ ວິໂຍຄວິສິຏ຺ຐຕໍ ທີເປຕິ. ‘‘ເອວໍ ມນສິ ກໂຣຖ, ມາ ເອວໍ ມນສາກຕ຺ຖາ’’ຕິອາທີສຸ ກິຣິຍາວິເສສສ຺ສ ໂຊຕໂກ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ. ‘‘ເອວໍສີລາ (ທີ. ນິ. ໓.໑໔໒) ເອວໍຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໑໓; ມ. ນິ. ໓. ໑໙໘; ສໍ. ນິ. ໕.໓໗໘) ສຕ຺ວວິເສສສ຺ສ. ເອວໍ ເສສນິປາຕປທານມ຺ປີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ກິຣິຍາຍ…ເປ… ນິປາຕປທ’’ນ຺ຕິ.

ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປທາຠິຫິຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂຍ ອກ຺ຂເຣຫິ ສງ຺ກາສິໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປທາຠິຫິຕໍ ປເທຫິ ກຖິຕໍ, ໂຍ ປເທຫິ ປກາສິໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕທຸຠຍໍ, ຍທິ ປທສມຸທາໂຍ ວາກ຺ຍໍ, ຕສ຺ສ ໂກ ປຣິຈ຺ເຉໂທ. ຍາວຕາ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖປຣິໂຍສານໍ, ຕາວຕາ ເອກວາກ຺ຍນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ, ພຫູເປຕ຺ຖ ປກາເຣ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ. ກິໍ ເຕຫິ, ສາຂ຺ຍາຕໍ ສາພ຺ຍຍໍ ສກາຣກໍ ສວິເສສນໍ ‘‘ວາກ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນນຸ ຈ ປເທນປິ ອຕ຺ໂຖ ພ຺ຍຎ຺ຊີຍຕີຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ປທມຕ຺ຕສວເນປິ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອາກາເຣສຸ ວາກ຺ຍວິຠາເຄສຸ ອຠິຫິຕໍ ກຖິຕໍ ນິພ຺ພຈນໍ ອາກາຣາຠິຫິຕໍ ນິພ຺ພຈນໍ. ‘‘ອຠິຫິຕນ຺ຕິ ຈ ປາຬິອາຄຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ.

‘‘ນິພ຺ພານໍ ມຄ຺ຄຕິ, ນິພ຺ພານຕ຺ຖິເກຫິ ວາ ມຄ຺ຄີຍຕິ, ກິເລເສ ວາ ມາເຣນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑໖) ນິພ຺ພຈນານໍ ວິຕ຺ຖາໂຣ. ຕໍນິທ຺ເທສກຖນຕ຺ຕາ ນິທ຺ເທໂສຕິ ອິມມຕ຺ຖມາຫ ‘‘ນິພ຺ພຈນວິຕ຺ຖາໂຣ ນິຣວເສສເທສນຕ຺ຕາ ນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ປເທຫີຕິ ວາກ຺ຍາວຍວຠູເຕຫິ, ວາກ຺ຍໂຕ ວິຠຊ຺ຊມາເນຫິ ວາ ອາຂ຺ຍາຕາທິປເທຫິ. ເຕນາຫ ‘‘ວາກ຺ຍສ຺ສ ວິຠາໂຄ’’ຕິ, ຕຖາ ຈາຫ ‘‘ອປຣິໂຍສິເຕ’’ຕິອາທິ. ອປເຣ ປນ ‘‘ປກຕິປຈ຺ຈຍໂລປາເທສາທິວເສນ ອກ຺ຂຣວິຠາໂຄ ອາກາໂຣ, ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ປທວິຠາໂຄ ນິພ຺ພຈນໍ, ວາກ຺ຍວິຠາໂຄ ນິທ຺ເທໂສ. ວຓ຺ຓປທວາກ຺ຍານິ ຫິ ອວິຠຕ຺ຕານິ, ວິຠຕ຺ຕານິ ຈ ຉ ພ຺ຍຎ຺ຊນປທານີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຉຏ຺ຐໍ ວຈນນ຺ຕິ ຉຏ຺ຐໍ ປທໍ. ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ອກ຺ຂຣໍ ປທໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ອາກາໂຣ ຕເຖວ ນິຣຸຕ຺ຕິ ນິທ຺ເທໂສ ຉຏ຺ຐວຈນ’’ນ຺ຕິ ຄາຖາຍໍ ເອວໍ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ, ສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ວາ ອາກາຣປທໍ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ໂພ ສທ຺ທໂວຫາໂຣ ວິຠຕ຺ເຕຫິ, ອວິຠຕ຺ເຕຫິ ຈ ອກ຺ຂຣປທວາກ຺ເຍເຫວ, ຕທຎ຺ຎປ຺ປກາໂຣ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ຍານິມານີ’’ຕິອາທິ.

໒໔. ກາສນາສທ຺ໂທ ກມ຺ມຕ຺ໂຖຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກາສີຍຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປເທຫິ ຕາວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສງ຺ກາສນາ, ປກາສນາ ຈ ໂຫຕຸ, ປທາວຘິກາປິ ສໍວຓ຺ຓນາ ອິຈ຺ຉິຕາຕິ ອກ຺ຂເຣຫິ ປນ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອກ຺ຂເຣຫິ ສຸຍ຺ຍມາເນຫີ’’ຕິອາທິ. ປທຕ຺ຖສມ຺ປຏິປຕ຺ຕີຕິ ປທາຠິເຘຍ຺ຍອຕ຺ຖາວໂພໂຘ. ‘‘ອກ຺ຂເຣຫິ ສງ຺ກາເສຕີ’’ຕິອາທິນາ ອກ຺ຂຣກຣຓໍ ສງ຺ກາສນຠູຕໍ ອຸຄ຺ຆຏນກິຣິຍໍ ວທນ຺ເຕນ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ໂຖ ສາຘິໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວິຠຊນຸຕ຺ຕານີກມ຺ມປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ເອກຕ຺ຕນິທ຺ເທໂສ ສມາຫາໂຣຕິ ອຍໍ ທ຺ວນ຺ທສມາໂສ. ອຸຠເຍນາຕິ ‘‘ວິວຣຓາ, ວິຠຊນາ’’ຕິ ອິມິນາ ທ຺ວເຍນ. ເອເຕຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວ-ກາໂຣ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ອາຫ ‘‘ເອເຕຫິ ເອວາ’’ຕິ. ‘‘ສງ຺ກາສນາ…ເປ… ອຠາວໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ຍຖາຘິປ຺ເປຕອນູນາວຘາຣຓຜລໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຸຄ຺ຆຏນາທີຕິ ອາທິສທ຺ເທນ ວິປຎ຺ຈນນຍານິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

໒໕. ສມ຺ມາ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ສມ຺ມາ ອວິປຣີຕໍ, ອນວເສສໂຕ ຈ ຍຸຕ຺ໂຕ ສຫິໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນູນາ’’ຕິ. ສພ຺ໂພ ຫິ ປາຬິອຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຖປທອຕ຺ຖນເຍຫິ ອນວເສສໂຕ ສງ຺ຄຫິໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ພສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ.