໘. ກາລິກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໘໔. ອິທານິ ເຍ ເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ກາລິກາ ມຸນິນາ ວຸຕ຺ຕາ ‘‘ຍາວກາລິກໍ ຍາມກາລິກໍ ສຕ຺ຕາຫກາລິກໍ ຍາວຊີວິກ’’ນ຺ຕິ, ເຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກາລິກາ ຈາ’’ຕິ ປທໍ ອຸທ຺ຘຏໍ. ຕຕ຺ຖ (ປາຈິ. ໒໕໔-໒໕໖; ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໒໕໓-໒໕໖) ກຕເມ ເຕ ກາລິກາຕິ ເຈ, ເຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍາວກາລິກ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ເຕສຸ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນໂຕ ຍາວ ຐິຕມຊ຺ຌນ຺ຫິກາ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ຍາວກາລິກໍ. ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນໂຕ ຍາວ ຍາມາວສານາ ປິປາສາຍ ສຕິ ປິປາສຈ຺ເຉທນຕ຺ຖໍ ປາຕພ຺ພໂຕ ຍາໂມ ກາໂລ ອສ຺ສາຕິ ຍາມກາລິກໍ. ເຕນ ອຸປສເມຕພ຺ເພ ອາພາເຘ ສຕິ ຍາວ ສຕ຺ຕາຫາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ສຕ຺ຕາຫກາລິກໍ. ອາພາເຘ ສຕິ ຍາວຊີວໍ ປຣິຫຣິຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ຍາວຊີວິກໍ.

໘໕. ເຕສຸ ຍາວກາລິກໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປິຏ຺ຐໍ ມູລໍ ຜລໍ ຂຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖ (ປາຈິ. ໒໔໘-໒໕໐; ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໒໔໘-໒໔໙) ປິຏ຺ຐຂາທນີຍໍ ນາມ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຕາວ ຘຎ຺ຎານໍ ຘຎ຺ຎານຸໂລມານໍ ອປຣຓ຺ຓານຎ຺ຈ ປິຏ຺ຐໍ ປນສປິຏ຺ຐໍ ລພຸຊປິຏ຺ຐໍ ອມ຺ພາຏກປິຏ຺ຐໍ ສາລປິຏ຺ຐໍ ໂຘຕກຕາລປິຏ຺ຐໍ ຂີຣວລ຺ລິປິຏ຺ຐຎ຺ຈາຕິ ເອວມາທີນິ ເຕສຸ ເຕສຸ ຊນປເທສຸ ປກຕິອາຫາຣວເສນ ມນຸສ຺ສານໍ ຂາທນີຍຕ຺ຖຎ຺ຈ ໂຠຊນີຍຕ຺ຖຎ຺ຈ ຜຣຓການິ ປິຏ຺ຐານິ ຍາວກາລິການິ. ອິມິນາວ ລກ຺ຂເຓນ ມູລຂາທນີຍາທີສຸປິ ຍາວກາລິກລກ຺ຂຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ, ອຕິວິຕ຺ຖາຣຠເຍນ ສໍຂິຕ຺ຕໍ. ໂຄຣໂສ ນາມ ຂີຣທຘິຕກ຺ກຣໂສ. ຘຎ຺ຎໂຠຊນນ຺ຕິ ສານຸໂລມານິ ສຕ຺ຕຘຎ຺ຎານິ ຈ ປຎ຺ຈວິຘໂຠຊນຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍາຄຸສູປປ຺ປຠຸຕໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ປຠຸຕິ-ສທ຺ເທນ ກນ຺ທຂາທນີຍໍ ມຸຬາລຂາທນີຍໍ ມຕ຺ຖກຂາທນີຍໍ ຂນ຺ຘຂາທນີຍໍ ຕຈຂາທນີຍໍ ປຕ຺ຕຂາທນີຍໍ ປຸປ຺ຜຂາທນີຍໍ ອຏ຺ຐິຂາທນີຍໍ ນິຍ຺ຍາສຂາທນີຍນ຺ຕິ ອິມານິ ສງ຺ຄຫິຕານີຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ.

ຕຕ຺ຣິທໍ ມຸຂມຕ຺ຕນິທສ຺ສນໍ – ຠິສສງ຺ຂາໂຕ ປທຸມປຸຓ຺ຑຣີກກນ຺ໂທ ປິຓ຺ຑາລຸມສາລຸກອາທໂຍ ວລ຺ລິກນ຺ໂທ ອາລຸວກນ຺ໂທ ຕາລກນ຺ໂທຕິ ເອວມາທິ ກນ຺ທຂາທນີຍໍ. ປທຸມມຸຬາລາທໂຍ ມຸຬາລຂາທນີຍໍ. ຕາລຫິນ຺ຕາລກຸນ຺ຕາລເກຕກນາຬິເກຣປູຄຣຸກ຺ຂຂຊ຺ຊູຣີອາທີນໍ ກຬີຣສງ຺ຂາຕາ ມຕ຺ຖກາ ມຕ຺ຖກຂາທນີຍໍ. ອຸຈ຺ຉຸຂນ຺ໂຘ ນີລຸປ຺ປລຣຕ຺ຕຸປ຺ປລກຸມຸທໂສຄນ຺ຘິການໍ ປຸປ຺ຜທຓ຺ຑການີຕິ ເອວມາທິ ຂນ຺ຘຂາທນີຍໍ. ຕຈຂາທນີຍໍ ອຸຈ຺ຉຸຕໂຈ ເອວ ເອໂກ ຍາວກາລິໂກ, ໂສປິ ສຣໂສ. ມູລກໍ ຂາຣໂກ ຈຈ຺ຈຸ ຕມ຺ພຸໂກ ຕຓ຺ຑຸເລຍ຺ຍໂກຕິ ເອວມາທິ ປຕ຺ຕຂາທນີຍໍ. ມູລກປຸປ຺ຜໍ ຂາຣກປຸປ຺ຜໍ ຈຈ຺ຈຸປຸປ຺ຜໍ ຕມ຺ພຸກປຸປ຺ຜນ຺ຕິ ເອວມາທິ ປຸປ຺ຜຂາທນີຍໍ, ອໂສກປຸປ຺ຜໍ ປນ ຍາວຊີວິກໍ. ລພຸຊປນສຏ຺ຐິອາທິ ອຏ຺ຐິຂາທນີຍໍ. ນິຍ຺ຍາສຂາທນີເຍ ຍາວກາລິກໍ ນຕ຺ຖິ. ເອເຕ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາ ຍາວກາລິກາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໘໖. ອິທານິ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຏ຺ຐ ປານານິ ອມ຺ພປານໍ ຊມ຺ພຸປານໍ ໂຈຈປານໍ ໂມຈປານໍ ມຘຸກປານໍ ມຸທ຺ທິກປານໍ ສາລູກປານໍ ຜາຣຸສກປານ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໐໐) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐວິຘໍ ປານກໍ ຍາມກາລິກໍ ນາມາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມຘູ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໐໐) ມຘຸຊໍ ມຸທ຺ທິກຊໍ ສາລູກຊໍ ໂຈຈຊໍ ໂມຈຊໍ ອມ຺ພຸຊໍ ຊມ຺ພຸຊຎ຺ຈາຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖ ມຘຸຊໍ ນາມ ມຘຸການໍ ຊາຕິຣເສນ ກຕໍ, ຕໍ ປນ ອຸທກສມ຺ຠິນ຺ນເມວ ວຏ຺ຏຕິ, ສຸທ຺ຘໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ມຸທ຺ທິກປານໍ ນາມ ມຸທ຺ທິກາ ອຸທເກ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ປຣິສ຺ສາເວຕ຺ວາ ຄຫິຕໍ. ສາລູກປານໍ ນາມ ຣຕ຺ຕຸປ຺ປລນີລຸປ຺ປລາທີນໍ ກິຎ຺ຊກ຺ຂເຣຫິ ກຕໍ. ເສສານິ ປາກຏາເນວ. ເອຕ຺ຖ ປນ ສເຈ ສຍໍ ເອຕານິ ຍາວກາລິກວຕ຺ຖູນິ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອຸທເກ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ອາຕເປ ອາທິຈ຺ຈປາເກນ ປຈິຕ຺ວາ ປຣິສ຺ສາເວຕ຺ວາ ປານກໍ ກໂຣຕິ, ຕໍ ປຸເຣຠຕ຺ຕເມວ ກປ຺ປຕິ. ສເຈ ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ກຕໍ ລຠຕິ, ຕທຫຸປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ສາມິສມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ, ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ນິຣາມິສປຣິໂຠເຄນ ຍາວ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນາ ວຏ຺ຏຕິ. ອິມານິ ອຏ຺ຐ ປານານິ ສີຕານິປິ ອາທິຈ຺ຈປາການິປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ອຄ຺ຄິປາການິ ປນ ນ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນຄ຺ຄິສນ຺ຕຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໘໗. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ພໍ ຜລຣສໍ ຐເປຕ຺ວາ ຘຎ຺ຎຜລຣສ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໐໐) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຘຎ຺ຎຜລຣໂສ ປນ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສານຸໂລມານິ ຘຎ຺ຎານິ ຐເປຕ຺ວາ’’ຕິ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ພໍ ປຸປ຺ຜຣສໍ ຐເປຕ຺ວາ ມຘຸກປຸປ຺ຜຣສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ມຘຸກປຸປ຺ຜຣໂສ ອາທິຈ຺ຈປາໂກ ວາ ໂຫຕຸ ອຄ຺ຄິປາໂກ ວາ, ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຘຸກປຸປ຺ຜມຎ຺ຎຕ຺ຣາ’’ຕິ.

໘໘. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ພໍ ປຕ຺ຕຣສໍ ຐເປຕ຺ວາ ຑາກຣສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຸທເກນ ປກ຺ການມ຺ປິ ຍາວກາລິກປຕ຺ຕານໍ ຣໂສ ປຸເຣຠຕ຺ຕເມວ ວຏ຺ຏຕິ, ສີໂຕທເກນ ມທ຺ທິຕານໍ ຣໂສ ຍາມກາລິກໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ປກ຺ກຑາກຊ’’ນ຺ຕິ. ຍາວຊີວິກປຓ຺ຓສ຺ສ ອຸທເກນ ປກ຺ກສ຺ສ ຣໂສ ຍາວຊີວິໂກ ໂຫຕິ.

໘໙. ອິທານິ ສຕ຺ຕາຫກາລິເກ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສປ຺ປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖ (ມຫາວ. ໒໖໐) ປນ –

‘‘ສປ຺ປິໂນນີຕເຕລານິ, ມຘຸຜາຓິຕເມວ ຈ;

ສຕ຺ຕາຫກາລິກາ ສປ຺ປິ, ເຍສໍ ມໍສມວາຣິຕ’’ນ຺ຕິ. –

ປາໂຐ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ປນ ຄຫິເຕ ວສາ ເຕລຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາວ ໂຫຕິ ‘‘ເຕລໍ ນາມ ຕິລເຕລໍ ສາສປເຕລໍ ມຘຸກເຕລໍ ເອຣຓ຺ຑເຕລໍ ວສາເຕລ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໖໒໓; ປາຈິ. ໒໖໐) ເອວໍ ປາຬິຍໍ ວິຕ຺ຖາຣິຕຕ຺ຕາ. ເອວໍ ປນ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວສາ ຈ ‘‘ມຘຸຜາຓິຕ’’ນ຺ຕິ ປາເຐ ຄຫິເຕ ຍາວກາລິກຠູຕາ ວສາ ສຕ຺ຕາຫກາລິກາຕິ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ‘‘ຍານິ ໂຂ ປນ ຕານິ ຄິລານານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຏິສາຍນີຍານິ ເຠສຊ຺ຊານິ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ສປ຺ປິ ນວນີຕໍ ເຕລໍ ມຘຸ ຜາຓິຕ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໖໒໒) ເອວໍ ປຎ຺ເຈວ ຠຄວຕາ ສຕ຺ຕາຫກາລິກເຠສຊ຺ຊານິ ອນຸຎ຺ຎາຕານິ, ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ຉຏ຺ຐສ຺ສ ສຕ຺ຕາຫກາລິກເຠສຊ຺ຊສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕາປິ ອາປຊ຺ຊຕິ, ເຠສຊ຺ຊກ຺ຂນ຺ຘເກປິ ຠຄວຕາ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ວສານິ ເຠສຊ຺ຊານິ ອຈ຺ຉວສໍ ມຈ຺ຉວສໍ ສຸສຸກາວສໍ ສູກຣວສໍ ຄທ຺ຣຠວສໍ ກາເລ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ກາເລ ນິປ຺ປກ຺ກໍ ກາເລ ສໍສຏ຺ຐໍ ເຕລປຣິໂຠເຄນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໒໖໒) ເອວໍ ສຕ຺ຕາຫກາລິກວເສນ ວສໍ ອນນຸຊານິຕ຺ວາ ຕໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕເຕລເມວ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ມຘຸຜາຓິຕເມວ ຈາ’’ຕິ ປາເຐ ອຄ຺ຄຫິເຕ ປາຬິຍາ ອຏ຺ຐກຖາຍ ຈ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ເຖເຣນ ປນ ອຸຕ຺ຕຣວິຫາຣວາສີນໍ ຂຸທ຺ທສິກ຺ຂາຍ ອາຄຕນເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕສໍ ປນ –

‘‘ສປ຺ປິ ນວນີຕໍ ເຕລໍ, ມຘຸ ຜາຓິຕປຎ຺ຈມໍ;

ອຈ຺ຉມຈ຺ຉວສາທິ ຈ, ໂຫນ຺ຕິ ສຕ຺ຕາຫກາລິກາ’’ຕິ. –

ເອວມາຄຕໍ. ອມ຺ຫາກໍ ປນ ວິສຸໍ ສຕ຺ຕາຫກາລິເກ ອາຄຕຏ຺ຐານໍ ນຕ຺ຖີຕິ ວທນ຺ຕິ, ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ.

ອິທານິ ເຕສຸ ສປ຺ປິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຍສໍ ມໍສປວາຣິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສປ຺ປິນາມ ໂຄສປ຺ປິ ວາ ອຊິກາສປ຺ປິ ວາ ມຫິໍ ສສປ຺ປິ ວາ. ເຍສໍ ມໍສໍ ກປ຺ປຕິ, ເຕສໍ ສປ຺ປິ, ນວນີຕໍ ນາມ ເຕສໍເຍວ ນວນີຕ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໖໒໓; ປາຈິ. ໒໖໐) ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນວນີຕໍ ປນ ຄຫິຕນ຺ຕິ ນ ວິຕ຺ຖາຣິຕໍ, ສປ຺ປິ ປນ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ຕທຫຸ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ສາມິສມ຺ປິນິຣາມິສມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ. ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສຕ຺ຕາຫໍ ນິຣາມິສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ສຕ຺ຕາຫາຕິກ຺ກເມ ສເຈ ເອກຠາຊເນ ຐປິຕໍ, ເອກໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ. ສເຈ ພຫູສຸ, ວຕ຺ຖຸຄຓນາຍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍປາຈິຕ຺ຕິຍານິ. ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ສຕ຺ຕາຫໍ ນິຣາມິສເມວ ວຏ຺ຏຕິ. ສປ຺ປິ ຕາເປນ຺ຕສ຺ສ ສາມໍປາໂກ ນ ໂຫຕິ, ‘‘ນວນີຕໍ ປນ ຕາເປນ຺ຕສ຺ສ ຫິ ສາມໍປາໂກ ນ ໂຫຕິ, ສາມໍປກ຺ເກນ ປນ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອາມິສໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຈ ‘‘ສເຈ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ປຏິຄ຺ຄຫິຕນວນີເຕນ ສປ຺ປິໍ ກຕ຺ວາ ເທຕິ, ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ສາມິສໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ສຍໍ ກໂຣຕິ, ສຕ຺ຕາຫໍ ນິຣາມິສເມວ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຈ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໒໒) ນວນີຕມ຺ຫິເຍວ ສາມໍປາກຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ສປ຺ປິມ຺ຫິ. ຍໍ ປນ ກງ຺ຂາວິຕຣຓິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕສປ຺ປິ ວາ ນວນີຕໍ ວາ ປຈິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ, ‘‘ຕໍ ປນ ຕທຫຸ ປຸເຣຠຕ຺ຕມ຺ປິ ສາມິສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ເຠສຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ຈ, ຕຕ຺ຖ ຍາວກາລິກວຕ຺ຖຸນາ ອສມ຺ມິສ຺ສໍ ສຸໂຘຕໍ ນວນີຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ປຈິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຍໍປຈິຕສຕ຺ຕາຫກາລິເກນ ສທ຺ຘິໍ ຍທິ ອາມິສໍ ຠຸຎ຺ຊຕິ, ຕໍ ອາມິສໍ ສຍໍປກ຺ກສຕ຺ຕາຫກາລິເກນ ມິສ຺ສິຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ຍາວກາລິກຠາວໍ ສຕ຺ຕາຫກາລິເກນ ຄຓ຺ຫາເປຕິ, ຕຖາ ຈ ສຕິ ຍາວກາລິກໍ ອປກ຺ກມ຺ປິ ສຍໍປກ຺ກຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ‘‘ສາມິສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ສຍໍປກ຺ກສຕ຺ຕາຫກາລິກວສາເຕລໍ ສຍໍຠຊ຺ຊິຕສາສປາທິຍາວຊີວິກວຕ຺ຖູນໍ ເຕລຎ຺ຈ ສາມິສໍ ຕທຫຸ ປຸເຣຠຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕຖາ ນວນີຕສປ຺ປີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວກ຺ຂຕິ ຈ ອາຈຣິໂຍ –

‘‘ຍາວກາລິກອາທີນິ, ສໍສຏ຺ຐານິ ສຫຕ຺ຕນາ. ຄາຫາປຍນ຺ຕິ ສພ຺ຠາວ’’ນ຺ຕິ ຈ,

‘‘ເຕເຫວ ຠິກ຺ຂຸນາ ປກ຺ກໍ, ກປ຺ປເຕ ຍາວຊີວິກໍ;

ນິຣາມິສຎ຺ຈ ສຕ຺ຕາຫໍ, ສາມິເສ ສາມປາກຕາ’’ຕິ ຈ.

ຍາ ປນ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ ນວນີຕມ຺ຫິ ສາມໍປາກຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ສາ ຕກ຺ກາທິສມ຺ມິສ຺ສໍ ອໂຘຕນວນີຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ວິຎ຺ຎູນໍ ສມນ຺ຕປາສາທິກາປິ ກງ຺ຂາວິຕຣຓີປິ ສເມນ຺ຕິ, ຕໍ ນວນີຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຈຣິຍາ ວທນ຺ຕິ. ອິທເມວ ຍຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ສປ຺ປິມ຺ຫິ ສາມໍປາກຕາ ໂຫຕິ, ອວສ຺ສໍເຍວ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ຕຕ຺ຖ ປນ ‘‘ສປ຺ປິ ຕາວ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ, ຕທຫຸ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ສາມິສມ຺ປິ ນິຣາມິສມ຺ປິ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໒໒) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປຈນວິຘານໍ. ມນຸສ຺ສສປ຺ປິນວນີຕານໍ, ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທີນໍ ອກປ຺ປິຍມໍສສປ຺ປິນວນີຕານໍ ສຕ຺ຕາຫາຕິກ຺ກເມ ທຸກ຺ກຏໍ. ກິໍ ປນ ຕໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ? ອາມ ວຏ຺ຏຕິ. ກສ຺ມາ? ປຏິກ຺ເຂປາຠາວາ ຈ ສພ຺ພອຏ຺ຐກຖາສຸ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ຈ. ‘‘ເຍສໍ ມໍສໍ ກປ຺ປຕິ, ເຕສໍ ສປ຺ປິ, ນວນີຕ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໖໒໓) ອິທໍ ປນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍວຕ຺ຖຸໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອຎ຺ເຎສໍ ວາຣຓຕ຺ຖາຍ.

໙໐. ອິທານິ ເຕລໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕລໍ ຕິລວເສຣຓ຺ຑມຘຸສາສປສມ຺ຠວ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖ ຕິລາທີຫິ ສມ຺ຠວໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ເຕລນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອຕ຺ຖ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໐໐) ປນ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ຕິເລ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ກຕເຕລໍ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ສາມິສມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ, ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສວຕ຺ຖຸກປ຺ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອນຊ຺ໂຌຫຣຓີຍໍ. ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ກຕເຕລໍ ອນຊ຺ໂຌຫຣຓີຍໍ, ສີສມກ຺ຂນາທີສຸ ອຸປເນຕພ຺ພໍ. ເອຣຓ຺ຑມຘຸກສາສປຏ຺ຐີນິ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສເຈ ຕານິ ຠຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເຕລໍ ກໂຣຕິ, ຕທຫຸ ປຸເຣຠຕ຺ຕມ຺ປິ ສາມິສໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ສາມໍປາກຕາ ໂຫຕິ. ສເຈ ອຠຊ຺ຊິຕ຺ວາ ກໂຣຕິ, ຕທຫຸ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ສາມິສມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ, ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ນິຣາມິສເມວ ວຏ຺ຏຕິ, ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພວຕ຺ຖູນໍ ຍາວຊີວິກຕ຺ຕາ ສວຕ຺ຖຸກປ຺ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ໂທໂສ ນຕ຺ຖີຕິ. ເຕລຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖາຍ ເອຣຓ຺ຑກຏ຺ຐິອາທີນິ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສຕ຺ຕາຫໍ ອຕິກ຺ກາມຍໂຕ ທຸກ຺ກຏໍ. ຕຖາ ປາຬິຍໍ ອນາຄຕານິ ອທສ຺ສິຕານິ ໂກສມ຺ພກກຸສຸມ຺ຠາທີນໍ ເຕລານິ.

ອິທານິ ມຘຸວິກຕິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຂຸທ຺ທາຠມຣມຘຸກຣິ-ມກ຺ຂິກາຫິ ກຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໒໓) ຂຸທ຺ທາຕິ ຂຸທ຺ທມກ຺ຂິກາ. ຠມຣາຕິ ມຫາຠມຣມກ຺ຂິກາ. ທຓ຺ຑເກສຸ ມຘຸກຣາ ມຘຸກຣິມກ຺ຂິກາ ນາມ. ເອຕາຫິ ຕີຫິ ມກ຺ຂິກາຫິ ກຕໍ ມຘຸ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ມຘຸ ນາມ ມກ຺ຂິກາມຘູ’’ຕິ ປາຬິຍໍ (ປາຣາ. ໖໒໓; ປາຈິ. ໒໖໐) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຎ຺ເຎຫິ ຕຸມ຺ພຏກາທີຫິ ກຕໍ ສຕ຺ຕາຫກາລິກໍ ນ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອິທານິ ຜາຓິຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣສາທິອຸຈ຺ຉຸວິກຕິ, ປກ຺ກາປກ຺ກາ ຈ ຜາຓິຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ປກ຺ກາ ຈ ອປກ຺ກາ ຈ ຣສາທິອຸຈ຺ຉຸວິກຕິ ຜາຓິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຘຸກປຸປ຺ຜຜາຓິຕໍ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ສາມິສໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສຕ຺ຕາຫໍ ນິຣາມິສເມວ ວຏ຺ຏຕິ. ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕາຫາຕິກ຺ກເມ ທຸກ຺ກຏໍ. ຈິຎ຺ຈຜາຓິຕຎ຺ຈ ອມ຺ພຜາຓິຕຎ຺ຈ ຍາວກາລິກເມວ.

໙໑. ອິທານິ ເອເຕສຸ ວສາເຕລສ຺ສ ໂອທິສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ຕໍ ວິສຸໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສວຕ຺ຖຸປກ຺ກາ ສາມໍ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ສຕ຺ຕວິຘຎ຺ຫິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໒໓) ໂອທິສ຺ສໍ ນາມ ພ຺ຍາໂຘທິສ຺ສໍ ປຸຄ຺ຄໂລທິສ຺ສໍ ກາໂລທິສ຺ສໍ ສມໂຍທິສ຺ສໍ ເທໂສທິສ຺ສໍ ວໂສທິສ຺ສໍ ເຠສຊ຺ໂຊທິສ຺ສນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອມນຸສ຺ສິກາພາເຘ ອາມກມໍສໍ ອາມກໂລຫິຕ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໒໖໔) ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທໍ ພ຺ຍາໂຘທິສ຺ສໍ ນາມ. ເອຕ຺ຖ ປນ ກາເລປິ ວິກາເລປິ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍມໍສໂລຫິຕໍ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂຣມນ຺ຖກສ຺ສ ໂຣມນ຺ຖນ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໗໓) ເອວໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ປຸຄ຺ຄໂລທິສ຺ສໍ ນາມ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈຕ຺ຕາຣິ ມຫາວິກຏານິ ທາຕຸໍ ຄູຖໍ ມຸຕ຺ຕໍ ຉາຣິກໍ ມຕ຺ຕິກ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໒໖໘) ເອວໍ ສປ຺ປທຏ຺ຐກາເລ ອປ຺ປຏິຄ຺ຄຫິຕກໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ກາໂລທິສ຺ສໍ ນາມ. ຄຓໂຠຊນາທິ ສມໂຍທິສ຺ສໍ ນາມ. ຄຓງ຺ຄຓູປາຫນານິ ເທໂສທິສ຺ສໍ ນາມ. ວໂສທິສ຺ສໍ ນາມ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ວສານິ ເຠສຊ຺ຊານີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໖໒) ເອວໍ ວສານາເມນ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ. ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ມນຸສ຺ສວສໍ ສພ຺ເພສໍ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍວສານໍ ເຕລໍ ຕໍຕທຕ຺ຖິການໍ ເຕລປຣິໂຠເຄນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເຠສຊ຺ໂຊທິສ຺ສໍ ນາມ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕານິ ປຎ຺ຈ ເຠສຊ຺ຊານີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໖໑) ເອວໍ ເຠສຊ຺ຊນາເມນ ວຸຕ຺ຕານິ ສປ຺ປິອາທີນິ ປຎ຺ຈ.

ຍຖາ ປນ ຂີຣທຘິອາທີຫິ ປກ຺ກເຕລໍ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ເອວມິທໍ. ອິທໍ ປນ ເຕລໍ ສວຕ຺ຖຸກປກ຺ກມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສວຕ຺ຖຸປກ຺ກາ ສາມໍ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວສໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ‘‘ສວຕ຺ຖຸປກ຺ກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາມໍ ປກ຺ກາ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ສວຕ຺ຖຸກປ຺ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ສາມໍປກ຺ກຕ຺ຕາ ທຘິອາທີຫິ ປກ຺ກເຕລໍ ອຕ຺ຕນາ ກຕໍ ປຸເຣຠຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ເອວມິທໍ. ອິທໍ ປນ ອຕ຺ຕນາ ສວຕ຺ຖຸກປກ຺ກມ຺ປິ ປຸເຣຠຕ຺ຕມ຺ປິ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ປນ ກາຣຓູປຈາເຣນ ວສາເຕລໍ ‘‘ວສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກາເລຕິ ປຸເຣຠຕ຺ຕກາເລ ປເຣຫິ ວາ ອຕ຺ຕນາ ວາ ປກ຺ກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ປນ ປຈິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ ‘‘ກາເລ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ກາເລ ນິປ຺ປກ຺ກໍ ກາເລ ສໍສຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໒໖໒) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ‘‘ກາເລ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຍ ປນ ວິກາເລ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວິກາເລ ປຈິຕ຺ວາ ວິກາເລ ປຣິສ຺ສາເວຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ, ໂສ ຕີຓິ ທຸກ຺ກຏານິ ອາປຊ຺ຊຕິ.

ອມານຸສາຕິ ເອຕ຺ຖ (ມຫາວ. ໒໖໒) ປນ ອຈ຺ຉວສາທີນໍ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ຐເປຕ຺ວາ ມນຸສ຺ສວສໍ ສພ຺ເພສໍ ອກປ຺ປິຍມໍສານໍ ວສາ ອນຸຎ຺ຎາຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ມໍເສສຸ ຫິ ມນຸສ຺ສຫຕ຺ຖິມໍສາທີນິ ທສ ມໍສານິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕານິ, ວສາ ປນ ເອກາ ມນຸສ຺ສວສາ ເອວ.

ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນນ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໒໓) ກຕນິພ຺ພຏ຺ຏິຕວສາເຕລໍ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ສາມິສມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ, ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສຕ຺ຕາຫໍ ນິຣາມິສເມວ ວຏ຺ຏຕິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ສຸຂຸມຣຊສທິສໍ ມໍສໍ ວາ ນ຺ຫາຣຸ ວາ ອຏ຺ຐິ ວາ ໂລຫິຕໍ ວາ, ຕໍ ອພ຺ໂພຫາຣິກໍ. ສເຈ ສຍໍ ກໂຣຕິ, ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປຈິຕ຺ວາ ປຣິສ຺ສາເວຕ຺ວາ ສຕ຺ຕາຫໍ ນິຣາມິສເມວ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ນິຣາມິສປຣິໂຠຄຎ຺ຫິ ສນ຺ຘາຍ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກາເລ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ກາເລ ນິປ຺ປກ຺ກໍ ກາເລ ສໍສຏ຺ຐໍ ເຕລປຣິໂຠເຄນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໒໖໒). ອຎ຺ເຎສນ຺ຕິ ສປ຺ປິອາທີນໍ. ວຕ຺ຖຸນ຺ຕິ ຍາວກາລິກຠູຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ. ຍາວກາລິກວຕ຺ຖູນໍ ວຕ຺ຖຸໍ ນ ປເຈຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

໙໒. ອິທານິ ຍາວຊີວິກວິກຕິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຫລິທ຺ທີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖາຍມນຸຕ຺ຕານປທຕ຺ໂຖ (ມຫາວ. ໒໖໓; ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໒໔໘-໒໔໙) – ປຎ຺ຈມູລາທິກຎ຺ຈາປີຕິ ເອຕ຺ຖ ທ຺ວິປຎ຺ຈມູເລນ ສທ຺ຘິໍ ອຎ຺ຎານິປິ ຕຄ຺ຄຕິການິ ມູລເຠສຊ຺ຊານິ ຄຫິຕານີຕິ ຎາຕພ຺ພໍ.

໙໓-໕. ພິຬງ຺ຄາທີນິ ຜລເຠສຊ຺ຊານິ. ຕຕ຺ຖ (ມຫາວ. ໒໖໓) ໂຄຏ຺ຐຜລນ຺ຕິ ມທນຜລນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ກປ຺ປາສາທີນໍ ປຓ຺ຓນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອິເມ ປນ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາ ມູລເຠສຊ຺ຊຜລເຠສຊ຺ຊປຓ຺ຓເຠສຊ຺ຊວເສນ ວຸຕ຺ຕາ ສພ຺ເພ ກປ຺ປິຍາ. ອິເມສໍ ປຸປ຺ຜຜລປຓ຺ຓມູລາ ສພ຺ເພປິ ກປ຺ປິຍາ ຍາວຊີວິກາເຍວ. ຐເປຕ຺ວາ ອຸຈ຺ຉຸນິຍ຺ຍາສໍ ສພ຺ໂພ ຈ ນິຍ຺ຍາໂສ ສຣສຎ຺ຈ ອຸຈ຺ຉຸຊໍ ຕຈໍ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ໂພ ຈ ຕໂຈຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

໙໖. ມຘຸນາ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໒໓) ອມກ຺ຂິຕໍ ສຸທ຺ຘສິຕ຺ຖຎ຺ຈ. ມຘຸມກ຺ຂິຕໍ ປນ ສຕ຺ຕາຫກາລິກເມວ. ຍຎ຺ຈ ກິຎ຺ຈີຕິ ໂອທນໍ ມໍສໍ ອຏ຺ຐິອາທີນີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໙໗. ‘‘ຍານິ ວາ ປນຎ຺ຎານິປິ ອຕ຺ຖິ ເນວ ຂາທນີເຍ ຂາທນີຍຕ຺ຖໍ ຜຣນ຺ຕິ, ນ ໂຠຊນີເຍ ໂຠຊນີຍຕ຺ຖໍ ຜຣນ຺ຕິ, ຕານິ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຍາວຊີວໍ ປຣິຫຣິຕຸໍ, ສຕິ ປຈ຺ຈເຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ, ອສຕິ ປຈ຺ຈເຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໖໓) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ອາຫາຣຕ຺ຖມສາເຘນ຺ຕໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ຍາວຊີວິກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໙໘. ສພ຺ພສ຺ສາຕິ ຄິລານສ຺ສາປິ ອຄິລານສ຺ສປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາລິກຕ຺ຕຍນ຺ຕິ ຍາວກາລິກໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອວເສສໍ ສຕິ ປຈ຺ຈເຍ ວິກາເລ ກປ຺ປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໙໙. ຊນຍນ຺ຕຸໂຠຕິ ຊນຍນ຺ຕິ ອຸໂຠ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ຍາວກາລິກຍາມກາລິກສງ຺ຂາຕາ ອຸໂຠ ກາລິກາ ອຕ຺ຕໂນ ກາລມຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຕ຺ຕາ ປາຈິຕ຺ຕິໍ ຊນຍນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິຎ຺ຈ ຠິຍ຺ໂຍ (ມຫາວ. ໒໗໔; ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໒໗໔; ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ສນ຺ນິຘິກາຣກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) – ອຸໂຠປິ ປເນເຕ ອກປ຺ປິຍກຸຏິຍໍ ວຸຕ຺ຕາ ອນ຺ໂຕວຸຕ຺ຖໍ ທຸກ຺ກຏຎ຺ຈ, ປຸນທິວເສ ປຣິຠຸຎ຺ຊໂຕ ສນ຺ນິຘິໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍຎ຺ຈ ຊນຍນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໐໐. ອນາຣຸຬ຺ເຫຕິ ປາຬິຍໍ ອນາຄເຕ ມນຸສ຺ສສປ຺ປິອາທິມ຺ຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໐໑. ນິສ຺ສຏ຺ຐລທ຺ຘນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໖໒໔) ວິນຍກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ລທ຺ຘນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິກປ຺ເປນ຺ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕາເຫຕິ ສຕ຺ຕາຫພ຺ຠນ຺ຕເຣ ສາມເຓຣສ຺ສ ‘‘ອິທໍ ສປ຺ປິໍ ເຕລ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ນາມໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຕຸຍ຺ຫໍ ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ວາ ສມ຺ມຸຂາປິ ວາ ປຣມ຺ມຸຂາປິ ວາ ວິກປ຺ເປນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປາຬິຍໍ ປນ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ອນ຺ໂຕສຕ຺ຕາເຫ ອຘິຏ຺ເຐຕິ, ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ, ນສ຺ສຕິ, ວິນສ຺ສຕິ, ຑຍ຺ຫຕິ, ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ວິສ຺ສາສໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໒໕) ເອຕ຺ຕກເມວ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ອິທໍ ປນ ນຕ຺ຖິ. ກິຎ຺ຈາປິ ນຕ຺ຖິ, ອຖ ໂຂ ‘‘ອນຘິຏ຺ຐິເຕ ອຘິຏ຺ຐິຕສຎ຺ຎີ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ອວິກປ຺ປິເຕ ວິກປ຺ປິຕສຎ຺ຎີ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໖໒໔) ອາປຕ຺ຕິວາເຣ ອາຄຕຕ຺ຕາ ເຖເຣນ ທສ຺ສິຕໍ. ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນາປິ ສເຈ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ວິກປ຺ເປຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ເອວ ສນ຺ຕກໍ ໂຫຕິ, ປຏິຄ຺ຄຫຓມ຺ປິ ນ ວິຊຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອຸປສມ຺ປນ຺ນວເສນ ອທສ຺ເສຕ຺ວາ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນວເສນ ທສ຺ສິຕໍ. ຕສ຺ສ ຫິ ວິກປ຺ປິເຕ ປຏິຄ຺ຄຫຓມ຺ປິ ວິຊຫຕິ, ອາປຕ຺ຕິປິ ນ ໂຫຕີຕິ. ອຘິຏ຺ຐໂຕຕິ ອພ຺ຠຎ຺ຊນາທີນິ ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສເຈ ປນ ສຕ຺ຕາຫພ຺ຠນ຺ຕເຣ ນິຣເປກ຺ໂຂ ຫຸຕ຺ວາ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ປຣິຈ຺ຈຊຕິ, ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອນາປຕ຺ຕິ, ອິຕຣສ຺ສ ຈ ອປ຺ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ກາຍິກປຣິໂຠໂຄ ວຏ຺ຏຕິ. ອນິສ຺ສຄ຺ຄິຍຕ຺ຕາ ປນ ພາຫິຣປຣິໂຠເຄນ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ຕານິ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສຕ຺ຕາຫປຣມໍ ສນ຺ນິຘິກາຣກໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພານີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໒໓) ເອວໍ ນິຍເມຕ຺ວາ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຎ຺ຎສ຺ສ ທທໂຕປິ ຈ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ.

໑໐໒. ສພ຺ຠາວນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວໍ. ຍສ຺ມາ ຄາຫາປຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເອວມຸທີຣິຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທານິ ວກ຺ຂມານໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໑໐໓-໕. ສຕ຺ຕາຫໍ ຍາວຊີວິກນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໐໕; ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ສນ຺ນິຘິກາຣກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ສຕ຺ຕາຫກາລິກຎ຺ຈ ຍາວຊີວິກຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ສຕ຺ຕາຫກາລິກຍາວຊີວິກທ຺ວຍໍ ເສສກາລິກສມ຺ມິສ຺ສໍ ສມ຺ຠິນ຺ນຣສໍ ກຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊໂຕ ສນ຺ນິຘິປາຈິຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ອຸທີຣິຕນ຺ຕິ. ຕທຫຸ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ຕທເຫວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສນ຺ຕິ ສຕ຺ຕາຫກາລິກຍາວຊີວິກທ຺ວຍໍ. ອິຕຣນ຺ຕິ ຍາວຊີວິກໍ. ປຸເຣ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ວາ ໂຫຕຸ, ຕທຫຸ ວາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ, ຍາວຊີວິກໍ ສຕ຺ຕາຫກາລິເກນ ສຕ຺ຕາຫໍ ກປ຺ປຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ຍາວກາລິເກນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍາມກາລິກໍ, ສຕ຺ຕາຫກາລິກໍ, ຍາວຊີວິກໍ ຕທຫຸ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ກາເລ ກປ຺ປຕິ, ໂນ ວິກາເລ. ຍາມກາລິເກນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຕາຫກາລິກໍ, ຍາວຊີວິກໍ ຕທຫຸ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ຍາເມ ກປ຺ປຕິ, ຍາມາຕິກ຺ກນ຺ເຕ ນ ກປ຺ປຕິ. ສຕ຺ຕາຫກາລິເກນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍາວຊີວິກໍ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ ສຕ຺ຕາຫໍ ກປ຺ປຕິ, ສຕ຺ຕາຫາຕິກ຺ກນ຺ເຕ ນ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ ຫິ ເຠສຊ຺ຊກ຺ຂນ຺ຘເກ (ມຫາວ. ໓໐໕) ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ຕທຫຸ ປຏິຄ຺ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ ວິເສສວຈນສ຺ສ ນຕ຺ຖິຕາຍ ປຸເຣ ປຏິຄ຺ຄຫິຕມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສິທ຺ຘນ຺ຕິ. ກາລິກວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ກາລິກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.