໔໑. ປກິຓ຺ຓກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໓໓໕-໖. ສທ຺ວາຣພນ຺ຘເນ ຐາເນ…ເປ… ສຍນ຺ໂຕ ທຸກ຺ກຏໍ ຜຸເສຕິ ເອວຣູເປ ຐາເນ ທິວາ ສຍນ຺ເຕນາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສທ຺ວາຣພນ຺ຘເນ (ປາຣາ. ໗໗; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໗) ປນ ຐາເນ ເຍນ ເກນຈິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ອພ຺ໂຠກາເສປິ ຣຸກ຺ຂມູເລປິ ອນ຺ຕມໂສ ອິມິນາ ລກ຺ຂເຓນ ຍຸຕ຺ເຕ ອາກາສງ຺ຄເຓປິ ສຍນ຺ເຕນ ທ຺ວາຣໍ ພນ຺ຘິຕພ຺ພເມວ. ວິຎ຺ຎຸມ຺ຫິ ປຸຣິເສຕິ ຠິກ຺ຂຸມ຺ຫິ ວາ ສາມເຓເຣ ວາ ອນ຺ຕມໂສ ອຸປາສກອາຣາມິເກສຸປິ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເອສ ຊຄ຺ຄິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອາໂຠໂຄ ຈາປິ ກປ຺ປຕີຕິ ເກວລໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ວາ ມາຕຸຄາມໍ ວາ ອາປຸຈ຺ຉິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ສວເສຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ, ອພຫຸສາຘາຣຓຏ຺ຐາເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ວິນາກາຣນ຺ຕິ ຕໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ທ຺ວາຣຖກນອາໂຠຄກຣຓສງ຺ຂາຕໍ ອາກາຣໍ ວິນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຈິຕ຺ຕກາປຕ຺ຕິກິຣິຍາຍໍ ສງ຺ເຂໂປ.

໓໓໗. ຣຕນານີຕິ ມຸຕ຺ຕາທິທສວິຘຣຕນານິ. ຘຎ຺ຎນ຺ຕິ ສຕ຺ຕວິຘໍ ຘຎ຺ຎໍ.

໓໓໘. ສິຕ຺ຖເຕໂລທເຕເລຫີຕິ ເອຕ຺ຖ (ຈູຬວ. ໒໔໖; ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໒໔໖) ປນ ໂຍ ມຘຸສິຕ຺ຖກເຕເລນ ວາ ອຸທກມິສ຺ສກເຕເລນ ວາ ອຎ຺ເຎນ ເກນຈິ ວິກາເຣນ ວາ ເກເສ ໂອສຓ຺ເຐຕິ, ທນ຺ຕມຍາທີສຸ ເຍນ ເກນຈິ ຜເຓນ ວາ ໂກຈ຺ເຉນ ວາ ຫຕ຺ເຖນ ວາ ຜຓກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອງ຺ຄຸລີຫິ ວາ ໂອສຓ຺ເຐຕິ, ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໓໙. ເນກປາວຸຣຓາຕິ (ຈູຬວ. ໒໖໔) ນ ເອກປາວຸຣຓາ. ຕຸວຏ຺ຏຍຸນ຺ຕິ ນິປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ຍທິ ເອກປາວຸຣຓາ ວາ ເອກຕ຺ຖຣຓາ ວາ ເອກມຎ຺ເຈ ວາ ຕຸວຏ຺ເຏຍ຺ຍຸໍ, ນ ວຏ຺ຏຕິ, ທຸກ຺ກຏໍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອກມ຺ຫິ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໒໖໔) ວາ ຠາຊເນ ນ ຠຸຎ຺ເຊຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

໓໔໐. ຈຕຸຣງ຺ຄຸລໂຕ (ຈູຬວ. ໒໘໒; ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໒໘໒) ອູນໍ ທນ຺ຕກຏ຺ຐໍ ນ ຂາເທຍ຺ຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຘິກຏ຺ຐງ຺ຄຸລນ຺ຕິ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລໂຕ ອຘິກໍ. ຕຖາຕິ ນ ຂາເທຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອກລ຺ລໂກ (ຈູຬວ. ໒໘໙) ລສຸຓໍ ນ ຂາເທຍ຺ຍ.

໓໔໑. ຫີເນຫິ (ປາຈິ. ໓໑ ອາທໂຍ) ວາ ອຸກ຺ກຏ຺ເຐຫິ ວາ ຊາຕິອາທີຫິ ເອວ ອຸກ຺ກຏ຺ຐໍ ວາ ຫີນໍ ວາ ‘‘ຈຓ຺ຑາໂລສີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອຸຊຸໍ ວາ ‘‘ສນ຺ຕິ ວາ ອິເຘກຈ຺ເຈ ຈຓ຺ຑາລາ, ເວນາ, ເນສາທາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອຎ຺ຎາປເທເສນ ວາ ອຸປສມ຺ປນ຺ນໍ ວາ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນໍ ວາ ອກ຺ໂກສາຘິປ຺ປາຍໍ ວິນາ ເກວລໍ ທວາຘິປ຺ປາເຍນ ວເທ, ທຸພ຺ຠາສິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໔໒. ນເຂ ວາ ເກເສ ວາ ນາສໂລເມ (ຈູຬວ. ໒໗໕) ວາ ທີເຆ ນ ຘາຣເຍຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມໍສປ຺ປມາເຓນ ນເຂ ຉິນ຺ທິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໗໔) ຈ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທຸມາສິກໍ ວາ ທຸວງ຺ຄຸລໍ ວາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໒໔໖) ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ລພ຺ຠໍ ວີສຕິມຏ຺ຐນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເອກນຂມ຺ປິ ມຏ຺ຐໍ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ ເອວ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ວີສຕິມຏ຺ຐໍ ກາຣາເປຕພ຺ພໍ. ໂຍ ກາຣາເປຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ (ຈູຬວ. ໒໗໔). ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມລມຕ຺ຕໍ ອປກຑ຺ຒິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໗໔) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ນຂໂຕ ມລມຕ຺ຕໍ ອປກຑ຺ຒິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສມ຺ພາເຘ ໂລມຫາຣຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສມ຺ພາໂຘ ນາມ ອຸໂຠ ອຸປກຈ຺ຉກາ ມຸຕ຺ຕກຣຓຎ຺ຈ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາພາຘປຈ຺ຈຍາ ສມ຺ພາເຘ ໂລມໍ ສໍຫຣາເປຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໗໕) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໔໓. ຍຖາວຸຑ຺ຒນ຺ຕິ ວຸຑ຺ຒປຏິປາຏິຍາ ລທ຺ຘພ຺ພໍ. ນ ພາເຘຍ຺ຍາຕິ ນ ວາເຣຍ຺ຍ. ສງ຺ຆຸທ຺ທິຏ຺ຐໍວາຕິ ອຸປາສກາທີຫິ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ‘‘ອຍ຺ຍາ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕູ’’ຕິ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາວ ທິນ຺ນໍ ເສນາສນາທິ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕມ຺ປິ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ປຏິພາຫິຕພ຺ພໍ. ໂຍ ປຏິພາເຫຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໑໓) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອໂຘຕປາເທຫິ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໓໒໔) ວາ ອລ຺ລປາເທຫິ ວາ ນກ຺ກເມຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສຸໂຘຕປາທກໍ ວາປີຕິ ໂຘຕປາເທເຫວ ອກ຺ກມິຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ. ຕເຖວາຕິ ນກ຺ກເມຍ຺ຍ ສອຸປາຫໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ອໂຘເຕຫິ ປາເທຫິ, ອລ຺ເລຫິ ປາເທຫິ, ສອຸປາຫເນນ ເສນາສນໍ ອກ຺ກມິຕພ຺ພໍ. ໂຍ ອກ຺ກເມຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໒໔), ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໓໒໔) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຣິຠຓ຺ຑກຕໍ ຠູມິໍ ວາ ຠູມຕ຺ຖຣຓເສນາສນໍ ວາ ສງ຺ຆິກໍ ມຎ຺ຈປີຐໍ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕເກນ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣເຓນ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣິຕ຺ວາວ ນິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ.

໓໔໔. ສງ຺ຆາຏິຍາ ນ ປລ຺ລຕ຺ເຖຕິ ອຘິຏ຺ຐິຕຈີວເຣນ ວິຫາເຣ ວາ ອນ຺ຕຣຆເຣ ວາ ປລ຺ລຕ຺ຖິກາ ນ ກາຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິກມ຺ມກຕໍ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໓໒໔) ຠິຕ຺ຕິອາທິໍ ນ ອປສ຺ສເຍ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ປຣິກມ຺ມກຕາ ຠິຕ຺ຕິ ອປສ຺ເສຕພ຺ພາ. ໂຍ ອປສ຺ເສຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໒໔) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ເສຕຠິຕ຺ຕິ ວາ ຈິຕ຺ຕກມ຺ມກຕາ ວາ ຠິຕ຺ຕິ ນ ອປສ຺ສຍິຕພ຺ພາ. ນ ເກວລໍ ຠິຕ຺ຕິເຍວ, ປຣິກມ຺ມກຕາ ທ຺ວາຣກວາຏວາຕປານຕ຺ຖມ຺ຠາທໂຍປິ ນ ອປສ຺ສຍິຕພ຺ພາ. ເອຕ຺ຖປິ ໂລມຄຓນາຍ ເອວ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ສນ຺ເຕ ອຸທເກ ໂນ ນ ອາຈເມຕິ (ຈູຬວ. ໓໗໓; ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໓໗໓) ໂນ ນ ອາຈເມຕຸໍ, ອຸທກສຸທ຺ຘິໍ ອກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສນ຺ເຕຕິ ວຈເນນ ອສນ຺ເຕ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ທີເປຕິ.

໓໔໕. ອກປ຺ປິຍສມາທາເນຕິ ຠິກ຺ຂຸໍ ວາ ສາມເຓຣາທິເກ ເສສສຫຘມ຺ມິເກ ວາ ອກປ຺ປິເຍ ນິໂຍເຊນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏເມວ. ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ປພ຺ພຊິເຕນ ອກປ຺ປິເຍ ສມາທເປຕພ຺ພໍ. ໂຍ ສມາທເປຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໐໓) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຠາຄາຍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໑໖໙) ອາປຕ຺ຕິຍາ ເທສນາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຕ຺ຖຸສຠາຄຕາ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕາ, ນ ອາປຕ຺ຕິສຠາຄຕາ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ສຠາຄາ ອາປຕ຺ຕິ ເທເສຕພ຺ພາ. ໂຍ ເທເສຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໖໙) ຈ ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ສຠາຄາ ອາປຕ຺ຕິ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພາ. ໂຍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໖໙) ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຕ຺ຖຸສຠາຄໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາວິ ກາຕຸມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາວິກມ຺ເມ ຈ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອຫໍ, ອາວຸໂສ, ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິໍ, ຕໍ ອິໂຕ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຏິກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ວຈນໍ ອາວິກມ຺ມໍນາມ.

໓໔໖. ອິຕຣສ຺ສ ຕູຕິ ອສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕສ຺ສ.

໓໔໗. ໂປຣິສນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໒໘໔) ປຸຣິສປ຺ປມາຓໍ ອຠິຣຸຫິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕິ ກຣຓີເຍ ໂປຣິສໍ ຣຸກ຺ຂໍ ອຠິຣຸຫິຕຸໍ, ອາປທາສຸ ຍາວທຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໘໔) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໔໘. ປຣິສ຺ສາວນໍ (ຈູຬວ. ໒໕໙; ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໒໕໙) ວິນາ ອຑ຺ຒໂຍຊນໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ອທ຺ຘານຄມນສມໂຍ ນາມ ອຑ຺ຒໂຍຊນໍ ຄຈ຺ຉິສ຺ສາມີຕິ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໒໑໘) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອຑ຺ຒໂຍຊນເມວ ອນ຺ຕິມໍ ອທ຺ຘານນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຈ ມາຕຸຄາເມນ ຈ ສໍວິຘານສິກ຺ຂາປເທ ‘‘ເອກທ຺ຘານມຄ຺ຄໍ ປຏິປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ອນ຺ຕມໂສ ຄາມນ຺ຕຣມ຺ປີ’’ຕິ (ປາຈິ. ໑໘໒, ໔໑໓) ເອວໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ກຸກ຺ກຸຏສມ຺ປາເຕ ຄາເມ ຄາມນ຺ຕເຣ ຄາມນ຺ຕເຣ ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໑໘໓, ໔໑໔) ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອທ຺ຘານລກ຺ຂເຓນ. ຍທິ ຄາມນ຺ຕຣປຣິຈ຺ເຉເທນ ອທ຺ຘານໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຄຓໂຠຊນສິກ຺ຂາປເທປິ ‘‘ອທ຺ຘານຄມນສມໂຍ ນາມ ຄາມນ຺ຕຣມ຺ປິ ຄຈ຺ຉິສ຺ສາມີຕິ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວເທຍ຺ຍ, ນ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ອປຣິສ຺ສາວນເກນ ອທ຺ຘາໂນ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ໂພ. ໂຍ ປຏິປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ. ສເຈ ນ ໂຫຕິ ປຣິສ຺ສາວນໍ ວາ ຘມ຺ມກຣໂຓ ວາ, ສງ຺ຆາຏິກຓ຺ໂຓປິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ໂພ ອິມິນາ ປຣິສ຺ສາເວຕ຺ວາ ປິວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນປິ ອຑ຺ຒໂຍຊນວເສເນວ ອທ຺ຘານປຣິຈ຺ເຉໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຠຍຄິຣິວາສີນໍ ປນ ‘‘ທ຺ວິຄາວຸຕວເສນ ອທ຺ຘານປຣິຈ຺ເຉໂທ’’ຕິ ປາຬິຍໍ ເອວ ອຕ຺ຖິ. ຍາຈມານສ຺ສາຕິ ຍາຈນ຺ຕສ຺ສ. ‘‘ນ ຈ ຠິກ຺ຂເວ ອທ຺ຘານປ຺ປຏິປນ຺ເນນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຣິສ຺ສາວນໍ ຍາຈິຍມາເນນ ນ ທາຕພ຺ພໍ. ໂຍ ນ ທເທຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໔໙. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອາພາຘປ຺ປຈ຺ຈຍາ ກຓ຺ຓນາສາທິເກ ເສສງ຺ເຄ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອາພາເຘ ສຕິ ອງ຺ຄຸລິອາທີນິ ຉິນ຺ທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອງ຺ຄຊາຕໍ ວາ ພີຊານິ ວາ ຉິນ຺ທິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ ເອວ. ອຕ຺ຕຆາຕເນ ຈ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ນ ຈ ຠິກ຺ຂເວ ອຕ຺ຕານໍ ຆາເຕຕພ຺ພໍ. ໂຍ ຆາເຕຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໕໐. ‘‘ນ ຈ ຠິກ຺ຂເວ ປຏິຠານຈິຕ຺ຕໍ ກາຣາເປຕພ຺ພໍ ອິຕ຺ຖິຣູປກໍ ປຸຣິສຣູປກໍ. ໂຍ ກາຣາເປຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາລາກມ຺ມໍ ລຕາກມ຺ມໍ ມກຣທນ຺ຕກໍ ປຎ຺ຈປຏິກ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໙໙) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຈິຕ຺ຕໂປຕ຺ຖກຣູປານິ, ນ ກເຣ ນ ຈ ກາຣເຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໓໑໖) ວິປ຺ປກຕໂຠຊນໍ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ວິປ຺ປກຕໂຠຊໂນ ຠິກ຺ຂຸ ວຸຏ຺ຐາເປຕພ຺ໂພ. ໂຍ ວຸຏ຺ຐາເປຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໑໖) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໕໑. ຍານານີຕິ ວຍ຺ຫໍ ຣໂຖ ສກຏໍ ສນ຺ທມານິກາທີນິ ຄິລານສ຺ສ ອຠິຣຸຫິຕຸໍ ກປ຺ປນ຺ຕິ, ສິວິໂກ ຈ ກປ຺ປຕິ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຄິລານສ຺ສ ຍານໍ, ປຸຣິສຍຸຕ຺ຕໍ ຫຕ຺ຖວຏ຺ຏກໍ, ສິວິກໍ ປາຏງ຺ກິ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໒໕໓) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໕໒. ທວນ຺ຕິ ເກຬິໍ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ພຸທ຺ຘໍ ວາ ຘມ຺ມໍ ວາ ສງ຺ຆໍ ວາ ອາຣພ຺ຠ ທໂວ ກາຕພ຺ໂພ. ໂຍ ກເຣຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໖໒໗) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ‘‘ກິໍ ພຸທ຺ໂຘ ສິລກພຸທ຺ໂຘ, ອຸທາຫຸ ປຏິພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ວາ ‘‘ກິໍ ຘມ຺ໂມ ໂຄຘມ຺ໂມ ອຊຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວາ ‘‘ກິໍ ສງ຺ໂຆ ອຊສງ຺ໂຆ ມິຄສງ຺ໂຆ’’ຕິ ວາ ເອວມາທິນາ ນເຍນ ໂຍ ທວໍ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ຈີວຣໍ ທສ຺ສາມ, ປຕ຺ຕໍ ທສ຺ສາມາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ສາມເຓຣໍ ວາ ອຸປສມ຺ປນ຺ນໍ ວາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອນ຺ຕມໂສ ທຸສ຺ສີລສ຺ສາປິ ປຣິສຠູຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຏ຺ຐາກກຣຓຕ຺ຖໍ ອຸປລາຬເນ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ອຎ຺ຎສ຺ສ ປຣິສາ ອປລາເຬຕພ຺ພາ. ໂຍ ອປລາເຬຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໕໓. ກາຍໍ (ຈູຬວ. ໔໑໑) ວາ ອູຣຸໍ ວາ ນິມິຕ຺ຕໍ ວາ ວິວຣິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ນ ທສ຺ສເຍຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກທ຺ທມຸທກາທິນາ ຕາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ນ ສິຎ຺ເຈຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ເກວລໍ ກທ຺ທມຸທກາທິເກເນວ, ວິປ຺ປສນ຺ນອຸທກຣຊນກທ຺ທມາທີສຸປິ ເຍນ ເກນຈິ ໂອສິຎ຺ຈນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏເມວ.

໓໕໔. ພາລນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ພາໂລ ນາມ ໂຍ ໂອວາທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສກສ຺ສ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ປາຏິປເທ ປຈ຺ຈາຫຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ນ ຊານາຕິ. ຄິລາໂນ ນາມ ໂຍ ໂອວາທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸໂປສຖຄ຺ຄໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາໂຣເຈຕຸຎ຺ຈ ປຈ຺ຈາຫຣິຕຸຎ຺ຈ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ຄມິໂຍ ນາມ ໂຍ ປຏິເທສໍ ຄນ຺ຕຸກາໂມ.

‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ໂອວາໂທ ນ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ໂຍ ນ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໑໔) ຈ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຐເປຕ຺ວາ ພາລໍ, ຐເປຕ຺ວາ ຄິລານໍ, ຐເປຕ຺ວາ ຄມິກໍ, ອວເສເສຫິ ໂອວາທໍ ຄເຫຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໔໑໔) ຈ ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ໂອວາໂທ ນ ປຈ຺ຈາຫຣິຕພ຺ໂພ. ໂຍ ນ ປຈ຺ຈາຫເຣຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໔໑໕) ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ເຕຣສິຍໍ ວາ ຈາຕຸທ຺ທສິຍໍ ວາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ອຸໂປສໂຖ ຈາຕຸທ຺ທໂສ’’ຕິ ວາ ‘‘ປນ຺ນຣໂສ’’ຕິ ວາ ‘‘ກທາ ອຍ຺ຍ ອຸໂປສໂຖ’’ຕິ ວາ ປຸຈ຺ຉິເຕ ‘‘ຈາຕຸທ຺ທໂສ’’ຕິ ວາ ‘‘ປນ຺ນຣໂສ’’ຕິ ວາ ‘‘ສ຺ເວ ຠຄິນິ ອຸໂປສໂຖ’’ຕິ ວາ ອາຈິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ຕາຫິ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ອຸໂປສຖທິວເສ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ອຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ປາເທ ວນ຺ທຕິ, ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈຕິ, ລຠຕຸ ກິຣ ອຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ຍາຈິຕພ຺ພໍ, ຕໍ ວຈນໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອຸໂປສຖຄ຺ເຄ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສກສ຺ສ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ປາເທ ວນ຺ທຕິ, ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈຕິ, ລຠຕຸ ກິຣ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ ອາຈິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສເກນາປິ ສເຈ ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທໂກ ອຕ຺ຖິ, ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທໂກ ສມ຺ມໂຕ, ຕໍ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ອຸປສງ຺ກມຕູ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ສເຈ ນຕ຺ຖິ, ‘‘ໂກ ອາຍສ຺ມາ ອຸສ຺ສຫຕິ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວທິຕຸ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ສເຈ ອຕ຺ຖິ ອຏ຺ຐຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຠິກ຺ຂຸ, ຕໍ ຕຕ຺ເຖວ ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂອວາທປ຺ປຏິຄ຺ຄາຫກສ຺ສ ອາໂຣເຈຕພ຺ພໍ. ຍທິ ນຕ຺ຖິ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທໂກ ສມ຺ມໂຕ, ‘‘ປາສາທິເກນ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ສມ຺ປາເທຕູ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ປາຏິປເທ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ‘‘ນຕ຺ຖິ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທໂກ ສມ຺ມໂຕ, ປາສາທິເກນ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ສມ຺ປາເທຕູ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຕາຫິປິ ‘‘ສາຘຸ ອຍ຺ຍາ’’ຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ. ອິມິນາ ນເຍນ ຄຓປຸຄ຺ຄເລສຸປິ ວຈນເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໓໕໕. ໂລກາຍຕໍ (ຈູຬວ. ໒໘໖; ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໒໘໖) ນາມ ວິຕຓ຺ຑສຕ຺ຖໍ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ອາສິຕ຺ຕກູປຘາເນ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ໂຍ ຠຸຎ຺ເຊຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໒໖໔) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ເປຬາຍປິ ນ ຠຸຎ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໕໖. ຄິຫິປາຣຸຕໍ ນ ປາຣຸເປຍ຺ຍ, ຄິຫິນິວາສນໍ ນ ນິວາເສຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ຄິຫິນິວຕ຺ຖໍ ນິວາເສຕພ຺ພໍ ຫຕ຺ຖິໂສຓ຺ຑກໍ ມຈ຺ຉວາຬກໍ ຈຕຸກຓ຺ຓກໍ ຕາລວຓ຺ຏກໍ ສຕວລິກໍ. ໂຍ ນິວາເສຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໒໘໐) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິມຓ຺ຑລໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ປາຣຸປນໍ, ສພ຺ພເມຕໍ ຄິຫິປາຣຸຕໍ ນາມ. ຕໍ ປນ ນ ປາຣຸເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສໍເວລ຺ລິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກຈ຺ຉໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ນ ນິວາເສຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທາຍນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໘໓; ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໒໘໓) ອຣຎ຺ຎໍ. ນາລິມ຺ປເຍຍ຺ຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

໓໕໗. ວຑ຺ຒິຎ຺ຈ ນ ປໂຍຊເຍ, ໂນຎາຕເກ ນປ຺ປວາຣິເຕ ນ ຍາເຈຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ (ຈູຬວ. ໔໒໐; ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໔໒໐) ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ປຣິຠຸຎ຺ຊຖາ’’ຕິ ນິຍເມຕ຺ວາ ທິນ຺ນໍ ສຫຘມ຺ມິການມ຺ປິ ທາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ອຄ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວາ ກຕິປາຫໍ ຠຸຕ຺ວາ ວາ ປຸນ ທເທຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໕໘. ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຍາຈເນຕິ ເອຕ຺ຖ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໖໗໙) ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ວິຫາເຣ ອິຕ຺ຖນ຺ນາເມນ ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ກຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ກຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ວາ ເອວໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຣກ຺ຂໍ ຍາຈເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຎຕ຺ວາຎຕ຺ວາ ວາຕິ ເອວໍ ‘‘ອມ຺ເຫຫິ ຍາຈິຍມານາ ອິເມສໍ ທຓ຺ເຑສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ເຕສໍ ທຓ຺ຑິນໍ ຎຕ຺ວາ ວາ ອຎຕ຺ວາ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕຫິ ປນ ທຓ຺ຑິເຕ ໂສ ທຓ຺ໂຑ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຍາຈນ຺ຕານໍ ຄີວາວ ຠຓ຺ຑເທຍ຺ຍໍ ໂຫຕິ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອິມິນາ ຈ ອິມິນາ ຈ ອິທຎ຺ຈ ອິທຎ຺ຈ ກຕໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ທຓ຺ຑໍ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ສຍໍ ທຓ຺ຑາປເນ ປນ ອສ຺ສ ທຓ຺ຑສ຺ສ ອຄ຺ຆເຠເທນ ປາຣາຊິກຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍທຸກ຺ກຏາ ເຎຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໕໙. ອນຕ຺ຖາຍ ອສ຺ສ ໂຈຣສ຺ສ ຠາສິເຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຣາຊຣາຊມຫາມຕ຺ຕາທີຫິ ຕສ຺ສ ໂຈຣສ຺ສ ທຓ຺ຑໍ ຄຓ຺ຫນ຺ເຕ ອສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ຕຕ຺ຕກໍ ຄີວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໖໐. ວິຆາສໍ (ປາຈິ. ໘໒໕-໘໒໖) ວາ ອຸຈ຺ຈາຣໍ ວາ ສງ຺ກາຣໍ ວາ ມຸຕ຺ຕໍ ວາ ປາກາຣກຸຏ຺ຏານໍ ພຫິ ຉຑ຺ເຑຍ຺ຍ, ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຬຎ຺ເຊ ນາວໂລກິຍາຕິ ອິມິນາວ ອວຬຎ຺ຊນກາເລ ນາວໂລເກຕ຺ວາ ຉຑ຺ເຑຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທີເປຕິ. ນ ເກວລໍ ຕຕ຺ເຖວ, ອຖ ໂຂ ຫຣິເຕ ວາປິ ວີຫາທິນາຬິເກຣາທິໂຣປິເມ ຉຑ຺ເຑນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໖໑. ‘‘ອຸປຫາຣໍ ກໂຣມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕຕິ ປຸຈ຺ຉິເຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໓໖໒. ກີຬຕ຺ຖໍ (ປາຈິ. ໙໗໙; ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໙໗໘) ກຕໍ ຣາຊາຄາຣໍ ວາ ໂປກ຺ຂຣຓິໍ ວາ ອຸຍ຺ຍານໍ ວາ ຈິຕ຺ຕາຄາຣໍ ວາ ອາຣາມໍ ວາ ທຏ຺ຐຸໍ ຄຈ຺ຉໂຕ ປເທ ປເທ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໖໓. ອາສເນນ (ຈູຬວ. ໓໖໔) ນເວ ນ ປຏິພາເຫຍ຺ຍ, ອຸຓ຺ເຫ (ມຫາວ. ໖໗, ໗໘, ໗໙; ຈູຬວ. ໓໗໖, ໓໗໘, ໓໘໐, ໓໘໒) ຈີວຣໍ ນ ນິທເຫຍ຺ຍ. ຄຸຣຸນາຕິ ອາຈຣິຍາທິນາ ປຓາມິໂຕ ຂມາເປຍ຺ຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

໓໖໔. ອາປຕ຺ຕີຫິ ຈ ສຕ຺ຕຫີຕິ (ວຊິຣ. ຏີ. ປາຈິຕ຺ຕິຍ ໒໖) ສຕ຺ຕຫິ ອາປຕ຺ຕີຫິ ຠິກ຺ຂຸໍ ປຣມ຺ມຸຂາ ອກ຺ໂກສເນນ ຈ ‘‘ອສ຺ສທ຺ໂຘ ອປ຺ປສນ຺ໂນ ພີຊໂຠຊີ’’ຕິອາທິນາ ອຎ຺ເຎເນວ ວາ ອກ຺ໂກສເນນ ຈ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໓໖໕. ສທ຺ຘາເທຍ຺ຍໍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໖໑) ຈີວຣໍ ວາ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ສທ຺ຘາເທຍ຺ຍໍ ວິນິປາເຕຕພ຺ພໍ. ໂຍ ວິນິປາເຕຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໖໑) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາຕາປິຕູນໍ ທາຕຸ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໖໑) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ລພ຺ຠໍ ປິຕູນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໖໖. ວສ຺ສໍວຸຕ຺ໂຖ ອຎ຺ຎຕ຺ຣາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ວິຫາເຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎໂຕຕິ ອຎ຺ຎວິຫາຣໂຕ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ວສ຺ສໍວຸຕ຺ເຖນ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຈີວຣຠາໂຄ ສາທິຕພ຺ໂພ. ໂຍ ສາທິເຍຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໖໔) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕສນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ຕໍ ຈີວຣໍ ຠາເຊຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຘຸຣນິກ຺ເຂປໂຕ ໂຫຕິ ຠຓ຺ຑຄ຺ເຆນ ກາຣິໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໖໗. ສຫ ອນ຺ຕເຣນ ອຸຕ຺ຕໂຣຕິ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕໂຣ, ຄາມໍ ນ ປວິເສຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕເຣນ ຄາໂມ ປວິສິຕພ຺ໂພ. ໂຍ ປວິເສຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໖໒) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກລ຺ໂລ ວາຕິ ອຄິລາໂນ. ສອຸປາຫໂນ ຄາມໍ ນ ປວິເສຍ຺ຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ຈາມຣິພີຊນີ ຘາເຣຕພ຺ພາ. ໂຍ ຘາເຣຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໒໖໙), ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິສ຺ໂສ ພີຊນິໂຍ ວາກມຍໍ ອຸສີຣມຍໍ ໂມຣປິຎ຺ຉມຍ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໖໙) ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ນ ຘາເຣຍ຺ຍ ຈາມຣີມກສພີຊນິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມກສພີຊນີ ປນ ທນ຺ຕວິສາຓທາຣຸທຓ຺ຑກາປິ ວຏ຺ຏຕິ.

໓໖໘. ອາຣາມໂຕ ພຫີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ຉຕ຺ຕໍ ຘາເຣຕພ຺ພໍ. ໂຍ ຘາເຣຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ, ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຄິລານສ຺ສ ຉຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຄິລາໂນ ອາຣາມໂຕ ພຫິ ນ ລຠຕິ, ຈີວຣຄຸຕ຺ຕິຍາທິອຕ຺ຖາຍ ອຄິລາໂນປິ ລຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໖໙. ຄາເຫຍ຺ຍ ນຸຠໂຕກາຊນ຺ຕິ ນ ຄາເຫຍ຺ຍ ອຸຠໂຕກາຊໍ. ເອກນ຺ຕຣິກກາຊກນ຺ຕິ ເອກໂຕກາຊຎ຺ຈ ອນ຺ຕຣກາຊຎ຺ຈ. ສີສຠາໂຣ ຈ ຂນ຺ຘຠາໂຣ ຈ ກຏິຠາໂຣ ຈ ສີສກ຺ຂນ຺ຘກຏິຠາຣາ. ‘‘ນ ຠິກ຺ຂເວ ອຸຠໂຕກາຊໍ ຫຣິຕພ຺ພໍ. ໂຍ ຫເຣຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໒໘໑), ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອກໂຕກາຊໍ ອນ຺ຕຣກາຊໍ ສີສຠາຣໍ ຂນ຺ຘຠາຣໍ ກຏິຠາຣໍ ໂອລມ຺ພກ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໘໑) ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຸຠໂຕກາຊເມວ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ເສສານິ ວຏ຺ຏນ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

໓໗໐. ອໂນກາສກຕນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໑໕໓) ໂຍ ປຐມເມວ ‘‘ກໂຣຫິ ເມ ອາວຸໂສ ໂອກາສໍ, ອຫໍ ຕໍ ວຕ຺ຕຸກາໂມ’’ຕິ ເອວໍ ອກໂຕກາສໍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ໂຈເທຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາຕິ ທຸກ຺ກຏເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໗໑. ປກຕງ຺ຄຸເລນ, ນ ສຸຄຕງ຺ຄຸເລນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໗໒. ມູຄພ຺ພຕາທິໍ (ມຫາວ. ໒໐໙; ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໒໐໙) ຕິຕ຺ຖິຍພ຺ພຕໍ ຍທິ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ, ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ໂຄວຕກຸກ຺ກຸຣວຕາທໂຍ ສງ຺ຄຫິຕາ. ຕຖາຕິ (ມຫາວ. ໓໐໓; ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໐໓) ນ຺ຫາປິຕປຸພ຺ພໂກ ຂຸຣຠຓ຺ຑໍ ຍທິ ປຣິຫເຣຍ຺ຍ, ທຸກ຺ກຏເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໗໓. ຍໍ ກິຎ຺ຈີຕິ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ກຸຏິກາຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ນ຺ຫາປິຕຕຸຓ຺ຓກາຣກມ຺ມາທິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຫຕ຺ຖກມ຺ມນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕທນຸສາຣໂຕຕິ ຫຕ຺ຖກມ຺ມຍາຈນານຸສາຣໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສເຈ ເອວໍ ຍາຈໂຕ ຫຕ຺ຖກມ຺ມມູລເມວ ເທຕິ, ຕໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ທາເປຕ຺ວາ ກາເຣຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິກ຺ກມ຺ມໍ ປນ ຫຕ຺ຖກມ຺ມວເສນ ອຍາຈິຕ຺ວາປິ ‘‘ເອຫິ ອິມໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ ກາເຣຕຸໍ ກປ຺ປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍໍ ກິຎ຺ຈິປຣສນ຺ຕກນ຺ຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ທາຣຸຕິຓາທິກໍ ອປຣສນ຺ຕກໍ ອປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ອາຫຣາເປຕຸໍ ກປ຺ປຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໓໗໔. ຄິຫີນນ຺ຕິ ຄິຫີນໍ ສນ຺ຕກໍ. ໂຄປເກຕິ ຣກ຺ຂເກ. ຍຕ຺ຕກໍ ເທຕິ, ຕຕ຺ຕກໍ ຄເຫຕຸໍ ກປ຺ປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາປຣິຈ຺ເຉທນ຺ຕິ ‘‘ທິວເສ ທິວເສ ເອຕ຺ຕກໍ ອຸຈ຺ຉຸນາຬິເກຣໍ ອມ຺ພປກ຺ກໍ ຕຸມ຺ເຫ ຂາທຖາ’’ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ທິນ຺ນເມວ ເຕສຸ ເທນ຺ເຕສຸ ລພ຺ຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໗໕. ທ຺ວິຫາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ທ຺ວີຫິ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ກຕເມຫິ ທ຺ວີຫີຕິ ເຈ, ເຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກາຍວາຈາຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ທ຺ວີຫາກາເຣຫິ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ກາເຍນ ອາປຊ຺ຊຕິ, ວາຈາຍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໒໒) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາຍວາຈາຫິ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ຈ ຉຫິ ອາກາເຣຫິ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕານິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອລຊ຺ຊິຎາຓກຸກ຺ກຸຈ຺ຈປກຕຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖ (ປຣິ. ໒໙໕) ປນ ອກປ຺ປິຍຠາວໍ ຊານນ຺ໂຕ ເອວ ວີຕິກ຺ກມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອລຊ຺ຊິຕາຍ ອາປຊ຺ຊຕິ ນາມ. ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍໍ ອຊານິຕ຺ວາ ອາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ອຎ຺ຎາຓຕາຍ. ກປ຺ປິຍໍ ນຸ ໂຂ, ໂນ ນຸ ໂຂ’’ຕິ ສໍສເຍ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕມຠິວິຕຣິຕ຺ວາ ວີຕິກ຺ກມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈປກຕຕ຺ຕາ ອາປຊ຺ຊຕິ. ສຫເສຍ຺ຍາທິໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ສຕິປ຺ລວາ, ສຕິສມ຺ໂມສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຈ຺ຉມໍສໍ ‘‘ສູກຣມໍສ’’ນ຺ຕິ ວາ ສູກຣມໍສໍ ‘‘ອຈ຺ຉມໍສ’’ນ຺ຕິ ວາ ຂາທນ຺ໂຕ ອກປ຺ປິເຍ ກປ຺ປິຍສຎ຺ຎິຕາຍ ຈ ກປ຺ປິເຍ ອກປ຺ປິຍສຎ຺ຎິຕາຍ ຈ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໓໗໖. ອລຊ຺ຊິຕາຍ ວາ ອຎ຺ຎາຓຕາຍ ວາ ອາປຕ຺ຕິໍ ກາຍວາຈາຫິ ຉາທເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເກ ວາ ເອກສ຺ມິໍ ວາ. ລິງ຺ເຄຕິ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ຕນໂຕ. ເອວໍ ຈຕຸຘາ ອາປຕ຺ຕິວຸຏ຺ຐານໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕິຓວຕ຺ຖາຣກສມຖອພ຺ຠານາທີນໍ ວເສນ ສງ຺ເຆ ອາປຕ຺ຕິ ວຸຏ຺ຐາຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ ນິສ຺ສຊ຺ຊນາທີສຸ ຄເຓ. ເອກສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ວຸຏ຺ຐານໍ ປາກຏເມວ. ‘‘ຍາ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ອສາຘາຣຓາ, ຕາຫິ ອາປຕ຺ຕີຫິ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໙) ວຈນໂຕ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ຕເນ ອາປຕ຺ຕິວຸຏ຺ຐານໍ ຎາຕພ຺ພໍ.

໓໗໗. ປຈ຺ຈຍທ຺ວເຍຕິ ຈີວເຣ ຈ ປິຓ຺ຑປາເຕ ຈ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ອິເມ ເອວ, ນິມິຕ຺ຕກມ຺ມມ຺ປິ ນ ລພ຺ຠເຕວ, ຄາຖາພນ຺ຘສຸຂຕ຺ຖໍ ປນ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ນິມິຕ຺ຕກມ຺ມໍ ນາມ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປເຣສໍ ປຈ຺ຈຍທານສໍໂຍຊນກໍ ກາຍວຈີກມ຺ມໍ. ຂາທນີຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ທິສ຺ວາ ‘‘ກິໍ ຂາທນີຍໍ ລຠິຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ປຣິກຖາ ນາມ ຍຖາ ຍຖາ ຕໍ ລຠຕິ, ຕຖາ ຕຖາ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ກຖນໍ. ‘‘ເອຕຣຫິ ຠິກ຺ຂູ ປິຓ຺ຑປາເຕນ ກິລມນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ໂອຠາໂສ ນາມ ປຈ຺ຈຍປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕກຖາ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ປນ ປາກຏາ ເອວ. ຕຕິເຍຕິ ເສນາສເນ. ເສນາສເນ ປນ ນິມິຕ຺ໂຕຠາສປຣິກຖາ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ເອວ ເອກາ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຕຕ຺ຖ ນິມິຕ຺ຕກມ຺ມໍ ນາມ ອຸປາສເກ ທິສ຺ວາ ເສນາສນຕ຺ຖໍ ຠູມິປຣິກມ຺ມກຣຓາທິ. ໂອຠາໂສ ນາມ ‘‘ອຸປາສກາ, ຕຸມ຺ເຫ ກຸຫິໍ ວສຖາ’’ຕິ ‘‘ປາສາເທ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ກິໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ປາສາໂທ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິອາທິກໍ ວຈນໍ. ປຣິກຖາ ນາມ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ເສນາສນໍ ສມ຺ພາຘ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ. ເສເສຕິ ຄິລານປຈ຺ຈເຍ.

໓໗໘. ນ ຣຸຫຕີຕິ ນ ໂຫຕິ. ອຈ຺ຈເຍ ທານນ຺ຕິ ອຈ຺ຈຍທານໍ. ປຎ຺ຈສຸ ສຫຘມ຺ມິເກສຸ ເຍນ ເກນຈິ ກາລໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ‘‘ມມຈ຺ຈເຍນ ມຍ຺ຫໍ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ອຸປຊ຺ຌາຍສ຺ສ ໂຫຕຸ, ອາຈຣິຍສ຺ສ ໂຫຕຸ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ກສ຺ສຈິ ໂຫຕູ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ເຕສໍ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ຣຸຫຕີ’’ຕິ. ສງ຺ຆສ຺ເສວ ຈ ຕໍ ໂຫຕີຕິ ຍທິ ຠິກ຺ຂຸສາມເຓເຣຫິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ມເຕປິ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ເສວ ໂຫຕິ, ຠິກ຺ຂຸນິສິກ຺ຂມານສາມເຓຣີຫິ ເຈ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ມເຕ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆສ຺ສ ຕໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄິຫີນໍ ປນ ຣູຫຕີຕິ ຄິຫີນໍ ປນ ອຈ຺ຈຍທານໍ ເອວ ສພ຺ເພສໍ ຣຸຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໓໗໙. ອຸປສ຺ສເຍຕິ ຠິກ຺ຂຸນິວິຫາເຣ. ທາຍຊ຺ໂຊຕິ ຕສ຺ສ ປຣິກ຺ຂາຣສ຺ສ ທາຍຊ຺ໂຊ. ເສເສປີຕິ ສເຈ ຠິກ຺ຂຸນິສິກ຺ຂມານສາມເຓຣິໂຍ ຠິກ຺ຂຸວິຫາເຣ ກາລໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕາສໍ ປຣິກ຺ຂາຣານໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆວ ທາຍຊ຺ໂຊຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໘໐. ປຸຣິມສ຺ເສວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອິມໍ ປຣິກ຺ຂາຣໍ ເນຕ຺ວາ ອສຸກສ຺ສ ເທຫີ’’ຕິ ທິນ຺ນໍ ປຸຣິມສ຺ເສວ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອສຸກສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ ທິນ຺ນໍ ປນ ປຈ຺ຉິມສ຺ເສວ ໂຫຕິ ປຣິຈ຺ຈຊິຕ຺ວາ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ. ອິມໍ ວິຘິໍ ຎຕ຺ວາວ ວິສ຺ສາສຄ຺ຄາຫໍ ວາ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ, ມຕກຈີວຣໍ ວາ ອຘິຏ຺ເຐຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ມຕກຈີວຣອຘິຏ຺ຐານໍ ນາມ ຆຓ຺ຏິໍ ປຫຣິຕ຺ວາ ກາລໍ ໂຆເສຕ຺ວາ ໂຖກໍ ອາຄເມຕ຺ວາ ສເຈ ຠິກ຺ຂູ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ຠາເຊຕພ຺ພານິ, ໂນ ເຈ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ‘‘ມຍ຺ຫິມານິ ຈີວຣານິ ປາປຸຓນ຺ຕີ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພານິ. ເອວໍ ອຘິຏ຺ຐິເຕ ສພ຺ພານິ ຕສ຺ເສວ ໂຫນ຺ຕິ, ຐິຕິກາ ປນ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ. ສເຈ ເອເກກໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ປຐມຠາໂຄ ມຍ຺ຫໍ ປາປຸຓາຕິ, ອຍໍ ທຸຕິຍຠາໂຄ’’ຕິ ເອວໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຄຫິຕານິ ຈ ສຸຄຫິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຐິຕິກາ ຈ ຕິຏ຺ຐຕິ. ເອວໍ ປາເປຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ເຕນາປິ ອຘິຏ຺ຐິຕເມວ ໂຫຕິ.

໓໘໑. ໂລຫຠຓ຺ເຑ ປຫຣຓິໍ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ກປ຺ປຕິ, ທາຣຸຠຓ຺ເຑ ຈ ທາຣຸຊໍ ປຕ຺ຕຎ຺ຈ ປາທຸກຎ຺ຈ, ປລ຺ລງ຺ກຎ຺ຈ ອາສນ຺ທິຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ກປ຺ປຕິ, ມຕ຺ຕິກາມເຍ ກຕກຎ຺ຈ ກຸມ຺ຠກາຣິກຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ກປ຺ປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຐເປຕ຺ວາ ປຫຣຓິໍ ສພ຺ພໍ ໂລຫຠຓ຺ຑໍ, ຐເປຕ຺ວາ ອາສນ຺ທິໍ ປລ຺ລງ຺ກໍ ທາຣຸປຕ຺ຕໍ ທາຣຸປາທຸກໍ ສພ຺ພໍ ທາຣຸຠຓ຺ຑໍ, ຐເປຕ຺ວາ ກຕກຎ຺ຈ ກຸມ຺ຠກາຣິກຎ຺ຈ ສພ຺ພໍ ມຕ຺ຕິກາຠຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໙໓) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ກຕກນ຺ຕິ ປທຸມກຓ຺ຓິກາກາເຣນ ກຕມລ຺ລກນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ຘນິຍສ຺ເສວ ສພ຺ພມຕ຺ຕິກາມຍາ ກຸຏິ ກຸມ຺ຠກາຣິກນ຺ຕິ. ປກິຓ຺ຓກວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ປກິຓ຺ຓກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.