ຂຸທ຺ທສິກ຺ຂາ-ປຸຣາຓຏີກາ

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ

ໂຍ ຈິຣໍ ທີຆມທ຺ຘານໍ, ວິທິຕ຺ວາ ທຸກ຺ຂິຕໍ ຊນໍ;

ຕຖາປິ ນາວພຸຊ຺ຌນ຺ຕມນຸກມ຺ປາຍ ໂຈທິໂຕ.

ໂພຘາຍ ປຓິຘິໍ ກຕ຺ວາ, ປຕ຺ໂຕ ສມ຺ໂພຘິມຸຕ຺ຕມໍ;

ຕສ຺ສ ປາເທ ນມສ຺ສິຕ຺ວາ, ຘມ຺ມໍ ສງ຺ຆຎ຺ຈ ສາຘຸກໍ.

ປຸພ຺ພາຈຣິຍປາເທສຸ, ຐເປຕ຺ວາ ສີສມຕ຺ຕໂນ;

ເຖເຣນ ຘມ຺ມສິຣິນາ, ຖິຣສີເລນ ຍາ ກຕາ.

‘‘ອາທິໂຕ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິນາ;

ຂຸທ຺ທສິກ຺ຂາ ສມາເສນ, ຕສ຺ສາ ອຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉຍໍ.

ລິຂິສ຺ສາມິ ຫິຕຕ຺ຖາຍ, ອາທິກມ຺ມິກຠິກ຺ຂຸນໍ;

ຕຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕໍ ຄເຫຕພ຺ພມຍຸຕ຺ຕໍ ຕຸຊ຺ຌິຕພ຺ພກນ຺ຕິ;

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ

(ກ) ເອຕ຺ຖາຫ – ກຕມາ ຂຸທ຺ທສິກ຺ຂາ, ກຖໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາ, ກສ຺ມາ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາ, ເກ ສິກ຺ຂນ຺ຕິ, ເກ ສິກ຺ຂິຕສິກ຺ຂາຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ອຘິສີລອຘິຈິຕ຺ຕອຘິປຎ຺ຎາວເສນ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາ, ຄນ຺ຖວເສເນຕ຺ຖ ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕທ຺ທີປໂນ ຄນ຺ໂຖ ‘‘ຂຸທ຺ທສິກ຺ຂາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອຖ ວາ ‘‘ຂຸທ຺ທໍ ອເນລກໍ ມຘຸປຏລ’’ນ຺ຕິອາທີນິ ວິຍ ສິກ຺ຂາກາມານໍ ມຘຸຣຕາຍ ຂຸທ຺ທາ ຈ ຕາ ສິກ຺ຂາ ຈາຕິ ຂຸທ຺ທສິກ຺ຂາ, ອຖ ວາ ‘‘ຂຸທ຺ທປຸຕ຺ຕມ຺ຫິ ສມຓ ໂປສ ມ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ ພຫຸວິຘຕ຺ຕາປິ ຂຸທ຺ທາ ຈ ຕາ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໂຕ ສິກ຺ຂາ ຈາຕິ ຂຸທ຺ທສິກ຺ຂາ. ອຘິສີລສິກ຺ຂາ ປເນຕ຺ຖ ຈາຣິຕ຺ຕວາຣິຕ຺ຕວເສນ ທຸວິຘມ຺ປິ ສີລໍ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊມາເນນ ຕປ຺ປຏິປກ຺ເຂ ກິເລເສ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານວເສນ ປຊຫນ຺ເຕນ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາ, ອຘິຈິຕ຺ຕສິກ຺ຂາ ປນ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ອຠິໂຍຄກຣຓວເສນ ຌານປ຺ປຏິປກ຺ຂານໍ ນີວຣຓຄຓານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ ກຸຣຸມາເນນ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາ, ອຘິປຎ຺ຎາສິກ຺ຂາ ປນ ຍຖານຸຣູປໍ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ສານຸສເຍ ກິເລເສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ເຕນ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາ.

ກສ຺ມາ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາຕິ ເອຕ຺ຖ –

ຊາຕິອາທີຫິ ທຸກ຺ເຂຫິ, ອເນເກຫິ ອຸປທ຺ທຸຕໍ;

ຂນ຺ຘໂລກໍ ຊຫິຕ຺ວານ, ປຕ຺ຕຸໍ ເຂມໍ ປຸຣໍ ສິວໍ.

ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊເນນ ສຫ ສຕ຺ຕ ເສກ຺ຂາ ສິກ຺ຂນ຺ຕິ. ອຣຫນ຺ໂຕ ສິກ຺ຂິຕສິກ຺ຂາ.

ເຍ ວີຕໂມຫາ ມຸນິປຸງ຺ຄວສ຺ສ;

ສິສ຺ເສສຸ ອຄ຺ຄາ ມຸນິນາ ປສຕ຺ຖາ;

ເຕ ຕີສຸ ສິກ຺ຂາສຸ ສມຕ຺ຕສິກ຺ຂາ;

ຕໂຕ ປເຣ ເກນ ສມຕ຺ຕສິກ຺ຂາຕິ.

ອາທິໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິມ຺ຫິເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ວາ. ອຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ຈ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍ ຈ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ສຫ ມາຕິກາຍ ສມາຕິກໍ. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ຂຸທ຺ທສິກ຺ຂໍ ປວກ຺ຂາມິ ອາທເຣນ, ປກາເຣນ ວາ ວກ຺ຂາມິ ຣຕນຕ຺ຕຍໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປິຈ ເຖໂຣ ອາທິໂຕຕິ ວຈເນນ ສທ຺ຘາປພ຺ພຊິຕານໍ ກຸລປຸຕ຺ຕານໍ ອາລສິຍໂທເສນ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕານໍ ອຎ຺ຎາຓໂທເສນ ອຎ຺ຎຖາ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕານໍ ສໍເວຄໍ ຊເນຕິ. ກຖໍ? ອຕິທຸລ຺ລຠໍ ຂຓສມວາຍໍ ປຏິລຠິຕ຺ວາ ຕງ຺ຂຓໍ ນ ກຸສີເຕນ ວາ ນິຣຕ຺ຖກກຖາປສຸເຕນ ວາ ວີຕິນາເມຕພ຺ພໍ, ກິໍ ກາຕພ຺ພໍ? ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ນິຣນ຺ຕຣເມວ ຕີສຸ ສິກ຺ຂາສຸ ອາທໂຣ ຊເນຕພ຺ໂພຕິ. ເອຕ຺ຖາຫ – ກິໍ ຕໍ ຣຕນຕ຺ຕຍໍ ນາມ, ຍໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ເຖໂຣ ຂຸທ຺ທສິກ຺ຂໍ ປວກ຺ຂຕີຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ພຸທ຺ຘຣຕນໍ ຘມ຺ມຣຕນໍ ສງ຺ຆຣຕນນ຺ຕິ ອິມານິ ຕີຓິ ຣຕນານິ. ຕານິ ຫິ ຣຕິຊນນຏ຺ເຐນ ‘‘ຣຕນານີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອປິຈ –

‘‘ຈິຕ຺ຕີກຕໍ ມຫຄ຺ຆຎ຺ຈ, ອຕຸລໍ ທຸລ຺ລຠທສ຺ສນໍ;

ອໂນມສຕ຺ຕປຣິໂຠຄໍ, ຣຕນໍ ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ທີ. ນີ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໓; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໕.໒໒໓; ຂຸ. ປາ. ອຏ຺ຐ. ໖.໓; ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໒໖; ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໕໐; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໔໕) –

ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ວເສນ ຣຕນຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ມາຕິກາວຓ຺ຓນາ

(ຂ-ຊ) ອິທານິ ‘‘ສມາຕິກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ມາຕິກໍ ຕາວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປາຣາຊິກາ ຈ ຈຕ຺ຕາໂຣ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ສພ຺ພສິກ຺ຂານໍ ປນ ມູລຠູຕຕ຺ຕາ ອຘິສີລສິກ຺ຂາວ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ (ສຸໍ. ນິ. ໑.໑.໒໓, ໑໙໒; ເປຏໂກ. ໒໒; ມິ. ປ. ໒.໑.໙) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣາປິ ມຫາສາວຊ຺ຊຕ຺ຕາ, ມູລຈ຺ເຉຊ຺ຊວເສນ ປວຕ຺ຕນໂຕ ຈ ສພ຺ພປຐມໍ ຊານິຕພ຺ພາຕິ ປາຣາຊິກາວ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕາຕິ. ອິທານິ ຍຖານິກ຺ຂິຕ຺ຕານິ ມາຕິກາປທານິ ປຏິປາຏິຍາ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປາຣາຊິກາ ຈ ຈຕ຺ຕາໂຣ’’ຕິ ປຐມປທໍ ອຸທ຺ຘຏໍ, ຕສ຺ສາຍມຕ຺ໂຖ – ປາຣາຊິກາຕິ ປຣາຊິຕາ ປຣາຊຍມາປນ຺ນາ, ສິກ຺ຂາປທໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ເຕເນວ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ, ຕາຍ ວາ ປຣາຊຍມາປາທິຕານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ, ເຕ ປນ ຈຕ຺ຕາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໑. ປາຣາຊິກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໑-໒. ອິທານິ ເຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມຄ຺ຄຕ຺ຕເຍ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ມນຸສ຺ສາມນຸສ຺ສຕິຣຈ຺ຉານຄຕານໍ ວເສນ ຕິສ຺ໂສ ອິຕ຺ຖິໂຍ, ຕໂຍ ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນກາ, ຕໂຍ ປຓ຺ຑກາ, ຕໂຍ ປຸຣິສາຕິ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸຠູຕານໍ ນິມິຕ຺ຕານໍ ນິສ຺ສຍາ ທ຺ວາທສມຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສໍ ວຈ຺ຈມຄ຺ຄປ຺ປສ຺ສາວມຄ຺ຄມຸຂມຄ຺ຄວເສນ ຕໂຍ ມຄ຺ຄາ. ຕຕ຺ຖ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ ຕໂຍ, ອມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ ຕໂຍ, ຕິຣຈ຺ຉານຄຕິຕ຺ຖິຍາ ຕໂຍຕິ ນວ, ຕຖາ ມນຸສ຺ສອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນກາທີນໍ. ມນຸສ຺ສປຓ຺ຑກາທີນໍ ປນ ວຈ຺ຈມຄ຺ຄມຸຂມຄ຺ຄວເສນ ທ຺ເວ ທ຺ເວ ກຕ຺ວາ ຉ, ຕຖາ ມນຸສ຺ສປຸຣິສາທີນນ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ວເສນ ຕິໍສ ມຄ຺ຄາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕ ສພ຺ເພ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອິຘ ‘‘ມຄ຺ຄຕ຺ຕເຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ມຄ຺ຄຕ຺ຕເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນິກ຺ຂິຕ຺ຕສິກ຺ໂຂຕິ ຠິກ຺ຂຸຠາວໂຕ ຈວິຕຸກາມຕາຈິຕ຺ເຕນ ຍຖາລກ຺ຂຓໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຕສິກ຺ໂຂຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສນ຺ຖຕສນ຺ຖເຕຕິ ວຕ຺ຖາທີສຸ ເຍນ ເກນຈິ ສນ຺ຖເຕ ວາ ອສນ຺ຖເຕ ວາ. ອລ຺ໂລກາເສຕິ ມຄ຺ຄຕ຺ຕຍສ຺ສ ປກຕິວາເຕນ ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐປ຺ປເທເສ. ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອງ຺ຄຊາຕໍ. ສໍສນ຺ຖຕໍ ວາ ອສນ຺ຖຕໍ ວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອງ຺ຄຊາຕໍ ວຕ຺ຖາທີນໍ ອຎ຺ຎຕເຣນ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ວາ ອປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ວາ. ອຸປາທິຓ຺ຓນ຺ຕິ ອນຏ຺ຐກາຍປ຺ປສາທໍ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣ ມຄ຺ຄຕ຺ຕເຍ ປເວສນ຺ໂຕ ຈຸໂຕ ປາຣາຊິໂກຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ນຏ຺ຐກາຍປ຺ປສາທໍ ປນ ປີຬກໍ ວາ ຈມ຺ມຂິລໍ ວາ ໂລມໍ ວາ ປເວສນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ, ມນຸສ຺ສານໍ ປນ ຊີວມານກສຣີເຣ ອກ຺ຂິນາສາກຓ຺ຓຈ຺ຉິທ຺ທວຕ຺ຖິໂກເສສຸ ສຕ຺ຖກາທີຫິ ກຕວເຓ ວາ ເມຖຸນຣາເຄນ ຕິລພີຊມຕ຺ຕມ຺ປິ ອງ຺ຄຊາຕໍ ປເວສນ຺ຕສ຺ສ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ອວເສສສຣີເຣສຸ ອຸປກຈ຺ຉກາທີສຸ ຈ ທຸກ຺ກຏໍ. ຕິຣຈ຺ຉານຄຕານໍ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສໂຄຓຄທ຺ຣຠໂອຏ຺ຐມຫິໍສາທີນໍ ນາສາຍ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ຕຖາ ເຕສໍ ວຕ຺ຖິໂກເສສຸ. ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕານໍ ອກ຺ຂິກຓ຺ຓວເຓສຸ ທຸກ຺ກຏໍ, ຕຖາ ເຕສໍ ອວເສສສຣີເຣສຸປິ.

ອິທານິ ປເວສນໍ ນາມ ນ ເກວລໍ ອຕ຺ຕຸປກ຺ກເມເນວ ໂຫຕິ, ຠິກ຺ຂຸປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາທີນໍ ປນ ວເສນ ປຣູປກ຺ກເມນາປິ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖາປິ ເສວນຈິຕ຺ເຕ ສຕິ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ປເວສນປວິຏ຺ຐຐິຕອຸທ຺ຘາຣຓກ຺ຂເຓສຸ ສາທິຍຕິ, ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ເສວນຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕິ, ໂສປິ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ. ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ສພ຺ພໂສ ອສາທິຍນ຺ໂຕ ອາສີວິສມຸຂໍ ອງ຺ຄາຣກາສຸຎ຺ຈ ປວິຏ຺ຐໍ ວິຍ ມຎ຺ຎຕິ, ໂສ ນິປ຺ປຣາໂຘ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ຐິຕໍ ນາມ ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິສມຍປ຺ປວຕ຺ຕິ.

ປຐມໍ.

໓-໔. ອິທານິ ທຸຕິຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອາທິເຍຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ອາທິເຍຍ຺ຍາ’’ຕິອາທີນໍ ປທານໍ ‘‘ອທິນ຺ນໍ ເຖຍ຺ຍຈິຕ຺ເຕນ ຠເວ ປາຣາຊິໂກ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອາທິເຍຍ຺ຍາຕິ ອາຣາມາທິໍ ອຠິຍຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ, ໂສ ຠເວ ປາຣາຊິໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ. ຫເຣຍ຺ຍາຕິ ເວຕເນນ ວາ ມິຕ຺ຕຠາເວນ ວາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຠຓ຺ຑໍ ຫຣນ຺ໂຕ ປຸນ ເຖຍ຺ຍຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ‘‘ສີເສ ຠາຣໍ ເຖຍ຺ຍຈິຕ຺ໂຕ ອາມສຕີ’’ຕິອາທິນາ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວຫເຣຍ຺ຍາຕິ ‘‘ອຸປນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ຠຓ຺ຑໍ ‘ເທຫິ ເມ ຠຓ຺ຑ’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ‘ນາຫໍ ຄຓ຺ຫາມີ’’ຕິອາທິນາ ອວຫເຣຍ຺ຍ. ອິຣິຍາປຖໍ ໂກເປຍ຺ຍາຕິ ‘‘ສຫຠຓ຺ຑຫາຣກໍ ເນສ຺ສາມີ’’ຕິ ເຕເນວ ປຸຣິເສນ ຕໍ ເນຕຸໍ ຕສ຺ສ ຄມນປຖໍ ວາເຣຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎນ ມຄ຺ເຄນ ຕໍ ສນ຺ຕຊ຺ເຊຕ຺ວາ ເນຕິ, ເອວໍ ເນນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ປຐມປາເທ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ທຸຕິຍປາທຸທ຺ຘາເຣ ປາຣາຊິກໍ. ‘‘ຖລຏ຺ຐໍ ຠຓ຺ຑໍ ເຖຍ຺ຍຈິຕ຺ໂຕ ອາມສຕີ’’ຕິອາທິນາ ຐານາ ຈາເວຍ຺ຍ. ປຣິກປ຺ປິຕຏ຺ຐານໍ ວາ ສຸງ຺ກຆາຕໍ ວາ ອຕິກ຺ກາເມນ຺ໂຕ ສງ຺ເກຕໍ ວີຕິນາເມຍ຺ຍ. ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຣປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ສສ຺ສາມິກໍ ຠຓ຺ຑໍ ເຕຫິ ສາມິເກຫິ ກາເຍນ ວາ ວາຈາຍ ວາ ນ ທິນ຺ນນ຺ຕິ ອທິນ຺ນໍ.

ອິທານິ ນ ອິມິນາວ ອາກາເຣນ ອວຫາຣໂກ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ, ອຎ຺ຎຖາປິ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຖຍ຺ຍາວຫາຣໂກ ຈ ພລາວຫາຣໂກ ຈ ກຸສາວຫາຣໂກ ຈ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນາວຫາຣໂກ ຈ ປຣິກປ຺ປາວຫາຣໂກ ຈ ຠເວ ປາຣາຊິໂກຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖ ເຖຍ຺ຍາວຫາໂຣ ນາມ ສນ຺ຘິຈ຺ເຉທາທີຫິ ວາ ກໍສກູຏມານກູຏຕຸລາກູຏາທີຫິ ວາ ວຎ຺ເຈຕ຺ວາ ຄຫຓໍ. ປສຍ຺ຫາວຫາໂຣ ພລາວຫາໂຣ. ກຸສສງ຺ກມນໍ ກຕ຺ວາ ປຣໂກຏ຺ຐາສຄ຺ຄຫຓໍ ກຸສາວຫາໂຣ. ປຣຠຓ຺ຑໍ ປໍສຸອາທິນາ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ສາມິເກສຸ ອປສ຺ສິຕ຺ວາ ຄເຕສຸ ປຈ຺ຈາຄນ຺ຕ຺ວາ ຄຫຓໍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນາວຫາໂຣ. ປຣິກປ຺ປາວຫາໂຣ ປນ ທຸວິໂຘ ຠຓ຺ໂຑກາສວເສນ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສາຏໂກ ເຈ, ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມິ, ສຸຕ຺ຕຎ຺ເຈ, ນ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຠຓ຺ຑໍ ປຣິກປ຺ເປຕ຺ວາ ອນ຺ຘກາເຣ ປສິພ຺ພກໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຈ ສາຏໂກ ໂຫຕິ, ອຸທ຺ຘາເຣເຍວ ປາຣາຊິກໍ. ສເຈ ສຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຣກ຺ຂຕິ, ປຸນ ‘‘ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາປິ ‘‘ຍໍ ລທ຺ຘໍ, ຕໍ ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ອຸທ຺ຘາເຣເຍວ ປາຣາຊິກໍ, ອຍໍ ຠຓ຺ຑປຣິກປ຺ໂປ. ໂອກາສປຣິກປ຺ໂປ ຄພ຺ຠທ຺ວາຣປ຺ປມຸຂວິຫາຣາທີນໍ ວເສນ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ກໂຣຕິ ‘‘ສເຈ ມໍ ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ທສ຺ສາມິ, ໂນ ເຈ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ, ຕສ຺ສ ຕໍ ປຣິກປ຺ປິຕປຣິຈ຺ເຉທໍ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ ປທວາເຣນ ປາຣາຊິກໍ ເວທິຕພ຺ພໍ, ອຍໍ ໂອກາສປຣິກປ຺ໂປ.

ອິທານິ ອິມສ຺ມິໍ ອທິນ຺ນາທາເນ ວິນິຈ຺ຉຍນຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຠຓ຺ຑກາລຄ຺ຆເທເສຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ອທິນ຺ນາທາເນ. ນິຈ຺ຉໂຍຕິ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ກາຕພ຺ໂພຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ເກນຈິ ຠິກ຺ຂຸນາ ‘‘ມຍາ ອິທໍ ນາມ ຠຓ຺ຑໍ ເຖຍ຺ຍຈິຕ຺ເຕນ ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ວິນຍຘເຣນ ສຫສາວ ຕໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອນາໂຣເປຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຠຓ຺ຑສ຺ສ ສາມິກອສ຺ສາມິກຠາວໍ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕ຺ວາ ຍທິ ສສ຺ສາມິກໍ, ຕສ຺ສ ຠຓ຺ຑສ຺ສ ອຄ຺ຆວເສນ ອາປຕ຺ຕິຍາ ກາເຣຕພ຺ໂພ. ສເຈ ນິຣາລຍກາເລ ຄຫິຕໍ, ປາຣາຊິເກນ ນ ກາເຣຕພ຺ໂພ, ອຍໍ ຠຓ຺ຑວເສນ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ກາໂລຕິ ອວຫາຣກາໂລ. ຕເທວ ຫິ ຠຓ຺ຑໍ ກທາຈິ ມຫຄ຺ຆໍ ໂຫຕິ, ກທາຈິ ອປ຺ປຄ຺ຆໍ, ຕສ຺ມາ ຍສ຺ມິໍ ກາເລ ອວຫຏໍ, ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ໂຍ ຕສ຺ສ ອຄ຺ໂຆ, ເຕນ ອຄ຺ເຆນ ອາປຕ຺ຕິຍາ ກາເຣຕພ຺ໂພ, ອຍໍ ກາລວເສນ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ອຄ຺ໂຆຕິ ຠຓ຺ຑຄ຺ໂຆ. ນວຠຓ຺ຑສ຺ສ ຫິ ໂຍ ອຄ຺ໂຆ, ໂສ ປຈ຺ຉາ ປຣິຫາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພທາ ຠຓ຺ຑໍ ປກຕິອຄ຺ຆວເສເນວ ນ ກາເຣຕພ຺ພໍ, ອຍໍ ອຄ຺ຆວເສນ ວິນິຈ຺ຉໂຍ. ເທໂສຕິ ອວຫາຣເທໂສ. ຠຓ຺ຑຸຏ຺ຐານເທເສ ຫິ ຠຓ຺ຑໍ ອປ຺ປຄ຺ຆໍ ໂຫຕິ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ມຫຄ຺ຆໍ, ຕສ຺ມາ ຍສ຺ມິໍ ເທເສ ຠຓ຺ຑໍ ອວຫຏໍ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ເທເສ ອຄ຺ເຆນ ກາເຣຕພ຺ໂພ, ອຍໍ ເທສວເສນ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ປຣິໂຠເຄນປິ ສາຏກາທິກສ຺ສ ຠຓ຺ຑສ຺ສ ອຄ຺ໂຆ ປຣິຫາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ປຣິໂຠຄວເສນ ປຣິຫີນາປຣິຫີນຠາໂວ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ໂພ, ອຍໍ ປຣິໂຠຄວເສນ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ທຸຕິຍໍ.

໕. ອິທານິ ຕຕິຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫ’’ນ຺ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫນ຺ຕິ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາເຓນ ສທ຺ຘິໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກລລຣູປໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ປກຕິຍາ ວີສຕິວສ຺ສສຕາຍຸກສ຺ສ ສຕ຺ຕສ຺ສ ຍາວ ມຣຓກາລາ ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ອນຸປຸພ຺ເພນ ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ເອໂສ ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄໂຫ ນາມ, ເອວຣູປໍ ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈິຈ຺ຈາຕິ ວຘກເຈຕນາວເສນ ສຎ຺ເຈເຕຕ຺ວາ ປກປ຺ເປຕ຺ວາ ອຠິວິຕຣິຕ຺ວາ ວີຕິກ຺ກໂມຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຊີວິຕາ ວາ ວິໂຍຊເຍຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫໍ ກລລກາເລປິ ຕາປນມທ຺ທເນຫິ ວາ ເຠສຊ຺ຊສມ຺ປທາເນນ ວາ ຕໂຕ ວາ ອຸທ຺ຘມ຺ປິ ຕທນຸຣູເປນ ອຸປກ຺ກເມນ ສນ຺ຕຕິວິໂກປນວເສນ ໂຍ ຊີວິຕາ ວິໂຍເຊຍ຺ຍ, ໂສ ຈຸໂຕ ຠເວຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກິຎ຺ຈ ຠິຍ຺ໂຍ – ‘‘ສຕ຺ຖຫາຣກໍ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຫຣຕີຕິ ຫາຣກໍ, ກິໍ ຫຣຕິ? ຊີວິຕໍ, ຫຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວາ ຫາຣກໍ, ອຸປນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ສຕ຺ຖຎ຺ຈ ຕໍ ຫາຣກຎ຺ຈາຕິ ສຕ຺ຖຫາຣກໍ. ອສ຺ສາຕິ ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫສ຺ສ. ຍຖາ ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄໂຫ ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕກ຺ຂເຓ ຕໍ ອສິອາທິສຕ຺ຖໍ ປຏິລຠຕິ, ຕຖາ ສຍໍ ມຣຓເຈຕໂນ ມຣຓາຘິປ຺ປາໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປນິກ຺ຂິເປຍ຺ຍ. ໂສປິ ຈຸໂຕ ຠເວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕນ ຖາວຣປ຺ປໂຍຄໍ ທສ຺ເສຕິ.

໖-໗. ອິທານິ ‘‘ມຣຓວຓ຺ຓໍ ວາ ສໍວຓ຺ເຓຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຄາເຫຍ຺ຍ ມຣຓູປາຍໍ, ວເທຍ຺ຍ ມຣເຓ ຄຸຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສຕ຺ຖໍ ວາ ອາຫຣ, ວິສໍ ວາ ຂາທ, ຣຊ຺ຊຸຍາ ວາ ອຸພ຺ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ກາລໍ ກໂຣຫີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ມຣຓຕ຺ຖາຍ ອຸປາຍໍ ຄາເຫຍ຺ຍ. ມຣຓສໍວຓ຺ຓນາ ປເນຕ຺ຖ ພຫຸວິຘາ ‘‘ກາເຍນ ສໍວຓ຺ເຓຕິ, ວາຈາຍ ກາຍວາຈາຍ ທູເຕນ ເລຂາຍ ວາ ສໍວຓ຺ເຓຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ກາເຍນ ສໍວຓ຺ເຓຕິ ນາມ ກາເຍນ ວິຎ຺ຎາເປຕິ. ‘‘ໂຍ ປປາເຕ ປປຕນາທີນິ ກຕ຺ວາ ມຣຕິ, ໂສ ຘນໍ ວາ ລຠຕິ, ຍສໍ ວາ ລຠຕິ, ສຄ຺ຄໍ ວາ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ສໍວຓ຺ເຓຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ. ຕສ຺ສ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ໂກຈິ ‘‘ມຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ທຸກ຺ຂໍ ເວທນໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ. ມຣຕິ ເຈ, ປາຣາຊິກໍ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ. ທູເຕນ ສໍວຓ຺ຓນາຍໍ ປນ ທູຕສ຺ສ ສາສນໍ ອາໂຣຈາເປຕິ ‘‘ເອວໍ ອາໂຣເຈຫີ’’ຕິ, ‘‘ໂຍ ເອວໍ ມຣຕິ, ໂສ ຘນໍ ວາ ລຠຕີ’’ຕິ ສພ຺ພໍ ປຸຣິມສທິສເມວ. ເລຂາຍ ສໍວຓ຺ເຓຕິ ນາມ ຄິຣິປພ຺ພຕປຸຣາຓາທິເລຂໍ ລິຂຕິ, ‘‘ໂຍ ເອວໍ ມຣຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ເອຕ຺ຖາປິ ໂຍ ມຣຓູປາຍໍ ວາ ຄາເຫຍ຺ຍ, ມຣເຓ ວາ ຄຸຓໍ ວເທຍ຺ຍ, ໂສ ຈຸໂຕ ຠເວຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ອິທານິ ປນ ອິມສ຺ສ ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫສ຺ສ ຉພ຺ພິເຘ ປໂຍເຄ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປໂຍຄາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ສາຫຕ຺ຖິກນິສ຺ສຄ຺ຄິກອາຓຕ຺ຕິກຖາວຣອິທ຺ຘິມຍວິຊ຺ຊາມຍານໍ ວເສນ ຕສ຺ສ ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫສ຺ສ ຉປ຺ປໂຍຄາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕຕ຺ຖ ສາຫຕ຺ຖິໂກຕິ ສຍໍ ມາເຣນ຺ຕສ຺ສ ກາເຍນ ວາ ກາຍປ຺ປຏິພທ຺ເຘນ ວາ ປຫຣຓໍ. ນິສ຺ສຄ຺ຄິໂກຕິ ທູເຣ ຐິຕໍ ມາເຣຕຸກາມສ຺ສ ກາຍາທີຫິ ອຸສຸສຕ຺ຕິຍນ຺ຕປາສາຓາທີນໍ ນິສ຺ສຊ຺ຊນໍ. ອາຓຕ຺ຕິໂກຕິ ‘‘ອສຸກໍ ນາມ ມາເຣຫີ’’ຕິ ອຎ຺ຎໍ ອາຓາເປນ຺ຕສ຺ສ ອາຓາປນໍ. ຖາວໂຣຕິ ໂອປາຕກ຺ຂຓນໍ, ອປສ຺ເສນສໍວິຘານໍ, ອສິອາທີນໍ ອຸປນິກ຺ຂິປນໍ, ຕຬາກາທີສຸ ວິສສມ຺ປໂຍຊນໍ, ຣູປູປຫາໂຣຕິ ເອວມາທິ. ກມ຺ມວິປາກຊາຍ ອິທ຺ຘິຍາ ປໂຍຊນໍ ອິທ຺ຘິປໂຍຄໍ. ມາຣຓຕ຺ຖາຍ ວິຊ຺ຊານໍ ປຣິຊປ຺ປນໍ ວິຊ຺ຊາມໂຍຕິ.

ອິທານິ ອິເມສຸ ຉສຸ ປໂຍເຄສຸ ອາຓຕ຺ຕິຍໍ ສງ຺ເກຕວິສງ຺ເກຕຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກາລວຕ຺ຖາວຸຘິຣິຍາປຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ກາໂລຕິ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສາຍນ຺ຫາທິກາໂລ ຈ ໂຍພ຺ພນຖາວຣິຍາທິກາໂລປິ ຈ. ອິເມສຸ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ກາລໍ ນິຍເມຕ຺ວາ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ນາມ ກາເລ ມາເຣຫີ’’ຕິ ອາຓຕ຺ໂຕ ສເຈ ຕສ຺ມິໍເຍວ ກາເລ ມາເຣຕິ, ອາຓຕ຺ຕິກ຺ຂເຓເຍວ ປາຣາຊິກໍ. ສເຈ ນິຍມິຕກາລໂຕ ປຸເຣ ວາ ປຈ຺ຉາ ວາ ມາເຣຕິ, ອາຓາປໂກ ມຸຈ຺ຈຕິ. ວຕ຺ຖູຕິ ມາເຣຕພ຺ໂພ ປຸຄ຺ຄໂລ. ສເຈ ອາຓຕ຺ໂຕ ຕເມວ ມາເຣຕິ, ອາຓາປກສ຺ສ ອາຓຕ຺ຕິກ຺ຂເຓເຍວ ປາຣາຊິກໍ. ອຖ ອຎ຺ຎໍ ມາເຣຕິ, ອາຓາປໂກ ມຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອາວຸຘນ຺ຕິ ອສິອາທິ. ອິຣິຍາປໂຖຕິ ມາເຣຕພ຺ພສ຺ສ ຄມນໍ ວາ ນິສຊ຺ຊາ ວາຕິ ເອວມາທິໂກ. ກິຣິຍາວິເສໂສຕິ ວິຊ຺ຌນໍ ວາ ເຉທນໍ ວາ ເຠທນໍ ວາ ສູລາໂຣປນໍ ວາຕິ ເອວມາທິໂກ. ໂອກາໂສຕິ ຄາໂມ ວາ ວນໍ ວາ ເຄຫໍ ວາຕິ ເອວມາທິໂກ. ອິເມສຸ ຍຖາ ຍຖາ ວຘໂກ ອາຓຕ຺ໂຕ, ຕຖາ ຕຖາ ກເຕ ອາຓາປກສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ກເຕ ວິສງ຺ເກໂຕ ໂຫຕິ. ອາຓຕ຺ຕິຍໍ ປນ ອຍໍ ວິເສໂສ ‘‘ອຘິຏ຺ຐາຍາຕິ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ອາຓາເປຕິ ‘ເອວໍ ວິຊ຺ຌ, ເອວໍ ປຫຣ, ເອວໍ ຆາເຕຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຍ ປາຬິຍາ ລພ຺ຠຕີຕິ ຎາຕພ຺ໂພ.

ຕຕິຍໍ.

໘-໙. ອິທານິ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຌານາທິເຠທ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ‘‘ຌານໍ ວິໂມກ຺ໂຂ ສມາຘິ ສມາປຕ຺ຕິ ຎາຓທສ຺ສນໍ ມຄ຺ຄຠາວນາ ຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາ ກິເລສປ຺ປຫານໍ ວິນີວຣຓຕາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຎ຺ຎາຄາເຣ ອຠິຣຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມໍ ອຕ຺ຕນິ ນຕ຺ຖິຕາຍ ໂນສນ຺ຕໍ ‘‘ມຍິ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ອຕ຺ຕນິ ວາ ຕໍ ‘‘ອຫໍ ເອຕ຺ຖ ສນ຺ທິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຕ຺ຕານໍ ວາ ຕຕ຺ຖ ອຸປເນຕ຺ວາ ທີເປນ຺ໂຕ ຈຸໂຕ ຠເວ. ໂກຏ຺ຐາສໍ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຌານລາຠີ, ວິໂມກ຺ຂລາຠີ, ສມາຘິລາຠີ, ສມາປຕ຺ຕິລາຠີມ຺ຫີ’’ຕິ ເອວມາທິນາ ນເຍນ ໂກຏ຺ຐາສໂຕ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເກກໍ ວາຕິ ‘‘ປຐມສ຺ສ ຌານສ຺ສ ລາຠີ, ທຸຕິຍສ຺ສ ຌານສ຺ສ ລາຠີມ຺ຫີ’’ຕິ ເອວມາທິນາ ນເຍນ ເອເກກໍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຕີຕຠເວ ໂສຕາປນ຺ໂນມ຺ຫີ’’ຕິ ວທໂຕ ອຕີຕຠວໍ ສນ຺ຘາຍ ກຖິຕຕ຺ຕາ ປາຣາຊິກໍ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຠວສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຠວນິສ຺ສິຕໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎາປເທສຣຫິຕນ຺ຕິ ‘‘ໂຍ ເຕ ວິຫາເຣ ວສຕິ, ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ປຐມສ຺ສ ຌານສ຺ສ ລາຠີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອຎ຺ຎາປເທສໍ ວິນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ທີເປນ຺ໂຕ ຫິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍມາປຊ຺ຊຕິ. ທີເປນ຺ໂຕຕິ ‘‘ປຐມໍ ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິໍ, ສມາປຊ຺ຊາມິ, ສມາປນ຺ໂນ, ປຐມສ຺ສ ຌານສ຺ສ ລາຠີມ຺ຫິ, ວສີມ຺ຫິ, ສຈ຺ຉິກຕໍ ອສ຺ສາ’’ຕິ ເອວມາທິນາ ນເຍນ ທີເປນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຘິຄໂຕ’’ຕິ ມາໂນ ອຘິມາໂນ, ໂສ ຍສ຺ສ ນຕ຺ຖິ, ໂສ ອນຘິມານິໂກ. ເກນ ເອວໍ ທີເປນ຺ໂຕຕິ ເຈ? ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກາເຍນ ວາຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກາເຍນ ວາ ວາຈາຍ ວາ ຕທຸຠເຍນ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິປເຖຕິ ຍຕ຺ຖ ຐິໂຕ ມນຸສ຺ສຊາຕິໂກ ຄຫຏ຺ໂຐ ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ ວາ ຕສ຺ສ ວຈນໍ ປກຕິໂສເຕນ ສຸຕ຺ວາ ສມນນ຺ຕຣເມວ ‘‘ອິມໍ ນາມ ເອສ ວທຕີ’’ຕິ ຊານາຕິ, ຕຕ຺ຖ ຐຕ຺ວາ ທີເປນ຺ໂຕ ຈຸໂຕ ຠເວ, ນ ເທວພ຺ຣຫ຺ມາທີສຸ ອຎ຺ຎຕເຣນ ຎາເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຈຕຸຕ຺ຖໍ.

໑໐. ອິທານິ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ສາຘາຣຓວິນິຈ຺ຉຍໍ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ປາຣາຊິເກເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ສງ຺ເຂໂປ – ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ເອເຕ ປາຣາຊິກາ ‘‘ເອກກມ຺ມໍ ເອກຸທ຺ເທໂສ ສມສິກ຺ຂຕາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕສໍວາສສ຺ສ ອຠພ຺ພຕາຍ ອສໍວາສາ, ຍຖາປຸເຣ ປຸພ຺ເພ ຄິຫິກາເລ ຈ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນກາເລ ຈ ອສໍວາສິກາ, ເອວໍ ປຈ຺ຉາ ປາຣາຊິກໍ ອາປນ຺ນາປິ ອສໍວາສາຕິ. ກິຎ຺ຈ ຠິຍ຺ໂຍ – ອຠພ຺ພາ ຠິກ຺ຂຸຠາວາຍ ປຸນ ເຕນ ອຕ຺ຕຠາເວນ ອຸປສມ຺ປທາຍ ອວຕ຺ຖຸຕາຍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາ ຠວິຕຸມ຺ປິ ອຠພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິໍ ວິຍາຕິ ເຈ? ສີສຈ຺ຉິນ຺ໂນວ ຊີວິຕຸໍ, ຍຖາປິ ສີສຈ຺ຉິນ຺ໂນ ເຕນ ອຕ຺ຕຠາເວນ ປຸນ ຊີວິຕຸໍ ອຠພ຺ໂພ, ເອວມິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໑໑. ອິທານິ ອິເມສຸ ຈຕູສຸ ປາຣາຊິເກສຸ ເຍ ປຣິຍາຍາຓຕ຺ຕີຫິ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ເຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຣິຍາໂຍ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຣິຍາໂຍຕິ ມຣຓາຘິປ຺ປາຍສ຺ສ ກາຍປໂຍໂຄ ວາ ວຈີປໂຍໂຄ ວາ. ຕສ຺ມາ ‘‘ໂຍ ອີທິເສ ມຸຫຸຕ຺ເຕ ສຕ຺ຖໍ ວາ ອາຫຣິຕ຺ວາ ວິສໍ ວາ ຂາທິຕ຺ວາ ໂສພ຺ຠາທີສຸ ວາ ປປຕິຕ຺ວາ ມຣຕິ, ໂສ ຘນໍ ວາ ລຠຕິ, ຍສໍ ວາ ລຠຕີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ມຣຓໍ ອຠິນນ຺ທນ຺ໂຕ ‘‘ອິທໍ ສຸຕ຺ວາ ໂຍ ໂກຈິ ມຣຕູ’’ຕິ ໂຍ ປຣິຍາເຍນ ວທຕິ, ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ສເຈ ໂກຈິ ຕຖາ ມຣຕິ, ປາຣາຊິກໍ. ນິຍມິເຕນ ປນ ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ເສວ ມຣເຓ ປາຣາຊິກໍ. ອາຓຕ຺ຕິ ປນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖາເຍວ. ຕຕິເຍ ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫປາຣາຊິເກ ລພ຺ຠຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ທຸຕິເຍ ປນ ອທິນ຺ນາທາເນ ອາຓຕ຺ຕິ ເອວ ລພ຺ຠຕິ, ນ ປຣິຍາໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສ຺ມາ ນໍ ປຣິຍາເຍນ ນາປຊ຺ຊຕີຕິ? ຍຖາ ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄເຫ ‘‘ມຣຓວຓ຺ຓໍ ວາ ສໍວຓ຺ເຓຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ອິຘ ອທິນ຺ນາທາເນ ‘‘ວຓ຺ຓໍ ວາ ສໍວຓ຺ເຓຍ຺ຍາ’’ຕິ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເສເສສູຕິ ປຐມຈຕຸຕ຺ເຖສຸ ປຣິຍາຍາຓຕ຺ຕິທ຺ວຍໍ ນ ລພ຺ຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໒. ອິທານິ ຈຕູສຸປິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ອງ຺ຄເຠທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເສເວຕຸກາມຕາຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເມຖຸນຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ເມຖຸນຘມ຺ມປາຣາຊິກສ຺ສ. ພຸຘາຕິ ວິນຍຘຣາ.

໑໓. ມນຸສ຺ສສນ຺ຕິ ມນຸສ຺ສສນ຺ຕກຕາ. ເອເຕນ ເປຕຕິຣຈ຺ຉານຄຕປຣິຄ຺ຄເຫສຸ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ຕຖາສຎ຺ຎີຕິ ມນຸສ຺ສສນ຺ຕກວເສນ ປຣປຣິຄ຺ຄຫິຕສຎ຺ຎີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຕ຺ຖຸໂນ ຄຣຸຕາຕິ ປຎ຺ຈມາສກໍ ວາ ອຕິເຣກປຎ຺ຈມາສກໍ ວາ ຕທຄ຺ຆນກໍ ຠຓ຺ຑໍ ວາ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວຫາໂຣ ຈາຕິ ປຎ຺ຈວີສຕິຍາ ອວຫາເຣສຸ ເຍນ ເກນຈິ ອວຫາໂຣ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອທິນ຺ນາທານເຫຕຸໂຍຕິ ອທິນ຺ນາທານປາຣາຊິກສ຺ສ ເອຕານິ ປຎ຺ຈ ອງ຺ຄານີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໑໔. ປາໂຓ ມານຸສ຺ສໂກຕິ ມນຸສ຺ສຊາຕິກປາໂຓ. ຕສ຺ມິໍ ປາເຓ ປາຓສຎ຺ຎິຕາ. ຆາຕເຈຕນາຕິ ວຘກເຈຕນາ. ປໂຍໂຄຕິ ຕໍສມຸຏ຺ຐິໂຕ ສາຫຕ຺ຖິກາທີນໍ ຉນ຺ນໍ ປໂຍຄານໍ ອຎ຺ຎຕຣປໂຍໂຄ. ເຕນ ປໂຍເຄນ ມຣຓໍ. ປຎ຺ເຈເຕ ວຘເຫຕຸໂຍຕິ ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫປາຣາຊິກສ຺ສ ປຎ຺ຈ ອງ຺ຄານີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໕. ອສນ຺ຕຕາຕິ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມສ຺ສ ອຕ຺ຕນິ ອສນ຺ຕຕາ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປາປມິຈ຺ຉຕາຍາໂຣຈນາຕິ ອິມິນາ ໂຍ ເກວລໍ ປາປມິຈ຺ຉຕໍ ວິນາ ມນ຺ທຕ຺ຕາ ໂມມູຫຕ຺ຕາ ຠຓຕິ, ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສາຕິ ຍສ຺ສ ອາໂຣເຈຕິ, ຕສ຺ສ ມນຸສ຺ສຊາຕິຕາ ຈ. ‘‘ໂຍ ເຕ ວິຫາເຣ ວສຕິ, ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫາ’’ຕິອາທິນາ (ປຣິ. ໑໖໐, ໓໓໖) ນາຎ຺ຎາປເທໂສ ຈ. ຕເທວາຕິ ຕທາ ເອວ ຕງ຺ຂເຓເຍວ ຊານນໍ. ອສນ຺ຕທີປເນຕິ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມາໂຣຈນປາຣາຊິເກຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໖. ອິທານິ ‘‘ປາຣາຊິກາ ຈ ຈຕ຺ຕາໂຣ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ເທນ ສງ຺ຄຫິເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອສາຘາຣຓາ ຈຕ຺ຕາໂຣ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຸພ຺ຠຊາຓຸມຓ຺ຑລິກາ ວຊ຺ຊປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິກາ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕານຸວຕ຺ຕິກາ ອຏ຺ຐວຕ຺ຖຸກາຕິ ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ຠິກ຺ຂູຫິ ອສາຘາຣຓາ ນາມ. ເອຕາສຸ ອຸພ຺ຠຊາຓຸມຓ຺ຑລິກາ ນາມ ຍາ ກາຍສໍສຄ຺ຄຣາເຄນ ອວສ຺ສຸຕາ ເຕເນວ ຣາເຄນ ອວສ຺ສຸຕສ຺ສ ມນຸສ຺ສປຸຣິສສ຺ສ ອກ຺ຂການໍ ອໂຘ, ຊາຓຸມຓ຺ຑລານໍ ກປ຺ປຣານຎ຺ຈ ອຸປຣິ ເຍນ ເກນຈິ ສຣີຣາວຍເວນ ອາມສນາທິໍ ສາທິຍຕິ, ຕສ຺ສາ ອຘິວຈນໍ. ຍາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນີ ອຎ຺ຎິສ຺ສາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ປາຣາຊິກສງ຺ຂາຕໍ ວຊ຺ຊໍ ຊານໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕິ, ສາ ວຊ຺ຊປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິກາ ນາມ. ສມຄ຺ເຄນ ປນ ສງ຺ເຆນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຍາ ຠິກ຺ຂຸນີ ຍໍທິຏ຺ຐິໂກ ໂສ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສາ ທິຏ຺ຐິຍາ ຄຫຓວເສນ ອນຸວຕ຺ຕຕິ, ສາ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕານຸວຕ຺ຕິກາ ນາມ. ຍາ ປນ ກາຍສໍສຄ຺ຄຣາເຄນ ຕິນ຺ຕາ ຕຖາວິຘສ຺ເສວ ປຸຣິສສ຺ສ ຫຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓໍ ວາ ສງ຺ຆາຏິກຓ຺ຓຄ຺ຄຫຓໍ ວາ ສາທິຍຕິ, ກາຍສໍສຄ຺ຄສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສ ປຏິເສວນຕ຺ຖາຍ ປຸຣິສສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາເສ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕິ ວາ, ຕຕ຺ຖ ຐຕ຺ວາ ສລ຺ລປຕິ ວາ, ສງ຺ເກຕໍ ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ປຸຣິສສ຺ສ ອາຄມນໍ ວາ ສາທິຍຕິ, ເກນຈິ ວາ ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນກາສໍ ປວິສຕິ, ຫຕ຺ຖປາເສ ຐຕ຺ວາ ກາຍໍ ອຸປສໍຫຣຕິ, ອຍໍ ອຏ຺ຐວຕ຺ຖຸກາ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອຠພ຺ພກາ ເອກາທສາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຓ຺ຑໂກ ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ຕິຕ຺ຖິຍປກ຺ກນ຺ຕໂກ ຕິຣຈ຺ຉານຄໂຕ ມາຕຸຆາຕໂກ ປິຕຸຆາຕໂກ ອຣຫນ຺ຕຆາຕໂກ ຠິກ຺ຂຸນິທູສໂກ ສງ຺ຆເຠທໂກ ໂລຫິຕຸປ຺ປາທໂກ ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນໂກຕິ ອິເມ ເອກາທສ ອຠພ຺ພປຸຄ຺ຄລາ ນາມ. ວິພ຺ຠນ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸນີຕິ ຍທາ ຠິກ຺ຂຸນີ ວິພ຺ຠມິຕຸກາມາ ຫຸຕ຺ວາ ເສຕວຕ຺ຖໍ ວາ ກາສາຍເມວ ວາ ຄິຫິນິວາສນາກາເຣນ ນິວາເສຕິ, ຕທາ ປາຣາຊິກມາປນ຺ນາ ນາມ ໂຫຕິ, ປຸນ ອຸປສມ຺ປທໍ ນ ລຠຕິ, ສາ ຈ ປາຣາຊິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຸທຸປິຏ຺ຐິໂກ ນາມ ກຕປຣິກມ຺ມາຍ ມຸທຸກາຍ ປິຏ຺ຐິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ໂສ ເອຕ຺ຕາວຕາ ນ ປາຣາຊິໂກ, ອຖ ໂຂ ຍທາ ອນຠິຣຕິຍາ ປີຬິໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ອງ຺ຄຊາຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ມຸຂມຄ຺ຄວຈ຺ຈມຄ຺ເຄສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ປເວເສຕິ, ຕທາ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ.

໑໗-໑໘. ລມ຺ພີຕິ ອງ຺ຄຊາຕສ຺ສ ທີຆຕ຺ຕາ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ໂສປິ ຍທາ ອນຠິຣຕິຍາ ປີຬິໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ອງ຺ຄຊາຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ມຸເຂ ວາ ວຈ຺ຈມຄ຺ເຄ ວາ ປເວເສຕິ, ຕທາ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ. ມຸເຂນ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ໂຍ ອນຠິຣຕິຍາ ປີຬິໂຕ ປຣສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ປມຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ອງ຺ຄຊາຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ມຸເຂນ ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂສ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ປຣສ຺ສ ອງ຺ຄຊາເຕວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂຍ ອນຠິຣຕິຍາ ປີຬິໂຕ ປຣສ຺ສ ອງ຺ຄຊາຕໍ ກມ຺ມນິຍໍ ທິສ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວຈ຺ຈມຄ຺ເຄນ ຕສ຺ສ ອຸປຣິ ນິສີທຕິ, ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ວຈ຺ຈມຄ຺ຄໍ ປເວເສຕິ, ໂສ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອນຸໂລມິກາ ເມຖຸນສ຺ສາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກຖມິຕິ ເຈ? ມຄ຺ເຄ ມຄ຺ຄປ຺ປເວສນສທິສຕາຍ, ນ ອຸຠິນ຺ນໍ ຣາຄວເສນ ສທິສຠາວູປຄຕານໍ ທ຺ວຍໍທ຺ວຍສມາປຕ຺ຕິສທິສຕາຍ. ອິຘາຄຕາ ຈຕ຺ຕາໂຣຕິ ເມຖຸນຘມ຺ມາທິວເສນ ປາຣາຊິກາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຈາຕິ ເອວໍ ສໂມຘານໂຕ ຈຕຸວີສຕິ ປາຣາຊິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ມາຕຸຆາຕກປິຕຸຆາຕກອຣຫນ຺ຕຆາຕກາ ຕຕິຍປາຣາຊິກໍ ອາປນ຺ນາ, ຠິກ຺ຂຸນິທູສໂກ ລມ຺ພີອາທໂຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຐມປາຣາຊິກໍ ອາປນ຺ນາເຍວາຕິ ກຕ຺ວາ ກຸໂຕ ຈຕຸວີສຕີຕິ? ອຘິປ຺ປາໂຍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິ, ມາຕຸຆາຕກາທໂຍ ຫິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິຘ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນາເຍວ ອຘິປ຺ເປຕາ, ລມ຺ພີອາທໂຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ກິຎ຺ຈາປິ ປຐມປາຣາຊິເກນ ສງ຺ຄຫິຕາ, ຍສ຺ມາ ເອເກນ ປຣິຍາເຍນ ເມຖຸນຘມ຺ມໍ ອປ຺ປຏິເສວິໂນປິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕາຕິ. ປາຣາຊິກວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ປາຣາຊິກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ສງ຺ຆາທິເສສນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໑໙. ອິທານິ ສງ຺ຆາທິເສສໍ ປກາເສຕຸໍ ‘‘ຄຣຸກາ ນວາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຄຣຸກາຕິ ສງ຺ຆາທິເສສາ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕາ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປນ ປາຣາຊິກາປິ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ ‘‘ເຕຣສາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ນວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ວີຕິກ຺ກມກ຺ຂເຓເຍວ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ປຐມາປຕ຺ຕິກາ ວຸຕ຺ຕາ, ຍາວຕຕິຍກາ ປນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສງ຺ຆາທິເສສາ ສງ຺ຆາຍຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈິເຣນ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ນ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ໂມເຈຕຸກາມຕາຕິ ໂມເຈຕຸກາມຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ອລຊ຺ຊິຕາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ອິມິນາ ປນ ນເຍນ ໂມຈນສ຺ສາໂທ ມຸຈ຺ຈນສ຺ສາໂທ ມຸຕ຺ຕສ຺ສາໂທ ເມຖຸນສ຺ສາໂທ ຜສ຺ສສ຺ສາໂທ ກຓ຺ຑູວນສ຺ສາໂທ ທສ຺ສນສ຺ສາໂທ ນິສຊ຺ຊນສ຺ສາໂທ ວາຈສ຺ສາໂທ ເຄຫສິຕເປມໍ ວນຠງ຺ຄິຍນ຺ຕິ ເອກາທສ ອສ຺ສາທາ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕສຸ ເອກໍເຍວ ໂມຈນສ຺ສາທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເສສາ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ.

ເຕສໍ ອສ຺ສາທານໍ ວເສນ ເອວໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ – ໂມເຈຕຸໍ ອສ຺ສາໂທ ໂມຈນສ຺ສາໂທ. ໂມຈນສ຺ສາທເຈຕນາຍ ນິມິຕ຺ເຕ ອຸປກ຺ກມຕິ, ມຸຈ຺ຈຕິ, ສງ຺ຆາທິເສໂສ. ນ ມຸຈ຺ຈຕິ ເຈ, ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ. ມຸຈ຺ຈນສ຺ສາເທ ສເຈ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍ ມຸຈ຺ຈມານໍ ອສ຺ສາເທຕິ, ນ ອຸປກ຺ກມຕິ, ອນາປຕ຺ຕິ. ສເຈ ມຸຈ຺ຈມານໍ ອສ຺ສາເທນ຺ໂຕ ອຸປກ຺ກມິຕ຺ວາ ໂມເຈຕິ, ສງ຺ຆາທິເສໂສວ. ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍ ມຸຕ຺ເຕ ອສ຺ສາໂທ ມຸຕ຺ຕສ຺ສາໂທ. ເອຕ຺ຖາປິ ອຸປກ຺ກມສ຺ສ ນຕ຺ຖິຕາຍ ອນາປຕ຺ຕິ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ເມຖຸນສ຺ສາເທນ ອິຕ຺ຖິໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ມຸຕ຺ເຕປິ ອນາປຕ຺ຕິ, ອຍໍ ເມຖຸນສ຺ສາໂທ. ຜສ຺ສສ຺ສາໂທ ທຸວິໂຘ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິໂກ ພາຫິໂຣ ຈາຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິເກ ຕາວ ອຕ຺ຕໂນ ນິມິຕ຺ຕໍ ‘‘ຖທ຺ຘໍ ມຸທຸກນ຺ຕິ ຊານິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວາ ໂລລຠາເວນ ວາ ກີຬາປຍໂຕ ສເຈ ມຸຈ຺ຈຕິ, ອນາປຕ຺ຕິ. ພາຫິຣຜສ຺ສສ຺ສາເທ ກາຍສໍສຄ຺ຄຣາເຄນ ມາຕຸຄາມໍ ຜຸສໂຕ ອາລິງ຺ຄໂຕ ຈ ມຸຕ຺ເຕ ອນາປຕ຺ຕິ. ກຓ຺ຑູວນສ຺ສາເທ ທທ຺ທຸກຈ຺ຉາທີນໍ ວເສນ ຂຊ຺ຊມານໍ ນິມິຕ຺ຕໍ ກຓ຺ຑູວນສ຺ສາເທນ ກຓ຺ຑູວໂຕ ມຸຕ຺ເຕປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ທສ຺ສນສ຺ສາເທ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ອໂນກາສໍ ອຸປນິຊ຺ຌາຍໂຕ ມຸຕ຺ເຕປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ນິສຊ຺ຊນສ຺ສາເທ ມາຕຸຄາເມນ ສທ຺ຘິໍ ຣໂຫ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ມຸຕ຺ເຕປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ວາຈາຍ ອສ຺ສາໂທ ວາຈສ຺ສາໂທ. ເຕນ ອສ຺ສາເທນ ມາຕຸຄາມໍ ເມຖຸນປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາຫິ ວາຈາຫິ ໂອຠາສນ຺ຕສ຺ສ ມຸຕ຺ເຕປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ເຄຫສິຕເປເມ ມາຕາທີນໍ ມາຕາທິເປເມນ ອາລິງ຺ຄນາທິໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ມຸຕ຺ເຕປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ວນຠງ຺ເຄ ຈ ສນ຺ຖວກຣຓຕ຺ຖາຍ ອິຕ຺ຖິຍາ ເປສິຕໍ ປຸປ຺ຜາທິວນຠງ຺ຄສຎ຺ຎິຕໍ ປຓ຺ຓາກາຣໍ ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາມາຍ ນາມ ອິທໍ ເມ ເປສິຕ’’ນ຺ຕິ ອສ຺ສາເທນ ອາມສນ຺ຕສ຺ສ ມຸຕ຺ເຕປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ເອເຕສຸ ປນ ໂມຈນສ຺ສາທວເສເນວ ອຸປກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ, ເສສານໍ ວເສນ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສຸກ຺ກສ຺ສາຕິ ‘‘ນີລໍ ປີຕກໍ ໂລຫິຕກໍ ໂອທາຕໍ ຕກ຺ກວຓ຺ຓໍ ທກວຓ຺ຓໍ ເຕລວຓ຺ຓໍ ຂີຣວຓ຺ຓໍ ທຘິວຓ຺ຓໍ ສປ຺ປິວຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໒໓໗) ເອວໍ ອາຄເຕສຸ ທສສຸ ວຓ຺ເຓສຸ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ສຸກ຺ກສ຺ສາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຸປກ຺ກມ຺ມາຕິ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣູເປ ໂມເຈຕິ, ພຫິທ຺ຘາຣູເປ ໂມເຈຕິ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາຣູເປ ໂມເຈຕິ, ອາກາເສ ກຏິໍ ກມ຺ເປນ຺ໂຕ ໂມເຈຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໒໓໗) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຈຕູສຸ ອຸປາເຍສຸ ອຎ຺ຎຕເຣນ ອຸປາເຍນ ‘‘ຣາຄູປຕ຺ຖມ຺ເຠ ໂມເຈຕິ, ວຈ຺ຈູປຕ຺ຖມ຺ເຠ ໂມເຈຕິ, ປສ຺ສາວູປຕ຺ຖມ຺ເຠ ໂມເຈຕິ, ວາຕູປຕ຺ຖມ຺ເຠ ໂມເຈຕິ, ອຸຈ຺ຈາລິງ຺ຄປາຓກທຏ຺ຐູປຕ຺ຖມ຺ເຠ ໂມເຈຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕສຸ ປຎ຺ຈສຸ ກາເລສຸ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ກາເລ ອງ຺ຄຊາເຕ ກມ຺ມນິຍໍ ປຕ຺ເຕ ‘‘ອາໂຣຄ຺ຍຕ຺ຖາຍ ໂມເຈຕິ, ສຸຂຕ຺ຖາຍ ໂມເຈຕິ, ເຠສຊ຺ຊຕ຺ຖາຍ, ທານຕ຺ຖາຍ, ປຸຎ຺ຎຕ຺ຖາຍ, ຍຎ຺ຎຕ຺ຖາຍ, ສຄ຺ຄຕ຺ຖາຍ, ພີຊຕ຺ຖາຍ, ວີມໍສຕ຺ຖາຍ, ທວຕ຺ຖາຍ ໂມເຈຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໒໓໗) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕສຸ ທສສຸ ອຘິປ຺ປາເຍສຸ ເຍນ ເກນຈິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ຫຕ຺ຖາທີສຸ ເຍນ ເກນຈິ ອຸປກ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິໂມຈຍນ຺ຕິ ອນ຺ຕມໂສ ຍໍ ເອກາ ຂຸທ຺ທກມກ຺ຂິກາ ປິເວຍ຺ຍ, ຕຕ຺ຕກມ຺ປິ ໂມເຈນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສຸປິນນ຺ເຕນາຕິ ຍາ ສຸປິນນ຺ເຕ ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິ ໂຫຕິ, ຕໍ ຐເປຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມໂຓຕິ ໂຍ ໂກຈິ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ. ຄຣຸກນ຺ຕິ ສງ຺ຆາທິເສສໍ. ຜຸເສຕິ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິສິກ຺ຂາປທໍ ປຐມໍ.

໒໐. ອິທານິ ກາຍສໍສຄ຺ຄໍ ທີເປຕຸໍ ‘‘ອິຕ຺ຖິສຎ຺ຎີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ອິຕ຺ຖິສຎ຺ຎີຕິ ຕທຫຸຊາຕາຍປິ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ ອິຕ຺ຖິສຎ຺ຎີເຍວ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສເຈ ຕຕ຺ຖ ເວມຕິໂກ ວາ ປຓ຺ຑກປຸຣິສຕິຣຈ຺ຉານຄຕສຎ຺ຎີ ວາ ໂຫຕິ, ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ຕຖາ ອິຕ຺ຖິຍາ ກາເຍນ ກາຍປ຺ປຏິພທ຺ຘາມສເນ ຈ ກາຍປ຺ປຏິພທ຺ເຘນ ກາຍາມສເນ ຈ ຍກ຺ຂີເປຕີປຓ຺ຑການໍ ກາເຍນ ກາຍາມສເນ ຈ. ປຸຣິສຕິຣຈ຺ຉານຄຕິຕ຺ຖີນໍ ປນ ກາເຍນ ກາຍາມສເນປິ ທຸກ຺ກຏໍ, ຕຖາ ຍກ຺ຂີອາທີນໍ ກາເຍນ ກາຍປ຺ປຏິພທ຺ຘາທີສຸ ຈ. ມຕິຕ຺ຖິຍາ ປນ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ. ກາຍສໍສຄ຺ຄຣາຄວາຕິ ອິມິນາ ມາຕຸເປມາທິໍ ໂມກ຺ຂາຘິປ຺ປາຍຎ຺ຈ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ສມ຺ຜຸສນ຺ໂຕຕິ ກາຍສໍສຄ຺ຄຣາເຄນ ອຸປກ຺ກມ຺ມ ອນ຺ຕມໂສ ໂລເມນປິ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິໍ ສມ຺ຜຸສນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ຖສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອິມິນາ ໂຍ ອິຕ຺ຖິຍາ ອາລິງ຺ຄໂຕປິ ກາເຍນ ນ ວາຍມຕິ, ເກວລໍ ຜສ຺ສໍເຍວ ອນຸຠວຕິ, ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ.

ກາຍສໍສຄ຺ຄສິກ຺ຂາປທໍ ທຸຕິຍໍ.

໒໑. ອິທານິ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລວາຈໍ ປກາເສຕຸໍ ‘‘ຕຖາ ສຸຓນ຺ຕິ’’ນ຺ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຕຖາຕິ ອິຕ຺ຖິສຎ຺ຎີ. ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິໍ ສຸຓນ຺ຕິນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສຸຓນ຺ຕິນ຺ຕິ ອິມິນາ ປຏິພລາຍປິ ອິຕ຺ຖິຍາ ອວິຎ຺ຎຕ຺ຕິປເຖ ຐິຕາຍ ທູເຕນ ວາ ປຓ຺ເຓນ ວາ ອາໂຣເຈນ຺ຕສ຺ສ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລວາຈາປຕ຺ຕິນ ໂຫຕີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ວິຎ຺ຎຸຎ຺ຈາຕິ ອິມິນາ ຍາ ມຫລ຺ລິກາປິ ພາລາປິ ເອຬມູຄາປິ ອສທ຺ຘມ຺ມປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ກຖໍ ນ ຊານາຕິ, ສາ ອິຘ ນາຘິປ຺ເປຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ວຈ຺ຈມຄ຺ຄປສ຺ສາວມຄ຺ຄານໍ ວເສນ ມຄ຺ຄໍ ວາ ເມຖຸນໍ ວາ ອາຣພ຺ຠາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລວາຈາຍ ຣາໂຄ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລວາຈາຣາໂຄ, ເຕນ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລວາຈາຣາເຄນ. ຕໍ ອສ຺ສາເທນ຺ໂຕ ໂອຠາເສຕ຺ວາ ທຸຣຸຕ຺ຕວຈນໍ ວຕ຺ວາ ຄຣຸກໍ ຜຸເສຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກຖໍ ທ຺ເວ ມຄ຺ເຄ ອາຣພ຺ຠ ປສໍສຕິ ຄຣຫຕິ? ຕຕ຺ຖ ປສໍສາຍປິ ຕາວ ‘‘ອິຕ຺ຖິລກ຺ຂເຓນ ສຸຠລກ຺ຂເຓນ ສມນ຺ນາຄຕາສີ’’ຕິ ວທຕິ, ນ ຕາວສີສໍ ເອຕິ. ‘‘ຕວ ວຈ຺ຈມຄ຺ໂຄ ຈ ປສ຺ສາວມຄ຺ໂຄ ຈ ສຸໂຠ ສຸສຓ຺ຐາໂນ ທສ຺ສນີໂຍ, ອີທິເສນ ນາມ ອິຕ຺ຖິລກ຺ຂເຓນ ສຸຠລກ຺ຂເຓນ ສມນ຺ນາຄຕາສີ’’ຕິ ວທຕິ, ສີສໍ ເອຕິ, ສງ຺ຆາທິເສໂສ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄຣຫເຓ ປນ ‘‘ສິຂຣຓີສິ, ສມ຺ຠິນ຺ນາສິ, ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນາສີ’’ຕິ ອິມານິ ຕີຓິ ສຸທ຺ຘານິເຍວ ສີສໍ ເອນ຺ຕິ ວຈ຺ຈມຄ຺ຄປສ຺ສາວມຄ຺ຄານໍ ນິຍຕວຈນຕ຺ຕາ ອຈ຺ໂຈຬາຣິກຕ຺ຕາ ຈ. ອຎ຺ຎານິ ປນ ‘‘ອນິມິຕ຺ຕາສິ, ນິມິຕ຺ຕມຕ຺ຕາສີ’’ຕິອາທີນິ ມຄ຺ຄານໍ ອນິຍຕວຈນຕ຺ຕາ ເມຖຸເນນ ຆເຏຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕານິ ເອວ ສີສໍ ເອນ຺ຕິ. ເມຖຸນປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ເຕ ‘‘ເທຫິ ເມ, ອຣຫສິ ເມ ທາຕຸ’’ນ຺ຕິອາທີຫິ ປນ ສີສໍ ນ ເອຕິ, ‘‘ເມຖຸນຘມ຺ມໍ ເທຫີ’’ຕິອາທິນາ ເມຖຸນຘມ຺ເມ ຆຏິເຕເຍວ ສງ຺ຆາທິເສໂສ. ອິຕ຺ຖິຍາ ວຈ຺ຈມຄ຺ຄປສ຺ສາວມຄ຺ເຄ ຐເປຕ຺ວາ ອຘກ຺ຂກໍ ອຸພ຺ຠຊາຓຸມຓ຺ຑລໍ ອາທິສ຺ສ ວຓ຺ຓາທິຠຓເນ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ຕຖາ ຍກ຺ຂີເປຕີປຓ຺ຑເກສຸ ວຈ຺ຈມຄ຺ຄປສ຺ສາວມຄ຺ເຄ ເມຖຸເນປິ. ອິເມສໍ ປນ ຍກ຺ຂີອາທີນໍ ອຘກ຺ຂກາທິເກ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣ ປເທເສ ທຸໍກ຺ກຏໍ, ຕຖາ ອິຕ຺ຖິຍາທີນໍ ອຸພ຺ຠກ຺ຂເກ ອໂຘຊາຓຸມຓ຺ຑເລ ກາຍປ຺ປຏິພທ຺ເຘ ຈາຕິ.

ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລວາຈາສິກ຺ຂາປທໍ ຕຕິຍໍ.

໒໒. ອິທານິ ອຕ຺ຕກາມປາຣິຈຣິຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ວາຕິ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ໂລຠາສເນ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ອິຕ຺ຖິໍ ອິຕ຺ຖິສຎ຺ຎີເຍວ ຫຸຕ຺ວາ ວຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຕກາມຸປຏ຺ຐານວຓ຺ຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເມຖຸນຘມ຺ມສງ຺ຂາເຕນ ກາເມນ ອຸປຏ຺ຐານໍ ກາມຸປຏ຺ຐານໍ, ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ ກາມຸປຏ຺ຐານໍ ອຕ຺ຕກາມຸປຏ຺ຐານໍ, ອຕ຺ຕນາ ວາ ກາມິຕໍ ອິຈ຺ຉິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຕກາມໍ, ສຍໍ ເມຖຸນຣາຄວເສນ ປຕ຺ຖິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອຕ຺ຕກາມຎ຺ຈ ຕໍ ອຸປຏ຺ຐານຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ຕກາມຸປຏ຺ຐານໍ, ຕສ຺ສ ວຓ຺ໂຓ ອຕ຺ຕກາມຸປຏ຺ຐານວຓ຺ໂຓ, ຕໍ ອຕ຺ຕກາມຸປຏ຺ຐານວຓ຺ຓໍ. ‘‘ເອຕທຄ຺ຄໍ, ຠຄິນິ, ປາຣິຈຣິຍານໍ ຍາ ມາທິສໍ ສີລວນ຺ຕໍ ກລ຺ຍາຓຘມ຺ມໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິໍ ເອເຕນ ຘມ຺ເມນ ປຣິຈເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອວໍ ວຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເມຖຸນຣາຄິໂນຕິ ອິມິນາ ຄິລານປຈ຺ຈຍາທີຫິ ອຸປຏ຺ຐານສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ຠຓໂຕ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ວາຈາ ເມຖຸນຍຸຕ຺ເຕນາຕິ ເອຕ຺ຖ ເມຖຸນຍຸຕ຺ເຕເນວ ວາຈາຍ ເມຖຸນຍາຈເນ ຄຣຸກໍ ໂຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອຕ຺ຕກາມປາຣິຈຣິຍສິກ຺ຂາປທໍ ຈຕຸຕ຺ຖໍ.

໒໓. ອິທານິ ສຎ຺ຈຣິຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອິຕ຺ຖິຍາ ວາ ປຸຣິເສນ ວາ ອຸຠິນ຺ນໍ ມາຕາທີຫິ ວາ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ອິຕ຺ຖິໍ ວາ ປຸຣິສໍ ວາ ເອວໍ ຠຓາຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ເຕສໍ ວຈນໍ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ວາ ‘‘ໂຫຕູ’’ຕິ ວາ ‘‘ຠຓາມີ’’ຕິ ວາ ເຍນ ເກນຈິ ອາກາເຣນ ວຈີເຠທໍ ກຕ຺ວາ, ສີສກມ຺ປນາທີຫິ ວາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສນ຺ເທສນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ອິຕ຺ຖີ ທສວິຘາ ມາຕຸຣກ຺ຂິຕາ ປິຕຸຣກ຺ຂິຕາ ມາຕາປິຕຸຣກ຺ຂິຕາ ຠາຕຸຣກ຺ຂິຕາ ຠຄິນິຣກ຺ຂິຕາ ຎາຕິຣກ຺ຂິຕາ ໂຄຕ຺ຕຣກ຺ຂິຕາ ຘມ຺ມຣກ຺ຂິຕາ ສາຣກ຺ຂາ ສປຣິທຓ຺ຑາຕິ. ທສ ຠຣິຍາໂຍ ຘນກ຺ກີຕາ ຉນ຺ທວາສິນີ ໂຠຄວາສິນີ ປຏວາສິນີ ໂອທປຕ຺ຕກິນີ ໂອຠຏຈຸມ຺ພຏກາ ທາສີ ຈ ຠຣິຍາ ຈ ກມ຺ມກາຣີ ຈ ຠຣິຍາ ຈ ຘຊາຫຏາ ມຸຫຸຕ຺ຕິກາ ຈາຕິ.

ຕາສຸ ມາຕຸຣກ຺ຂິຕາ ຠິກ຺ຂຸໍ ປຫິຓຕິ ‘‘ຄຈ຺ຉ, ຠນ຺ເຕ, ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ພ຺ຣູຫິ ‘ໂຫມິ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠຣິຍາ ຘນກ຺ກີຕາ…ເປ… ມຸຫຸຕ຺ຕິກາ ຈາ’’ຕິ, ອຍໍ ອິຕ຺ຖິຍາ ສນ຺ເທໂສ ນາມ. ສເຈ ມາຕຸຣກ຺ຂິຕາຍ ມາຕາປິຕາຠາຕາຠຄິນິອາທໂຍ ຠິກ຺ຂຸໍ ປຫິຓນ຺ຕິ ‘‘ຄຈ຺ຉ, ຠນ຺ເຕ, ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ພ຺ຣູຫິ ‘ໂຫຕຸ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠຣິຍາ ຘນກ຺ກີຕາ…ເປ… ມຸຫຸຕ຺ຕິກາ ຈາ’’ຕິ, ອຍມ຺ປິ ອິຕ຺ຖິຍາ ສນ຺ເທໂສເຍວ ນາມ. ເອວໍ ປິຕຸຣກ຺ຂິຕາທີສຸປິ ນໂຍ ເນຕພ຺ໂພ. ປຸຣິໂສ ຠິກ຺ຂຸໍ ປຫິຓຕິ ‘‘ຄຈ຺ຉ, ຠນ຺ເຕ, ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ມາຕຸຣກ຺ຂິຕໍ ພ຺ຣູຫິ…ເປ… ສປຣິທຓ຺ຑໍ ພ຺ຣູຫິ ‘ໂຫຕຸ ກິຣ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠຣິຍາ ຘນກ຺ກີຕາ…ເປ… ມຸຫຸຕ຺ຕິກາ ຈາ’’ຕິ, ອຍໍ ປຸຣິສສ຺ສ ສນ຺ເທໂສ ນາມ. ສເຈ ປຸຣິສສ຺ສ ມາຕາປິຕາຠາຕາຠຄິນິອາທໂຍ ຠິກ຺ຂຸໍ ປຫິຓນ຺ຕິ ‘‘ຄຈ຺ຉ, ຠນ຺ເຕ, ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ມາຕຸຣກ຺ຂິຕໍ ພ຺ຣູຫິ…ເປ… ສປຣິທຓ຺ຑໍ ພ຺ຣູຫິ ‘ໂຫຕຸ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠຣິຍາ ຘນກ຺ກີຕາ…ເປ… ມຸຫຸຕ຺ຕິກາ ຈາ’’ຕິ, ອຍມ຺ປິ ປຸຣິສສ຺ສ ສນ຺ເທໂສເຍວ ນາມ, ອາຓາປນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ວີມໍສິຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ສາສນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕສ຺ສາ ອິຕ຺ຖິຍາ ວາ ປຸຣິສສ຺ສ ວາ ເຕສໍ ອວສ຺ສາໂຣຈນການໍ ມາຕາປິຕາຠາຕາຠຄິນິອາທີນໍ ວາ ອາໂຣເຈຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫຣນ຺ຕິ ຍຕ຺ຖ ປຫິໂຕ, ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕສ຺ສາ ອິຕ຺ຖິຍາ ວາ ປຸຣິສສ຺ສ ວາ ອາໂຣເຈຕິ, ສາ ອິຕ຺ຖີ ວາ ປຸຣິໂສ ວາ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕຸ ວາ, ມາ ວາ, ລຊ຺ຊາຍ ວາ ຕຸຓ຺ຫີ ໂຫຕຸ, ປຸນ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຕສ຺ສາ ອິຕ຺ຖິຍາ ວາ ປຸຣິສສ຺ສ ວາ ຫຣນ຺ໂຕ ຄຣຸກໍ ຜຸເສຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ‘‘ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫຕິ ວີມໍສຕິ ປຈ຺ຈາຫຣຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອງ຺ຄຕ຺ຕຍໍ ສມ຺ປາທິຕໍ ໂຫຕິ. ອິມາຍ ຕິວງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສງ຺ຆາທິເສໂສ, ອິໂຕ ເຍຫິ ເກຫິຈິ ທ຺ວີຫິ ອງ຺ເຄຫິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ເອເກນ ທຸກ຺ກຏໍ. ຍກ຺ຂີເປຕີປຓ຺ຑເກສຸ ອງ຺ຄຕ຺ຕເຍນປິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍເມວ, ເອເກນ ວາ ທ຺ວີຫິ ວາ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ.

ສຎ຺ຈຣິຕ຺ຕສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຈມໍ.

໒໔. ອິທານິ ກຸຏິກາຣສິກ຺ຂາປທໍ ອາວິ ກາຕຸໍ ‘‘ສໍຍາຈິຕປຣິກ຺ຂາຣ’’ນ຺ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ‘‘ວາສິໍ ເທຖ, ຜຣສຸໍ ເທຖາ’’ຕິອາທິນາ ສຍໍ ປວຕ຺ຕິຕຍາຈນາຍ ຄຫິຕປຣິກ຺ຂາຣໍ ສໍຍາຈິຕປຣິກ຺ຂາຣໍ ປທຠາຊເນ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສງ຺ຆໍ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຍາຈິຕ຺ວາ ລທ຺ຘຠິກ຺ຂູຫິ ວາ ສງ຺ເຆເນວ ວາ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສາຣມ຺ຠານາຣມ຺ຠສປຣິກ຺ກມນາປຣິກ຺ກມນຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ອເທສິຕວຕ຺ຖຸກໍ ‘‘ກຸຏິ ນາມ ອຸລ຺ລິຕ຺ຕາ ວາ ໂຫຕິ ອວລິຕ຺ຕາ ວາ ອຸລ຺ລິຕ຺ຕາວລິຕ຺ຕາ ວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໔໙) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ກຸຏິໍ. ‘‘ຕຕ຺ຣິທໍ ປມາຓໍ, ທີຆໂສ ທ຺ວາທສ ວິທຕ຺ຖິໂຍ ສຸຄຕວິທຕ຺ຖິຍາ, ຕິຣິຍໍ ສຕ຺ຕນ຺ຕຣາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໔໘) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕປມາຓາຕິກ຺ກນ຺ຕໍ, ‘‘ມຍ຺ຫໍ ວາສາຄາຣໍ ເອສາ’’ຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຕາ ອຸທ຺ເທໂສ ເອຕິສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຕຸທ຺ເທສາ, ຕໍ ອຕ຺ຕຸທ຺ເທສໍ ກຕ຺ວາ ຄຣຸໍ ສງ຺ຆາທິເສສໍ ຜຸເສຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວິນິຈ຺ຉໂຍ – ອເທສິຕວຕ຺ຖຸກໍ ປມາຓາຕິກ຺ກນ຺ຕໍ ກຸນ຺ຖກິປິລ຺ລິກາທີນໍ ອາສເຍ ກຕຕ຺ຕາ ສາຣມ຺ຠໍ ທ຺ວີຫິ ພລີພທ຺ເທຫິ ຍຸຕ຺ເຕນ ສກເຏນ ຄນ຺ຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ອປຣິກ຺ກມນໍ ອຸລ຺ລິຕ຺ຕາທິເຠທໍ ກຸຏິໍ ອຕ຺ຕໂນ ວສນຕ຺ຖາຍ ກໂຣນ຺ໂຕ ວາ ກາຣາເປນ຺ໂຕ ວາ ‘‘ອິທານິ ນິຏ຺ຐານໍ ຄມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ປຐມປິຓ຺ຑທາເນ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ທຸຕິຍປິຓ຺ຑທາເນນ ເລເປ ຆຏິເຕ ທ຺ເວ ຈ ສງ຺ຆາທິເສເສ ທ຺ເວ ຈ ທຸກ຺ກຏານິ, ສເຈ ເທສິຕວຕ຺ຖຸກາເຍວ ວາ ປມາຓາຕິກ຺ກນ຺ຕາເຍວ ວາ ໂຫຕິ, ເອກໍ ສງ຺ຆາທິເສສໍ ທ຺ເວ ຈ ທຸກ຺ກຏານິ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ.

ກຸຏິກາຣສິກ຺ຂາປທໍ ຉຏ຺ຐໍ.

໒໕. ອິທານິ ວິຫາຣກາຣສິກ຺ຂາປທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມຫລ຺ລກ’’ນ຺ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ມຫລ຺ລກນ຺ຕິ ສສ຺ສາມິກຠາເວນ ສໍຍາຈິຕກຸຏິໂຕ ມຫນ຺ຕຠາໂວ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖິ, ຍສ຺ມາ ວາ ວຕ຺ຖຸໍ ເທສາເປຕ຺ວາ ປມາຓາຕິກ຺ກເມນາປິ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຕສ຺ມາ ປມາຓມຫນ຺ຕຕາຍປິ ມຫລ຺ລໂກ, ຕໍ ມຫລ຺ລກໍ ວິຫາຣໍ ວາ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ປນ ອເທສິຕວຕ຺ຖຸກຠາເວນ ເອໂກ ສງ຺ຆາທິເສໂສ, ເສສໍ ອນນ຺ຕຣສທິສເມວ. ອິຘ ຈ ຕຕ຺ຖ ຈ ວາສາຄາຣໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຸໂປສຖາຄາຣໍ ວາ ຊນ຺ຕາຆຣໍ ວາ ອຄ຺ຄິສາລໍ ວາ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ເອວມາທິນາ ນເຍນ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ.

ວິຫາຣກາຣສິກ຺ຂາປທໍ ສຕ຺ຕມໍ.

໒໖. ອິທານິ ອມູລກສິກ຺ຂາປທໍ ປກາເສຕຸໍ ‘‘ອມູລເກນາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ອມູລເກນາຕິ ຍໍ ໂຈທເກນ ຈຸທິຕກມ຺ຫິ ປຸຄ຺ຄເລ ອທິຏ຺ຐໍ ອສຸຕໍ ອປຣິສງ຺ກິຕໍ, ອິທໍ ເອເຕສໍ ທສ຺ສນສວນປຣິສງ຺ກາສງ຺ຂາຕານໍ ມູລານໍ ອຠາວໂຕ ອມູລກໍ, ເຕນ ອມູລເກນ ວຕ຺ຖຸນາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖ ອທິຏ຺ຐໍ ນາມ ອຕ຺ຕໂນ ປສາທຈກ຺ຂຸນາ ວາ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ວາ ອທິຏ຺ຐໍ. ອສຸຕໍ ນາມ ຕເຖວ ເກນຈິ ວຸຈ຺ຈມານໍ ນ ສຸຕໍ. ອປຣິສງ຺ກິຕໍ ນາມ ຈິຕ຺ເຕນ ອປຣິສງ຺ກິຕໍ, ຕໍ ປນ ທິຏ຺ຐສຸຕມຸຕວເສນ ຕິວິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂຸຎ຺ຈ ມາຕຸຄາມຎ຺ຈ ຕຖາຣູເປ ຐາເນ ທິສ຺ວາ ‘‘ອທ຺ຘາ ອິເມຫິ ກຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ກຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ວາ ປຣິສງ຺ກຕິ, ອິທໍ ທິຏ຺ຐປຣິສງ຺ກິຕໍ ນາມ. ອນ຺ຘກາເຣ ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນກາເສ ວາ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ຈ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ຈ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ທຸຕິຍສ຺ສ ອຕ຺ຖິຠາວໍ ອຊານນ຺ໂຕ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຣິສງ຺ກຕິ, ອິທໍ ສຸຕປຣິສງ຺ກິຕໍ ນາມ. ຘຸຕ຺ເຕຫິ ອິຕ຺ຖີຫິ ສທ຺ຘິໍ ປຈ຺ຈນ຺ຕວິຫາເຣສຸ ປຸປ຺ຜຄນ຺ຘສຸຣາທີຫິ ອນຸຠວິຕ຺ວາ ຄຕຏ຺ຐານໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ເກນ ນຸ ໂຂ ອິທໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ວີມໍສນ຺ໂຕ ຕຕ຺ຣ ເກນຈິ ຠິກ຺ຂຸນາ ຄນ຺ຘາທີຫິ ປູຊາ ກຕາ ໂຫຕິ, ເຠສຊ຺ຊຕ຺ຖາຍ ອຣິຏ຺ຐໍ ວາ ປີຕໍ, ໂສ ຕສ຺ສ ຄນ຺ຘໍ ຆາຍິຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ໂສ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ປຣິສງ຺ກຕິ, ອິທໍ ມຸຕປຣິສງ຺ກິຕໍ ນາມ. ເອວໍ ຕິວິຘາຍ ປຣິສງ຺ກາຍ ອຠາເວນ ອປຣິສງ຺ກິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ໂຈເທນ຺ໂຕຕິ ‘‘ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອາປນ຺ໂນສິ, ອສ຺ສມໂຓສິ, ອສກ຺ຍປຸຕ຺ຕິໂຍສີ’’ຕິອາທີຫິ ວຈເນຫິ ສຍໍ ໂຈເທນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ໂຈເທນ຺ຕສ຺ສ ວາຈາຍ ວາຈາຍ ສງ຺ຆາທິເສໂສ. ໂຈທາເປນ຺ໂຕ ວາຕິ ອຕ຺ຕນາ ຕສ຺ສ ສມີເປ ຐຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອາຓາເປຕ຺ວາ ໂຈທາເປນ຺ໂຕ ຕສ຺ສ ອາຓຕ຺ຕສ຺ສ ວາຈາຍ ວາຈາຍ ຄຣຸໍ ຜຸເສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ໂສປິ ຈາວນາຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ມຍາປິ ທິຏ຺ຐໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ໂຈເທຕິ, ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ວາຈາຍ ອາປຕ຺ຕິ. ວຕ຺ຖຸນາ ອນ຺ຕິເມນ ຈາຕິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອນຸຣູເປສຸ ເອກູນວີສຕິຍາ ປາຣາຊິເກສຸ ອຎ຺ຎຕເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈາເວຕຸນ຺ຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍາ ຈາເວຕຸໍ, ໂຍ ສຸທ຺ຘໍ ວາ ອສຸທ຺ຘໍ ວາ ກຕູປສມ຺ປທໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ສຸທ຺ຘທິຏ຺ຐິໂກ ສມາໂນ ຈາວນາຘິປ຺ປາເຍນ ໂຈເທຕິ ວາ ໂຈທາເປຕິ ວາ, ຕສ຺ສ ສງ຺ຆາທິເສໂສຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຸຓມານນ຺ຕິ ອິມິນາ ປຣມ຺ມຸຂາ ທູເຕນ ວາ ປຓ຺ເຓນ ວາ ໂຈເທຕິ. ໂຈເທນ຺ຕສ຺ສ ນ ຣຸຫຕີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ປຣມ຺ມຸຂາ ປນ ສຕ຺ຕຫິ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘຫິ ວທນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ.

ອມູລກສິກ຺ຂາປທໍ ອຏ຺ຐມໍ.

໒໗. ອິທານິ ອຎ຺ຎຠາຄິຍສິກ຺ຂາປທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຎ຺ຎສ຺ສ ກິຣິຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎສ຺ສ ກິຣິຍນ຺ຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຂຕ຺ຕິຍາທິຊາຕິກສ຺ສ ປາຣາຊິກສ຺ສ ວີຕິກ຺ກມສງ຺ຂາຕໍ ກິຣິຍໍ ທິສ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເຕນ ເລເສນາຕິ ‘‘ທສ ເລສາ ຊາຕິເລໂສ ນາມເລໂສ ໂຄຕ຺ຕເລໂສ ລິງ຺ຄເລໂສ ອາປຕ຺ຕິເລໂສ ປຕ຺ຕເລໂສ ຈີວຣເລໂສ ອຸປຊ຺ຌາຍເລໂສ ອາຈຣິຍເລໂສ ເສນາສນເລໂສ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໙໔) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕສຸ ທສສຸ ເລເສສຸ ໂຍ ຕສ຺ມິໍ ປຸຄ຺ຄເລ ທິສ຺ສຕິ, ເຕນ ເລເສນ ຕທຎ຺ຎໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍາ ຈາເວຕຸໍ ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸນາ ໂຈເທນ຺ໂຕ ຄຣຸກໍ ຜຸເສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ວຕ຺ຖຸໍ ລິສ຺ສຕິ ສິລິສ຺ສຕິ ໂວຫາຣມຕ຺ເຕເນວ ອີສກໍ ອລ຺ລີຍຕີຕິ ເລໂສ, ຊາຕິເຍວ ເລໂສ ຊາຕິເລໂສ. ເອສ ນໂຍ ເສສປເທສຸປິ. ເລເສນ ໂຈເທນ຺ໂຕ ກຖໍ ໂຈເທຕິ? ອຎ຺ໂຎ ຂຕ຺ຕິຍຊາຕິໂກ ອິມິນາ ໂຈທເກນ ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອຊ຺ຌາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ທິຏ຺ໂຐ ໂຫຕິ, ໂສ ອຎ຺ຎໍ ອຕ຺ຕໂນ ເວຣິໍ ຂຕ຺ຕິຍຊາຕິກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ຕໍ ຂຕ຺ຕິຍຊາຕິເລສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອວໍ ໂຈເທຕິ ‘‘ຂຕ຺ຕິໂຍ ມຍາ ທິຏ຺ໂຐ ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອຊ຺ຌາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ, ຕ຺ວມ຺ປິ ຂຕ຺ຕິໂຍ ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອາປນ຺ໂນສີ’’ຕິ ວາ ‘‘ໂສ ຕ຺ວໍ ຂຕ຺ຕິໂຍ, ນາຎ຺ໂຎ, ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນສີ’’ຕິ ວາ ໂຈເທຕິ. ເອວໍ ນາມເລສາທໂຍປິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອຎ຺ຎຠາຄິຍສິກ຺ຂາປທໍ ນວມໍ.

໒໘. ເອຕ຺ຕາວຕາ ‘‘ຄຣຸກາ ນວາ’’ຕິ ອຸທ຺ທິຏ຺ເຐ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ເຕສຸ ອາປນ຺ເນສຸ ປຏິປຊ຺ຊນາກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຉາເທຕິ ຊານມາປນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສາຍໍ ປິຓ຺ຑຕ຺ໂຖ – ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ‘‘ອຍໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມາ ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ອາປຕ຺ຕິວເສນ ວາ ‘‘ອິທໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວຕ຺ຖຸວເສນ ວາ ຊານມາປນ຺ນໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ຍາວ ຉາເທຕິ, ຕາວ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ອກາມາ ປຣິວາໂສ ວສິຕພ຺ໂພຕິ. ຈເຣຍ຺ຍາຕິ ມານຕ຺ຕໍ ສມາທາຍ ວເສຍ຺ຍ. ກິຕ຺ຕກໍ ທິວສນ຺ຕິ ເຈ? ຉ ຣຕ຺ຕິໂຍ. ມານຕ຺ຕວາໂສ ປນ ສງ຺ເຆເຍວ, ນ ຄເຓ, ນ ປຸຄ຺ຄເລ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສງ຺ເຆ’’ຕິ. ປຣິວຸຕ຺ໂຖຕິ ‘‘ຕໂຍ ໂຂ ອຸປາລິ ປາຣິວາສິກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉທາ ສຫວາໂສ ວິປ຺ປວາໂສ ອນາໂຣຈນາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໘໓) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉທໍ ອກຕ຺ວາ ປຣິວຸຕ຺ໂຖຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ສຫວາໂສຕິ ປກຕຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ເອກຈ຺ຉນ຺ເນ ອຸທກປາຕຏ຺ຐານພ຺ຠນ຺ຕເຣ ວາໂສ. ວິປ຺ປວາໂສ ນາມ ອຎ຺ຎໍ ປກຕຕ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ວິນາ ວາໂສ. ອນາໂຣຈນາຕິ ອາຄນ຺ຕຸກາທີນໍ ອນາໂຣຈນາ. ເອເຕສຸ ຕີສຸ ເອເກນາປິ ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉໂທ ໂຫຕິ ເອວ. ເອຕ຺ຖ ປນ ອຸປຈາຣສີມຄຕານໍ ອາໂຣເຈຕພ຺ພໍ, ນ ພຫິ ຐິຕານໍ, ພຫິ ຐິຕານມ຺ປິ ສເຈ ສທ຺ທໍ ສຸຓາຕິ, ປສ຺ສຕິ, ທູຣໍ ວາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາໂຣເຈຕພ຺ພເມວ, ອນາໂຣເຈນ຺ຕສ຺ສ ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉໂທ ເຈວ ວຕ຺ຕເຠເທ ທຸກ຺ກຏຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ອຊານນ຺ຕສ຺ເສວ ອຸປຈາຣສີມໍ ປວິສິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ເຈ, ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉໂທວ ໂຫຕິ, ນ ວຕ຺ຕເຠໂທ.

ຈິຓ຺ຓມານຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂຂ, ອຸປາລິ, ມານຕ຺ຕຈາຣິກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉທາ ສຫວາໂສ ວິປ຺ປວາໂສ ອນາໂຣຈນາ ອູເນ ຄເຓ ຈຣຓ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໙໒) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉທໍ ອກຕ຺ວາ ຈິຓ຺ຓມານຕ຺ຕໍ ປຣິນິຏ຺ຐິຕມານຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ປນ ສຫວາສາທໂຍ ປຣິວາເສ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາ ເອວ. ‘‘ອູເນ ຄເຓ ຈຣຓ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຄໂຓ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວາ ອຕິເຣກາ ວາ ຠິກ຺ຂູ, ຕສ຺ມາ ສເຈປິ ຕີຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ສທ຺ຘິໍ ວສຕິ, ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉໂທ ໂຫຕິເຍວ, ‘‘ສເຈ ປນ ເຕນ ເຕສໍ ອຕ຺ຖິຠາວໍ ທິສ຺ວາ ອາໂຣຈິເຕ ປກ຺ກມນ຺ຕິ, ອູເນ ຄເຓ ຈຣຓໂທໂສ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໙໗) ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ຕໍ ກິຣ. ອພ຺ເຠຍ຺ຍາຕິ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ວີສຕິຄໂຓ ສງ຺ໂຆ ອພ຺ເຠຍ຺ຍ ສມ຺ປຏິຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ອພ຺ຠານກມ຺ມວເສນ ໂອສາເຣຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສເຈ ເອເກນປິ ອູໂນ ວີສຕິຄໂຓ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອພ຺ເຠຍ຺ຍ, ໂສ ຈ ຠິກ຺ຂຸ ນ ອພ຺ຠິໂຕ, ເຕ ຈ ຠິກ຺ຂູ ຄາຣຍ຺ຫາ, ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໒໙. ອິທານິ ຍຖາ ຉາທິຕາ ອາປຕ຺ຕິ ຉນ຺ນາ ໂຫຕິ, ຕໍ ປກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ປທໂຍຊນາ – ອາປຕ຺ຕິຕາ ຈ ອນຸກ຺ຂິຕ຺ຕຕາ ຈ ອນນ຺ຕຣາຍຕາ ຈ ປຫຸຕ຺ຕຕາ ຈ ອາປຕ຺ຕິນຸກ຺ຂິຕ຺ຕອນນ຺ຕຣາຍປຫຸຕ຺ຕຕາໂຍ, ເອຕາສຸ ຈຕູສຸ ຕຖາສຎ຺ຎິຕາ ຈ ຉາເທຕຸກາໂມ ຫຸຕ຺ວາ ຉາທນາ ຈາຕິ ເອວໍ ທສຫງ຺ເຄຫິ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມມ຺ຫິ ຉນ຺ນາ ໂຫຕີຕິ. ເອຕ຺ຖ ປນ ອາປຕ຺ຕິອາທີສຸ ຈຕູສຸ ອາປຕ຺ຕິສຎ຺ຎິຕາ ຈ ອນຸກ຺ຂິຕ຺ຕສຎ຺ຎິຕາ ຈ ອນນ຺ຕຣາຍສຎ຺ຎິຕາ ຈ ປຫຸຕ຺ຕສຎ຺ຎິຕາ ຈາຕິ ເອວໍ ສຎ຺ຎາວເສນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ອຏ຺ຐງ຺ຄານິ ຄເຫຕພ຺ພານິ, ຉາເທຕຸກາໂມຕິ ອິທເມກໍ, ຉາທນາຕິ ອິທເມກນ຺ຕິ ເອວໍ ທສ.

ເອເຕສຸ ປນ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ – ‘‘ອາປຕ຺ຕິ ຈ ໂຫຕິ ອາປຕ຺ຕິສຎ຺ຎີ ຈາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍໍ ອາປນ຺ໂນ, ສາ ເຕຣສນ຺ນໍ ອຎ຺ຎຕຣາ ໂຫຕິ, ໂສປິ ຈ ຕຕ຺ຖ ຄຣຸກາປຕ຺ຕິສຎ຺ຎີເຍວ ຫຸຕ຺ວາ ຊານນ຺ໂຕ ຉາເທຕິ, ຉນ຺ນາ ໂຫຕິ. ສເຈ ຕຕ຺ຖ ອນາປຕ຺ຕິສຎ຺ຎີ ວາ ອຎ຺ຎາປຕ຺ຕິສຎ຺ຎີ ວາ ເວມຕິໂກ ວາ ໂຫຕິ, ອຈ຺ຉນ຺ນາວ ໂຫຕິ. ຕິວິຘໍ ປນ ອຸກ຺ເຂປນີຍກມ຺ມໍ, ເຕນ ອກໂຕ ອນຸກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ໂສ ເຈ ປກຕຕ຺ຕສຎ຺ຎີ ຫຸຕ຺ວາ ຉາເທຕິ, ຉນ຺ນາ ໂຫຕິ. ສເຈ ອປກຕຕ຺ຕສຎ຺ຎີ ຉາເທຕິ, ອຈ຺ຉນ຺ນາ ໂຫຕິ. ອປກຕຕ຺ເຕນ ປນ ປກຕຕ຺ຕສຎ຺ຎິນາປິ ອປກຕຕ຺ຕສຎ຺ຎິນາປິ ຉາທິຕໍ ອຈ຺ຉາທິຕເມວ ໂຫຕີຕິ. ອນນ຺ຕຣາຍິໂກຕິ ຍສ຺ສ ທສສຸ ຣາຊໂຈຣອຄ຺ຄິອຸທກມນຸສ຺ສາມນຸສ຺ສວາຬສຣີສປຊີວິຕພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍນ຺ຕຣາເຍສຸປິ ເອໂກປິ ນຕ຺ຖິ, ໂສ ເຈ ອນນ຺ຕຣາຍິກສຎ຺ຎີ ຫຸຕ຺ວາ ຉາເທຕິ, ຉນ຺ນາ ໂຫຕິ. ສເຈ ໂສ ອນ຺ຘກາຣຠີຣຸໂກ ອນນ຺ຕຣາເຍ ເອວ ວາຬາທິອນ຺ຕຣາຍສຎ຺ຎີ ຫຸຕ຺ວາ ຉາເທຕິ, ອຈ຺ຉນ຺ນາວ ໂຫຕິ. ປຫູຕິ ໂຍ ສກ຺ໂກຕິ ສຠາຄຠິກ຺ຂຸໂນ ສມີປໍ ຄນ຺ຕຸຎ຺ເຈວ ອາໂຣຈິຕຸຎ຺ຈ, ໂສ ເຈ ປຫຸສຎ຺ຎີ ຫຸຕ຺ວາ ຉາເທຕິ, ຉນ຺ນາ ໂຫຕິ. ໂຍ ປນ ອປຫຸ ຫຸຕ຺ວາ ປຫຸສຎ຺ຎີ, ປຫຸ ວາ ອປຫຸສຎ຺ຎີ ຫຸຕ຺ວາ ຉາເທຕິ, ອຈ຺ຉນ຺ນາວ ໂຫຕີຕິ.

ອຣຸຓຸຄ຺ຄມມ຺ຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ວາ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນ ໂຫຕິ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ວາ, ຍາວ ອຣຸຓໍ ນ ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉຕິ, ຕາວ ອາໂຣເຈຕພ຺ພາ. ສເຈ ປນ ອຣຸຓພ຺ຠນ຺ຕເຣ ສຕກ຺ຂຕ຺ຕຸມ຺ປິ ຉາເທຕຸກາມຕາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຈ຺ຉນ຺ນາວ ໂຫຕິ. ອາໂຣເຈນ຺ໂຕ ປນ ສຠາຄສງ຺ຆາທິເສສໍ ອາປນ຺ນສ຺ສ ອາໂຣເຈຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ອາໂຣເຈຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປນ ອາວິກຕາ ໂຫຕິ, ອາໂຣຈນປຈ຺ຈຍາ ປນ ອຎ຺ຎໍ ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອິມິນາ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ວຕ຺ຖຸສຠາຄາປຕ຺ຕິໍ ອາໂຣເຈຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທີປິໂຕ ໂຫຕິ. ອາໂຣເຈນ຺ເຕນ ປນ ‘‘ອຫໍ ຕວ ສນ຺ຕິເກ ເອກໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາວິ ກໂຣມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ອາຈິກ຺ຂາມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ອາໂຣເຈມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອກໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ນຠາວໍ ຊານາຫີ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອກໍ ຄຣຸກາປຕ຺ຕິໍ ອາວິ ກໂຣມີ’’ຕິ ວາ ອາທິນາ ນເຍນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ເອຕ຺ຕາວຕາ ອຈ຺ຉນ຺ນາວ ໂຫຕິ. ສເຈ ‘‘ລຫຸກາປຕ຺ຕິໍ ອາໂຣເຈມີ’’ຕິ ວທຕິ, ຉນ຺ນາວ ໂຫຕີຕິ. ສງ຺ຆາທິເສສວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ສງ຺ຆາທິເສສນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ຈີວຣນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໓໐. ເອວໍ ຄຣຸເກ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາກາຣໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຈີວເຣສຸ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຏໍ. ຕຕ຺ຖ ຊາຕິໂຕ ຉ ຈີວຣານິ (ມຫາວ. ໓໓໙; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໒-໔໖໓; ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ກຖິນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ), ຕານິ ການີຕິ ເຈ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຂມາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ໂຂມໍ ນາມ ໂຂມວາກສຸຕ຺ເຕຫິ ກຕໍ ວຕ຺ຖໍ. ສາຓໍ ນາມ ສາຓວາເກຫິ ກຕໍ ວຕ຺ຖໍ. ຠງ຺ຄໍ ນາມ ໂຂມສຸຕ຺ຕາທີຫິ ປຎ຺ຈຫິ ມິສ຺ເສຕ຺ວາ ກຕໍ ວຕ຺ຖໍ. ປາເຏກ຺ກໍ ວາກມຍເມວ ວາຕິ ວທນ຺ຕິ. ກມ຺ພລໍ ນາມ ມນຸສ຺ສໂລມໍ ວາຬໂລມໍ ຐເປຕ຺ວາ ໂລເມຫິ ວາຍິຕ຺ວາ ກຕໍ ວຕ຺ຖໍ. ຉເຬຕານີຕິ ຉ ເອຕານິ. ສຫ ອນຸໂລເມຫີຕິ ສານຸໂລມານິ. ຊາຕິໂຕ ປນ ກປ຺ປິຍານິ ຉ ຈີວຣານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໓໑. ອິທານິ ເຕສໍ ອນຸໂລມານິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທຸກູລ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໐໕) ທຸກູລໍ ສາຓສ຺ສ ອນຸໂລມໍ ວາກມຍຕ຺ຕາ. ປຏ຺ຏຸຓ຺ຓນ຺ຕິ ປຏ຺ຏຸຓ຺ຓເທເສ ປາຓເກຫິ ສຎ຺ຊາຕວຕ຺ຖໍ. ໂສມາຣເທເສ, ຈີນເທເສ ຊາຕໍ ໂສມາຣຈີນຊໍ ປຏນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອິມານິ ຕີຓິປິ ໂກເສຍ຺ຍສ຺ສ ອນຸໂລມານິ ປາຓເກຫິ ກຕສຸຕ຺ຕມຍຕ຺ຕາ. ອິທ຺ຘິຊນ຺ຕິ ເອຫິຠິກ຺ຂູນໍ ປຸຎ຺ຎິທ຺ຘິຍາ ນິພ຺ພຕ຺ຕຈີວຣໍ. ຕໍ ປນ ໂຂມາທີນໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ໂຫຕິ. ກປ຺ປຣຸກ຺ເຂຫິ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ຊາລິນິຍາ ເທວກຎ຺ຎາຍ ອນຸຣຸທ຺ຘຕ຺ເຖຣສ຺ສ ທິນ຺ນວຕ຺ຖາທິກໍ ເທວທິນ຺ນໍ. ຕມ຺ປິ ໂຂມາທີຫິ ນິພ຺ພຕ຺ຕວຕ຺ຖສທິສຕ຺ຕາ ຉນ຺ນມ຺ປິ ອນຸໂລມໍ ໂຫຕິເຍວ ກປ຺ປາສິກສ຺ສ ວາ, ອິທ຺ຘິຊມ຺ປິ ຕເຖວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ສ ຕສ຺ສາຕິ ໂຂມາທິກສ຺ສ. ອນຸໂລມິກນ຺ຕິ ອນຸຣູປໍ.

໓໒-໓໓. ເອວໍ ຊາຕິໂຕ ສານຸໂລມານິ ຉ ຈີວຣານິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ເຕສຸ ອຘິຏ຺ຐານາທິກໍ ວິຘານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕິຈີວຣ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ກຖິນສິກຂາປທວຓ຺ຓນາ; ມຫາວ. ໓໕໘) ຘິຏ຺ຐານໂຕ ປຸພ຺ເພ ຕິຈີວຣໍ ນາມ ປາເຏກ຺ກໍ ນຕ຺ຖິ ສງ຺ຆາຏິອາທິປ຺ປໂຫນກສ຺ສ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓາທິວເສນາປິ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ‘‘ຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ເຐຍ຺ຍ ນ ວິກປ຺ເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ນາເມ ຄຫິເຕ ‘‘ອຘິຏ຺ຐານ’’ມິຈ຺ເຈວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ‘‘ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ປນ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ. ມຸຂປຸຎ຺ຉນຎ຺ຈ ນິສີທນຎ຺ຈ ມຸຂປຸຎ຺ຉນນິສີທນໍ. ກຓ຺ຑຸຈ຺ຉາທິນ຺ຕິ ກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິໍ ອຘິຏ຺ເຐຍ຺ຍ, ນ ວິກປ຺ເປຍ຺ຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອຕ຺ຖາຕິ ອິເມສຸ ນວສຸ ຈີວເຣສຸ. ຕິຈີວຣນ຺ຕິ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐານນເຍນ ອຘິຏ຺ຐິຕຕິຈີວຣໍ. ວິນາ ອລທ຺ຘສມ຺ມຸຕິໂກ ຠິກ຺ຂຸ ອວິປ຺ປວາສສມ຺ມຸຕິອລທ຺ຘຏ຺ຐາເນ ເອກາຫມ຺ປິ ຫຕ຺ຖປາສໍ ວິຊຫິຕ຺ວາ ນ ວເສຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ຈາຕຸມາສໍ ນິສີທເນນ ວິປ຺ປວສິຕພ຺ພໍ, ໂຍ ວິປ຺ປວເສຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ຂຸທ຺ທກກ຺ຂນ຺ຘເກ (ຈູຬວ. ໒໖໓) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈາຕຸມາສໍ ນິສີທນໍ ວິນາ ນ ວເສຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໔. ອິທານິ ອຘິຏ຺ຐານວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ມິຈ຺ຈຘິຏ຺ຐເຍຕິ ອິຕິ ອຘິຏ຺ຐເຍ, ‘‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ ເອວໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ອຘິຏ຺ຐເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຫຕ຺ຖປາສເມຕນ຺ຕິ ທູເຣ ຐິຕໍ ປນ ຐປິໂຕກາສໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ສເຈ ເອກໍ, ‘‘ເອຕ’’ນ຺ຕິ, ພຫູນິ ເຈ, ‘‘ເອຕານີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐເຍຕິ ອຕ຺ຖສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເສເສສຸປິ ອຍໍ ນໂຍຕິ ຍຖາ ‘‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ‘‘ອິມໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ, ອິມໍ ກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຕໂນ ນາເມເນວ ວຕ຺ວາ ສມ຺ມຸຂາປິ ປຣມ຺ມຸຂາປິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໓໕. ອິທານິ ສເຈ ປຸພ຺ເພ ອຘິຏ຺ຐິຕໍ ຕິຈີວຣໍ ນິສີທນໍ ວສ຺ສິກສາຏິກໍ ກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທີຕິ ອິເມສຸ ຉສຸ ຈີວເຣສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຈີວຣໍ ອຕ຺ຖິ, ປຸນ ຕຖາວິຘໍ ຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຣິຫຣິຕຸໍ ອິຈ຺ຉນ຺ເຕນ ‘‘ທ຺ເວ ປນ ນ ວຏ຺ຏນ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙; ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ກຖິນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຸພ຺ເພ ອຘິຏ຺ຐິຕໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ປຕ຺ຕາຘິຏ຺ຐຫເນ ຕຖາຕິ ‘‘ອິມໍ ປຕ຺ຕໍ, ເອຕໍ ປຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ນາມມຕ຺ຕເມວ ວິເສໂສ. ເສສໍ ຕາທິສເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໖. ເອຕໍ ອິມໍ ວ ສງ຺ຆາຏິໍ ສໍເສຕິ ເອຕ຺ຖ ສເຈ ອນ຺ໂຕຄພ຺ເຠ ວາ ສາມນ຺ຕວິຫາເຣ ວາ ໂຫຕິ, ຐປິຕຏ຺ຐານໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ‘‘ເອຕໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ ວາຈາ ຠິນ຺ທິຕພ຺ພາ, ສເຈ ຫຕ຺ຖປາເສ ໂຫຕິ, ‘‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິ’’ນ຺ຕິ ເຕສໍ ເຕສໍ ນາມວເສນ ວາຈາ ຠິນ຺ທິຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາເຣປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ທ຺ເວ ຈີວຣສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານາ ກາເຍນ ວາ ອຘິຏ຺ເຐຕິ, ວາຈາຍ ວາ ອຘິຏ຺ເຐຕີ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໒໒) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສງ຺ຆາຏິອາທິກໍ ຫຕ຺ເຖນ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຈິຕ຺ເຕນ ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ ກາຍວິກາຣໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ກາເຍນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ, ເຍນ ເກນຈິ ສຣີຣາວຍເວນ ອຜຸສນ຺ຕສ຺ສ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ວາຈາຍ ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ເຕນ ວຈີເຠທໍ ກຕ຺ວາວ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ປຕ຺ເຕປິ. ວິທູຕິ ປຓ຺ຑິໂຕ.

໓໗-໘. ອິທານິ ເຕສໍ ປມາຓປຣິຈ຺ເຉທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສງ຺ຆາຏິ ປຈ຺ຉິມນ຺ເຕນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ທີຆໂຕ ມຸຏ຺ຐິປຎ຺ຈກໂຕ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙; ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ກຖິນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ປຏ຺ຐາຍ ‘‘ຕຕ຺ຣິທໍ ສຸຄຕສ຺ສ ສຸຄຕຈີວຣປ຺ປມາຓໍ, ທີຆໂສ ນວ ວິທຕ຺ຖິໂຍ ສຸຄຕວິທຕ຺ຖິຍາ, ຕິຣິຍໍ ຉ ວິທຕ຺ຖິໂຍ’’ຕິ (ປາຈິ. ໕໔໘) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕສຸຄຕຈີວຣູນາປິ ວຏ຺ຏຕິ. ຕິຣິຍໍ ປນ ມຸຏ຺ຐິຕ຺ຕິກໍ. ຈ-ສທ຺ເທນ ອຕິເຣກມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄສ຺ສປິ ເອຕເທວ ປມາຓນ຺ຕິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຖາ ເອກໍສິກສ຺ສາປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນ຺ຕຣວາສກສ຺ສ ປນ ‘‘ປາຣຸປເນນປິ ຫິ ສກ຺ກາ ນາຠິໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕຸ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙) ອຏ຺ຐກຖາວຈນໂຕ ‘‘ທ຺ວິຫຕ຺ໂຖ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໙. ນິສີທນສ຺ສ ທີເຆນາຕິ ເອຕ຺ຖ (ປາຈິ. ໕໓໑ ອາທໂຍ; ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໕໓໑; ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ນິສີທນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ນິສີທນນ຺ຕິ ສນ຺ຖຕສທິສໍ ສນ຺ຖຣິຕ຺ວາ ເອກສ຺ມິໍ ອນ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາເຓນ ທ຺ວີສຸ ຐາເນສຸ ຜາເລຕ຺ວາ ກຕາຫິ ຕີຫິ ທສາຫິ ຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິກ຺ຂາຣສ຺ເສຕໍ ນາມໍ.

໔໐. ກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິ (ປາຈິ. ໕໓໘; ມຫາວ. ໓໕໔; ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໕໓໗; ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ນາມ ຍສ຺ສ ອໂຘນາຠິອຸພ຺ຠຊາຓຸມຓ຺ຑລໍ ກຓ຺ຑຸ ວາ ປິຬກາ ວາ ອສ຺ສາໂວ ວາ ຖຸລ຺ລກຈ຺ຉຸ ວາ ອາພາໂຘ, ຕສ຺ສ ປຏິຈ຺ຉາທນຕ຺ຖາຍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ຈີວຣໍ. ຄາຖາໂຍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາວ.

໔໑. ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍາວາຕິ (ປາຈິ. ໕໔໔) ເອຕ຺ຖ ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໔໒. ເອຕ຺ຖາຕິ ສງ຺ຆາຏິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ວສ຺ສິກສາຏິກາ, ຕາວ ທສ຺ສິຕຈີວເຣສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕທຸຕ຺ຕຣິນ຺ຕິ ຕໂຕ ເຕສໍ ຈີວຣານໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ເຉທນປາຈິຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ປາຐເສໂສ, ຕໍ ອຕິເຣກໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ປຸນ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ເທເສຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓມຸຂໂຈຬາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍາວ ມຫນ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ອາກງ຺ຂຕິ, ຕາວ ມຫນ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ກາຕຸ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໕໓) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓສ຺ສ ປມາຓປຣິຈ຺ເຉໂທ ນຕ຺ຖິ,. ມຸຂປຸຎ຺ຉນໂຈຬສ຺ສ ປນ ອຸກ຺ກຏ຺ຐວເສນ ວາ ອນ຺ຕິມວເສນ ວາ ປມາຓປຣິຈ຺ເຉໂທ ນ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕມ຺ປິ ອປ຺ປມາຓິກໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາກງ຺ຂິຕປ຺ປມາຓິກາ’’ຕິ, ອິຈ຺ຉິຕປ຺ປມາຓິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍາວ ເອກໍ ໂຘວີຍຕິ, ຕາວ ອຎ຺ຎໍ ປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພນ຺ຕິ ທ຺ເວປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ.

໔໓. ນ ທີປິຕນ຺ຕິ ກຕ຺ຖ ນ ທີປິຕໍ? ອຏ຺ຐກຖາສຸ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ໂຫຕິ ຕິຈີວຣໍ, ອຕ຺ໂຖ ຈ ໂຫຕິ ປຣິສ຺ສາວເນຫິປິ ຖວິກາຫິປິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬກ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໕໗) ພຫູນໍ ປຕ຺ຕຖວິກປຣິສ຺ສາວນາທີນໍ ສງ຺ຄຫວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປາເຏກ຺ກໍ ນິຘານມຸຂນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ຠຄວຕາ ‘‘ຍໍ ຍໍ ລພ຺ຠຕິ, ຕໍ ຕໍ ອິມິນາ ວິຘາເນນ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຸນ ເຍນ ເຍນ ປຣິສ຺ສາວນາທິນາ ອຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ຕໍ ຕໍ ກຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ຕູ’’ຕິ ອນຸກມ຺ປາຍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕສ຺ມາ ວິກປ຺ປນຸປຄປຈ຺ຉິມຈີວຣປ຺ປມາຓໍ ຖວິກມ຺ປິ ປຏປຣິສ຺ສາວນມ຺ປິ ພຫູນິປິ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ‘‘ອິມານິ ຈີວຣານິ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬານິ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຖາ ວຕ຺ວາ’’ຕິ, ‘‘ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ວິກປ຺ປນຸປຄໍ.

໔໔. ອຫຕກປ຺ປານນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໔໘) ເອກວາຣໍ ໂຘວິຕການໍ.

໔໕. ອຸຕຸທ຺ຘຏານນ຺ຕິ ອຸຕຸໂຕ ທີຆກາລໂຕ ອຸທ຺ຘຏານໍ, ກຕວຕ຺ຖກິຈ຺ຈານໍ ປິໂລຕິການນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເສສາຕິ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄອນ຺ຕຣວາສກາ. ປໍສຸ ວິຍ ກຸຈ຺ຉິຕຠາວໍ ປຏິກ຺ກູລຠາວໍ ອຸລຕິ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ປໍສຸກູລໍ, ໂຈຬຂຓ຺ຑານເມຕໍ ນາມໍ, ຕສ຺ມິໍ ປໍສຸກູເລ ຍຖາຣຸຈີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຫຕານໍ ທຸສ຺ສານໍ ອຫຕກປ຺ປານໍ ທິຄຸຓໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ເອກຈ຺ຈິຍໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ເອກຈ຺ຈິຍໍ ອນ຺ຕຣວາສກໍ, ອຸຕຸທ຺ຘຏານໍ ທຸສ຺ສານໍ ຈຕຸຄ຺ຄຸຓໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ທິຄຸຓໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ທິຄຸຓໍ ອນ຺ຕຣວາສກໍ, ປໍສຸກູເລ ຍາວທຕ຺ຖໍ, ປາປຓິເກ ອຸສ຺ສາໂຫ ກຣຓີໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ສຸສານາທີສຸ ປຕິຕປໍສຸກູເລ ຈ ອນ຺ຕຣາປເຓ ປຕິຕປິໂລຕິກຈີວເຣ ຈ ປຏປຣິຈ຺ເຉໂທ ນຕ຺ຖິ, ປຏສຕມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສິທ຺ຘໍ.

໔໖. ອິທານິ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຉິນ຺ນກໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ຉິນ຺ນກໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ຉິນ຺ນກໍ ອນ຺ຕຣວາສກ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໔໕) ວຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕິຈີວເຣ ກຍິຣມາເນ ສພ຺ພໍ ຉິນ຺ນກໍ ນປ຺ປໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທ຺ເວ ຉິນ຺ນການິ ເອກໍ ອຈ຺ຉິນ຺ນກນ຺ຕິ. ທ຺ເວ ຉິນ຺ນການິ ເອກໍ ອຈ຺ຉິນ຺ນກໍ ນປ຺ປໂຫຕິ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທ຺ເວ ອຈ຺ຉິນ຺ນການິ ເອກໍ ຉິນ຺ນກນ຺ຕິ. ເອກໍ ຉິນ຺ນກໍ ນປ຺ປໂຫຕິ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນ຺ວາຘິກມ຺ປິ ອາໂຣເປຕຸໍ. ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ພໍ ອຈ຺ຉິນ຺ນກໍ ຘາເຣຕພ຺ພໍ, ໂຍ ຘາເຣຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໖໐) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕວິຘານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕີສູ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ – ຕີສຸ ຈີວເຣສຸ ຍໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ສິພ຺ພິຕຸໍ ສພ຺ພປຈ຺ຉິມປ຺ປມາຓໍ ປໂຫຕິ, ຕໍ ຉິນ຺ທິຕພ຺ພໍ. ສພ຺ເພສຸ ປນ ອປ຺ປໂຫນ຺ເຕສຸ ອນ຺ວາຘິກໍ ອາທິເຍຍ຺ຍາຕິ. ຕຕ຺ຖ ອນ຺ວາຘິ ນາມ ອນຸວາຕໍ ວິຍ ສໍຫຣິຕ຺ວາ ຈີວຣສ຺ສ ອຸປຣິ ສງ຺ຆາຏິອາກາເຣນ ອາໂຣເປຕພ຺ພໍ. ອາຄນ຺ຕຸກປຕ຺ຕນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ອິທໍ ປນ ອປ຺ປໂຫນເກ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ. ສເຈ ປໂຫຕິ, ນ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ຉິນ຺ທິຕພ຺ພເມວ. ອນາທິຓ຺ຓນ຺ຕິ ອນາໂຣປິຕໍ ອນ຺ວາຘິກໍ. ນ ຘາເຣຍ຺ຍາຕິ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐານວເສນ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ນ ຘາເຣຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໔໗-໘. ອິທານິ ອຸໂທສິຕສິກ຺ຂາປທນຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຄາເມ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ປນ ສເຈ ຄາໂມ (ປາຣາ. ໔໗໘; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໗໗-໔໗໘; ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ອຸໂທສິຕສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ເອກສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ວາ ໂຠຊກສ຺ສ ວາ ວເສນ ເອກກຸລສ຺ສ ໂຫຕິ, ປາກາຣາທິນາ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອກູປຈາໂຣ ຈ, ເອວຣູເປ ຄາເມ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ຄາເມ ຍຖາຣຸຈິຕຏ຺ຐາເນ ວສິຕຸໍ ລພ຺ຠຕິ. ສເຈ ໂສ ຄາໂມ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ, ຍສ຺ມິໍ ຆເຣ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ຆເຣ ວສິຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ສ ວາ ຆຣສ຺ສ ສມນ຺ຕໂຕ ຫຕ຺ຖປາສາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ.

ສເຈ ໂສ ຄາໂມ ເວສາລິກຸສິນາຣາທໂຍ ວິຍ ນານາຣາຊູນໍ ວາ ໂຠຊການໍ ວາ ໂຫຕິ, ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຈ, ເອວຣູເປ ຄາເມ ຍສ຺ມິໍ ຆເຣ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ຆເຣ ວາ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ. ຍສ຺ສາ ວີຖິຍາ ຕໍ ຆຣໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສາ ວີຖິຍາ ຕສ຺ສ ຆຣສ຺ສ ສມ຺ມຸຂາຏ຺ຐາເນ ສຠາເຍ ວາ ນຄຣທ຺ວາເຣ ວາ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ເຕສໍ ສຠາຍທ຺ວາຣານໍ ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ, ຍສ຺ມິໍ ຆເຣ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ ວາ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາເສ ວາ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ.

ນິເວສນາທໂຍ ຫມ຺ມິຍປຣິໂຍສານາ ຄາມປຣິກ຺ເຂປໂຕ ພຫິ ສນ຺ນິວິຏ຺ຐາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອິຕຣຖາ ເຕສໍ ຄາມຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຄາມສ຺ສ ເອກກຸລນານາກຸລເອກູປຈາຣນານູປຈາຣຕາວເສເນວ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ສິຍາ. ນິເວສນາທີນໍ ວເສເນວ ປາຬິຍໍ (ປາຣາ. ໔໗໘ ອາທໂຍ) ອຕ຺ໂຖ ວິຠຕ຺ໂຕ, ນ ຄາມວເສນ. ອຸໂທສິຕວິນິຈ຺ຉເຍ ອຍໍ ນໂຍ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ.

ນິເວສເນຕິ ເອຕ຺ຖ ສເຈ ເອກກຸລສ຺ສ ນິເວສນໍ ໂຫຕິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຎ຺ຈ, ອນ຺ໂຕນິເວສເນ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕນິເວສເນ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ. ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຎ຺ເຈ ໂຫຕິ, ຍສ຺ມິໍ ຄພ຺ເຠ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ຕສ຺ສ ຄພ຺ຠສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ນານາກຸລສ຺ສ ໂຫຕິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຎ຺ຈ, ຍສ຺ມິໍ ຄພ຺ເຠ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ຄພ຺ເຠ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ສພ຺ເພສໍ ສາຘາຣຓທ຺ວາຣມູເລ ວາ ເຕສໍ ຄພ຺ຠທ຺ວາຣມູເລ ວາ ເຕສໍ ຄພ຺ຠທ຺ວາຣມູລານໍ ວາ ຫຕ຺ຖປາສາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ. ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຎ຺ເຈ ໂຫຕິ, ຍສ຺ມິໍ ຄພ຺ເຠ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ຄພ຺ເຠ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ.

ອຸໂທສິໂຕຕິ ຍານາທີນໍ ຠຓ຺ຑານໍ ສາລາ. ປາສາໂທຕິ ທີຆປາສາໂທ. ຫມ຺ມິຍນ຺ຕິ ມຸຓ຺ຑຈ຺ຉທນປາສາໂທ. ນາວາ ປນ ຖລໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕາປິ ໂຫຕິ, ສມຸທ຺ເທ ຐິຕາປິ. ສເຈ ເອກກຸລສ຺ສ ນາວາ ໂຫຕິ, ອນ຺ໂຕນາວາຍ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕນາວາຍ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ. ນານາກຸລສ຺ສ ນາວາ ໂຫຕິ ນານາຄພ຺ຠາ ນານາໂອວຣກາ, ຍສ຺ມິໍ ໂອວຣເກ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ຈີວຣສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ.

ອຏ຺ໂຏຕິ ປຏິຣາຊາທີນໍ ປຏິພາຫນຕ຺ຖໍ ອິຏ຺ຐກາຫິ ກໂຕ ພຫລຠິຕ຺ຕິໂກ ຈຕຸປຎ຺ຈຠູມິໂກ ປຕິສ຺ສຍວິເສໂສ. ມາໂຬຕິ ເອກກູຏສງ຺ຄຫິໂຕ ຈຕຸຣສ຺ສປາສາໂທ. ອິເມສຸ ປນ ອຸໂທສິຕາທີສຸ ມາຬປຣິໂຍສາເນສຸ ນິເວສເນ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນິເວສນນ຺ຕິ ປນ ອຸໂທສິຕາທີນໍ ວເສນ ອກຕາຍ ປຕິສ຺ສຍວິກຕິຍາ ອຘິວຈນໍ.

ອາຣາໂມ ນາມ ປຸປ຺ຜາຣາມຜລາຣາມາທິໂກ. ສເຈ ເອກກຸລສ຺ສ ອາຣາໂມ ໂຫຕິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຈ, ອນ຺ໂຕອາຣາເມ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕອາຣາເມ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ. ສເຈ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ, ຈີວຣສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາສາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ນານາກຸລສ຺ສ ອາຣາໂມ ໂຫຕິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຈ, ທ຺ວາຣມູເລ ວາ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ທ຺ວາຣມູລສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ. ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ເຈ, ຈີວຣສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາສາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ.

ສຕ຺ໂຖ ນາມ ຊງ຺ຆສຕ຺ຖສກຏສຕ຺ຖານມຎ຺ຎຕໂຣ. ສເຈ ເອກກຸລສ຺ສ ສຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ສຕ຺ເຖ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຸຣໂຕ ວາ ປຈ຺ຉໂຕ ວາ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕຣາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພາ, ປສ຺ສໂຕ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ. ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ນາມ ອຏ຺ຐວີສຕິຫຕ຺ຖໍ ໂຫຕິ. ສເຈ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ສຕ຺ໂຖ ສກເຏ ວາ ຠຄ຺ເຄ, ໂຄເຓ ວາ ນຏ຺ເຐ ອນ຺ຕຣາ ຉິຊ຺ຊຕິ, ຍສ຺ມິໍ ໂກຏ຺ຐາເສ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ, ຕຕ຺ຖ ວສິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ນານາກຸລສ຺ສ ໂຫຕິ, ສຕ຺ເຖ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຈີວຣສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາສາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ.

ເຂຕ຺ຕຂເລສຸ ອາຣາເມ ວຸຕ຺ຕສທິໂສວ ວິນິຈ຺ຉໂຍ. ທຸເມຕິ ຣຸກ຺ຂມູເລ. ສເຈ ເອກກຸລສ຺ສ ຣຸກ຺ຂມູລໍ ໂຫຕິ, ຍໍ ມຊ຺ຌນ຺ຫິກກາເລ ສມນ຺ຕາ ຉາຍາ ຜຣຕິ, ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ອວິຣເຬ ປເທເສ ຕສ຺ສ ຉາຍາຍ ຜຸຏ຺ໂຐກາສສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ເອວ ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ວິຣຬສາຂສ຺ສ ປນ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ອາຕເປນ ຜຸຏ຺ໂຐກາເສ ຐເປຕິ, ອຣຸຓຸຄ຺ຄມເນ ສເຈ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາເສ ນ ໂຫຕິ, ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ວາ ຐາເນ ຕສ຺ສ ຉາຍາຍປິ ໂຫຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕິເຍວ. ນານາກຸລສ຺ສ ເຈ ໂຫຕິ, ຈີວຣສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາສາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ.

ອຊ຺ໂຌກາເສ ປນ ວິຎ຺ຌາຏວີອາທີສຸ ອຣຎ຺ເຎສຸປິ ສມຸທ຺ທມຊ຺ເຌ ມຈ຺ຉພນ຺ຘານໍ ອຄມນປເຖສຸ ທີປເກສຸປິ ຈີວຣໍ ຐເປຕ຺ວາ ຕໂຕ ສມນ຺ຕາ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕເຣ ປເທເສ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ວສິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕຣໂຕ ເກສຄ຺ຄມຕ຺ຕມ຺ປິ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐເປຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕິ.

ເອຕ຺ຖ ປນ ປາຬິຍໍ ‘‘ຄາໂມ ເອກູປຈາໂຣ ນານູປຈາໂຣ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໔໗໗) ອວິເສເສນ ມາຕິກໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາປິ ຄາມນິເວສນອຸໂທສິຕເຂຕ຺ຕຘຎ຺ຎກຣຓອາຣາມວິຫາຣານໍ ເອກູປຈາຣນານູປຈາຣຕາ ‘‘ຄາໂມ ເອກູປຈາໂຣ ນາມ ເອກກຸລສ຺ສ ຄາໂມ ໂຫຕິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຈ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຈາ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໔໗໘) ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕາປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕວເສນ ວິຠຕ຺ຕາ. ອຏ຺ຏມາຬປາສາທຫມ຺ມິຍນາວາສຕ຺ຖຣຸກ຺ຂມູລອຊ຺ໂຌກາສານມ຺ປິ ເອວໍ ອວຕ຺ວາ ‘‘ເອກກຸລສ຺ສ ອຏ຺ໂຏ ໂຫຕິ, ນານາກຸລສ຺ສ ອຏ຺ໂຏ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໔໘໔) ນເຍນ ເອກກຸລນານາກຸລວເສນ ຈ ອນ຺ເຕ ‘‘ອຊ຺ໂຌກາໂສ ເອກູປຈາໂຣ ນາມ ອຄາມເກ ອຣຎ຺ເຎ ສມນ຺ຕາ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕຣາ ເອກູປຈາໂຣ, ຕໂຕ ປຣໍ ນານູປຈາໂຣ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໙໔) ຈ ເອວໍ ເອກູປຈາຣນານູປຈາຣຕາ ວິຠຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ຄາມາທີສຸ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ເອກູປຈາຣໍ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ນານູປຈາຣນ຺ຕິ ຈ ອຏ຺ຏາທີສຸ ຍໍ ເອກກຸລສ຺ສ, ຕໍ ເອກູປຈາຣໍ ນານາກຸລສ຺ສ ນານູປຈາຣນ຺ຕິ ຈ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອຊ຺ໂຌກາສປເທ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ຠິກ຺ຂຸສມ຺ມຸຕິຍາຎ຺ຎຕ຺ຣາຕິ ຍໍ ຄິລານສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຈີວຣໍ ອາທາຍ ປກ຺ກມິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕສ຺ສ ຎຕ຺ຕິທຸຕິເຍນ ກມ຺ເມນ ອວິປ຺ປວາສສມ຺ມຸຕິ ທີຍຕິ, ຕໍ ຐເປຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ລທ຺ຘສມ຺ມຸຕິກສ຺ສ ປນ ຍາວ ໂຣໂຄ ນ ວູປສມ຺ມຕິ, ຕສ຺ມິໍ ວູປສນ຺ເຕ ອຎ຺ໂຎ ວາ ກຸປ຺ປຕິ, ອນາປຕ຺ຕິເຍວ.

໔໙. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິໍ ຍາວ ອາພາຘາ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ, ຕໂຕ ປຣໍ ວິກປ຺ເປຕຸໍ. ວສ຺ສິກສາຏິກໍ ວສ຺ສານໍ ຈາຕຸມາສໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ, ຕໂຕ ປຣໍ ວິກປ຺ເປຕຸ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໕໘) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ໂຣຄປຣິຍນ຺ຕາ ກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິ, ວສ຺ສານປຣິຍນ຺ຕາ ວສ຺ສິກສາຏິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສາຕິ ຕິຈີວຣາທໂຍ ກາລວເສນ ອປຣິຍນ຺ຕິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໐. ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓາທິຕ຺ຕຍໍ ສທສມ຺ປິ ອທສມ຺ປິ ຣຕ຺ຕມ຺ປິ ອຣຕ຺ຕມ຺ປິ ອາທິຓ຺ຓກປ຺ປມ຺ປິ ອນາທິຓ຺ຓກປ຺ປມ຺ປິ ລພ຺ຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິສີທນນ຺ຕິ ນິສີທນຎ຺ຈ ຣຕ຺ຕໍ ອນາທິຓ຺ຓກປ຺ປຎ຺ຈ ລພ຺ຠຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓປຣິກ຺ຂາຣມຸຂປຸຎ຺ຉນໂຈຬານິ ປນ ນີລມ຺ປິ ປີຕກມ຺ປິ ໂລຫິຕກມ຺ປິ ປຸປ຺ຜທສາທິກມ຺ປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສທສມ຺ປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຣູປໍ ປນ ນິວາເສຕຸໍ ວາ ປາຣຸປິຕຸໍ ວາ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ເກວລໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓາທິວເສນ ອຘິຏ຺ຐານມຕ຺ຕໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

໕໑. ຕິຈີວຣໍ ກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິ ວສ຺ສິກສາຏິກາຕິ ອິທໍ ປນ ເສສຈີວຣປຎ຺ຈກໍ ອທສໍ ຣຊິຕໍເຍວ ກປ຺ປຕິ, ຕຎ຺ຈ ອາທິຓ຺ຓກປ຺ປເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສທສໍວ ນິສີທນນ຺ຕິ ອິທໍ ປນ ປຸພ຺ເພ ‘‘ສທສມ຺ປີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອທສມ຺ປິ ນິສີທນໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສມ຺ໂມຫນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ.

໕໒. ອນຘິຏ຺ຐິຕນ຺ຕິ ຕິຈີວຣາທິວເສນ ອນຘິຏ຺ຐິຕໍ. ອນິສ຺ສຏ຺ຐໍ ນາມ ອຎ຺ເຎສໍ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິຕໍ, ຕໍ ປນ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິທານິ ວິກປ຺ປນຸປຄສ຺ສ ປມາຓໍ ເຫຏ຺ຐິມປຣິຈ຺ເຉເທນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຫຕ຺ຖທີຆ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາຍາເມນ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລໍ ສຸຄຕງ຺ຄຸເລນ ຈຕຸຣງ຺ຄຸລວິຕ຺ຖຕໍ ປຈ຺ຉິມໍ ຈີວຣໍ ວິກປ຺ເປຕຸ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໕໘) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ທີຆໂຕ ເອກຫຕ຺ຖໍ ປຸຖຸລໂຕ ອຸປຑ຺ຒຫຕ຺ຖໍ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໕໓. ຕິຈີວຣສ຺ສາຕິ ວິນຍຕິຈີວຣສ຺ສ, ນ ຘຸຕງ຺ຄຕິຈີວຣສ຺ສ. ຕສ຺ສ ປນ ອິເມສຸ ນວສຸ ຈີວຣຕ຺ຕຍເມວ ລພ຺ຠຕິ, ນ ອຎ຺ຎໍ ລພ຺ຠຕິ. ສພ຺ພເມຕນ຺ຕິ ສພ຺ພໍ ອຘິຏ຺ຐານວິຘານຎ຺ຈ ປຣິຫຣຓວິຘານຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬິໂຍ ສພ຺ພນ຺ຕິ ຕິຈີວຣາທິກໍ ນວວິຘມ຺ປິ ຈີວຣໍ. ຕຖາ ວຕ຺ວາຕິ ‘‘ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ. ອຘິຏ຺ຐຕີຕິ ອຘິຏ຺ຐາຕິ. ກິໍ ປນ ຕິຈີວຣໍ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ? ອາມ ວຏ຺ຏຕິ, ‘‘ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ນາມ ປາເຏກ຺ກໍ ນິຘານມຸຂເມຕນ຺ຕິ ຕິຈີວຣໍ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອຸໂທສິຕສິກ຺ຂາປເທ ປນ ຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຣິຫຣນ຺ຕສ຺ສ ປຣິຫາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕິຈີວຣໍ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ເຕນ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ປຸນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ.

໕໔. ອິທານິ ເອເຕສໍ ອຘິຏ຺ຐານວິຊຫນາກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຈ຺ເຉທວິສ຺ສຊ຺ຊນຄາຫວິພ຺ຠມາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຈ຺ເຉໂທຕິ ໂຈຣາທີຫິ ອຈ຺ຉິນ຺ທນໍ. ວິສ຺ສຊ຺ຊນນ຺ຕິ ອຎ຺ເຎສໍ ທານໍ. ກຖໍ ປນ ທິນ຺ນໍ, ກຖໍ ຄຫິຕໍ ສຸທິນ຺ນໍ ສຸຄ຺ຄຫິຕຎ຺ຈ ໂຫຕີຕິ? ສເຈ ‘‘ອິທໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ເທມິ ທທາມິ ທຊ຺ຊາມິ ໂອໂຓເຊມິ ປຣິຈ຺ຈຊາມິ ນິສ຺ສຊ຺ຊາມິ ວິສ຺ສຊ຺ຊາມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ເທມິ…ເປ… ວິສ຺ສຊ຺ຊາມີ’’ຕິ ວາ ວທຕິ, ສມ຺ມຸຂາປິ ປຣມ຺ມຸຂາປິ ທິນ຺ນໍເຍວ ໂຫຕິ. ‘‘ຕຸຍ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫາມີ’’ຕິ ວທຕິ, ສຸທິນ຺ນໍ ສຸຄ຺ຄຫິຕຎ຺ຈ. ‘‘ຕວ ສນ຺ຕກໍ ກໂຣຫິ, ຕວ ສນ຺ຕກໍ ໂຫຕຸ, ຕວ ສນ຺ຕກໍ ກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ມມສນ຺ຕກໍ ກໂຣມິ, ມມ ສນ຺ຕກໍ ໂຫຕຸ, ມມ ສນ຺ຕກໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວທຕິ, ທຸທ຺ທິນ຺ນໍ ທຸຄ຺ຄຫິຕຎ຺ຈ. ສເຈ ປນ ‘‘ຕວ ສນ຺ຕກໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ, ມຍ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫາມີ’’ຕິ ຄຓ຺ຫາຕິ, ສຸຄ຺ຄຫິຕໍ.

ຄາໂຫຕິ ວິສ຺ສາສຄ຺ຄາໂຫ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໓໑). ໂສ ປນ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ໂພ – ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ວິສ຺ສາສໍ ຄເຫຕຸໍ. ສນ຺ທິຏ຺ໂຐ ຈ ໂຫຕິ, ສມ຺ຠຕ຺ໂຕ ຈ, ອາລປິໂຕ ຈ, ຊີວຕິ ຈ, ຊານາຕິ ຈ ‘ຄຫິເຕ ເມ ອຕ຺ຕມໂນ ຠວິສ຺ສຕີ’’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໕໖). ຕຕ຺ຖ ສນ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ທິຏ຺ຐມຕ຺ຕກມິຕ຺ໂຕ. ສມ຺ຠຕ຺ໂຕຕິ ທຬ຺ຫມິຕ຺ໂຕ. ອາລປິໂຕຕິ ‘‘ມມ ສນ຺ຕກໍ ຍໍ ອິຈ຺ຉສິ, ຕໍ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາສິ, ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຄຫເຓ ກາຣຓໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຊີວຕີຕິ ອນຸຏ຺ຐານເສຍ຺ຍາຍ ສຍິໂຕປິ ຍາວ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍຸປຈ຺ເຉທໍ ນ ປາປຸຓາຕິ. ຄຫິເຕ ຈ ອຕ຺ຕມໂນຕິ ຄຫິເຕ ຈ ຕຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ. ເອວຣູປສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ‘‘ຄຫິເຕ ເມ ອຕ຺ຕມໂນ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊານນ຺ເຕນ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອນວເສສປຣິຍາທານວເສນ ເຈຕານິ ປຎ຺ຈ ອງ຺ຄານິ ວຸຕ຺ຕານິ, ວິສ຺ສາສຄ຺ຄາໂຫ ປນ ຕີຫິ ອງ຺ເຄຫິ ຣຸຫຕິ. ກຖໍ? ສນ຺ທິຏ຺ໂຐ ຊີວຕິ ຄຫິເຕ ອຕ຺ຕມໂນ, ສມ຺ຠຕ຺ໂຕ ຊີວຕິ ຄຫິເຕ ອຕ຺ຕມໂນ, ອາລປິໂຕ ຊີວຕິ ຄຫິເຕ ອຕ຺ຕມໂນຕິ ເອວໍ.

ໂຍ ປນ ຊີວຕິ, ນ ຈ ຄຫິເຕ ອຕ຺ຕມໂນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ວິສ຺ສາສຠາເວນ ຄຫິຕມ຺ປິ ປຸນ ທາຕພ຺ພໍ. ທທນ຺ເຕນ ມຕກຘນໍ ຕາວ ເຍ ຕສ຺ສ ຘເນ ອິສ຺ສຣາ ຄຫຏ຺ຐາ ວາ ປພ຺ພຊິຕາ ວາ, ເຕສໍ ທາຕພ຺ພໍ. ໂຍ ປນ ປຐມໍເຍວ ‘‘ສຸຏ຺ຐຸ ກຕໍ ຕຍາ ມມ ສນ຺ຕກໍ ຄຓ຺ຫນ຺ເຕນາ’’ຕິ ວຈີເຠເທນ ວາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທມຕ຺ເຕນ ວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ເກນຈິ ກາຣເຓນ ກຸປິໂຕ, ໂສ ປຈ຺ຈາຫຣາເປຕຸໍ ນ ລຠຕິ. ໂຍປິ ອທາຕຸກາໂມ, ຈິຕ຺ເຕນ ປນ ອຘິວາເສຕິ, ນ ກິຎ຺ຈິ ວທຕິ, ໂສປິ ປຸນ ປຈ຺ຈາຫຣາເປຕຸໍ ນ ລຠຕິ. ໂຍ ປນ ‘‘ມຍາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ສນ຺ຕກໍ ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ປຣິຠຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ວຸຕ຺ເຕ ນາຘິວາເສຕິ, ‘‘ປຏິເທຫີ’’ຕິ ຠຓຕິ, ໂສ ປຈ຺ຈາຫຣາເປຕຸໍ ລຠຕິ.

ວິພ຺ຠມາຕິ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາເຍວ ອຘິຏ຺ຐານວິຊຫນໍ ຄຫິຕໍ ໂຫຕິ. ສາ ປນ ຍທາ ວິພ຺ຠມຕິ, ຕທາ ອສ຺ສມຓີ ໂຫຕິ. ຠິກ຺ຂຸ ປນ ວິພ຺ຠມນ຺ໂຕປິ ຍາວ ສິກ຺ຂໍ ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕິ, ຕາວ ຠິກ຺ຂຸເຍວາຕິ ອຘິຏ຺ຐານໍ ນ ວິຊຫຕີຕິ. ລິງ຺ຄສິກ຺ຂາຕິ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ຕນຎ຺ຈ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ເພສູຕິ ນວສຸ ຈີວເຣສຸ. ອຘິຏ຺ຐານວິໂຍຄກາຣຓາຕິ ອຘິຏ຺ຐານວິຊຫນກາຣຓາ, ອິເມສຸ ອຎ຺ຎຕເຣນ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກິຎ຺ຈ ຠິຍ຺ໂຍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙) – ຕິຈີວຣສ຺ສ ປນ ວິນິພ຺ພິທ຺ຘຉິທ຺ທຎ຺ຈ ອຘິຏ຺ຐານວິຊຫນໍ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຆາຏິອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄານໍ ທີຆນ຺ຕໂຕ ວິທຕ຺ຖິປ຺ປມາຓສ຺ສ ຕິຣິຍນ຺ຕໂຕ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລປ຺ປມາຓສ຺ສ ປເທສສ຺ສ ໂອຣໂຕ ກນິຏ຺ຐງ຺ຄຸລິນຂປິຏ຺ຐິປ຺ປມາຓກໍ ຉິທ຺ທໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ຠິນ຺ທຕິ. ອນ຺ຕຣວາສກສ຺ສ ທີຆນ຺ຕໂຕ ວິທຕ຺ຖິປ຺ປມາຓສ຺ເສວ ຕິຣິຍນ຺ຕໂຕ ຈຕຸຣງ຺ຄຸລປ຺ປມາຓສ຺ສ ປເທສສ຺ສ ໂອຣໂຕ ຉິທ຺ທໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ຠິນ຺ທຕິ, ປຣໂຕ ປນ ນ ຠິນ຺ທຕິ. ຕສ຺ມາ ຉິທ຺ເທ ຊາເຕ ຕິຈີວຣໍ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ໂຫຕິ, ສູຈິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ອິຕເຣສໍ ປນ ຉິທ຺ເທນ ວິຊຫນໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ໂຍ ປນ ຕິຈີວເຣປິ ທຸພ຺ພລຏ຺ຐາເນ ປຐມໍ ອຄ຺ຄຬໍ ທຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ທຸພ຺ພລຏ຺ຐານໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອປເນຕິ, ອຘິຏ຺ຐານໍ ນ ຠິຊ຺ຊຕິ. ມຓ຺ຑລປຣິວຕ຺ຕເນປິ ເອເສວ ນໂຍ. ໂຍ ປນ ອຸໂຠ ໂກຏິໂຍ ມຊ຺ເຌ ກໂຣນ຺ໂຕ ສເຈ ປຐມໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຆເຏຕິ, ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕິ, ອຖ ຆເຏຕ຺ວາ ຉິນ຺ທຕິ, ນ ວິຊຫຕິ. ຣຊເກຫິ ໂຘວາເປຕ຺ວາ ເສຕກໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາປິ ນ ວິຊຫຕິ ເອວ.

໕໕. ອິທານິ ອກປ຺ປິຍຈີວຣານິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກຸສວາກຜລການີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ກຸສຈີຣໍ (ມຫາວ. ໓໗໑; ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ) ນາມ ກຸເສ ຄນ຺ເຖຕ຺ວາ ກຕຈີວຣໍ. ວາກຈີຣໍ ນາມ ຕາປສານໍ ວກ຺ກລໍ. ຜລກຈີຣໍ ນາມ ຜລການິ ສິພ຺ພິຕ຺ວາ ກຕຈີວຣໍ. ເກສກມ຺ພລນ຺ຕິ ເກເສຫິ ຕນ຺ຕໍ ວາຍິຕ຺ວາ ກຕກມ຺ພລໍ. ວາລກມ຺ພລນ຺ຕິ ຈມຣວາເລຫິ ວາຍິຕ຺ວາ ກຕກມ຺ພລໍ. ອຸລູກປກ຺ຂນ຺ຕິ ອຸລູກສກຸຓສ຺ສ ປກ຺ເຂຫິ ກຕນິວາສນໍ. ອຊິນກ຺ຂິປນ຺ຕິ ສໂລມໍ ສຂຸຣໍ ອຊິນມິຄຈມ຺ມໍ. ອິເມສຸ ສຕ຺ຕສຸ ວຕ຺ເຖສຸ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຘາຣຍໂຕ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ອິເມສຸ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ຕຖາ ອກ຺ກນາຬໍ ນິວາເສນ຺ຕສ຺ສ. ອກ຺ກນາຬໍ ນາມ ອກ຺ກທຓ຺ເຑ ວາກາທີຫິ ຄນ຺ເຖຕ຺ວາ ກຕຈີວຣໍ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ອກ຺ກນາຬໍ ນິວາເສຕພ຺ພໍ, ໂຍ ນິວາເສຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໗໑) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໕໖. ກທເລຣກກ຺ກທຸສ຺ເສ ໂປຕ຺ຖເກ ຈາປີຕິ ເອຕ຺ຖ ກທລິເອຣກອກ຺ກມກຈິວາເກຫິ ກຕານິ ວຕ຺ຖານິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ເອເຕສຸ ໂປຕ຺ຖໂກເຍວ ປາຬິຍໍ ອາຄໂຕ, ອິຕຣານິ ຕຄ຺ຄຕິກຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕານິ. ອິເມສຸ ຈຕູສຸປິ ທຸກ຺ກຏເມວ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ນຄ຺ຄິຍໍ ຕິຕ຺ຖິຍສມາທານໍ ສມາທິຍິຕພ຺ພໍ, ໂຍ ສມາທິເຍຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໗໐) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນຄ຺ຄິຍມ຺ປິ ນ ກປ຺ປຕິ ເອວ. ສພ຺ພເມວ ນີລກໍ ສພ຺ພນີລກໍ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ. ເອຕ຺ຖ ນີລໍ ອຸມາປຸປ຺ຜວຓ຺ຓໍ ໂຫຕິ. ມຎ຺ເຊຏ຺ຐກໍ ມຎ຺ເຊຏ຺ຐກວຓ຺ຓເມວ. ປີຕກໍ ກຓິກາຣປຸປ຺ຜວຓ຺ຓໍ. ໂລຫິຕກໍ ຊຍສຸມນປຸປ຺ຜວຓ຺ຓໍ. ກຓ຺ຫກໍ ອທ຺ທາຣິຏ຺ຐກວຓ຺ຓໍ.

໕໗. ມຫາຣງ຺ຄໍ ນາມ ສຕປທິປິຏ຺ຐິວຓ຺ຓໍ. ມຫານາມໍ ນາມ ຣຕ຺ຕສມ຺ຠິນ຺ນວຓ຺ຓໍ ໂຫຕິ. ປທຸມປຸປ຺ຜວຓ຺ຓນ຺ຕິປິ ວຸຕ຺ຕໍ, ມນ຺ທຣຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕິຣີຏເກຕິ ຣຸກ຺ຂຕເຈ. ອຈ຺ຉິນ຺ນທີຆທສເກຕິ ສພ຺ພໂສ ອຈ຺ຉິນ຺ນທສເກ ຈ ມຊ຺ເຌ ຉິນ຺ນທສເກ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສໍສິພ຺ພິຕ຺ວາ ກຕທສໍ ຜລທສໍ ນາມ. ເກຕກປຸປ຺ຜາທິປຸປ຺ຜສທິສາຫິ ທສາຫິ ຍຸຕ຺ຕໍ ປຸປ຺ຜທສໍ ນາມ. ເອເຕສຸປິ ‘‘ໂປຕ຺ຖເກ ຈາປີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕອປິ-ສທ຺ເທນ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຖາຕິ ຍຖາ ເອເຕສຸ ກທລິທຸສ຺ສາທີສຸ ປຸປ຺ຜທສາວສາເນສຸ ທຸກ຺ກຏໍ, ຕຖາ ກຎ຺ຈຸກເວຐເນສຸປິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຘາເຣນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອເຕສຸ ປນ ອຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໗໒) – ສພ຺ພນີລກາທີນິ ຣຊນານິ ວເມຕ຺ວາ ປຸນ ຣຊິຕ຺ວາ ຘາເຣຕພ຺ພານິ, ນ ສກ຺ກາ ເຈ ວເມຕຸໍ, ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓາທີນິ ວາ ກາເຣຕພ຺ພານິ, ຕິປຏ຺ຏຈີວຣສ຺ສ ມຊ຺ເຌ ວາ ທາຕພ຺ພານິ. ອຈ຺ຉິນ຺ນທສກາທີນິ ທສາ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຘາເຣຕພ຺ພານິ. ກຎ຺ຈຸກໍ ວິຊເຏຕ຺ວາ ຣຊິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ເວຐເນປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕິຣີຏກໍ ປາທປຸຎ຺ຉນໍ ກາຕພ຺ພໍ. ສພ຺ພນ຺ຕິ ອິມໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ກຸສຈີຣາທິກໍ ອກປ຺ປິຍຈີວຣໍ ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວໂຣ ລຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ປຣິວາເຣ.

‘‘ອກປ຺ປກຕໍ ນາປິ ຣຊນາຍ ຣຕ຺ຕໍ,

ເຕນ ນິວຕ຺ໂຖ ເຍນ ກາມໍ ວເຊຍ຺ຍ;

ນ ຈສ຺ສ ໂຫຕິ ອາປຕ຺ຕິ,

ໂສ ຈ ຘມ຺ໂມ ສຸຄເຕນ ເທສິໂຕ;

ປຎ຺ຫາ ເມສາ ກຸສເລຫິ ຈິນ຺ຕິຕາ’’ຕິ. (ປຣິ. ໔໘໑);

ອຍຎ຺ຫິ ປຎ຺ໂຫ ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣຠິກ຺ຂຸໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ຫິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອກປ຺ປິຍຈີວຣໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ວາ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ວາ ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣເກນ ອຎ຺ຎໍ ປຣິເຍສິຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ອິຘ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ມນຸສ຺ສາ ນິສ຺ສີມຄຕານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຈີວຣໍ ເທນ຺ຕິ ‘ອິມໍ ຈີວຣໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ເທມາ’ຕິ, ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາທິຕຸໍ, ນ ຕາວ ຕໍ ຄຓນູປຄໍ, ຍາວ ນ ຫຕ຺ຖໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໕໙) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຍາວ ອາຫຣິຕ຺ວາ ຕໍ ນ ທິນ຺ນໍ, ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ, ຠນ຺ເຕ, ຈີວຣໍ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ປຫິຓິຕ຺ວາ ວາ ນາໂຣຈິຕໍ, ຕາວ ຄຓນໍ ນ ອຸເປຕິ, ອນຘິຏ຺ຐິຕໍ ວຏ຺ຏຕິ. ປຕ຺ເຕປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອາເນຕ຺ວາ ທິນ຺ເນ ວາ ອາໂຣຈິເຕ ວາ ປຣິຫາໂຣ ນຕ຺ຖິ, ທສາຫໍ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ຈີວຣວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ຈີວຣນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ຣຊນນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໘. ອິທານິ ເຕສໍ ຈີວຣານໍ ຣຊນວິຘານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣຊນານິ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຉ ຣຊນານິ ມູລຣຊນໍ ຂນ຺ຘຣຊນໍ ຕຈຣຊນໍ ປຕ຺ຕຣຊນໍ ປຸປ຺ຜຣຊນໍ ຜລຣຊນ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໔໔) ເອວໍ ຠຄວຕາ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ‘‘ຉປ຺ປກາຣານິ ອນຸຎ຺ຎາຕານິ ສຕ຺ຖຸນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໕໙. ຕຕ຺ຖ ມູເລຕິ ມູລຣຊເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫລິທ຺ທິໍ ວິວຊ຺ຊິຍ ສພ຺ພໍ ລພ຺ຠນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ. ຕຸງ຺ຄຫາຣໂກ ນາມ ເອໂກ ສກຓ຺ຏກຣຸກ຺ໂຂ, ຕສ຺ສ ຫຣິຕາລວຓ຺ຓໍ ຂນ຺ຘຣຊນໍ ໂຫຕິ. ຄິຫິປຣິຠຸຕ຺ຕໍ ປນ ອລ຺ລິປຕ຺ເຕນ ເອກວາຣໍ ຣຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຜລຣຊເນ ອກປ຺ປິຍໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ສພ຺ພໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ. ຣຊນວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ຣຊນນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ປຕ຺ຕນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໖໐. ອິທານິ ຠາຊນວິກຕິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຕ຺ໂຕ ຈາ’’ຕິ ອຸທ຺ຘຏໍ. ເອຕ຺ຖ ປນ ປຐມຄາຖາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ.

໖໑. ທຸຕິເຍ ‘‘ມຄຘນາຬິທ຺ວຍຕຓ຺ຑຸລສາຘິຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ວິຠຕ຺ຕິໂລປໍ ອກຕ຺ວາ ຄາຖາພນ຺ຘສຸຂຕ຺ຖໍ ‘‘ມຄເຘ ນາຬິທ຺ວຍຕຓ຺ຑຸລສາຘິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຈິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ (ປາຣາ. ໖໐໒; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໐໒; ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ປຕ຺ຕສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ມຄຘນາຬິ ນາມ ອຑ຺ຒເຕຣສປລໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ໂອທນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພປ຺ປກາຣສມ຺ປນ຺ນໍ ອວສ຺ສາວິໂຕທນໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ໂອທນສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖຠາຄປ຺ປມາຓໍ ນາຕິຆນໍ ນາຕິຕນຸກໍ ຫຕ຺ຖຫາຣິຍມຸຄ຺ຄສູປຎ຺ຈ ອາໂລປສ຺ສ ອາໂລປສ຺ສ ອນຸຣູປໍ ຍາວ ຈຣິມກາໂລປປ຺ປໂຫນກໍ ມຈ຺ຉມໍສາທິພ຺ຍຎ຺ຊນຎ຺ຈ ໂຍ ປຕ຺ໂຕ ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂສ ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສປ຺ປິເຕລຕກ຺ກຣສກຎ຺ຊິກາທີນິ ປນ ຄຓນູປຄານິ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ຕານິ ຫິ ໂອທນຄຕິກາເນວ ໂຫນ຺ຕິ, ເນວ ຫາເປຕຸໍ, ນ ວຑ຺ເຒຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ເອວເມຕໍ ສພ຺ພໍ ປກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ສເຈ ປຕ຺ຕສ຺ສ ເຫຏ຺ຐິມຣາຊິສມໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ສຸຕ຺ເຕນ ວາ ຫີເຣນ ວາ ຉິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ຫີຣສ຺ສ ວາ ເຫຏ຺ຐິມນ຺ຕໍ ຜຸສຕິ, ອຍໍ ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐ ນາມ ປຕ຺ໂຕ. ສເຈ ຕໍ ຣາຊິໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຖູປີກຕໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອຍໍ ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐມໂກ ນາມ ປຕ຺ໂຕ. ສເຈ ຕໍ ຣາຊິໍ ນ ສມ຺ປາປຸຓາຕິ, ອນ຺ໂຕຄຕເມວ ໂຫຕິ, ອຍໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຸກ຺ກຏ຺ໂຐ ນາມ ປຕ຺ໂຕ.

໖໒. ‘‘ມຊ຺ຌິໂມ ນາມ ປຕ຺ໂຕ ນາຬິໂກທນໍ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ມຊ຺ຌິໂມ ຕສ຺ສຸປຑ຺ໂຒ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖາປິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ມຊ຺ຌິໂມ ມຊ຺ຌິໂມມໂກ ມຊ຺ຌິມຸກ຺ກຏ຺ໂຐຕິ ປຕ຺ຕຕ຺ຕິກໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ໂອມໂກ ນາມ ປຕ຺ໂຕ ປຕ຺ໂຖທນໍ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໐໒) ວຈນໂຕ ‘‘ຕໂຕປຑ຺ໂຒ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຄຘນາຬິຍາ ອຸປຑ຺ຒນາຬິໂກທນຎ຺ຈ ຕທູປິຍໍ ສູປໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນຎ຺ຈ ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂສ ໂອມໂກ ນາມ. ອິຘາປິ ໂອມໂກ ໂອມໂກມໂກ ໂອມກຸກ຺ກຏ຺ໂຐຕິ ປຕ຺ຕຕ຺ຕິກໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິເມສຸ ປນ ນວສຸ ປຕ຺ເຕສຸ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຸກ຺ກຏ຺ໂຐ ຈ ໂອມໂກມໂກ ຈ ອປຕ຺ໂຕ. ເອເຕສຸ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ, ເສສາ ສຕ຺ຕ ປຕ຺ຕາ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ, ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໖໓. ອຕິເຣກປຕ຺ໂຕຕິ (ປາຣາ. ໖໐໑) ອນຘິຏ຺ຐິໂຕ ອວິກປ຺ປິໂຕ. ສໂກຕິ ສສນ຺ຕໂກ. ກປ຺ໂປຕິ ກປ຺ປິໂຍ. ອຍເມເວຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ – ໂຍ ປຕ຺ໂຕ ກາກຓິກມຕ຺ຕສ຺ສາປິ ມູລສ຺ສ ທາຕພ຺ພສ຺ສ ນຕ຺ຖິຕາຍ ສໂກ. ອໂຍປຕ຺ໂຕ ປຎ຺ຈຫິ ປາເກຫິ ມຕ຺ຕິກາປຕ຺ໂຕ ທ຺ວີຫິ ປາເກຫິ ປກ຺ກຕ຺ຕາ ກປ຺ໂປ. ໂສ ທສາຫປຣມໍ ກາລໍ ອນຘິຏ຺ຐິໂຕ ອວິກປ຺ປິໂຕ ຘາເຣຍ຺ໂຍຕິ.

໖໔. ອຈ຺ເຉທາທໂຍ ຈີວເຣ ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທາເຍວ. ຉິທ຺ເທນາຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໐໘; ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ປຕ຺ຕສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ສ ປຕ຺ຕສ຺ສ ມຸຂວຏ຺ຏິໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ທ຺ວງ຺ຄຸລປ຺ປເທເສ ເຍນ ຉິທ຺ເທນ ກງ຺ຄຸສິຕ຺ຖໍ ນິກ຺ຂມຕິ, ຕຕ຺ຕເກນ ຉິທ຺ເທນ ຠິຊ຺ຊຕິ. ຕສ຺ມິໍ ປນ ອຍຈຸຓ຺ຓາທີຫິ ປຏິປາກຕິເກ ກເຕ ທສາຫພ຺ຠນ຺ຕເຣ ປຸນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ປຕ຺ຕາຘິຏ຺ຐານມຸຊ຺ຌຕີຕິ ປຕ຺ໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ ອຸຊ຺ຌຕິ.

໖໕. ອິທານິ ປຣິຫຣຓວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຕ຺ຕໍ ນ ປຏິສາເມຍ຺ຍ ໂສທກ’’ນ຺ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ໂສທກໍ (ຈູຬວ. ໒໕໔) ປຕ຺ຕໍ ນ ປຏິສາເມຍ຺ຍ, ອາຕເປ ຈ ໂສທກໍ ປຕ຺ຕໍ ນ ໂອຕເປຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນ ນິທເຫຕິ ນິຣຸທກໍ ກຕ຺ວາປິ ອຕິກາລໍ ນ ນິທເຫຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຠຸມ຺ຍາຕິ ຠູມິຍໍ. ນ ຐເປຕິ ຕຏ຺ຏິກາຈມ຺ມຂຓ຺ຑາທີສຸ ເຍນ ເກນຈິ ອນຕ຺ຖຕາຍ ປໍສຸສກ຺ຂຣມິສ຺ສາຍ ຠູມິຍາ ນ ຐເປຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂນ ຈ ລຄ຺ຄເຍຕິ ເອຕ຺ຖປິ ນາຄທນ຺ຕາທີສຸ (ຈູຬວ. ໒໕໔) ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ລຄ຺ຄນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏເມວ.

໖໖. ມິຑ຺ຒນ຺ເຕຕິ (ຈູຬວ. ໒໕໔; ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໒໕໔) ມິຑ຺ຒປຣິຍນ຺ເຕ. ສເຈ ປນ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວ ປຕິຏ຺ຐາຕິ, ເອວຣູປາຍ ວິຕ຺ຖິຓ຺ຓາຍ ມິຑ຺ຒິຍາ ອພ຺ຠນ຺ຕຣປຣິຈ຺ເຉເທ ຐເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ປຣິຍນ຺ເຕ. ປຣິຠຓ຺ຑນ຺ເຕຕິ ພາຫິຣປສ຺ເສ ກຕາຍ ຕນຸກມິຑ຺ຒິຍາ ອນ຺ເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອງ຺ເກ ວາຕິ (ຈູຬວ. ໒໕໔) ທ຺ວິນ຺ນໍ ອູຣູນໍ ມຊ຺ເຌ. ເອຕ຺ຖ ປນ ອໍສພທ຺ຘເກ ອໍສກູເຏ ລຄ຺ເຄຕ຺ວາ ອງ຺ເກ ຐເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ອິຕຣຖາ. ອາຕປຕ຺ຕເກຕິ ຉຕ຺ເຕ. ເອຕ຺ຖ ຠຕ຺ຕປູໂຣປິ ອໍສກູເຏ ລຄ຺ຄິຕປຕ຺ໂຕປິ ຐເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ.