໑. ປຐມປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ

ອິຘ ປນ ຐຕ຺ວາ ສິກ຺ຂາປທານໍ ກມເຠໂທ ປກາເສຕພ຺ໂພ. ກຖໍ – ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານໍ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ເທສນາກ຺ກໂມ, ປຫານກ຺ກໂມ, ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ, ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກໂມຕິ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ກໂມ ລພ຺ຠຕິ. ຕຕ຺ຖ ຠຄວຕາ ຣາຊຄເຫ ຠິກ຺ຂູນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສໍ ອນຸຊານນ຺ເຕນ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສສ຺ສ ໂຍ ເທສນາກ຺ກໂມ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ, ຕໍ ເທສນາກ຺ກມໍ ອນຸກ຺ກມນ຺ໂຕວ ມຫາກສ຺ສໂປ ປຐມໍ ປາຣາຊິກຸທ຺ເທສໍ ປຸຈ຺ຉິ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ສງ຺ຆາທິເສສຸທ຺ເທສໍ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ອນິຍຕຸທ຺ເທສໍ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ວິຕ຺ຖາຣຸທ຺ເທສໍ. ຕທນນ຺ຕຣໍ ຠິກ຺ຂຸນິວິຠງ຺ຄຎ຺ຈ ເຕເນວ ອນຸກ຺ກເມນ ປຸຈ຺ຉິ. ຕໂຕ ປຣໍ ຕໂຍ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘ ສງ຺ຄເຫຕຸໍ ວິນາ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉເທນ ເສຂິຍຘມ຺ເມ ປຸຈ຺ຉິ. ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘ ສຠາຄໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ວີສຕິຂນ຺ຘເກ ປຸຈ຺ຉິ. ນິທານຸທ຺ເທສນ຺ໂຕຄຘານໍ ວາ ສຣູເປນ ອນຸທ຺ທິຏ຺ຐານໍ ປຸຈ຺ຉນຕ຺ຖໍ ຂນ຺ຘເກ ປຸຈ຺ຉິ. ເອເຕນ ຂນ຺ຘເກ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍາປິ ສງ຺ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ປຸຈ຺ຉິຕານຸກ຺ກເມເນວ ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິຕ຺ເຖໂຣ ພ຺ຍາກາສິ. ອຍເມຕ຺ຖ ເທສນາກ຺ກໂມ. ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄຂນ຺ຘກໂຕ ປນ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ຕທາ ປຣິວາໂຣ ວິສຸໍ ປາຬິ ກໂຕ, ອິມເມວ ວຈນໍ ສນ຺ຘາຍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອເຕເນວ ອຸປາເຍນ ຂນ຺ຘກໍ ປຣິວາເຣປິ ອາໂຣປຍິໍສູ’’ຕິອາທິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄອີຕິກຖາ). ອປິຈ ປາຬິຍໍ ‘‘ເອເຕເນວ ອຸປາເຍນ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ເຄ ປຸຈ຺ຉິ. ປຸຏ຺ໂຐ ປຸຏ຺ໂຐ ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໙) ເອຕ຺ຕກເມວ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ເຖໂຣ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ເຄ ເອວ ປຸຈ຺ຉິ. ວິສ຺ສຊ຺ຊນ຺ໂຕ ປນ ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິ ນິຣວເສສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຂນ຺ຘກປຣິວາເຣ ອນ຺ໂຕ ກຕ຺ວາ ເທເສສິ. ຄຓສຊ຺ຌາຍກາເລ ປນ ຕທາ ຂນ຺ຘກປຣິວາຣາ ວິສຸໍ ປາຬິ ກຕາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ເທສນາກ຺ກໂມ.

ຍທິ ເອວໍ ນິທານຸທ຺ເທໂສ ປຐມເທສນາຕິ ເຈ? ນ, ອຸໂປສຖກ຺ຂນ຺ຘເກ (ມຫາວ. ໑໓໓) ‘‘ຍານິ ມຍາ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ, ຕານິ ເນສໍ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສໍ ອນຸຊາເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ, ‘‘ຍສ຺ສ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໓໔) ວຈນໂຕ ຈ. ອກຸສລາພ຺ຍາກຕານໍ ອາປຕ຺ຕີນໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສມ຺ປຣາຍິກາສວຏ຺ຐານິຍຕ຺ຕາ ຍຖາຠູຕໍ ສີລສໍວຣເກນ ປຣິວຊ຺ຊເນນ ປຫາຕພ຺ພຕ຺ຕາ ປຫານກ຺ກໂມເປຕ຺ຖ ສມ຺ຠວຕິ ‘‘ຕາວເທວ ຈຕ຺ຕາຣິ ອກຣຓີຍານິ ອາຈິກ຺ຂິຕພ຺ພານີ’’ຕິ ວຈນໂຕ. ຕຖາ ‘‘ສມາທາຍ ສິກ຺ຂຕິ ສິກ຺ຂາປເທສູ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໗໕; ວິຠ. ໕໐໘) ວຈນໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ອາຈິກ຺ຂນສິກ຺ຂເນນ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກໂມປິ ສມ຺ຠວຕິ. ຍຖຸທ຺ເທສກ຺ກມໍ ປຣິຍາປຸຓິຕພ຺ພປຣິຍຕ຺ຕິອຕ຺ເຖນາປິ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ, ເອວມິເມຫິ ຕີຫິ ກເມຫິ ເທເສຕພ຺ພານເມເຕສໍ ສິກ຺ຂາປທານໍ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ ສມ຺ຠວຕິ. ຕຖາ ຫິ ຍໍ ຍໍ ສາຘາຣຓໍ, ຕໍ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ເອວ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ‘‘ຍາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນີ ຉນ຺ທໂສ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຠິກ຺ຂຸນີນມ຺ປິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ. ຍໂຕ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ຕໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນ ສິຍາ, ຕໂຕ ອນຸປ຺ປນ຺ນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ນຕ຺ຖີຕິ (ປຣິ. ໒໐໑-໒໐໒) ປຣິວາຣວຈນໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ປຸຣິເມນ ກມຕ຺ຕເຍນ ຍໍ ປຐມໍ ເທເສຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປາຣາຊິກຸທ຺ເທເສ ປຐມຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ເມຖຸນຘມ຺ມປາຣາຊິກໍ ສພ຺ພປຐມໍ ເທເສຕຸກາໂມ ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິຕ຺ເຖໂຣ ‘‘ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ຠຄວາ ເວສາລິຍໍ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໒໓) ເວສາລິຍເມວ ປາເປຕ຺ວາ ຐເປສິ.

ອິທານິ ສພ຺ເພສໍ ສິກ຺ຂາປທານໍ ປຎ຺ຎາປນວິຘານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກຖໍ? ‘‘ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິມໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໙, ໔໓) ເອວໍ ສອຸທ຺ເທສອນຸທ຺ເທສເຠທໂຕ ທຸວິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ປາຕິໂມກ຺ເຂ ສຣູປໂຕ ອາຄຕາ ປຎ຺ຈ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ສອຸທ຺ເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ. ສາປິ ທ຺ວິຘາ ສປຸຄ຺ຄລາປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສເຠທໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອນ຺ໂຕ ອາປຕ຺ຕິຍາ ສຫ, ວິນາ ວາ ປຸຄ຺ຄໂລ ທສ຺ສິໂຕ, ສາ ສປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາ. ອິຕຣາ ອປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາ.

ຕຕ຺ຖ ສປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາ ທ຺ວິຘາ ອທສ຺ສິຕທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິເຠທໂຕ. ຕຕ຺ຖ ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາ ນາມ ອຏ຺ຐ ປາຣາຊິກາ ຘມ຺ມາ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ ອສໍວາໂສ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໙, ໔໔, ໘໙, ໙໑, ໑໖໗, ໑໗໑, ໑໙໕, ໑໙໗) ຫິ ປຸຄ຺ຄໂລວ ຕຕ຺ຖ ທສ຺ສິໂຕ, ນາປຕ຺ຕິ. ທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາ ນາມ ຠິກ຺ຂຸນິປາຕິໂມກ຺ເຂ ອາຄຕາ ສຕ຺ຕຣສ ສງ຺ຆາທິເສສາ ຘມ຺ມາ. ‘‘ອຍມ຺ປິ ຠິກ຺ຂຸນີ ປຐມາປຕ຺ຕິກໍ ຘມ຺ມໍ ອາປນ຺ນາ ນິສ຺ສາຣຓີຍໍ ສງ຺ຆາທິເສສ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໖໘໓, ໖໘໗) ຫິ ຕຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ ສທ຺ຘິໍ ປຸຄ຺ຄເລນ.

ຕຖາ ອປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາປິ ອທສ຺ສິຕທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິເຠທໂຕ ທ຺ວິຘາ. ຕຕ຺ຖ ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາ ນາມ ເສຂິຍາ ຘມ຺ມາ. ວຸຕ຺ຕາວເສສາ ທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ສາປິ ທ຺ວິຘາ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກເຠທໂຕ. ຕຕ຺ຖ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກາ ນາມ ສຸກ຺ກວິສຏ຺ຐິມຸສາວາໂທມສວາທເປສຸຎ຺ຎຠູຕຄາມອຎ຺ຎວາທກອຸຊ຺ຌາປນກຄຓໂຠຊນປຣມ຺ປຣໂຠຊນສຸຣາເມຣຍອງ຺ຄຸລິປໂຕທກຫສຘມ຺ມອນາທຣິຍຕລຆາຕກຊຕຸມຏ຺ຐກສິກ຺ຂາປທານໍ ວເສນ ປຎ຺ຈທສວິຘາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣເກ ມິສ຺ສາມິສ຺ສເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ – ຕຕ຺ຖ ອຸປໂຍຄຠຸມ຺ມວິຠຕ຺ຕິໂຍ ເອກໍເສນ ມິສ຺ສາ. ອວເສສາ ມິສ຺ສາ ຈ ອມິສ຺ສາ ຈ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ຕາວ ທ຺ວີສຸ ອນິຍເຕສຸ ອຸປໂຍເຄນ ມິສ຺ສໍ, ທ຺ວາທສສຸ ປາຏິເທສນີເຍສຸ ກຣເຓນ ມິສ຺ສໍ, ອູນປຎ຺ຈພນ຺ຘນປຕ຺ຕສິກ຺ຂາປເທສຸ ສາມິກຣເຓຫິ, ອູນວີສຕິວສ຺ເສ ຠຸມ຺ເມນ, ໂມຫນເກ ອຸປໂຍຄສາມິຠຸມ຺ເມຫິ. ຍສ຺ມາ ‘‘ວິວຓ຺ຓກ’’ນ຺ຕິ ຠາໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ກຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ວິວຓ຺ຓກສິກ຺ຂາປທໍ ຍທາ ນ ສມ຺ຠວຕິ, ເອວໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຈວິຘໍ ມິສ຺ສໍ ໂຫຕິ. ເສເສສຸ ປຐມານິຍຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ອາທິມ຺ຫິ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ເອວມາຄຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ວາ, ທຸຕິຍານິຍຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ປຓີຕໂຠຊນສມຓຸທ຺ເທສຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖປາຏິເທສນີຍສິກ຺ຂາປເທສຸ ມຊ຺ເຌ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ເອວມາຄຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ວາ, ທຸພ຺ພຈກຸລທູສກສໍສຏ຺ຐສິກ຺ຂາປເທສຸ ອາທິມ຺ຫິ ເກວລໍ ‘‘ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ອາຄຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ວາ, ເຠທານຸວຕ຺ຕກສິກ຺ຂາປເທ ມຊ຺ເຌ ອາຄຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ວາ ອຎ຺ຎາຍ ວິຠຕ຺ຕິຍາ ອມິສ຺ສເມວ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຠທານຸວຕ຺ຕກຕຸວຏ຺ຏນທ຺ວຍສໍສຏ຺ຐທຸຕິຍປາຏິເທສນີຍສິກ຺ຂາປເທສຸ ພຫຸວຈນໍ, ອິຕຣຕ຺ຖ ສພ຺ພຕ຺ຖ ເອກວຈນເມວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕຖາ ອຸປໂຍໂຄ ທ຺ວີສຸ ວິກປ຺ປນສິກ຺ຂາປເທສຸ, ຕນ຺ຕວາຍສິກ຺ຂາປເທ ຈ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕນ ມິສ຺ໂສ, ອຠິຫຏສິກ຺ຂາປເທ ກຣເຓນ, ຣາຊສິກ຺ຂາປເທ ກຣຓສາມິປຈ຺ຈຕ຺ເຕຫີຕິ ອຸປໂຍໂຄ ຕິຘາ ມິສ຺ໂສ ໂຫຕິ. ກຣຓຎ຺ຈ ກຸຏິກາຣມຫລ຺ລກທຸຕິຍກຖິນທ຺ເວຠາຄນິສີທນສນ຺ຖຕທຸພ຺ພຓ຺ຓກຣຓສິກ຺ຂາປເທສຸ ຉສຸ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕນ ມິສ຺ສໍ, ປຐມຕຕິຍກຖິນອຏ຺ຐງ຺ຄຸລປາທກນິສີທນກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິກວສ຺ສິກສາຏິກອຸທກສາຏິກທ຺ເວຘມ຺ມປຈ຺ຈາສີສນສິກ຺ຂາປເທສຸ ອຏ຺ຐສຸ ສາມິນາ ມິສ຺ສນ຺ຕິ ກຣຓໍ ທ຺ວິຘາ ມິສ຺ສໍ ໂຫຕິ. ອວເສເສສຸ ຉພ຺ພສ຺ສວສ຺ສິກສາຏິກທ຺ວຕ຺ຕິຈ຺ຉທນາວສຖປິຓ຺ຑມຫານາມຄຣຸລຫຸປາວຸຣຓສິກ຺ຂາປເທສຸ ສຕ຺ຕສຸ ກຣຓວິຠຕ຺ຕິ ອຎ຺ຎວິຠຕ຺ຕິຍາ ອມິສ຺ສາ, ອຈ຺ເຈກເອຬກໂລມສິກ຺ຂາປເທສຸ ສາມິວິຠຕ຺ຕິ ກຣຓວິຠຕ຺ຕິຍາ ມິສ຺ສາ. ອຕິເຣກປຕ຺ຕເຠສຊ຺ຊສິກ຺ຂາປເທສຸ ອຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄຫເຓນ ສາມິວິຠຕ຺ຕິ ອມິສ຺ສາວ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອວໍ ຕາວ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣເກສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ –

ປຎ຺ຈຘາ ຈ ຕິຘາ ເຈວ, ທ຺ວິຘາ ເຈປິ ຕເຖກຘາ;

ຠິນ຺ນາ ວິຠຕ຺ຕິໂຍ ປຎ຺ຈ, ສພ຺ເພກາທສຘາ ສິຍຸໍ.

ເອວໍ ຕາວ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ສອຸທ຺ເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕິສງ຺ຂາເຕສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ອຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄຫເຓນ ປຎ຺ຎາສຸຕ຺ຕເຣສຸ ຕິສເຕສຸ ນວຸຕິອນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣເກ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣການິ ອຕິເຣກສຏ຺ຐິທ຺ວິສຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕສຸ ປຈ຺ຈຕ຺ຕກຣຓານິ ຕິໍສຸຕ຺ຕຣານິ ທ຺ວິສຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕສຸ ອມິສ຺ສປຈ຺ຈຕ຺ຕກຣຓານິ ທ຺ວາທສຸຕ຺ຕຣານິ ທ຺ວິສຕານິ, ມິສ຺ສປຈ຺ຈຕ຺ຕກຣຓານິ ອຏ຺ຐາຣສ ໂຫນ຺ຕິ. ອວເສເສສຸ ຕິໍສຕິຍາ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ມິສ຺ໂສປໂຍຄກຣຓານິ ປຎ຺ຈ ໂຫນ຺ຕິ, ມິສ຺ສກຣຓານິ ຈຸທ຺ທສ, ອມິສ຺ສານິ ສຕ຺ຕ, ມິສ຺ສາມິສ຺ສກຣຓານິ ທ຺ເວ, ອມິສ຺ສານິ ທ຺ເວຕິ ສພ຺ເພສຸປິ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣເກສຸ ເຠທານຸວຕ຺ຕກທຸພ຺ພຈກຸລທູສກປຐມທຸຕິຍຕຕິຍກຖິນອຠິຫຏກຸຏິກາຣມຫລ຺ລກວິກປ຺ປນທ຺ວຍທ຺ເວຠາຄຉພ຺ພສ຺ສນິສີທນສນ຺ຖຕເອຬກໂລມາຕິເຣກປຕ຺ຕເຠສຊ຺ຊວສ຺ສິກສາຏິກຕນ຺ຕວາຍອຈ຺ເຈກຉາຣຕ຺ຕທ຺ວ ປຎ຺ຈຕ຺ຕິໍເສສຸ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ນຕ຺ຖິ. ທຸຕິຍານິຍຕປຓີຕໂຠຊນສມຓຸທ຺ເທສຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖປາຏິເທສນີເຍສຸ ມຊ຺ເຌ ອຕ຺ຖິ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ສອຸທ຺ເທສານຸທ຺ເທສທຸກໍ, ສປຸຄ຺ຄລາປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສທຸກໍ, ປຈ຺ເຈກທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິທຸກທ຺ວຍໍ, ອນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກທຸກໍ, ຕຕ຺ຖ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣເກສຸ ປຈ຺ຈຕ຺ຕຠຸມ຺ມທຸກໍ, ສໂຍປນາໂຍປນທຸກໍ, ອໂຍປນມຊ຺ເຌໂຍປນທຸກໍ, ເອກາເນກວຈນທຸກນ຺ຕິ ນວ ທຸການິ ທສ຺ສິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ວິເສສກາຣຓໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ອາວິຠວິສ຺ສຕິ. ເອວໍ ຕາວ ສອຸທ຺ເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ຎຕ຺ວາ ເສສວິນຍປິຏເກ ຍາ ກາຈິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອນຸທ຺ເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສາ ປທຠາຊນນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິວິນີຕວຕ຺ຖຸປຏິກ຺ເຂປປຎ຺ຎຕ຺ຕິອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘິສິກ຺ຂາປທວເສນ ຉພ຺ພິຘາ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຂຍິເຕ ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສ (ປຣິ. ໑໕໗-໑໕໘), ວຏ຺ຏກເຕ ມຸເຂ ອຈ຺ຉຸປນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໗໓) ເອວມາທິກາ ປທຠາຊເນ ສນ຺ທິສ຺ສມານາປຕ຺ຕິ ປທຠາຊນສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ພມຕ຺ຕິກາມຍາ ກຸຏິ ກາຕພ຺ພາ, ໂຍ ກເຣຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໘໕) ອນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທິວາປຏິສລ຺ລີຍນ຺ເຕນ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ປຏິສລ຺ລີຍິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໗໗) ເອວມາທິ ວິນີຕວຕ຺ຖຸສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ສງ຺ຆເຠທໂກ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໑໕) ເອວມາທິ ປຏິກ຺ເຂປສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ.

ຍສ຺ມາ ປນ ເຕນ ເຕນ ປຏິກ຺ເຂເປນ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ສມຄ຺ຄໍ ສງ຺ຆໍ ອຘມ຺ມສຎ຺ຎີ ຠິນ຺ເທຍ຺ຍ, ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ ອສໍວາໂສ. ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ຊີວມານກສຣີເຣ ໂລຫິຕໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍ, ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ ອສໍວາໂສ’’ຕິ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຍານິ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອກສ຺ສ ເຉຊ຺ຊກາ ໂຫຕິ, ຈຕຸນ຺ນໍ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ຈຕຸນ຺ນຎ຺ເຈວ ອນາປຕ຺ຕິ, ສພ຺ເພສໍ ເອກວຕ຺ຖຸກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ຕິຏ຺ຐນ຺ເຕ ຠຄວຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ, ໂນ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໒໓) ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ນ ເກວລໍ ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຊານໍ ສງ຺ຆເຠທໂກ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ…ເປ… ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ອິທເມວ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ສາຘກໍ ໂຫຕິ. ‘‘ປຓ຺ຑໂກ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ, ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນາເສຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໐໙) ເອວມາທີສຸ ປນ ອຸປຊ຺ຌາຍາທີນໍ ທຸກ຺ກຏເມວ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ນ ປຓ຺ຑກາທີນໍ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິ. ນ ຫິ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂຸຠາໂວ ອຕ຺ຖິ. ຍໂຕ ສິຍາ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິ. ຕຖາ ‘‘ນ ອຈ຺ຉິນ຺ເນ ເຖເວ ປກ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໖໖, ໖໗, ໗໘, ໗໙) ເອວມາທິກຎ຺ຈ ປຏິກ຺ເຂປສິກ຺ຂາປທເມວ ນາມ.

ຂນ຺ຘເກສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕທຸກ຺ກຏຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍານິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ເຠທານຸວຕ຺ຕເກ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ ເທສາເປຫີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໔໕) ວຸຕ຺ຕໍ, ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍມ຺ປິ ຕຕ຺ເຖວ ສໂມຘານໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ອິທໍ ເຕສໍ ວິຠຕ຺ຕິກມ຺ມກ຺ຂເຓ ອປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອວິຊ຺ຊມານມ຺ປິ ຠຄວໂຕ ວຈເນນ ວິສຸທ຺ຘກ຺ຂເຓປິ ວິຊ຺ຊມານໍ ຊາຕນ຺ຕິ ເອເກ. ‘‘ເຠທານຸວຕ຺ຕເກ ເທສາເປຫີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ເສສເຠທານຸວຕ຺ຕການໍ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ຊານໍ ສງ຺ຆເຠທການໍ ອນຸວຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສາ’’ຕິ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ສພ຺ພານິ ຂນ຺ຘກວຕ຺ຕານິ, ວິນຍກມ຺ມານິ ຈ ຕຕ຺ເຖວ ສໂມຘານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ຕໍ ອຸປາລິ ມຍາ ອາຄນ຺ຕຸການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອາຄນ຺ຕຸກວຕ຺ຕໍ…ເປ… ເອວໍ ສຸປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ໂຂ ມຍາ ອຸປາລິ ສິກ຺ຂາປເທ’’ຕິອາທິ. ‘‘ຍາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນີ ນຈ຺ຈໍ ວາ ຄີຕໍ ວາ ວາທິຕໍ ວາ ທສ຺ສນາຍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໘໓໔) ອິມິນາ ສຸຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນີ ນຈ຺ເຈຍ຺ຍ ວາ ຄາເຍຍ຺ຍ ວາ ວາເທຍ຺ຍ ວາ, ປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ເອວມາທິກໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຏ຺ຐກຖາຍ ທິສ຺ສມານໍ ອາປຕ຺ຕິຊາຕໍ ວິນຍກມ຺ມໍ ວາ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘິສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ຉພ຺ພິຘມ຺ເປຕໍ ຉຫິ ອາກາເຣຫິ ອຸທ຺ເທສາຣຫໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອນຸທ຺ເທສສິກ຺ຂາປທໍ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ປຎ຺ຈຫິ ອຸທ຺ເທເສຫິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ວິສຠາຄຕ຺ຕາ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍທຸພ຺ຠາສິຕານໍ ສຠາຄວຕ຺ຖຸກມ຺ປິ ທຸກ຺ກຏຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍທ຺ວຍໍ ອສຠາຄາປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ ອນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິປຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທານໍ, ນານາວຕ຺ຖຸກາປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ ປຏິກ຺ເຂປສິກ຺ຂາປທານໍ, ເກສຎ຺ຈິ ວິນີຕວຕ຺ຖຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທານຎ຺ຈ ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ, ອທສ຺ສິຕວຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາ ເຠທານຸວຕ຺ຕກຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສ, ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິວຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘິສິກ຺ຂາປທານນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ‘‘ທຸວິຘໍ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປນໍ ສອຸທ຺ເທສານຸທ຺ເທສເຠທໂຕ’’ຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສມາສໂຕ ປກາສິຕໍ ໂຫຕິ.

ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ ຕາວ –

‘‘ກາຣໂກ ອິຘ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ອເປກ຺ຂາຍ ອຠາວໂຕ;

ປຸພ຺ເພ ວຕ຺ຕພ຺ພວິຘານາ-ຠາວໂຕ ຈ ອາທິໂຕ ໂຍປເນນ ສຫາ’’ຕິ. –

ອຍໍ ນໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ເຍ ເຕ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກາ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທາ ສຸກ຺ກວິສຏ຺ຐິອາທໂຍ ສິກ຺ຂາປທວິເສສາ, ເຕສຸ ອຘິປ຺ປາຍກມ຺ມວຕ຺ຖຸປຸຄ຺ຄລປໂຍເຄ ອເປກ຺ຂາຍ ຠາວໂຕ ກາຣໂກ ນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ເຕສໍ ສາເປກ຺ຂຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ຕໍ ສພ຺ພໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ອາວິຠວິສ຺ສຕິ, ອິຘ ປນ ປາຣາຊິກປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ ອເປກ຺ຂາຍ ອຠາວໂຕ ກາຣໂກ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ໂຍ ປນ ກາຣໂກ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໔໖໒, ໔໗໒, ໔໗໕) ວິຍ ປຸພ຺ເພ ວຕ຺ຕພ຺ພວິຘານາຠາວໂຕ ກຣຓາທິວເສນ ອນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວເສນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ອເປກ຺ຂາຍ ອຠາວໂຕ. ຕຕ຺ຖ ນິທ຺ທິສິຍມາໂນ ເສສທຸຕິຍານິຍຕປຓີຕໂຠຊນໍ ສມຓຸທ຺ເທສຕຕິຍຈຕອຸຕ຺ຖປາຏິເທສນີເຍສຸ ວິຍ ມຊ຺ເຌ ອນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ‘‘ນ ເຫວ ໂຂ ປນ…ເປ… ໂອຠາສິຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໔໕໓) ວິຍ ປຸພ຺ເພ ວຕ຺ຕພ຺ພວິຘານາຠາວໂຕ ເອວ ອາທິມ຺ຫິ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ອາທິມ຺ຫິ ນິທ຺ທິສິຍມາໂນປິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠເທສຸ ເຠທານຸວຕ຺ຕກາທີສຸ ປຎ຺ຈຕ຺ຕິໍເສສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ວິຍ ອນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ປຸພ຺ເພ ວຕ຺ຕພ຺ພວິຘານາຠາວໂຕ ເອວ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິໂຕວ ໂຍປນ-ສທ຺ເທນ ສຫ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ເອວໍ ນິທ຺ທິສິຍມາໂນປິ ໂສ ຍສ຺ມາ ‘‘ຍາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ທ຺ເວ ເອກມຎ຺ເຈ ຕຸວຏ຺ເຏຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິອາທິ (ປາຈິ. ໙໓໓) ອາປຕ຺ຕິ ວິຍ ປຣປ຺ປຠວໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ນ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ເອກວຈເນນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ເມຖຸນຘມ຺ມາປຕ຺ຕິປິ ປຣປ຺ປຠວາ ‘‘ທ຺ວຍໍທ຺ວຍສມາປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໙) ວຈນໂຕຕິ ເຈ? ຕໍ ນ, ອຘິປ຺ປາຍຊານນໂຕ. ອເນກິສ຺ສາ ເອວ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ອາປຕ຺ຕິ, ນ ເອກິສ຺ສາຕິ ນິຍໂມ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິ, ນ ເອວໍ ອິຘ ນິຍໂມຕິ ອນິຍມິຕາຘິປ຺ປາໂຍ. ລມ຺ພີມຸທຸປິຏ຺ຐີນໍ ກຸໂຕ ‘‘ທ຺ວຍໍທ຺ວຍສມາປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໕) ວຈນໂຕ ເຕສໍ ເມຖຸນຘມ຺ມາປຕ຺ຕິ. ອຍມຕ຺ໂຖ ຈຕສ຺ໂສ ເມຖຸນຘມ຺ມປຈ຺ຈຍາຕິ ອຏ຺ຐວຕ຺ຖຸກໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເຉຊ຺ຊໍ ສິຍາ ເມຖຸນຘມ຺ມປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ (ປຣິ. ໔໘໑) ຈ ປຣິວາເຣ ວຸຕ຺ຕວຈເນນ ສາເຘຕພ຺ໂພ.

ເຠທານຸວຕ຺ຕກສິກ຺ຂາປເທ ຕິຓ຺ຓໍ ອຸທ຺ຘໍ ນ ສມນຸຠາສິຕພ຺ພາ, ນ ສງ຺ເຆນ ສງ຺ຆໍ ເອກໂຕ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ. ນຍທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອາທິໂຕວ ‘‘ຠິກ຺ຂູ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທສໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ເອໂກ ວາ ທ຺ເວ ວາ ຕໂຍ ວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໑໘) ວຸຕ຺ຕໍ, ອຎ຺ຎຖາ ນ ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ‘‘ອນຸວຕ຺ຕກາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຕໂຕ ນິທານວິໂຣໂຘ. ປຎ຺ຈສຕມຕ຺ຕາ ຫິ ຕທນຸວຕ຺ຕກາ ອເຫສຸໍ. ຍໍ ປນ ສຕ຺ຕສຕິກກ຺ຂນ຺ຘເກ ‘‘ສງ຺ໂຆ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປາຈີນເກ ຠິກ຺ຂູ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ປາເວຍ຺ຍເກ ຠິກ຺ຂູ ສມ຺ມນ຺ເນຍ຺ຍ …ເປ… ສມ຺ມຕາ’’ຕິອາທິ (ຈູຬວ. ໔໕໖) ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍກມ຺ມໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ‘‘ອຸພ຺ພາຫິກາຍ ອິມໍ ອຘິກຣຓໍ ວູປສເມຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຕຫິ ກຕ຺ຕພ຺ພວິຘານໍ. ສມ຺ມຸຕິກຣຓເມວ ວາ ຕຕິຍໍ ກຕ຺ວາ ກປ຺ປຕິ. ນ ຫິ ເຕ ເຕນ ກມ຺ເມນ ກມ຺ມາຣຫາ ກມ຺ມກຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ຍສ຺ສ ສງ຺ໂຆ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ໂສ ກມ຺ມາຣໂຫຕິ ລກ຺ຂຓໍ. ນ ຈ ຕທາ ສງ຺ໂຆ ເຕສໍ ອຏ຺ຐນ຺ນມ຺ປິ ຠິກ຺ຂູນໍ ກມ຺ມໍ ອກາສິ. ຠຊາປິຍມານາ ເຕ ກມ຺ມປຕ຺ຕຠາວໍ ຠຊນ຺ຕິ. ອຘິກຣຓວູປສມກມ຺ມສ຺ສ ປຕ຺ຕາ ຍຸຕ຺ຕາ ສງ຺ເຆນ ກຕາຕິ ກຕ຺ວາ ກມ຺ມປຕ຺ຕາ ເອວ ຫິ ເຕ ໂຫນ຺ຕິ. ‘‘ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠິກ຺ຂູຫິ ຍາວຕຕິຍໍ ສມນຸຠາສິຕພ຺ພາ ຕສ຺ສ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄາຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໑໘) ວຈນໂຕ ເຕຫິ ກຕ຺ຕພ຺ພວິຘານໍ. ສມ຺ມຸຕິກຣຓເມວ ກມ຺ມໍ ໂຫຕີຕິ ເຈ? ຕໍ ນ, ອຘິປ຺ປາຍຊານນໂຕ, ຕສ຺ສ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄາຍ ເອວ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ກມ຺ມາຣຫາ ກາຕພ຺ພາ, ນ ໂທສາຄຕິວເສນາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນ ຫິ ປາຈີນກາທີນໍ ສມ຺ມຸຕິຍາ ອຘິກຣຓວູປສມສິທ຺ຘິ ວິຍ ເຕສໍ ສມນຸຠາສນກມ຺ເມນ ຕສ຺ສ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄສິທ຺ຘິ ໂຫຕິ, ສມ຺ມຸຕິ ນາເມສາ ປຐມໍ ອນຸມຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຍາຈິຕ຺ວາວ ກຣີຍຕິ, ນ ຕຖາ ກມ຺ມນ຺ຕິ. ກມ຺ມກຣເຓ ປນ ຕທຕ຺ຖສິທ຺ຘິ ໂຫຕິເຍວ. ປຣສມ຺ມຸຕິຍາ ພຫຸຕຣາວ ສມ຺ມນ຺ນິຕພ຺ພາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

‘‘ເມຖຸນຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ພາຫຸລ຺ລນເຍນ ລທ຺ຘນາມກໍ ສກປໂຍເຄນ ວາ ປຣປໂຍເຄນ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ສກມຄ຺ເຄ ວາ ປຣມຄ຺ເຄ ວາ ປຣນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ສກມຄ຺ເຄ ເອວ ປເວສນປວິຏ຺ຐຏ຺ຐິຕອຸທ຺ຘຣເຓສຸ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເອກໍ ປຏິສາທິຍນວເສນ ເສເວຍ຺ຍ, ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ ອສໍວາໂສຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ປເວສນາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ວາ ຕີຓິ ວາ ທ຺ເວ ວາ ເອກໍ ວາ ປຏິເສເວຍ຺ຍ, ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘ໂສ ເຈ ປເວສນໍ ສາທິຍຕິ, ປວິຏ຺ຐໍ ສາທິຍຕິ, ຐິຕໍ ສາທິຍຕິ, ອຸທ຺ຘຣຓໍ ສາທິຍຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’ຕິອາທີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໘) ວທນ຺ຕິ. ເຕສໍ ມເຕນ ຈຕູສຸປິ ຈຕສ຺ໂສ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິໂຍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ເຕເຍວ ເອວໍ ວທນ຺ຕິ – ອາປຊ຺ຊຕຸ ເມຖຸນຘມ຺ມປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິ, ເມຖຸນຘມ຺ມປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິຍາ ຕໍຠາຄິຍາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວີຕິກ຺ກເມ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິໂຍ, ສງ຺ຆາທິເສສາປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຄຫຏ຺ຐກາເລ ເມຖຸນາທິກໍ ປາຣາຊິກໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຸນ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເອກໍ ສງ຺ຆາທິເສສາປຕ຺ຕິໍ ເອກມເນກໍ ວາ ປຏິກຣິຕ຺ວາວ ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ຍສ຺ມາ ນິຣາປຕ຺ຕິໂກ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ຄຫຏ຺ຐກາເລ ສາປຕ຺ຕິໂກວາຕິ. ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸອຊ຺ຌາປນ຺ນສ຺ສາປິ ອຕ຺ເຖວ ອາປຕ຺ຕິ. ວຸຏ຺ຐານເທສນາຫິ ປນ ອສຸຊ຺ຌນໂຕ ‘‘ປໂຍເຄ ປໂຍເຄ ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄຓນປໂຍຊນາຠາວໂຕ ກິຎ຺ຈາປິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ປທຠາຊເນ (ປາຣາ. ໕໘) ‘‘ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’’ຕິ ວຈເນນາຍມຕ຺ໂຖ ສິທ຺ໂຘຕິ ຍຸຕ຺ຕິຎ຺ຈ ວທນ຺ຕິ.

ຍທິ ເອວໍ ມາຕິກາຍມ຺ປິ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສເວຍ຺ຍ, ປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຠເວຍ຺ຍ, ປາຣາຊິກສ຺ສ ອນວເສສວຈນມ຺ປິ ນ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ສພ຺ເພປິ ຫິ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘ, ຠິກ຺ຂຸຄຓນຎ຺ຈ ອນວເສເສຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອນວເສສວຈນນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ປເວເສວ ອາປຕ຺ຕິ, ນ ປວິຏ຺ຐາທີສຸ. ຕເມເວກໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຍສ຺ສ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໓໔) ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິມ຺ປິ ອນ຺ໂຕ ກຕ຺ວາ ນິທານຸທ຺ເທສວຈນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ມາ ມາຕິກາຍໍ ‘‘ປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໒, ໔໔) ປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສວຈນໍ ເຕນ ສຣີຣພນ຺ຘເນນ ອຸປສມ຺ປທາຍ ອຠພ຺ພຠາວທີປນຕ຺ຖໍ. ‘‘ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’’ຕິ ປທຠາຊເນ ວຈນໍ ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ນສ຺ສາປິ ປາຣາຊິກສ຺ສ ອສໍວາສສ຺ສ ສໂຕ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອເຖຍ຺ຍສໍວາສກຠາວທີປນຕ຺ຖໍ. ນ ຫິ ໂສ ສໍວາສໍ ສາທິຍນ຺ໂຕປິ ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ‘‘ຠິກ຺ຂູ’’ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອສຸທ຺ໂຘ ໂຫຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຎ຺ຎຕຣໍ ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນ, ຕຎ຺ເຈ ສຸທ຺ຘທິຏ຺ຐິ ສມາໂນ ອໂນກາສໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ອກ຺ໂກສາຘິປ຺ປາໂຍ ວທຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ໂອມສວາເທນ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໘໙) ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຕທຠາວໂຕ ສິທ຺ໂຘ ໂສ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ‘‘ຠິກ຺ຂູ’’ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ, ເຕນ ປທໂສຘມ຺ມໍ, ສຫເສຍ຺ຍຎ຺ຈ ຊເນຕິ, ຠິກ຺ຂຸເປສຸຎ຺ຎາທິຎ຺ຈ ຊເນຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ (ວຊິຣ. ຏີ. ປາຣາຊິກ ໓໙).

ນິທານາ ມາຕິກາເຠໂທ, ວິຠງ຺ໂຄ ຕນ຺ນິຍາມໂກ;

ຕໂຕ ອາປຕ຺ຕິຍາ ເຠໂທ, ອນາປຕ຺ຕິ ຕທຎ຺ຎຖາຕິ. (ວຊິຣ. ຏີ. ປາຣາຊິກ ໔໓-໔໔) –

ອຍໍ ນໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ສຸທິນ຺ນວຕ຺ຖຸ (ປາຣາ. ໒໔ ອາທໂຍ)-ມກ຺ກຏິວຕ຺ຖຸ (ປາຣາ. ໔໐ ອາທໂຍ)-ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກວຕ຺ຖຸ (ປາຣາ. ໔໓) ຈາຕິ ຕິປ຺ປເຠທວຕ຺ຖຸ ອິມສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ນິທານໍ ນາມ. ຕໂຕ ນິທານາ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູນໍ…ເປ… ອສໍວາໂສ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໔) ອິມິສ຺ສາ ມາຕິກາຍ ເຠໂທ ຊາໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ອນ຺ຕມໂສ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໔) ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ‘‘ສຈ຺ຈໍ, ອາວຸໂສ, ຠຄວຕາ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອິຕ຺ຖິຍາ, ໂນ ປຸຣິເສ, ໂນ ປຓ຺ຑເກ, ໂນ ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນເກ ຈາ’’ຕິ ມກ຺ກຏິປາຣາຊິໂກ ວິຍ ອຎ຺ໂຎປິ ເລສໍ ໂອຑ຺ເຑຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕສ຺ມາ ຕາທິສສ຺ສ ອເລໂສກາສສ຺ສ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ມກ຺ກຏິສງ຺ຂາຕາ ນິທານາ ‘‘ອນ຺ຕມໂສ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍປີ’’ຕິ ມາຕິກາຍ ວຈນເຠໂທ, ນ ອິຕ຺ຖິຍາ ເອວ ເມຖຸນສິທ຺ຘິທສ຺ສນໂຕ. ຕສ຺ມາ ວິຠງ຺ໂຄ ຕນ຺ນິຍາມໂກ ຕສ຺ສາ ມາຕິກາຍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖນິຍາມໂກ ວິຠງ຺ໂຄຕິ. ວິຠງ຺ເຄ ຫິ ‘‘ຕິສ຺ໂສ ອິຕ຺ຖິໂຍ, ຕໂຍ ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນກາ, ຕໂຍ ປຓ຺ຑກາ, ຕໂຍ ປຸຣິສາ. ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ ຕໂຍ ມຄ຺ເຄ, ຕິຣຈ຺ຉານຄຕປຸຣິສສ຺ສ ທ຺ເວ ມຄ຺ເຄ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໕໖) ນເຍນ ສພ຺ພເລໂສກາສໍ ປິທຫິຕ຺ວາ ນິຍໂມ ກໂຕ. ເອຕ຺ຖາຫ – ຍທິ ເອວໍ ສາຘາຣຓສິກ຺ຂາປທວເສນ ວາ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ຕນວເສນ ວາ ນ ເກວລໍ ຠິກ຺ຂູນໍ, ຠິກ຺ຂຸນີນມ຺ປິ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ວິຠງ຺ເຄ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ຕທວຈເນນ ຫິ ຠິກ຺ຂຸນີ ປຸຣິສລິງ຺ຄປາຕຸຠາເວນ ຠິກ຺ຂຸຠາເວ ຐິຕາ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍ ‘‘ນາຫໍ ອຸປສມ຺ປທາກຣຓກາເລ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ນາ, ຕສ຺ມາ ນ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຕສິກ຺ຂາປິ ເມຖຸນຘມ຺ເມນ ປາຣາຊິກາ ໂຫມີ’’ຕິ. ວຸຈ຺ຈເຕ – ຍຖາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ຕຖາ ວຸຕ຺ເຕ ຠິກ຺ຂຸນີນມ຺ປິ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຕຎ຺ຈານິຏ຺ຐໍ. ອິທມປຣມນິຏ຺ຐໍ ‘‘ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານິ ສາຘາຣຓາເນວ ນາສາຘາຣຓານີ’’ຕິ. ອປິຈາຍໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ນາວ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕໍເຍວ ອຸປຊ຺ຌໍ ຕເມວ ອຸປສມ຺ປທໍ ຕານິ ວສ຺ສານິ ຠິກ຺ຂູຫິ ສງ຺ຄມິຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໖໙) ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຕ ອາປຕ຺ຕິຍາ ເຠໂທຕິ ຕໂຕ ວິຠງ຺ຄໂຕ ‘‘ອກ຺ຂຍິເຕ ສຣີເຣ ປາຣາຊິກໍ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຂຍິເຕ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍ’’ນ຺ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໗໓, ປຣິ. ໑໕໗) ອາປຕ຺ຕິຍາ ເຠໂທ ໂຫຕິ. ອນາປຕ຺ຕິ ຕທຎ຺ຎຖາຕິ ຕໂຕ ເອວ ວິຠງ຺ຄໂຕ ເຍນ ອາກາເຣນ ອາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕໂຕ ອຎ຺ເຎນາກາເຣນ ອນາປຕ຺ຕິເຠໂທວ ໂຫຕິ. ‘‘ສາທິຍຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສ, ນ ສາທິຍຕິ, ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ຫິ ວິຠງ຺ເຄ ອສຕິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ‘‘ນິທານາ ມາຕິກາເຠໂທ’’ຕິ ອຍໍ ຄາຖາ ສມາສໂຕ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖາ ໂຫຕິ. ວິເສສກາຣຓໍ ປນ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ອາວິຠວິສ຺ສຕິ.

ປຐມປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຕາວ ປຐມໂພຘິໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ອາຍສ຺ມໂຕ ສຸທິນ຺ນສ຺ສ ອຏ຺ຐວສ຺ສິກກາເລ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎຸມຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕກາເລ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ທຸຕິຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ພາຫຸສຈ຺ຈມຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕກາເລ. ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ມກ຺ກຏິປາຣາຊິໂກ ຍຖາ ມາຕຸຄາມປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ເຕສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕິຕ຺ຖີ ນ ອຘິປ຺ເປຕາ, ຕຖາ ອິຘາປີຕິ ສຎ຺ຎາຍ ‘‘ສຈ຺ຈໍ, ອາວຸໂສ…ເປ… ຕຎ຺ຈ ໂຂ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ, ໂນ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໑) ອາຫ. ຕຕິຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ລາຠຄ຺ຄມຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕກາເລ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ‘‘ຍາວທຕ຺ຖໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໔໓) ວຈນໂຕ, ເວປຸລ຺ລມຫຕ຺ຕມ຺ປິ ເອຕ຺ເຖວ ລພ຺ຠຕີຕິ ອິມໍ ປຐມປາຣາຊິກສິກ຺ຂາປທໍ ຕິວິຘມ຺ປິ ວຕ຺ຖຸໍ ອຸປາທາຍ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ຕໍ ກາລໍ ປຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຖ ໂຍ ປນາຕິ ອນວເສສປຣິຍາທານປທໍ. ຠິກ຺ຂູຕິ ຕສ຺ສ ອຕິປ຺ປສງ຺ຄນິຍມປທໍ. ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນຕິ ຕສ຺ສ ວິເສສນວຈນໍ. ນ ຫິ ສພ຺ໂພປິ ຠິກ຺ຂຸນາມໂກ, ຍາ ຠຄວຕາ ຍາຍ ກາຍຈິ ອຸປສມ຺ປທາຍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນຠິກ຺ຂູນໍ ເຫຏ຺ຐິມປຣິຈ຺ເຉເທນ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາ ສິກ຺ຂາ ວິຫິຕາ, ‘‘ເອຕ຺ຖ ສຫ ຊີວນ຺ຕີ’’ຕິ ໂຍ ຈ ສາຊີໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕໍ ອຸຠຍໍ ສມາປນ຺ໂນວ ໂຫຕິ. ກທາ ປນ ສມາປນ຺ໂນ ໂຫຕິ? ຍາຍ ກາຍຈິ ອຸປສມ຺ປທາຍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສມນນ຺ຕຣເມວ ຕທຸຠຍໍ ຊານນ຺ໂຕປິ ອຊານນ຺ໂຕປິ ຕທຊ຺ຌຸປຄຕຕ຺ຕາ ສມາປນ຺ໂນວ ນາມ ໂຫຕິ. ສຫ ຊີວນ຺ຕີຕິ ຍາວ ສິກ຺ຂໍ ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕິ, ປາຣາຊິກຠາວໍ ວາ ນ ປາປຸຓາຕິ. ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ອນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ ສາຊີວໍ ອວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ, ຕໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ສິກ຺ຂໍ ອປຣິປູເຣນ຺ໂຕ, ກາມວິຕກ຺ກາທິພຫຸໂລ ວາ ເອກຈ຺ຈໍ ສາວເສສໍ ສາຊີວໍ ວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ ວາ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ນາມ ນ ໂຫຕິ.

ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉເທນ ປນ ຈຕຸກ຺ກໍ ລພ຺ຠຕິ – ‘‘ອຕ຺ຖິ ຠິກ຺ຂຸ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ ສີລານິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ໂຕ ນ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ອຈິຕ຺ຕກໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ, ອຕ຺ຖິ ນ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ ກາມວິຕກ຺ກາທິພຫຸໂລ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ນິຣາປຕ຺ຕິໂກ, ອຕ຺ຖິ ນ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ ນ ຈ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ອນວເສສໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນ, ອຕ຺ຖິ ອຸຠຍສມາປນ຺ໂນ ສິກ຺ຂໍ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕ ສາຊີວຎ຺ຈ ອວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ’’ຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ຈຕຸຕ຺ໂຖ ຠິກ຺ຂຸ ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐ ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ ສິຍາ. ນ ຫິ ຠຄວາ ອນຸກ຺ກຏ຺ຐໍ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ຕຕ຺ຣ ຍາຍໍ ອຘິສີລສິກ຺ຂາ, ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປຕາ ສິກ຺ຂາ’’ຕິ ວຈນວິໂຣຘໂຕ, ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄ຺ຄຫຓາຘິປ຺ປາເຍ ສຕິ ‘‘ສິກ຺ຂາຕິ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສມາປນ຺ໂນ ຫິ ສພ຺ພຸກ຺ກຏ຺ໂຐ. ‘‘ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ປຣໂຕ ວຈນໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ອຘິສີລສິກ຺ຂາວ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເຈ? ນ, ຕສ຺ສາປິ ອຠພ຺ພຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ອຘິສີລສິກ຺ຂໍ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕ, ສາຊີວຎ຺ຈ ອວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ ເມຖຸນຘມ຺ມໍ ປຏິເສວິຕຸໍ ຠພ຺ໂພ, ຕໍ ສິກ຺ຂໍ ອປຣິປູເຣນ຺ໂຕ, ສາຊີວຎ຺ຈ ວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕເຍວ ຫິ ປຏິເສເວຍ຺ຍາຕິ ອຘິປ຺ປາຍາ. ຕສ຺ມາ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ມາ ສິກ຺ຂາປທສງ຺ຂາໂຕ ສາຊີໂວ ອຘິສີລສິກ຺ຂເມວ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ນ ອິຕຣສິກ຺ຂາທ຺ວຍໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕຕ຺ຣ ຍາຍໍ ອຘິສີລສິກ຺ຂາ, ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປຕາ ສິກ຺ຂາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ອຘິສີລສິກ຺ຂາຍ ສງ຺ຄາຫໂກ ສາຊີໂວ ສິກ຺ຂາສາຊີໂວຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິຕິ ສາຊີວວິເສສນຕ຺ຖໍ ສິກ຺ຂາຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ຕທຕ຺ຖທີປນຕ຺ຖເມວ ວິຠງ຺ເຄ ສິກ຺ຂໍ ອປຣາມສິຕ຺ວາ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂຕິ, ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໕) ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ເອກເມວິທໍ ອຕ຺ຖປທນ຺ຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ຕຎ຺ຈ ອຸປສມ຺ປທູປຄມນນ຺ຕຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສິກ຺ຂນາຘິກາຣຕ຺ຕາ ‘‘ສິກ຺ຂຕີ’’ຕິ ຈ ‘‘ສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂຍ ເອວໍ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ສງ຺ຂໍ ຄໂຕ, ຕາທິສໍ ປຈ຺ຈຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ອປຣຠາເຄ ສາຊີວສງ຺ຂາຕເມວ ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຕສ຺ມິໍເຍວ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສເວຍ຺ຍາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ກິນ຺ຕຸ ອຏ຺ຐກຖານໂຍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ໂສ ຈ ນ ປຏິກ຺ເຂປາຣໂຫ ໂຫຕິ, ອຘິປ຺ປາໂຍ ປເນຕ຺ຖ ປຣິເຍສິຕພ຺ໂພ. ສພ຺ເພສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ອິທເມວ ຠິກ຺ຂຸລກ຺ຂຓໍ ສາຘາຣຓໍ ຍທິທໍ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ. ຂີຓາສໂວປິ ສາວໂກ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ ອຈິຕ຺ຕກໍ, ຕຖາ ເສກ຺ໂຂ, ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ປນ ສຈິຕ຺ຕກມ຺ປິ, ຕສ຺ມາ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ສາມຎ຺ຎມິທໍ ຠິກ຺ຂຸລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ເກວລໍ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ, ເກວລໍ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ, ອຸຠຍສມາປນ຺ໂນ ຈາຕິ ສຣູເປກເທສເອກເສສນເຍນ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕ຺ເວວ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄ຺ຄຫເຓນ ອນຸກ຺ກຏ຺ຐານໍ ຄຫຓສິທ຺ຘິໂຕ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐວ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕເມວ ສມ຺ປາເທຕຸໍ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂຕິ, ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ສິກ຺ຂາສທ຺ທສ຺ສ ອວຈເນ ປຣິຫາຣໍ ວຕ຺ວາ ຍສ຺ມາ ປນ ໂສ ສິກ຺ຂມ຺ປິ ສມາປນ຺ໂນ, ຕສ຺ມາ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນຕິປິ ອຕ຺ຖໂຕ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ຈ ວຕ຺ວາ ‘‘ຍໍ ສິກ຺ຂໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ, ຍຎ຺ຈ ສາຊີວໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕຕ຺ຖ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຍມຏ຺ຐກຖາຍ ອຘິປ຺ປາໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອຕສ຺ມິໍ ປນ ອຘິປ຺ປາເຍ ອຘິສີລສິກ຺ຂາຍ ເອວ ຄຫຓໍ ສພ຺ພຕ຺ຖິກຕ຺ຕາ, ສີລາຘິກາຣໂຕ ຈ ວິນຍສ຺ສາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ຈ ສິກ຺ຂາປທໍ ສມາທິຍນ຺ໂຕ ສີລໍ ສມາທິຍຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂນ຺ໂຕ ສີລໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕີຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍໍ ສິກ຺ຂໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານວິຠງ຺ຄວຓ຺ຓນາ). ເອຕ຺ຕາວຕາ ສມາສໂຕ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພວິນິຈ຺ຉໂຍ ນິຏ຺ຐິໂຕ ໂຫຕິ.

ກິໍ ອິມິນາ ວິເສສວຈເນນ ປໂຍຊນໍ, ນນຸ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ…ເປ… ອສໍວາໂສ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈ? ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ‘‘ໂຍ ປນ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ເຖຍ຺ຍສໍວາສາທິໂກ ເກວເລນ ສມຎ຺ຎາມຕ຺ເຕນ, ປຏິຎ຺ຎາມຕ຺ເຕນ ວາ ຠິກ຺ຂຸ, ຕສ຺ສາປິ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ອຕ຺ຖິ, ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຈ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວນ຺ຕສ຺ສ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິ. ໂຍ ວາ ປຈ຺ຉາ ປາຣາຊິກໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ, ຕສ຺ສ ຈ, ໂຍ ວາ ປກ຺ຂປຓ຺ຑກຕ຺ຕາ ປຓ຺ຑກຠາວູປຄມເນນ ນ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ, ຕສ຺ສ ຈ ຕທຸຠຍໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ປຓ຺ຑກຠາວປກ຺ເຂ ຈ ປຓ຺ຑໂກ ອຸປສມ຺ປທາຍ ນ ວຕ຺ຖູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ອິຕຣສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ວຕ຺ຖູຕິ ສິທ຺ຘໍ. ຕສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ປຓ຺ຑກຠາວປກ຺ເຂ ປຓ຺ຑກຕ຺ຕາ ນ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ, ໂສ ປຣິຈ຺ຈຊິຕພ຺ພາຍ ສິກ຺ຂາຍ ອຠາເວນ ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ມຸເຂນ ປຣສ຺ສ ອງ຺ຄຊາຕຄ຺ຄຫຓນເຍນ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສເວຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ກຸໂຕ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຍໍ ນໂຍ ອປຓ຺ຑກປກ຺ຂໍ ອລຠມານສ຺ເສວ ປຣໂຕ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ລຠນ຺ຕສ຺ສ ປນ ອຣູປສຕ຺ຕານໍ ກຸສລາທິສມາປຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ຠວງ຺ຄວິຈ຺ເຉເທ ສຕິປິ ອມຣຓໍ ວິຍ ປຓ຺ຑກຠາວປກ຺ເຂປິ ຠິກ຺ຂຸຠາໂວ ອຕ຺ຖິ. ສໍວາສໍ ວາ ສາທິຍນ຺ຕສ຺ສ ນ ເຖຍ຺ຍສໍວາສກຠາໂວ ອຕ຺ຖິ ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸອຊ຺ຌາປນ຺ນສ຺ສ ວິຍ. ນ ຈ ສຫເສຍ຺ຍາທິໍ ຊເນຕິ. ຄຓປູຣໂກ ປນ ນ ໂຫຕິ ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນ ວິຍ. ນ ໂສ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ. ອິຕຣສ຺ມິໍ ປນ ປກ຺ເຂ ໂຫຕິ, ອຍໍ ອິມສ຺ສ ຕໂຕ ວິເສໂສ. ກິມຍໍ ສເຫຕຸໂກ, ອຸທາຫຸ ອເຫຕຸໂກຕິ? ນ ອເຫຕຸໂກ. ຍໂຕ ອຸປສມ຺ປທາ ຕສ຺ສ ອປຓ຺ຑກປກ຺ເຂ ອນຸຎ຺ຎາຕາ ສເຫຕຸກປ຺ປຏິສນ຺ຘິກຕ຺ຕາ. ປຓ຺ຑກຠາວປກ຺ເຂປິ ກິສ຺ສ ນານຸຎ຺ຎາຕາຕິ ເຈ? ປຓ຺ຑກຠູຕຕ຺ຕາ ໂອປກ຺ກມິກປຓ຺ຑກສ຺ສ ວິຍ.

ອປິຈ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ອິມິນາ ຕສ຺ສ ສິກ຺ຂາສມາທານໍ ທີເປຕ຺ວາ ຕໍ ສມາທິນ຺ນໍ ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ, ຕຕ຺ຖ ຈ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ອິມິນາ ກາຣເຓນ ຍຖາວຸຕ຺ຕານິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໂຕ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ, ເອວໍ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ ຄາມາ ວາ ອຣຎ຺ຎາ ວາ ອທິນ຺ນໍ…ເປ… ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ ສຸຄຕຈີວຣປ຺ປມາຓໍ ຈີວຣໍ ກາຣາເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

‘‘ອນ຺ຕມໂສ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍປີ’’ຕິ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິໍ ອຸປາທາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ປເຄວ ປຓ຺ຑເກ, ປຸຣິເສ ວາຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ເສສໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ອຍໍ ຕາວ ມາຕິກາຍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທີເປຕພ຺ໂພ.

ສາຣິປຸຕ຺ຕເພລຏ຺ຐສີສານນ຺ທາທໂຍປິ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິກາຣຓຕ຺ຕາ ຈ ອາປຕ຺ຕິອາປຊ຺ຊນໂຕ ຈ ກສ຺ມາ ມຫາວິຠງ຺ເຄ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ຖອຸປສມ຺ປທາເຍວ ອາຄຕາຕິ? ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາຍ ສຣຓຄມນູປສມ຺ປທາຍ ອນຸຎ຺ຎາຕປ຺ປສງ຺ຄຠຍາຕິ ອຸປຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ. ອາປຕ຺ຕິຍາ ຠພ຺ພຕໍ ສນ຺ຘາຍ ຕສ຺ມິມ຺ປິ ວຸຕ຺ເຕ ປຸພ຺ເພ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາປິ ຠຄວຕາ ປຸນ ອນຸຎ຺ຎາຕາຕິ ຠິກ຺ຂູນໍ ມິຈ຺ຉາຄາໂຫ ວາ ວິມຕິ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

‘‘ອຘມ຺ມກມ຺ມໍ ວຄ຺ຄກມ຺ມ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໘໗) ວຈນໂຕ ກຸປ຺ປກມ຺ມມ຺ປິ ກຕ຺ຖຈິ ‘‘ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອກຸປ຺ເປນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ອກຸປ຺ປກມ຺ມມ຺ປິ ເອກຈ຺ຈໍ ນ ຐານາຣຫໍ, ເຍນ ອປຕ຺ໂຕ ໂອສາຣຓໍ ສຸໂອສາຣິໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຐານາຣເຫນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ຐານາຣເຫນາ’’ຕິ ອິທເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອິມິນາ ອກຸປ຺ປສິທ຺ຘິໂຕຕິ ເຈ? ນ, ອຏ຺ຐານາຣເຫນ ອກຸປ຺ເປນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ນ ອຘິປ຺ເປໂຕ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ທ຺ວີຫິ ປເນເຕຫິ ເອກໂຕ ວຸຕ຺ເຕຫິ ອຍມຕ຺ໂຖ ປຎ຺ຎາຍຕິ – ເກວລໍ ເຕນ ອກຸປ຺ເປນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອຍມ຺ປິ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ ຠິກ຺ຂູຕິ, ຐານາຣເຫນ ຈ ອກຸປ຺ເປນ ຈ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອຍມ຺ປິ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ ຠິກ຺ຂູຕິ, ກຸປ຺ເປນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນາຘິປ຺ເປໂຕຕິ.

‘‘ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອປຣິປຸຓ຺ຓວີສຕິວສ຺ໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ໂອປປາຕິກຎ຺ຈາຕິ ໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິກາ ໂອປປາຕິກາ ປຏິສນ຺ຘິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອປຣິປຸຓ຺ຓວີສຕິວສ຺ສາຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘ໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິກາ ໂຫນ຺ຕີ’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຸນ ຈຕ຺ຕາຣິ ວສ຺ສານິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພານິ, ‘ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍາ’ຕິ ອິທໍ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍການໍ ວເສນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອເກ. ‘‘ເກຈິ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ລິຂີຍຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ອຕ຺ຖໍ ສຸຏ຺ຐຸ ອຸປລກ຺ຂເຍ. ໂອປກ຺ກມິເກ ປຓ຺ຑກຠາໂວ ອາຣຸຬ຺ຫນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ປກ຺ຂປຓ຺ຑໂກ ອປຓ຺ຑກປກ຺ເຂ ປພ຺ພາເຊຕ຺ວາ ປຓ຺ຑກປກ຺ເຂ ນາເສຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ວຊິຣ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໑໐໙) ລິຂິຕໍ.

‘‘ພິນ຺ທຸໍ ອທຕ຺ວາ ເຈ ນິວາເສຕິ, ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ວີມໍສິຕພ຺ພໍ. ລິງ຺ຄານຸຣູປສ຺ສາຕິ ສາມເຓຣາຣຫສ຺ສ ສໍວາສສ຺ສ ສາທິຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ຣາຊຠຍາທີຫິ ຄຫິຕລິງ຺ຄານໍ ‘‘ຄິຫີ ມໍ ‘ສມໂຓ’ຕິ ຊານນ຺ຕູ’’ຕິ ວຎ຺ຈນຈິຕ຺ເຕ ສຕິປິ ຠິກ຺ຂູນໍ ວຎ຺ເຈຕຸກາມຕາຍ ຈ ເຕຫິ ສໍວສິຕຸກາມຕາຍ ຈ ອຠາວາ ໂທໂສ ນ ຊາໂຕຕິ. ‘‘ໂຍ ເອວໍ ປພ຺ພຊຕິ, ໂສ ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອວໍ ກາຕຸໍ ນ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອວໍ ປພ຺ພຊິໂຕ ສາມເຓໂຣ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ວາ ນ ຊານາຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ຊານາຕິ, ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຈ ລິຂິຕໍ. ‘‘ຣາຊທຸພ຺ຠິກ຺ຂາທິອຕ຺ຖາຍ ຈີວຣໍ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ສໍວາສໍ ສາທິຍນ຺ໂຕ ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ໂຫຕິ. ກສ຺ມາ? ອສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປຸນ ໂສ ‘ສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ກຣິສ຺ສາມິ, ກິໍ ເອເຕນາຕິ ວິປ຺ປຏິສາເຣນ ວາ ປຈ຺ຈຍາທິສຸລຠຕາຍ ວາ ກຣິສ຺ສາມີ’ຕິ ສຸທ຺ຘມານໂສ ຫຸຕ຺ວາ ຍາວ ໂສ ສໍວາສໍ ນາຘິວາເສຕິ, ຕາວ ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ນ ໂຫຕິ. ເອວໍ ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສໍວາສໍ ສາທິຍຕິ ເຈ, ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ອິຕຣຖາ ສພ຺ພໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ເອເກ.

‘‘ນາຠິປຣາມາສາທິນາ ຊາໂຕ ຕຖາຣູປໍ ປິຕຣໍ ຆາເຕຕິ ເຈ, ປິຕຸຆາຕໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ໂຍ ປນ ກາຍສໍສຄ຺ເຄນ ສີລວິນາສໍ ປາເປຕິ, ນ ໂສ ຠິກ຺ຂຸນິທູສໂກ ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ມຄ຺ຄານ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ. ຠິກ຺ຂຸນິໍ ປນ ເອກໂຕອຸປສມ຺ປນ຺ນໍ ທູເສຕ຺ວາປິ ຠິກ຺ຂຸນິທູສໂກ ໂຫຕິ, ໂສປິ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕີຕິ ວິນິຈ຺ຉໂຍ. ຠິກ຺ຂຸນີ ປນ ເຖຍ຺ຍສໍວາສິກາ, ມາຕຸປິຕຸອຣຫນ຺ຕຆາຕິກາ, ໂລຫິຕຸປ຺ປາທິກາ, ຕິຕ຺ຖິຍປກ຺ກນ຺ຕິກາ ຈ ໂຫຕິ, ອຏ຺ຐກຖາສຸ ອນາຄຕໍ ວິນຍຘຣາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕິ.

‘‘ສມ຺ປຊານມຸສາວາເທ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໒) ວຸຕ຺ຕໍ ມຣິຍາທໍ ອວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ສິກ຺ຂາປເທ ສິກ຺ຂຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສິກ຺ຂາປທນ຺ຕິ ອສຠາວຘມ຺ໂມ ສງ຺ເກໂຕວ, ອິຘ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ. ‘‘ເມຖຸນສໍວຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປນຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ລິຂິຕໍ. ສິກ຺ຂາຕິ ຕໍ ຕໍ ສິກ຺ຂາປທໍ, ສິກ຺ຂນຠາເວນ ປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ສາຊີວນ຺ຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ຕທຕ຺ຖທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຸພ຺ເພ ‘‘ເມຖຸນສໍວຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ສິກ຺ຂາຍ ຄຸຓສມ຺ມຕາຍ ປຸຎ຺ຎສມ຺ມຕາຍ ຕນ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ ໂລກສ຺ສ ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມໍ ຕຕ຺ຖ ນ ສມ຺ຠວຕິ. ປຕ຺ຖນີຍາ ຫິ ສາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຍຎ຺ຈ ສາຊີວໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕສ຺ມິໍ ທຸພ຺ພລຠາວໍ ອປ຺ປກາເສຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຓາຍ ຫິ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອຸປຕິສ຺ໂສ. ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມປທໍ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານປທສ຺ສ ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາຍ ວາ ປຣິວາຣກຠາເວນ ວາ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ຍສ຺ມາ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານສ຺ສ ເອກຈ຺ຈໍ ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມໍ ອກຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ສິຍາ ຍສ຺ມາ ນ ສພ຺ພໍ ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມໍ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ’’ຕິ ປຐມໍ ວຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖນິຍມຕ຺ຖໍ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ? ຕໍ ນ, ກສ຺ມາ? ອຕ຺ຖານຸກ຺ກມາຠາວໂຕ. ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຍໍ ສິກ຺ຂໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ, ຍຎ຺ຈ ສາຊີວໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕຕ຺ຖ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ອນຸກ຺ກເມເນວ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາ, ຕສ຺ມາ ອິທເມວ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເຕສໍເຍວາຕິ ຈຸທ຺ທສນ຺ນໍ.

‘‘ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານໍ ສາຘາຣຓຕ຺ຖໍ ‘‘ອຍເມຕ຺ຖ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປເວສນໍ ນາມ ອງ຺ຄຊາຕໍ ປເວເສນ຺ຕສ຺ສ ອງ຺ຄຊາເຕນ ສມ຺ຜຸສນໍ. ປວິຏ຺ຐໍ ນາມ ຍາວ ມູລໍ ປເວເສນ຺ຕສ຺ສ ວິປ຺ປກຕກາໂລ ວາຍາມກາໂລ. ສຸກ຺ກວິສຏ຺ຐິສມເຍ ອງ຺ຄຊາຕໍ ຐິຕໍ ນາມ. ອຸທ຺ຘຣຓໍ ນາມ ນີຫຣຓກາໂລ. ວິນຍຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ວາຍາມໂຕ ໂອຣມິຕ຺ວາ ຐານໍ ຐິຕໍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອສງ຺ກຣໂຕ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປເວສນປວິຏ຺ຐອຸທ຺ຘຣຓກາເລສຸປິ ສຸກ຺ກວິສຏ຺ຐິ ໂຫຕິເຍວ. ສາທິຍນໍ ນາມ ເສວນຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຘິວາສນຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນໍ.

ອຸຠໂຕວິຠງ຺ເຄ ເອວ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອິທຎ຺ຫິ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານໍ ນິທານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ວິນຍຘຣປຎ຺ຈເມນ ຄເຓນ ອຸປສມ຺ປທາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໕໙) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິຘ ຕຕິຍາ ສຫໂຍເຄນ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ວີສຕິປິ ຠິກ຺ຂູ ເຈ ນິສິນ຺ນາ, ປຎ຺ຈໂມ ວິນຍຘໂຣວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ເອວໍ ສຕິ ປາຣາຊິໂກ ເຈ ວິນຍຘໂຣ, ອຸປສມ຺ປທາກມ຺ມໍ ໂກເປຕີຕິ ເຈ? ນ, ປຣິວາຣາວສາເນ ກມ຺ມວຄ຺ເຄ (ປຣິ. ໔໘໒ ອາທໂຍ) ຍໍ ກມ຺ມວິປຕ຺ຕິລກ຺ຂຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ນຕ຺ຖິຕາຍ. ‘‘ກຖໍ ວຕ຺ຖຸໂຕ ວາ ຎຕ຺ຕິໂຕ ວາ ອນຸສ຺ສາວນໂຕ ວາ ສີມໂຕ ວາ ປຣິສໂຕ ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ອຍໍ ‘‘ປຣິສໂຕ ວາ’’ຕິ ວຈເນນ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ທ຺ວາທສຫິ ອາກາເຣຫິ ປຣິສໂຕ ກມ຺ມານິ ວິປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ (ປຣິ. ໔໘໗) ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ຫິ ວິຠງ຺ເຄ ຕສ຺ສ ອນາມຏ຺ຐຕ຺ຕາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ຍສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສຣູເປນ ວຸຕ຺ຕປາຬິວເສເນວ ສກ຺ກາ ຊານິຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ນຍມຸຂໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ສໍຂິຕ຺ໂຕຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ອງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ‘‘ສພ຺ພສິກ຺ຂາປເທສຸ ອາປຕ຺ຕີນໍ ອງ຺ຄານງ຺ຄໍ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຘ ປນ ‘‘ອງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກສ຺ມາ? ສມຸຏ຺ຐນາທີນໍ ປຣິວາຣາທີສຸ ສງ຺ເຂເປນ ອາຄຕຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ຄເຫຕ຺ວາ ອິຘາປິ ນິທ຺ທິຏ຺ຐານໍ ອນງ຺ຄານໍ ວວຕ຺ຖານາຠາວໂຕ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປໂຕ ຈ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຈ ອນງ຺ຄຕ຺ເຕ ວຸຈ຺ຈມາເນ ອຕິວິຕ຺ຖາຣຕາຍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ອນູນໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ຈາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ, ສພ຺ພາປຕ຺ຕີນໍ ສງ຺ຄາຫກວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຍານິ ສິກ຺ຂາປທານິ ‘‘ກິຣິຍານີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕສໍ ວເສນ ກາຍວາຈາ ສຫ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ເວທິຕພ຺ພາ, ອກິຣິຍານໍ ວເສນ ວິນາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຈິຕ຺ຕໍ ປເນຕ຺ຖ ອປ຺ປມາຓໍ ຠູຕາໂຣຈນສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ກິຣິຍຕ຺ຕາ, ອຈິຕ຺ຕກຕ຺ຕາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ກິຣິຍາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອນງ຺ຄນ຺ຕຣຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຊນກມ຺ປິ ເອກຈ຺ຈໍ ພາຫຸລ຺ລນເຍນ ‘‘ກິຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຍເຖວ ປຐມປາຣາຊິກໍ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຠາເວປິ ‘‘ໂສ ເຈ ສາທິຍຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສ, ນ ສາທິຍຕິ, ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕາປິ ກິຣິຍາ ວິນາ ເສວນຈິຕ຺ເຕນ ນ ໂຫຕິ ວຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຊຕ຺ຕາ, ວິກາຣຣູປຕ຺ຕາ, ຈິຕ຺ຕານຸປຣິວຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ ຈ. ຕສ຺ມາ ກິຣິຍາສງ຺ຂາຕມິທໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຣູປໍ, ອິຕຣໍ ຈິຕ຺ຕຊຣູປໍ ວິຍ ຊນກຈິຕ຺ເຕນ ວິນາ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອິຕຣໍ ສທ຺ທາຍຕນໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕສ຺ມາ ກິຣິຍາຍ ສຕິ ເອກນ຺ຕໂຕ ຕຊ຺ຊນກໍ ເສວນຈິຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖິ ເອວາຕິ ກຕ຺ວາ ນ ສາທິຍຕິ, ອນາປຕ຺ຕີຕິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ. ຍສ຺ມາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຊນກມ຺ປິ ສມານໍ ເສວນຈິຕ຺ຕໍ ນ ສພ຺ພກາລໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ຊເນຕິ, ຕສ຺ມາ ວິນາປິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ສຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ສາທິຍຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈ, ນ ສາທິຍຕິ ນາມ, ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ເຕເນວ ຠຄວາ ‘‘ກິໍຈິຕ຺ໂຕ ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໓໕) ຈິຕ຺ເຕເນວ ອາປຕ຺ຕິໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ, ນ ກິຣິຍາຍາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອຕ຺ຖ ສມຸຏ຺ຐານຄ຺ຄຫຓໍ ກຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ວາ ອກຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ວາ ກາຍາທິເຠທາເປກ຺ຂເມວ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ທສ຺ສນປ຺ປໂຍຊນໍ. ເຕສຸ ກິຣິຍາຄ຺ຄຫຓໍ ກາຍາທີນໍ ສວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກາວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກເຠທທສ຺ສນປ຺ປໂຍຊນໍ. ສຎ຺ຎາຄ຺ຄຫຓໍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອງ຺ຄານງ຺ຄຈິຕ຺ຕວິເສສທສ຺ສນປ຺ປໂຍຊນໍ. ເຕນ ຍໍ ຈິຕ຺ຕໍ ກິຣິຍລກ຺ຂເຓ ວາ ອກິຣິຍລກ຺ຂເຓ ວາ ສນ຺ນິຫິຕໍ, ຍໂຕ ວາ ກິຣິຍາ ວາ ອກິຣິຍາ ວາ ໂຫຕິ, ນ ຕໍ ອວິເສເສນ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອງ຺ຄໍ ວາ ອນງ຺ຄໍ ວາ ໂຫຕິ. ກິນ຺ຕຸ ຍາຍ ສຎ຺ຎາຍ ‘‘ສຎ຺ຎາວິໂມກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອງ຺ຄໍ, ອິຕຣໍ ອນງ຺ຄນ຺ຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ອິທານິ ເຍນ ຈິຕ຺ເຕນ ສິກ຺ຂາປທໍ ສຈິຕ຺ຕກໍ ໂຫຕິ, ຕທຠາວາ ອຈິຕ຺ຕກໍ, ເຕນ ຕສ຺ສ ອວິເສເສນ ສາວຊ຺ຊຕາຍ ‘‘ໂລກວຊ຺ຊເມວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິນ຺ຕຸ ສາວຊ຺ຊໍເຍວ ສມານໍ ເອກຈ຺ຈໍ ໂລກວຊ຺ຊໍ, ເອກຈ຺ຈໍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊນ຺ຕິ ທສ຺ສນປ຺ປໂຍຊນໍ ຈິຕ຺ຕໂລກວຊ຺ຊຄ຺ຄຫຓໍ. ຈິຕ຺ຕເມວ ຍສ຺ມາ ‘‘ໂລກວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ມໂນກມ຺ມມ຺ປິ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕີຕິ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄນິວາຣຓປ຺ປໂຍຊນໍ ກມ຺ມຄ຺ຄຫຓໍ.

ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອກິຣິຍລກ຺ຂຓໍ ກມ຺ມໍ, ຕໍ ກຸສລຕ຺ຕິກວິນິມຸຕ຺ຕໍ ສິຍາຕິ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄນິວາຣຓປ຺ປໂຍຊນໍ ກຸສລຕ຺ຕິກຄ຺ຄຫຓໍ. ຍາ ປເນຕ຺ຖ ອພ຺ຍາກຕາປຕ຺ຕິ, ຕໍ ເອກຈ຺ຈໍ ອເວທນມ຺ປິ ນິໂຣຘໍ ສມາປນ຺ໂນ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ເວທນາຕ຺ຕິກໍ ເອຕ຺ຖ ນ ລພ຺ຠຕີຕິ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ເວທນາຕ຺ຕິກຄ຺ຄຫຓໍ. ສິກ຺ຂາປທຎ຺ຫິ ສຈິຕ຺ຕກປຸຄ຺ຄລວເສນ ‘‘ຕິຈິຕ຺ຕໍ ຕິເວທນ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘໂວຫາຣໍ ອຈິຕ຺ຕເກນາປນ຺ນມ຺ປິ ‘‘ຕິຈິຕ຺ຕໍ ຕິເວທນ’’ມິເຈວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຕ຺ຣິທໍ ສາຘກສຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ອຈິຕ຺ຕໂກ ອາປຊ຺ຊຕິ ອຈິຕ຺ຕໂກ ວຸຏ຺ຐາຕິ (ປຣິ. ໓໒໔), ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ອາປຊ຺ຊຕິ ກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ວຸຏ຺ຐາຕີ’’ຕິອາທິ (ປຣິ. ໔໗໐). ‘‘ສຈິຕ຺ຕກໍ ອາປຕ຺ຕິທີປນໍ, ສຎ຺ຎາວິໂມກ຺ຂໍ ອນາປຕ຺ຕິທີປນໍ, ອຈິຕ຺ຕກໍ ວຕ຺ຖຸອຊານນໍ, ໂນສຎ຺ຎາວິໂມກ຺ຂໍ ວີຕິກ຺ກມນາຊານນໍ. ອິທເມວ ເຕສໍ ນານາຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ວຊິຣ. ຏີ. ປາຣາຊິກ ໖໑-໖໖ ປກິຓ຺ຓກກຖາວຓ຺ຓນາ) ລິຂິຕໍ.

ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍໍ ຕາວ ຄຓ຺ຐິປທນໂຍ – ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂຕິ ສຸຣາປານາທິອຈິຕ຺ຕເກ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຈິຕ຺ຕເກສຸ ປນ ຍໍ ເອກນ຺ຕມກຸສເລເນວ ສມຸຏ຺ຐາຕິ, ຕຎ຺ຈ ອຸຠຍໍ ໂລກວຊ຺ຊໍ ນາມ. ສຸຣາປານສ຺ມິຎ຺ຫິ ‘‘ສຸຣາ’’ຕິ ວາ ‘‘ປາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວາ ຊານິຕ຺ວາ ປິວເນ ອກຸສລເມວາຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຊານິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊສ຺ສປິ ໂລກວຊ຺ຊຕາປສງ຺ຄໂຕ. ອິມໍ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໍ ປຣິຫຣິຕຸກາມຕາຍ ຈ ວຊິຣພຸທ຺ຘິຕ຺ເຖເຣນ ລິຂິຕໍ – ‘‘ອິຘ ‘ສຈິຕ຺ຕກ’ນ຺ຕິ ຈ ‘ອຈິຕ຺ຕກ’ນ຺ຕິ ຈ ວິຈາຣຓາ ວຕ຺ຖຸວິຊານເນ ເອວ ໂຫຕິ, ນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຊານເນ. ຍທິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຊານເນ ໂຫຕິ, ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານິ ໂລກວຊ຺ຊາເນວ ສິຍຸໍ, ນ ຈ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານິ ໂລກວຊ຺ຊານິ. ຕສ຺ມາ ວຕ຺ຖຸວິຊານເນ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອິທໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ເສຂິເຍສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຊານນເມວ ປມາຓໍ, ນ ວຕ຺ຖຸມຕ຺ຕວິຊານນ’’ນ຺ຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ສິກ຺ຂາປທສີເສນ ອາປຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຍສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ສຈິຕ຺ຕກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ຕໍ ໂລກວຊ຺ຊໍ, ສຈິຕ຺ຕກາຈິຕ຺ຕກສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອຈິຕ຺ຕກສ຺ສ ຈ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ຕມ຺ປິ ສຸຣາປານາທິໂລກວຊ຺ຊນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຍສ຺ສາ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ອຍໍ ໂລກວຊ຺ຊາ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ’’ຕິ ຫິ ອິທໍ ວຈນໍ ອຈິຕ຺ຕກໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ນ ຫິ ເອກໍສໂຕ ສຈິຕ຺ຕກາຍ ‘‘ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ’’ຕິ ວິເສສເນ ປໂຍຊນໍ ອຕ຺ຖີຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ອນິຍເມນ ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ນິຍມວເສນ ເອວ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕິຣຈ຺ຉານານໍ ປນາຕິ ປນ-ສທ຺ເທນ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍາທິກາຣໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ກິຣິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຐິຕໍ ສາທິຍຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໘) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕໍ ກຖນ຺ຕິ ເຈ? ‘‘ສາທິຍຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ກິຣິຍາ ເອວ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ‘‘ກາຍກມ຺ມໍ ມໂນກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈ? ນ, ປຈຸຣໂວຫາຣວເສນ ‘‘ກາຍກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອຸພ຺ຠຊາຓຸມຓ຺ຑລິກາຍ ລພ຺ຠຕິ ເອວາຕິ ລິຂິຕໍ. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສໍສນ຺ເທຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ‘‘ທຸນ຺ນິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ປທພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ອຕ຺ໂຖປິ ທຸນ຺ນໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໒.໒໐) ວທນ຺ເຕນາປິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສຸຂຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖເມວ ປທພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ສຸນິກ຺ຂິຕ຺ຕຠາໂວ ອິຈ຺ຉິໂຕ, ນ ອກ຺ຂຣວຈນາຍ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຖຎ຺ຫິ ນາໂຖ ສຣຓໍ ອໂວຈາ’’ຕິອາທິ.

ປຐມປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.