໑໑. ທສຸຕ຺ຕຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໕໐. ອາວຸໂສ ຠິກ຺ຂເວຕິ ສາວການໍ ອາລປນນ຺ຕິ ສາວການໍ ອາມນ຺ຕນວເສນ ອາລປນສມຸທາຈາໂຣ, ນ ເກວລໍ ‘‘ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິ, ໂສ ປນ ພຸທ຺ຘານໍ ອາລປນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ສຕ຺ຖຸສມຸທາຈາຣວເສນ ອສມຸທາຈາໂຣ ເອເວຕ຺ຖ ສຕ຺ຖຸ ອຸຈ຺ຈຏ຺ຐາເນ ຐປນໍ. ສມ຺ປຕິ ອາຄຕຕ຺ຕາ ກຕ຺ຖຈິ ນ ນິພທ຺ໂຘ ວາໂສ ເອເຕສນ຺ຕິ ອນິພທ຺ຘວາສາ, ອນ຺ເຕວາສິກາ. ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສປ຺ປາຍເສນາສນໍ ຄເວສນ຺ຕາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ທິສໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ທິສາຄມນີຍາ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ພຸທ຺ຘກາເລ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອສຸຠກມ຺ມຏ຺ຐານນ຺ຕິ ເອກາທສວິຘໍ ອສຸຠກມ຺ມຏ຺ຐານໍ. ຕຕ຺ຖາປິ ປຸຄ຺ຄລເວມຕ຺ຕຕໍ ຎຕ຺ວາ ຕທນຸຣູປໍ ຕທນຸຣູປເມວ ເທຕິ. ໂມຫຈຣິຕສ຺ສປິ ກາມໍ ອານາປານສ຺ສຕິກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ສປ຺ປາຍໍ, ກມ຺ມຏ຺ຐານຠາວນາຍ ປນ ຠາຊນຠູຕໍ ກາຕຸໍ ສມ຺ໂມຫວິຄມາຍ ປຐມໍ ອຸທ຺ເທສປຣິປຸຈ຺ຉາຘມ຺ມສ຺ສວນຘມ຺ມສາກຈ຺ຉາສຸ ນິໂຍເຊຕພ຺ໂພຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂມຫຈຣິຕສ຺ສ…ເປ… ອາຈິກ຺ຂຕີ’’ຕິ. ສທ຺ຘາຈຣິຕສ຺ສ ວິເສສໂຕ ປຸຣິມາ ຉ ອນຸສ຺ສຕິໂຍ ສປ຺ປາຍາ, ຕາສໍ ປນ ອນຸຍຸຎ຺ຊເນ ອຍໍ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປສາທນີຍສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຎາຓຈຣິຕສ຺ສາຕິ ພຸທ຺ຘິຈຣິຕສ຺ສ, ຕສ຺ສ ປນ ມຣຓສ຺ສຕິ, ອຸປສມານຸສ຺ສຕິ, ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖານໍ, ອາຫາເຣປຏິກູລສຎ຺ຎາ ວິເສສໂຕ ສປ຺ປາຍາ, ເຕສໍ ປນ ອຸປກາຣຘມ຺ມທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອນິຈ຺ຈຕາທິ…ເປ… ກເຖຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ເອວ. ເຕມາສິກໍ ປຏິປທນ຺ຕິ ຕີຫິ ມາເສຫິ ສນ຺ນິຏ຺ຐາເປຕພ຺ພໍ ປຏິປທໍ.

ອິເມ ຠິກ຺ຂູຕິ ອິມິສ຺ສາ ຘມ຺ມເທສນາຍ ຠາຊນຠູຕາ ຠິກ຺ຂູ. ‘‘ເອວໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ປນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ອິທໍ ‘‘ພຸທ຺ຘກາເລ’’ຕິອາທິນາ ຕທຸທ຺ເທສິກວເສນ ວຸຕ຺ຕຠິກ຺ຂູ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ‘‘ອິເມ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ອນນ຺ຕຣໍ ວຸຕ຺ຕຠິກ຺ຂູ. ເຕນາຫ ‘‘ເປເສຕີ’’ຕິ. ອປໂລເກຖາຕິ ອາປຸຈ຺ຉຖ. ‘‘ປຓ຺ຑິຕາ’’ຕິອາທິ ເສວນຠຊເນສຸ ກາຣຓວຈນໍ. ‘‘ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ວິເນຕີ’’ຕິອາທິ ເຍຠຸຍ຺ຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຍສ຺ມາ ຫິ ຘມ຺ມເສນາປຕິ ຠິກ຺ຂູ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລໍ ປາເປຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ ‘‘ເອວເມເຕ ນິຍຕາ ສມ຺ໂພຘິປຣາຍຓາ’’ຕິ. ອາຍສ຺ມາ ປນ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລາໂນ ‘‘ສພ຺ພາປິ ຠວູປປຕ຺ຕິ ຊິຄຸຈ຺ຉິຕພ຺ພາວາ’’ຕິ ຠິກ຺ຂູ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍເຍວ ປາເປຕິ.

ສາວເກຫິ ວິເນຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາ ສາວກເວເນຍ຺ຍາ ນາມ ນ ສາວເກເຫວ ວິເນຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສາວກເວເນຍ຺ຍາ ນາມາ’’ຕິອາທິ. ທສຘາ ມາຕິກໍ ຐເປຕ຺ວາຕິ ເອກກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ທສກາ ທສຘາ ທສຘາ ມາຕິກໍ ຐເປຕ຺ວາ ວິຠຕ຺ໂຕຕິ ທສຸຕ຺ຕໂຣ. ທສຸຕ຺ຕໂຣ ຄໂຕຕິປິ ທສຸຕ຺ຕໂຣຕິ ເອກກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ທສກາ ທສຫິ ອຸຕ຺ຕໂຣ ອຘິໂກ ຫຸຕ຺ວາ ຄໂຕ ປວຕ຺ໂຕຕິປິ ທສຸຕ຺ຕໂຣ. ເອເກກສ຺ມິໍ ປພ຺ເພຕິ ເອກກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ທສກາ ທສສຸ ປພ຺ເພສຸ ເອເກກສ຺ມິໍ ປພ຺ເພ. ທສ ທສ ປຎ຺ຫາຕິ ‘‘ກຕໂມ ຘມ຺ໂມ ພຫຸກາໂຣ ອປ຺ປມາໂທ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສູ’’ຕິອາທິນາ ທສ ທສ ປຎ຺ຫາ. ວິເສສິຕາຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕາ. ທສຸຕ຺ຕຣໍ ປວກ຺ຂາມີຕິ ເທສິຍມານໍ ເທສນໍ ນາມກິຕ຺ຕນມຸເຂນ ປຏິຊານາຕິ ວຓ຺ຓຠຓນຕ຺ຖໍ. ປວກ຺ຂາມີຕິ ປກາເຣຫິ ວກ຺ຂາມິ. ຕຖາ ເຫຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາສາຘິການໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ປຎ຺ຫສຕານໍ ວເສນ ເທສນາ ປວຕ຺ຕາ. ຘມ຺ມນ຺ຕິ ອິຘ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ປຣິຍຕ຺ຕິປຣິຍາໂຍ ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓາຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໕.໗໓) ວິຍ. ສຸຕ຺ຕລກ຺ຂໂຓ ຈາຍໍ ຘມ຺ໂມຕິ ອາຫ ‘‘ຘມ຺ມນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ສ຺ວາຍໍ ຘມ຺ໂມ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊມານສ຺ສ ນິພ຺ພານາວໂຫ. ຕໂຕ ເອວ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສມຸຈ຺ເຉທາຍ ໂຫຕິ, ສ ຈາຍມສ຺ສ ອານຸຠາໂວ ສພ຺ເພສໍ ຂນ຺ຘານໍ ປໂມຈນຸປາຍຠາວໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນິພ຺ພານປ຺ປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິພ຺ພານປ຺ປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິອາທິ.

ອຸຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ໂຕຕິ ອຸທຄ຺ຄໍ ອຸຬາຣໍ ປຓີຕໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ປຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເປມໍ ຊເນນ຺ໂຕຕິ ຠຕ຺ຕິໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ. ອິທຎ຺ຈ ເທສນາຍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ພຸທ຺ຘານມ຺ປິ ອາຈິຓ຺ຓໍ ເອວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອກາຍໂນ’’ຕິອາທິມາຫ.

ເອກຘມ຺ມວຓ຺ຓນາ

໓໕໑. (ກ) ກາຣ-ສທ຺ໂທ ອຸປ-ສທ຺ເທນ ວິນາປິ ອຸປກາຣຕ຺ຖໍ ວທຕິ, ‘‘ພຫຸກາຣາ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາຕາປິຕໂຣ ປຸຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໒.໓໔) ວິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ພຫຸກາໂຣຕິ ພຫູປກາໂຣ’’ຕິ.

(ຂ) ວຑ຺ຒເນ ວຸຕ຺ເຕ ນານນ຺ຕຣິຍຕາຍ ອຸປ຺ປາທນໍ ວຸຕ຺ຕເມວ ໂຫຕີຕິ ‘‘ຠາເວຕພ຺ໂພຕິ ວຑ຺ເຒຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຸປ຺ປາທນປຸພ຺ພິກາ ຫິ ວຑ຺ຒນາຕິ. ນນຸ ຈ ‘‘ເອໂກ ຘມ຺ໂມ ອຸປ຺ປາເທຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອຸປ຺ປາທນໍ ເປຕ຺ຖ ວິສຸໍ ຄຫິຕໍ ເອວາຕິ? ອຎ຺ຎວິສຍຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ນາຍໍ ວິໂຣໂຘ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ເອໂກ ຘມ຺ໂມ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ’’ຕິ ຕີຫິປິ ປຣິຎ຺ຎາຫິ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕໍ ວຕ຺ວາປິ ‘‘ເອໂກ ຘມ຺ໂມ ປຫາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ປຫາຕພ຺ພຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

(ຄ) ຕີຫິ ປຣິຎ຺ຎາຫີຕິ ຎາຕຕີຣຓປຫານປຣິຎ຺ຎາຫິ.

(ຆ) ປຫານານຸປສ຺ສນາຍາຕິ ປຊຫນວເສນ ປວຕ຺ຕາຍ ອນຸປສ຺ສນາຍ. ມິສ຺ສກວເສນ ເຈຕໍ ອນຸປສ຺ສນາຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

(ງ) ສີລສມ຺ປທາທີນໍ ປຣິຫານາວໂຫ ປຣິຫານາຍ ສໍວຕ຺ຕນໂກ.

(ຈ) ຌານາທິວິເສສໍ ຄເມຕີຕິ ວິເສສຄາມີ.

(ຉ) ທຸປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂກໂຣຕິ ອນຸປຈິຕຎາຓສມ຺ຠາເຣຫິ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກາຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ໂຍ.

(ຌ) ອຠິຊານິຕພ຺ໂພຕິ ອຠິມຸຂໍ ຎາເຓນ ຊານິຕພ຺ໂພ.

ສພ຺ພຕ຺ຖ ມາຕິກາສູຕິ ທຸກາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕາສຸ ສພ຺ພາສຸ ມາຕິກາສຸ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອາຍສ຺ມາ ຘມ຺ມເສນາປຕິ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠາວນາຍ ນິໂຍເຊຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕມຕ຺ເຖ ປຕິຏ຺ຐາເປຕຸກາໂມ ປຐມໍ ຕາວ ຠາວນາຍ ອຸປກາຣຘມ຺ມໍ ອຸທ຺ເທສວເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອໂກ ຘມ຺ໂມ ພຫຸກາໂຣ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕນ ອຸປກາຣເກນ ອຸປກຕ຺ຕພ຺ພໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອໂກ ຘມ຺ໂມ ຠາເວຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອາຫ. ອຍຎ຺ຈ ຠາວນາ ວິປສ຺ສນາວເສນ ອິຈ຺ຉິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ເອໂກ ຘມ຺ໂມ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ’’ຕິ. ປຣິຎ຺ຎາ ຈ ນາມ ຍາວເທວ ປຫາຕພ຺ພປຊຫນຕ຺ຖາຕິ ອາຫ ‘‘ເອໂກ ຘມ຺ໂມ ປຫາຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ປຊຫນ຺ເຕນ ຈ ຫານຠາຄິຍໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ວິເສສຠາຄິເຍ ອວຏ຺ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເອໂກ ຘມ຺ໂມ ຫານຠາຄິໂຍ, ເອໂກ ຘມ຺ໂມ ວິເສສຠາຄິໂຍ’’ຕິ. ວິເສສຠາຄິເຍ ອວຏ຺ຐານຎ຺ຈ ທຸປ຺ປຏິວິຊ຺ຌເນນ, ທຸປ຺ປຏິວິຊ຺ຌປຏິວິຊ຺ຌນຎ຺ເຈ ອິຊ຺ຌຕິ, ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ພນິປ຺ຜາທນໍ ສິທ຺ຘເມວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອໂກ ຘມ຺ໂມ ທຸປ຺ປຏິວິຊ຺ໂຌ, ເອໂກ ຘມ຺ໂມ ອຸປ຺ປາເທຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ຕຍິທໍ ທ຺ວຍໍ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິຊານເນນ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອໂກ ຘມ຺ໂມ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ’’ຕິ. ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຎ຺ເຈ ອຠິຎ຺ຎາຕໍ, ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພໍ ສຈ຺ຉິກຕເມວ ໂຫຕີຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ນິຏ຺ຐິຕກິຈ຺ໂຈວ ໂຫຕິ, ນາສ຺ສ ອຸຕ຺ຕຣິ ກິຎ຺ຈິ ກຣຓີຍນ຺ຕິ ເອວໍ ຕາວ ມຫາເຖໂຣ ເອກກວເສນ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຏິປຕ຺ຕິວິຘິໍ ອຸທ຺ທິສນ຺ໂຕ ອິມານິ ທສ ປທານິ ອິມິນາ ອນຸກ຺ກເມນ ອຸທ຺ທິສິ.

(ກ) ເອວໍ ອນິຍມໂຕ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐຘມ຺ເມ ສຣູປໂຕ ນິຍເມຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກຕໂມ ເອໂກ ຘມ຺ໂມ’’ຕິອາທິນາ ເທສນໍ ອາຣຠິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຕິ ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິ. ເອສ ນໂຍ ທຸກາທີສຸ. ເວຬຸກາໂຣຕິ ເວໂນ. ໂສ ຫິ ເວຬຸວິກາເຣຫິ ກິລຎ຺ຊາທິກຣເຓນ ‘‘ເວຬຸກາໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອນ຺ໂຕ, ພຫິ ຈ ສພ຺ພຄຕຄຓ຺ຐິໍ ນີຫຣເຓນ ນິຄ຺ຄຓ຺ຐິໍ ກຕ຺ວາ. ເອເກກໂກຏ຺ຐາເສຕິ ເອກກາທີສຸ ທສສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ເອເກກສ຺ມິໍ ໂກຏ຺ຐາເສ.

ສພ຺ພຕ຺ຖກໍ ອຸປກາຣກນ຺ຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖກເມວ ສມ຺ມາ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຸປກາຣວນ຺ຕໍ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິປສ຺ສນາຄພ຺ຠໍ ຄຓ຺ຫາປເນຕິ ຍຖາ ອຸປຣິ ວິປສ຺ສນາ ປຣິປຈ຺ຈຕິ ຕິກ຺ຂາ ວິສທາ ຫຸຕ຺ວາ ມຄ຺ເຄນ ຆເຏຕິ, ເອວໍ ປຸພ຺ພຠາຄວິປສ຺ສນາວຑ຺ຒເນ. ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາທີສູຕິ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາທີສຸ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ເພສຸ, ເຕສໍ ສມ຺ຠາຣສມ຺ຠຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອສ ນໂຍ ອິໂຕ ປເຣສຸປິ. ຐານາຏ຺ຐາເນສູຕິ ຐາເນ, ອຏ຺ຐາເນ ຈ ຊານິຕພ຺ເພ. ມຫາວິຫາຣສມາປຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ມຫຕິຍໍ ຌານາທິວິຫາຣສມາປຕ຺ຕິຍໍ. ວິປສ຺ສນາຎາຓາທີສູຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ມໂນມຍິທ຺ຘິ ອາທິການິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຏ຺ຐສຸ ວິຊ຺ຊາສູຕິ ອມ຺ພຏ຺ຐສຸຕ຺ເຕ (ທີ. ນິ. ໑.໒໗໙) ອາຄຕນຍາສຸ ອຏ຺ຐສຸ ວິຊ຺ຊາສຸ.

ເຕເນວ ຠຄວາ ໂຖເມຕີຕິ ໂຍຊນາ. ນນ຺ຕິ ອປ຺ປມາທໍ.

ຖາມສມ຺ປນ຺ເນນາຕິ ຎາຓພລສມນ຺ນາຄເຕນ. ທີເປຕ຺ວາຕິ ‘‘ເອວມ຺ປິ ອປ຺ປມາໂທ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ສມ຺ປາທເນ ພຫຸປກາໂຣ’’ຕິ ປກາເສຕ຺ວາ. ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອນວຊ຺ຊປກ຺ຂິກມຕ຺ຖໍ ອປ຺ປມາເທ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ກເຖຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

(ຂ) ກາຍຄຕາສຕີຕິ ຣສ຺ສໍ ອກຕ຺ວາ ນິທ຺ເທໂສ, ນິທ຺ເທເສນ ວາ ເອຕໍ ສມາສປທໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ອຏ຺ຐິການິ ປຸຎ຺ຊກິຕານິ ເຕໂຣວສ຺ສິການິ…ເປ… ປູຕີນິ ຈຸຓ຺ຓິກຊາຕານີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໙) ເອວໍ ປວຕ຺ຕມນສິກາໂຣ ‘‘ຈຸຓ຺ຓິກມນສິກາໂຣ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອປເຣ ປນ ຠຓນ຺ຕິ ‘‘ຈຸຓ຺ຓິກອິຣິຍາປເຖສຸ ປວຕ຺ຕມນສິກາໂຣ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ອຸປ຺ປນ຺ນສຕິຍາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ເອກູນຕິໍສວິເຘ ຐາເນ ອຸປ຺ປນ຺ນາຍ ສຕິຍາ. ສຸຂສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຕິ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ສຸຂສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ, ປຣິຍາຍໂຕ ປນ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌາເນ ອຸເປກ຺ຂາປິ ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠຕິ ສນ຺ຕສຠາວຕ຺ຕາ.

(ຄ) ປຈ຺ຈຍຠູໂຕ ອາຣມ຺ມຓາທິວິສໂຍປິ ອາຣມ຺ມຓຠາເວນ ວໂຓ ວິຍ ອາສເວ ປຄ຺ຆຣຕິ, ໂສ ສມ຺ປໂຍຄສມ຺ຠວາຠາເວປິ ສຫ ອາສເວຫີຕິ ສາສໂວ. ຕຖາ ອຸປາທານານໍ ຫິໂຕຕິ ອຸປາທານິໂຍ. ອິຕຣຖາ ປນ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ວິຘິ ປຏິກ຺ເຂໂປ.

(ຆ) ອສ຺ມີຕິ ມາໂນຕິ ‘‘ອສ຺ມີ’’ຕິ ປວຕ຺ໂຕ ມາໂນ.

(ຈ) ວິປຣິຍາເຍນາຕິ ‘‘ອນິຈ຺ເຈ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ປວຕ຺ໂຕ ປຖມນສິກາໂຣ.

(ຉ) ອິຘ ປນ ວິປສ຺ສນານນ຺ຕໂຣ ມຄ຺ໂຄ ‘‘ອານນ຺ຕຣິໂກ ເຈໂຕສມາຘີ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ກສ຺ມາ? ວິປສ຺ສນາຍ ອນນ຺ຕຣຕ຺ຕາ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ປວຕ຺ຕິຍາ ອນນ຺ຕຣໍ ຜລທາຍກຕ຺ຕາ. ສທ຺ທຕ຺ຖໂຕ ປນ ອນນ຺ຕຣໍ ຜລໍ ອນນ຺ຕຣໍ, ຕສ຺ມິໍ ອນນ຺ຕເຣ ນິຍຸຕ຺ຕາ, ຕໍ ວາ ອຣຫຕິ, ອນນ຺ຕຣປໂຍຊໂນຕິ ວາ ອານນ຺ຕຣິໂກ.

(ຊ) ຜລນ຺ຕິ ຜລປຎ຺ຎາ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓປຎ຺ຎາ ອຘິປ຺ເປຕາ ອກຸປ຺ປາຣມ຺ມຓຕາຍ.

(ຌ) ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ອາຫຣຕີຕິ ອາຫາໂຣ, ປຈ຺ຈໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາຕິ ປຈ຺ຈຍຏ຺ຐິຕິກາ’’ຕິ. ອຍໍ ເອໂກ ຘມ຺ໂມຕິ ອຍໍ ປຈ຺ຈຍສງ຺ຂາໂຕ ເອໂກ ຘມ຺ໂມຕິ ປຈ຺ຈຍຕາສມຎ຺ເຎນ ເອກໍ ກຕ຺ວາ ວທຕິ. ຎາຕປຣິຎ຺ຎາຍ ອຠິຎ຺ຎາຍາຕິ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕາຍ ອຠິຎ຺ຎາຍ.

(ຎ) ອກຸປ຺ປາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີຕິ ອຣຫຕ຺ຕຜລວິມຸຕ຺ຕິ ອກຸປ຺ປຠາເວນ ອຸກ຺ກໍສຄຕຕ຺ຕາ. ອຎ຺ຎຖາ ສພ຺ພາປິ ຜລສມາປຕ຺ຕິໂຍ ອກຸປ຺ປາ ເອວ ປຏິປກ຺ເຂຫິ ອໂກປນີຍຕ຺ຕາ.

ອຠິຎ຺ຎາຍາຕິ ‘‘ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ລທ຺ຘອຠິຎ຺ຎາຍ. ປຣິຎ຺ຎາຍາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຫາຕພ຺ພສຈ຺ຉິກາຕພ຺ເພຫີຕິ ປຫາຕພ຺ພສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພປເທຫິ. ປຫານປຣິຎ຺ຎາວ ກຖິຕາ ປຫານສຈ຺ຉິກິຣິຍານໍ ເອກາວາຣຕາຍ ປຣິຎ຺ຎາຍ ສເຫວ ອິຊ຺ຌນໂຕ. ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ໂພຕິ ວິເສສໂຕ ຜລໍ ກຖິຕໍ. ເອກສ຺ມິໍເຍວ ສຕ຺ຕເມ ເອວ ປເທ ລພ຺ຠຕິ. ຜລໍ ປນ ອເນເກສຸປິ ປເທສຸ ລພ຺ຠຕິ ປຐມຏ຺ຐມນວມທສເມສຸ ລພ຺ຠນໂຕ. ຍສ຺ມາ ຕໍ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ທສເມ ເອວ ລພ຺ຠຕິ, ອິຕເຣສຸ ປຣິຍາຍໂຕ ຕສ຺ມາ ‘‘ລພ຺ຠຕິ ເອວາ’’ຕິ ສາສງ຺ກໍ ວທຕິ.

ສຠາວໂຕ ວິຊ຺ຊມານາຕິ ເຍນ ພຫຸກາຣາທິສຠາເວນ ເທສິຕາ, ເຕນ ສຠາເວນ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຸປລພ຺ຠມານາ. ຍາຖາວາຕິ ອວິປຣີຕາ. ຕຖາສຠາວາຕິ ຕໍສຠາວາ. ນ ຕຖາ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອວິຕຖຕ຺ຕາ ຕຖາວ ໂຫນ຺ຕິ. ຕໂຕ ເອວ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປຎ຺ຈຫິປິ ປເທຫິ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ຍຖາຠູຕເມວ ວທຕິ. ສມ຺ມາຕິ ຎາເຍນ. ຍໍ ປນ ຎາຕໍ, ຕໍ ເຫຕຸຍຸຕ຺ຕໍ ກາຣຓຍຸຕ຺ຕເມວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເຫຕຸນາ ກາຣເຓນາ’’ຕິ. ໂອກປ຺ປນໍ ຊເນສີຕິ ຊິນວຈນຠາເວນ ອຠິປ຺ປສາທໍ ອຸປ຺ປາເທສິ.

ເອກຘມ຺ມວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ທ຺ເວຘມ຺ມວຓ຺ຓນາ

໓໕໒. (ກ) ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖາ’’ ຕິ ອິທໍ ‘‘ສີລປູຣຓາທີສູ’’ຕິ ເອເຕນ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ‘‘ສີລປູຣຓາທີສຸ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອປ຺ປມາໂທ ວິຍ ອຸປກາຣກາ’’ຕິ ເອເຕນ ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎານມ຺ປິ ອປ຺ປມາທສ຺ສ ວິຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຸປກາຣກຕາ ປກາສິຕາ ໂຫຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ນາຕິວິລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ຕໂຕ ເຕສໍ. ສຕິອວິປ຺ປວາໂສ ຫິ ອປ຺ປມາໂທ, ໂສ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອວິຊຫິຕາ ສຕິ ເອວ, ສາ ຈ ໂຂ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ອິຕຣາຍ ຕຖາຣູປສມຕ຺ຖຕາຠາວໂຕ.

(ຂ) ເຕສໍ ປຎ຺ຈສຕມຕ຺ຕານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປຕ຺ຕິວເສນ ເທສິຕຕ຺ຕາ ປຸພ຺ພຠາຄາ ກຖິຕາ.

(ຉ) ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ສໍກິເລສສ຺ສ ມູລກາຣຓຠາເວນ ປວຕ຺ໂຕ ເຫຕຸ, ປຣິພ຺ຣູຫນຠາເວນ ປວຕ຺ໂຕ ປຈ຺ຈໂຍ. ໂຍນິໂສມນສິກາເຣປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຍຖາ ຈ ສຕ຺ຕານໍ ສໍກິເລສາຍ, ວິສຸທ຺ຘິຍາ ຈ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ, ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣຕິ ‘‘ອິເມ ທ຺ເວ ຘມ຺ມາ ທຸປ຺ປຏິວິຊ຺ຌາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ນີຫຣິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕາ, ເອວໍ ອິເມຫິ ຘມ຺ມາ ນີຫຣິຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອສຸຠຊ຺ຌານາທໂຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວິສໍໂຍຄາ ນາມ ກາມໂຍຄາທິປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ. ‘‘ເອວໍ ປເຠທາ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ອວິຊ຺ຊາຠາຄິໂນ ຘມ຺ມາ, ວິຊ຺ຊາຠາຄິໂນ ຘມ຺ມາ, ກຓ຺ຫາ ຘມ຺ມາ, ສຸກ຺ກາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໐໑, ໑໐໔) ເອວມາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

(ຌ) ປຈ຺ຈເຍຫິ ສເມຈ຺ຈ ສມ຺ຠຸຍ຺ຍ ກຕຕ຺ຕາ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ສງ຺ຂຕາ ຘາຕຸ. ເກນຈິ ອນຠິສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ ນິພ຺ພານໍ ອສງ຺ຂຕາ ຘາຕຸ.

(ຎ) ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ ວິຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ, ວິທິຕກຣຓຏ຺ເຐນ ຈ ວິຊ຺ຊາ. ວິມຸຕ຺ຕີຕິ ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ສພ຺ພໂສ ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ.

ອຠິຎ຺ຎາທີນີຕິ ອຠິຎ຺ຎາປຎ຺ຎາທີນິ. ເອກກສທິສາເນວ ປຸຣິມວາເຣ ວິຍ ວິຠຊ຺ຊ ກເຖຕພ຺ພໂຕ. ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ມຄ຺ໂຄວ ກຖິໂຕ’’ຕິ ເອວມຕ຺ຖໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕວາ’’ຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ ‘‘ອນຸປ຺ປາເທ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ຜລສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພປເທ ຜລໍ ກຖິຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ຜລເມວ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຜລໍ ກຖິຕເມວາ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ ວິຊ຺ຊາຄ຺ຄຫເຓນ ຕທຎ຺ຎສ຺ສ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ເອສ ນໂຍ ອິໂຕ ປເຣສຸປິ ເອວຣູເປສຸ ຐາເນສຸ.

ທ຺ເວຘມ຺ມວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຕໂຍຘມ຺ມວຓ຺ຓນາ

໓໕໓. (ຉ) ໂສຕິ ອນາຄາມິມຄ຺ໂຄ. ສພ຺ພໂສ ກາມານໍ ນິສ຺ສຣຓໍ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຊຫນໂຕ. ອາຣຸປ຺ເປ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ ນາມ ອຣູປຊ຺ຌານໍ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຄ຺ຄມຄ຺ໂຄ. ປຸນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິນິວາຣຓໂຕຕິ ຣູປານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ພໂສ ນິວາຣຓໂຕ. ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ ສງ຺ຂາຣາ ເອເຕນາຕິ ນິໂຣໂຘ, ອຄ຺ຄມຄ຺ໂຄ. ເຕນ ຫິ ກິເລສວຏ຺ເຏ ນິໂຣຘິເຕ ອິຕຣມ຺ປິ ວຏ຺ຏທ຺ວຍໍ ນິໂຣຘິຕເມວ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສ ປນ ນິໂຣຘສ຺ສ ປຣິໂຍສານຕ຺ຕາ ອຄ຺ຄຜລໍ ‘‘ນິໂຣໂຘ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ນິໂຣໂຘຕິ ອຘິປ຺ເປຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອຣຫຕ຺ຕຜເລນ ຫິ ນິພ຺ພາເນ ທິຏ຺ເຐ’’ ຕິ ອິທໍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ນິພ຺ພານທສ຺ສນສ຺ສາຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕສງ຺ຂາຕນິໂຣຘສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ’’ ຕິ ອິທມ຺ປິ ວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ.

(ຊ) ອຕີຕໍ ສາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ອຕີຕໂກຏ຺ຐາສາຣມ຺ມຓໍ ຎາຓໍ, ອຕີຕາ ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕຸໂຍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕນກຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕວາ’’ຕິ ອວຘາຣຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ຕຖາ ‘‘ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ເພ ຜລໍ ກຖິຕເມວາ’’ຕິ.

(ຎ) ອາສວານໍ ຂເຍ ຎາຓນ຺ຕິ ຈ ອາສວານໍ ຂຍນ຺ເຕ ຎາຓນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ອຎ຺ຎຖາ ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕ ສິຍາ.

ຕໂຍຘມ຺ມວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຈຕຸຘມ຺ມວຓ຺ຓນາ

໓໕໔. (ກ) ທາຣຸມຍໍ ຈກ຺ກໍ ທາຣຸຈກ຺ກໍ, ຕຖາ ຣຕນຈກ຺ກໍ. ອາຓຏ຺ເຐນ ຘມ຺ໂມ ເອວ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ. ອິຣິຍາປຖານໍ ອປຣາປຣປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ອິຣິຍາປຖຈກ຺ກໍ, ຕຖາ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ກໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອນຸຈ຺ຉວິເກ ເທເສຕິ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ, ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອນຸຣູປເທເສ. ເສວນໍ ກາເລນ ກາລໍ ອຸປສງ຺ກມນໍ. ຠຊນໍ ຠຕ຺ຕິວເສນ ປຍິຣຸປາສນໍ. ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ມາ ຐປນນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ໂຍນິໂສ ຐປນໍ ສທ຺ຘາທີສຸ ນິເວສນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສເຈ’’ຕິອາທິ. ອິທເມເວຕ຺ຖ ປມາຓນ຺ຕິ ອິທເມວ ປຸພ຺ເພກຕປຸຎ຺ຎຕາສງ຺ຂາຕໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ກເມຕ຺ຖ ເອເຕສຸ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ເກສຸ ປມາຓຠູຕໍ ອິຕເຣສໍ ກາຣຓຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ເຍນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ໂສ ເອວ ຈ ກຕປຸຎ຺ໂຎ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຕ຺ຕານໍ ສມ຺ມາ ຐເປຕິ ອກຕປຸຎ຺ຎສ຺ສ ຕທຠາວໂຕ. ປຐໂມ ໂລກິໂຍວ, ຕຕ຺ຖາປິ ກາມາວຈໂຣວ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ທສຸຕ຺ຕຣສຸຕ຺ເຕ. ປຸພ຺ພຠາເຄ ໂລກິຍາວາຕິ ມຄ຺ຄສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາເຄ ປວຕ຺ຕນກາ ໂລກິຍາ ເອວ. ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕເມວ.

(ຈ) ກາມໂຍຄວິສໍໂຍໂຄ ອນາຄາມິມຄ຺ໂຄ, ທິຏ຺ຐິໂຍຄວິສໍໂຍໂຄ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄ, ອິຕເຣ ທ຺ເວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄຕິ ເອວໍ ອນາຄາມິມຄ຺ຄາທິວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ.

(ຉ) ປຐມສ຺ສ ຌານສ຺ສ ລາຠິນ຺ຕິ ຍ຺ວາຍໍ ອປ຺ປຄຸຓສ຺ສ ປຐມສ຺ສ ຌານສ຺ສ ລາຠີ, ຕໍ. ກາມສຫຄຕາ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣາ ສມຸທາຈຣນ຺ຕີຕິ ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐິຕໍ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ກາມສຫຄຕາ ຫຸຕ຺ວາ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣາ ສມຸທາຈຣນ຺ຕິ ໂຈເທນ຺ຕິ ຕຸເທນ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ກາມານຸປກ຺ຂນ຺ທານໍ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣານໍ ວເສນ ໂສ ປຐມຊ຺ຌານສມາຘິ ຫາຍຕິ ປຣິຫາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຫານຠາຄິໂຍ ສມາຘີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕທນຸຘມ຺ມຕາຕິ ຕທນຸຣູປສຠາໂວ. ‘‘ສຕິ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ອິທໍ ມິຈ຺ຉາສຕິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ສ ຫິ ປຐມຊ຺ຌານານຸຣູປສຠາວາ ປຐມຊ຺ຌານໍ ສນ຺ຕໂຕ ປຓີຕໂຕ ທິສ຺ວາ ອສ຺ສາທຍມານາ ອເປກ຺ຂມານາ ອຠິນນ຺ທມານາ ນິກນ຺ຕິ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ນິກນ຺ຕິວເສນ ໂສ ປຐມຊ຺ຌານສມາຘິ ເນວ ຫາຍຕິ, ນ ວຑ຺ຒຕິ, ຐິຕິໂກຏ຺ຐາສິໂກ ໂຫຕິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຐິຕິຠາຄິໂຍ ສມາຘີ’’ຕິ.

ອວິຕກ຺ກສຫຄຕາຕິ ອວິຕກ຺ກໍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານໍ ສນ຺ຕໂຕ ປຓີຕໂຕ ມນສິ ກໂຣໂຕ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ອວິຕກ຺ກສຫຄຕາ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣາ. ສມຸທາຈຣນ຺ຕີຕິ ປຄຸຓປຐມຊ຺ຌານໂຕ ວຸຏ຺ຐິຕໍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາຘິຄມຕ຺ຖາຍ ໂຈເທນ຺ຕິ ຕຸເທນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ອຸປຣິ ທຸຕິຍຊ຺ຌານຸປກ຺ຂນ຺ທານໍ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣານໍ ວເສນ ໂສ ປຐມຊ຺ຌານສມາຘິ ວິເສສຠູຕສ຺ສ ທຸຕິຍຊ຺ຌານສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິປທຏ຺ຐານຕາຍ ‘‘ວິເສສຠາຄິໂຍ ສມາຘີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ນິພ຺ພິທາສຫຄຕາຕິ ຕເມວ ປຐມຊ຺ຌານລາຠິໍ ຌານໂຕ ວຸຏ຺ຐິຕໍ ນິພ຺ພິທາສງ຺ຂາເຕນ ວິປສ຺ສນາຎາເຓນ ສຫຄຕາ. ວິປສ຺ສນາຎາຓຎ຺ຫິ ຌານງ຺ເຄສຸ ປເຠເທນ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ເຕສຸ ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ ອຸກ຺ກຓ຺ຐຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນິພ຺ພິທາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສມຸທາຈຣນ຺ຕີຕິ ນິພ຺ພານສຈ຺ຉິກຣຓຕ຺ຖາຍ ໂຈເທນ຺ຕິ ຕຸເທນ຺ຕິ. ວິຣາຄູປສຎ຺ຫິໂຕຕິ ວິຣາຄສງ຺ຂາເຕນ ນິພ຺ພາເນນ ອຸປສຎ຺ຫິໂຕ. ວິປສ຺ສນາຎາຓຎ຺ຫິ ‘‘ສກ຺ກາ ອິມິນາ ມຄ຺ເຄນ ວິຣາຄໍ ນິພ຺ພານໍ ສຈ຺ຉິກາຕຸ’’ນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕິໂຕ ‘‘ວິຣາຄູປສຎ຺ຫິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣາປິ ວິຣາຄູປສຎ຺ຫິຕາ ເອວ ນາມ. ຕສ຺ສ ເຕສໍ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣານໍ ວເສນ ໂສ ປຐມຊ຺ຌານສມາຘິ ອຣິຍມຄ຺ຄປຏິເວຘສ຺ສ ປທຏ຺ຐານຕາຍ ‘‘ນິພ຺ເພຘຠາຄິໂຍ ສມາຘີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ສພ຺ພສມາປຕ຺ຕິໂຍຕິ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິກາ ສພ຺ພາ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ. ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ຫານຠາຄິຍາທິອຕ຺ໂຖ ຕາວ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ ອຸທ຺ຘຏຕ຺ຕາ. ຜລໍ ກຖິຕໍ ສຣູເປເນວ.

ຈຕຸຘມ຺ມວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຎ຺ຈຘມ຺ມວຓ຺ຓນາ

໓໕໕. (ຂ) ‘‘ປຎ຺ຈງ຺ຄິໂກ ສມ຺ມາສມາຘີ’’ຕິ ສມາຘິອງ຺ຄຠາເວນ ປຎ຺ຎາ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐາຕິ ປີຕິຜຣຓຕາທິວຈເນນ ຫິ ຕເມວ ວິຠຊຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປີຕິໍ ຜຣມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິ.‘‘ໂສ ອິມເມວ ກາຍໍ ວິເວກເຊນ ປີຕິສຸເຂນ ອຠິສນ຺ເທຕີ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໔໒໗) ນເຍນ ປີຕິຍາ, ສຸຂສ຺ສ ຈ ຜຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສຣາຄວິຣາຄຕາທິວິຠາຄທສ຺ສນວເສນ ປເຣສໍ ເຈໂຕ ຜຣມານາ. ອາໂລກຜຣເຓຕິ ກສິຓາໂລກສ຺ສ ຜຣເຓ ສຕິ ເຕເນວ ອາໂລເກນ ຜຣິຕປ຺ປເທເສ. ຕສ຺ສ ສມາຘິສ຺ສ ຣູປທສ຺ສນປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓນິມິຕ຺ຕໍ.

ປີຕິຜຣຓຕາ ສຸຂຜຣຓຕາຕິ ອາຣມ຺ມເຓ ຐຕ຺ວາ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນໂຕ ຕາ ‘‘ປາທາ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເຈໂຕຜຣຓຕາ ອາໂລກຜຣຓຕາຕິ ຕໍຕໍກິຈ຺ຈສາຘນໂຕ ຕາ ‘‘ຫຕ຺ຖາ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອຠິຎ຺ຎາປາທກຊ຺ຌານໍ ສມາຘານສ຺ສ ສຣີຣຠາວໂຕ ‘‘ມຊ຺ຌິມກາໂຍ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓນິມິຕ຺ຕໍ ອຸຕ຺ຕມງ຺ຄຠາວໂຕ ‘‘ສີສໍ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

(ຊ) ສພ຺ພໂສ ກິເລສທຸກ຺ຂທຣຖປຣິຬາຫານໍ ວິຄຕຕ຺ຕາ ໂລກິຍສມາຘິສ຺ສ ສາຕິສຍເມຕ຺ຖ ສຸຂນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອປ຺ປິຕປ຺ປິຕກ຺ຂເຓ ສຸຂຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສຸໂຂ’’ຕິ. ປຸຣິມສ຺ສ ປຸຣິມສ຺ສ ວເສນ ປຈ຺ຉິມໍ ປຈ຺ຉິມໍ ລທ຺ຘາເສວນຕາຍ ສນ຺ຕຕຣປຓີຕຕຣຠາວປ຺ປຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຸຣິໂມ ປຸຣິໂມ…ເປ… ສຸຂວິປາໂກ’’ຕິ.

ກິເລສປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິຍາຕິ ກິເລສານໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠເນນ ລທ຺ຘຕ຺ຕາ. ກິເລສປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິຠາວນ຺ຕິ ກິເລສານໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນຠາວໍ. ລທ຺ຘຕ຺ຕາ ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕພ຺ຠາວໍ ອຸປຄຕຕ຺ຕາ. ໂລກິຍສມາຘິສ຺ສ ປຈ຺ຈນີການິ ນີວຣຓປຐມຊ຺ຌານນິກນ຺ຕິອາທີນິ ນິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພານິ, ອຎ຺ເຎ ກິເລສາ ວາເຣຕພ຺ພາ, ອິມສ຺ສ ປນ ອຣຫຕ຺ຕສມາຘິສ຺ສ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘສພ຺ພກິເລສຕ຺ຕາ ນ ນິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ, ວາເຣຕພ຺ພຎ຺ຈ ອຕ຺ຖີຕິ ມຄ຺ຄານນ຺ຕຣໍ ສມາປຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ຈ ອປ຺ປໂຍເຄນ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ, ຐປິຕຕ຺ຕາ ຈ ອປຣິຫານວເສນ ວາ ຐປິຕຕ຺ຕາ ນສງ຺ຂາຣນິຄ຺ຄຍ຺ຫວາຣິວາວໂຏ. ‘‘ສຕິເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອເຕນ ອປ຺ປວຕ຺ຕມານາຍປິ ສຕິຍາ ສຕິພຫຸລຕາຍ ສໂຕ ເອວ ນາມາຕິ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລວເສນາ’’ຕິ ເອເຕນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນສຕິຍາ ສໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເສເສສຸ ຎາຓງ຺ເຄສຸ. ປຎ຺ຈຎາຓິໂກຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕສມາຘິມຸເຂນ ປຎ຺ຈ ຎາຓາເນວ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານິ, ນິທ຺ທິຏ຺ຐານິ ຈ.

ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສີເສນ ສມ຺ມາວາຍາມາທີນໍ ກຖິຕຕ຺ຕາ. ຜລໍ ກຖິຕໍ ອເສກ຺ຂານໍ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທີນໍ ກຖິຕຕ຺ຕາ.

ປຎ຺ຈຘມ຺ມວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຉຘມ຺ມວຓ຺ຓນາ

໓໕໖. ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ.

ສຕ຺ຕຘມ຺ມວຓ຺ຓນາ

໓໕໗. (ຎ) ເຫຕຸນາຕິ ອາທິອນ຺ຕວນ຺ຕໂຕ, ອນຈ຺ຈນ຺ຕິກໂຕ, ຕາວກາລິກໂຕ, ນິຈ຺ຈປຏິກ຺ເຂປໂຕຕິ ເອວໍ ອາທິນາ ເຫຕຸນາ. ນເຍນາຕິ ‘‘ຍຖາ ອິເມ ສງ຺ຂາຣາ ເອຕຣຫິ, ເອວໍ ອຕີເຕ, ອນາຄເຕ ຈ ອນິຈ຺ຈາ ສງ຺ຂຕາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນາ ຂຍຘມ຺ມາ ວຍຘມ຺ມາ ວິຣາຄຘມ຺ມາ ນິໂຣຘຘມ຺ມາ’’ຕິ ອຕີຕານາຄເຕສຸ ນຍນນເຍນ. ກາມໍ ຂີຓາສວສ຺ສ ສພ຺ເພສໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ອນິຈ຺ຈຕາທິ ສຸທິຏ຺ຐາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາ, ຕໍ ປນ ອສມ຺ໂມຫນວເສນ ກິຈ຺ຈໂຕ, ວິປສ຺ສນາຍ ປນ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ວິປສ຺ສນາຎາເຓນ ສຸທິຏ຺ຐາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ກິເລສວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ປຣິຬາໂຫ ວຕ຺ຖຸກາມສນ຺ນິສ຺ສໂຍ, ວຕ຺ຖຸກາມາວສ຺ສໂຍ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທ຺ເວປິ ສປຣິຬາຫຏ຺ເຐນ ອງ຺ຄາຣກາສຸ ວິຍາ’’ຕິ. ນິນ຺ນສ຺ເສວາຕິ [ນິນ຺ນສ຺ສ (ອຏ຺ຐກຖາຍໍ)] ນິນ຺ນຠາວສ຺ເສວ. ອນ຺ໂຕ ວຸຈ຺ຈຕິ ລາມກຏ຺ເຐນ ຕຓ຺ຫາ. ພ຺ຍນ຺ຕໍ ວິຄຕນ຺ຕໍ ຠູຕນ຺ຕິ ພ຺ຍນ຺ຕີຠູຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນິຣຕິຠູຕໍ, [ນິຍຕິຠູຕໍ (ອຏ຺ຐກຖາຍໍ) ວິຄຕນ຺ຕິຠູຕໍ (?)] ນິຕ຺ຕຓ຺ຫນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອິຘ ສຕ຺ຕເກ. ຠາເວຕພ຺ພປເທ ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ.

ປຐມຠາຓວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອຏ຺ຐຘມ຺ມວຓ຺ຓນາ

໓໕໘. (ກ) ອາທິພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍິກາຍາຕິ ອາທິພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍາ ເອວ ອາທິພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍິກາ ຍຖາ ‘‘ວິນໂຍ ເອວ ເວນຍິໂກ’’ຕິ, ຕສ຺ສາ ອາທິພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍິກາຍ. ກາ ປນ ສາຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຎາຍາ’’ຕິ. ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫສ຺ສາຕິ ອຘິສີລສິກ຺ຂາທິສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫສ຺ສ. ອຸປຈາຣຊ຺ຌານສຫຄຕາ ຕຣຸຓສມຖປຎ຺ຎາວ ອຸທຍພ຺ພຍານຸປສ຺ສນາວເສນ ປວຕ຺ຕາ ຕຣຸຓວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາ [ຕຣຸຓສມຖວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາ (ອຏ຺ຐກຖາຍໍ)]. ອາທິຠູຕາຍາຕິ ປຐມາວຍວຠູຕາຍ, ເທສນາວເສນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກາເລ ປນ ນຕ຺ຖິ ມຄ຺ຄຘມ຺ມານໍ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານຕາ ເອກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ເອກຊ຺ຌໍເຍວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ເປມນ຺ຕິ ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິ, ຕໍ ປນ ວລ຺ລຠວເສນ ປວຕ຺ຕມານໍ ເຄຫສິຕສທິສໍ ໂຫຕີຕິ ‘‘ເຄຫສິຕເປມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄຣຸກຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ຄຣຸ ຈິຕ຺ຕໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຄຣຸຈິຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ຄຣຸຈິຕ຺ຕຠາໂວ, ຄຣຸມ຺ຫິ ຄຣຸກາໂຣ. ‘‘ກິເລສາ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓມາຫ ‘‘ໂອວາທານຸສາສນິໍ ລຠຕີ’’ຕິ. ຄຣູນຎ຺ຫິ ສນ຺ຕິເກ ໂອວາທານຸສາສນິໍ ລຠິຕ຺ວາ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ກິເລສາ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ.

(ຉ) ເປຕາຕິ ເປຕມຫິທ຺ຘິກາ. ອສຸຣານນ຺ຕິ ເທວາສຸຣານໍ. ເປຕາສຸຣາ ປນ ເປຕາ ເອວາຕິ ເຕສໍ ເປເຕຫິ ສງ຺ຄໂຫ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ໂຘວ. ອາວາຫນໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ສມ຺ໂຠຄສໍສຄ຺ຄມຸເຂນ ເປເຕເຫວ ອສຸຣານໍ ສງ຺ຄຫເຓ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕິ.

(ຊ) ອປ຺ປິຈ຺ຉສ຺ສາຕິ ນິອິຈ຺ຉສ຺ສ. ອຠາວຕ຺ໂຖ ເຫຕ຺ຖ ອປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອປ຺ປຑໍສມກສວາຕາຕປາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໑໐.໑໑) ວິຍ. ປຈ຺ຈເຍສຸ ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ ປຈ຺ຈຍອປ຺ປິຈ຺ໂຉ, ຈີວຣາທິປຈ຺ຈເຍສຸ ອິຈ຺ຉາຣຫິໂຕ. ອຘິຄມອປ຺ປິຈ຺ໂຉຕິ ຌານາທິອຘິຄມວິຠາວເນ ອິຈ຺ຉາຣຫິໂຕ. ປຣິຍຕ຺ຕິອປ຺ປິຈ຺ໂຉຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິຍໍ ພາຫຸສຈ຺ຈວິຠາວເນ ອິຈ຺ຉາຣຫິໂຕ. ຘຸຕງ຺ຄອປ຺ປິຈ຺ໂຉຕິ ຘຸຕງ຺ເຄສຸ ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ ຘຸຕງ຺ຄວິຠາເວນ ອິຈ຺ຉາຣຫິໂຕ. ສນ຺ຕຄຸຓນິຄູຫເນນາຕິ ອຕ຺ຕນິ ສໍວິຊ຺ຊມານານໍ ຌານາທິຄຸຓານຎ຺ເຈວ ພາຫຸສຈ຺ຈຄຸຓສ຺ສ ຈ ຘຸຕງ຺ຄຄຸຓສ຺ສ ຈ ນິຄູຫເນນ ຉາທເນນ. ສມ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ນິປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສິຊ຺ຌຕິ. ໂນ ມຫິຈ຺ຉສ຺ສາຕິ ມຫຕິຍາ ອິຈ຺ຉາຍ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ, ອິຈ຺ຉໍ ວາ ມຫນ຺ຕສ຺ສ ໂນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ ອນຸຘມ຺ມສ຺ສາປິ ອນິຈ຺ຉນໂຕ.

ປວິວິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ປກາເຣຫິ ວິວິຕ຺ຕສ຺ສ. ເຕນາຫ ‘‘ກາຍຈິຕ຺ຕອຸປຘິວິເວເກຫິ ວິວິຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ. ‘‘ອຏ຺ຐອາຣມ຺ຠວຕ຺ຖຸວເສນາ’’ຕິ ເອເຕນ ຠາວນາຠິໂຍຄວເສນ ເອກີຠາໂວວ ອິຘ ‘‘ກາຍວິເວໂກ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ຄຓສງ຺ຄຓິກາຠາວມຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ກມ຺ມນ຺ຕິ ໂຍຄກມ຺ມໍ.

ສຕ຺ເຕຫິ ກິເລເສຫິ ຈ ສງ຺ຄຓນໍ ສໂມຘານໍ ສງ຺ຄຓິກາ, ສາ ອາຣມິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ອາຣາໂມ ເອຕສ຺ສາຕິ ສງ຺ຄຓິກາຣາໂມ, ຕສ຺ສ. ເຕນາຫ ‘‘ຄຓສງ຺ຄຓິກາຍ ເຈວາ’’ຕິອາທິ. ອາຣທ຺ຘວີຣິຍສ຺ສາຕິ ປຄ຺ຄຫິຕວີຣິຍສ຺ສ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອຸປຘິວິເວເກ ນິນ຺ນຕາວເສນ ‘‘ອຍໍ ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຈນໂຕ. ເອສ ນໂຍ ອິໂຕ ປເຣສຸປິ. ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສິຕໍເຍວ ຫິ ສມາຘານໍ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ, ຕຖາ ປຎ຺ຎາປິ. ກມ຺ມສ຺ສກຕາປຎ຺ຎາຍ ຫິ ປຕິຏ຺ຐໂຕ ກມ຺ມວເສນ ‘‘ຠເວສຸ ນານປ຺ປກາໂຣ ອນຕ຺ໂຖ’’ຕິ ຊານນ຺ໂຕ ກມ຺ມກ຺ຂຍກຣຎາຓໍ ອຠິປຕ຺ເຖຕິ, ຕທຕ຺ຖຎ຺ຈ ອຸສ຺ສາຫໍ ກໂຣຕິ. ມານາທໂຍ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານໍ ສໍສາເຣ ປປຎ຺ເຈນ຺ຕິ ວິຕ຺ຖາເຣນ຺ຕີຕິ ປປຎ຺ຈາຕິ ອາຫ ‘‘ນິປ຺ປປຎ຺ຈສ຺ສາຕິ ວິຄຕມານຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິປປຎ຺ຈສ຺ສາ’’ຕິ.

ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕ ສຣູເປເນວ.

ນວຘມ຺ມວຓ຺ຓນາ

໓໕໙. (ຂ) ວິສຸທ຺ຘິນ຺ຕິ ຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິໍ, ອຈ຺ຈນ຺ຕວິສຸທ຺ຘິເມວ ວາ. ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລນ຺ຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣາທິນິຣຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐຕາຍ ຈຕຸພ຺ພິຘປຣິສຸທ຺ຘິວນ຺ຕໍ ສີລໍ. ປາຣິສຸທ຺ຘິປຘານິຍງ຺ຄນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປຣິສຸທ຺ຘິຍາ ປຘານຠູຕໍ ອງ຺ຄໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘຠາວສ຺ສ ປຘານງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ. ສມຖສ຺ສ ວິສຸທ຺ຘິຠາໂວ ໂວທານໍ ປຄຸຓຠາເວນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຏ຺ຐ ປຄຸຓສມາປຕ຺ຕິໂຍ’’ຕິ. ວິຄຕຸປກ຺ກິເລສຎ຺ຫິ ‘‘ປຄຸຓ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລພ຺ຠຕິ, ນ ສອຸປກ຺ກິເລສໍ ຫານຠາຄິຍາທິຠາວປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ. ສຕ຺ຕທິຏ຺ຐິມລວິສຸທ຺ຘິໂຕ ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉໂທ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິ. ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄໂຫ ອທ຺ຘຕ຺ຕຍກງ຺ຂາມລວິຘມນໂຕ ກງ຺ຂາວິຕຣຓວິສຸທ຺ຘິ. ຍສ຺ມາ ນາມຣູປໍ ນາມ ສປ຺ປຈ຺ຈຍເມວ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ເຕນ ອຕ຺ຖໂຕ ຕສ຺ສ ສປ຺ປຈ຺ຈຍຕາປິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕາ ເອວ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘີຕິ ສປ຺ປຈ຺ຈຍໍ ນາມຣູປທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ນາມຣູປສ຺ສ ປຈ຺ຈຍໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ເຕນ ຕີສຸ ອທ຺ຘາສຸ ກງ຺ຂາມລວິຕຣຓປຈ຺ຈຍາກາຣາວໂພຘວເສເນວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຈ຺ຈຍາກາຣຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ກງ຺ຂາວິຕຣຓວິສຸທ຺ຘິ ‘‘ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ມຄ຺ຄາມຄ຺ເຄ ຎາຓນ຺ຕິ ມຄ຺ຄາມຄ຺ເຄ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ຐິຕຎາຓໍ. ຎາຓນ຺ຕິ ອິຘ ຕຣຸຓວິປສ຺ສນາ ກຖິຕາ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ ‘‘ຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘີ’’ຕິ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິຍາ ວິປສ຺ສນາຍ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ. ຍທິ ‘‘ຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘີ’’ຕິ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາ ອຘິປ຺ເປຕາ, ‘‘ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ຈ ອຣຫຕ຺ຕຜລປຎ຺ຎາ, ມຄ຺ໂຄ ປນ ກຖນ຺ຕິ? ມຄ຺ໂຄ ພຫຸກາຣປເທ ວິຣາຄຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິໂຕ. ວກ຺ຂຕິ ຫິ ‘‘ອິຘ ພຫຸກາຣປເທ ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໓໕໙).

(ຉ) ຈກ຺ຂາທິຘາຕຸນານຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈກ຺ຂາທິຣູປາທິຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທິຘາຕູນໍ ເວມຕ຺ຕຕໍ ນິສ຺ສາຍ. ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສາທິນານຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສໂສຕສມ຺ຜສ຺ສຆານສມ຺ຜສ຺ສາທິສມ຺ຜສ຺ສວິຠາຄໍ. ສຎ຺ຎານານຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຣູປສຎ຺ຎາທິສຎ຺ຎານານຕ຺ຕມ຺ປິ ລພ຺ຠເຕວ, ຕໍ ປນ ກາມສຎ຺ຎາທິຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຍ຺ຫຕິ. ກາມສຎ຺ຎາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ພ຺ຍາປາທສຎ຺ຎາທີນໍ ຄຫຓໍ. ສຎ຺ຎານິທານຕ຺ຕາ ປປຎ຺ຈສງ຺ຂານໍ ‘‘ສຎ຺ຎານານຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ສງ຺ກປ຺ປນານຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ຍໍ ສງ຺ກປ຺ເປຕິ, ຕໍ ປປຎ຺ເຈຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ‘‘ສງ຺ກປ຺ປນານຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ຉນ຺ທນານຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຉນ຺ທນານຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈ ຕຓ຺ຫາຉນ຺ທສ຺ສ ນານຕ຺ຕໍ. ຣູປປຣິຬາໂຫຕິ ຣູປວິສໂຍ ຣູປາຠິປຕ຺ຖນາວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ກິເລສປຣິຬາໂຫ. ສທ຺ທປຣິຬາໂຫຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ກິເລໂສ ຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອປ຺ປຕ຺ເຕປິ ອາຣມ຺ມເຓ ປຕ຺ໂຕ ວິຍ ປຣິຬາໂຫວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕຖາຠູຕສ຺ສ ປນ ກິເລສຉນ຺ທສ຺ສ ວເສນ ຣູປາທິປຣິເຍສນາ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິຬາຫນານຕ຺ຕຕາຍ ຣູປປຣິເຍສນາທິນານຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ປຣິເຍສນ຺ຕສ຺ສ ສເຈ ຕໍ ຣູປາທິ ລພ຺ເຠຍ຺ຍ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ປຣິເຍສນາທິນານຕ຺ຕຕາຍ ຣູປປຏິລາຠາທິນານຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ.

(ຊ) ມຣຓານຸປສ຺ສນາຎາເຓຕິ ມຣຓສ຺ສ ອນຸປສ຺ສນາວເສນ ປວຕ຺ຕຎາເຓ, ມຣຓານຸສ຺ສຕິສຫຄຕປຎ຺ຎາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຫາຣໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສາຕິ ຄມນາທິວເສນ ອາຫາຣໍ ປຏິກ຺ກູລໂຕ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ. ອຸກ຺ກຓ຺ຐນ຺ຕສ຺ສາຕິ ນິພ຺ພິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ ກຕ຺ຖຈິປິ ອສຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ.

ທສຘມ຺ມວຓ຺ຓນາ

໓໖໐. (ຌ) ນິຊ຺ຊຣກາຣຓານີຕິ ປຊຫນກາຣຓານິ. ອິມສ຺ມິໍ ອຠິຎ຺ຎາປເທ ມຄ຺ໂຄ ກຖີຍຕີຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ເຫຏ຺ຐາ..ເປ… ປຸນ ຄຫິຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ອິຘ ອຠິຎ຺ຎາປເທ ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕ’’ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໓໖໐) ກິຎ຺ຈາປິ ນິຊ຺ຊິຓ຺ຓາ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐີຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ວິປສ຺ສນາຍ ນິຊ຺ຊິຓ຺ຓາປິ ນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນາຕິ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຸນ ຄຫິຕາ, ເອວໍ ມິຈ຺ຉາສງ຺ກປ຺ປາທໂຍປິ ວິປສ຺ສນາຍ ປຫີນາປິ ອສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕາຍ ອິຘ ປຸນ ຄຫິຕາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ‘‘ມິຈ຺ຉາສງ຺ກປ຺ໂປ’’ຕິອາທີສຸ ສພ຺ພປເທສຸ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ເອວໍ ສພ຺ພປເທສຸ ນໂຍ ເນຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອິມິນາ.

ເອຕ຺ຖ ຈາຕິ ‘‘ສມ຺ມາວິມຸຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍາ ຈ ອເນເກ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ຠາວນາປາຣິປູຣິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ປາຬິປເທ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ, ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວເສນ ຈ ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ມາ ສມ຺ມເທວ ວິມຸຈ຺ຈນໍ ສມ຺ມາວິມຸຕ຺ຕິ, ຕປ຺ປຈ຺ຈຍາ ຈ ມຄ຺ຄຜເລສຸ ອຏ຺ຐ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ຠາວນາປາຣິປູຣິໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານິປິ ສທ຺ຘາທີນິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ອຸທ຺ຘຏານິ. ມຄ຺ຄວເສນ ຫິ ຜເລສຸ ຠາວນາ ປາຣິປູຣີ ນາມາຕິ. ອຠິນນ຺ທນຏ຺ເຐນາຕິ ອຕິວິຍ ສິເນຫນຏ຺ເຐນິທຎ຺ຫິ. ໂສມນສ຺ສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຸກ຺ກໍສຄຕສາຕສຠາວໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ສິເນຫນ຺ຕໍ ເຕເມນ຺ຕໍ ວິຍ ປວຕ຺ຕຕິ. ປວຕ຺ຕສນ຺ຕຕິອາຘິປເຕຍ຺ຍຏ຺ເຐນາຕິ ວິປາກສນ຺ຕານສ຺ສ ຊີວເນ ອຘິປຕິຠາເວນ. ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິຄມນໍ.

ອທ຺ເຘນ ສຫ ຉຏ຺ຐານິ ປຎ຺ຫສຕານິ, ປຎ຺ຎາສາຘິການິ ສຫ ປຎ຺ຫສຕານີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ອາຍສ຺ມາ ຘມ຺ມເສນາປຕິ ‘‘ທສສຸ ນາຖກຣຓຘມ຺ເມສຸ ປຕິຏ຺ຐາຍ ທສກສິຓາຍຕນານິ ຠາເວນ຺ໂຕ ທສອາຍຕນມຸເຂນ ປຣິຎ຺ຎໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຘມ຺ເມ ປຣິຊານນ຺ໂຕ ທສມິຈ຺ຉຕ຺ເຕ, ທສອກຸສລກມ຺ມປເຖ ຈ ປຫາຍ ທສກຸສລກມ຺ມປເຖສຸ ຈ ອວຏ຺ຐິໂຕ ທສສຸ ອຣິຍາວາເສສຸ ອາວສິຕຸກາໂມ ທສສຎ຺ຎາ ອຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ ທສນິຊ຺ຊຣວຕ຺ຖູນິ ອຠິຎ຺ຎາຍ ທສອເສກ຺ຂຘມ຺ເມ ອຘິຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ໂອວາທໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປນ຺ໂຕ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐເປສິ. ປໂມທວເສນ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ອຠິນນ຺ທນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສາຘຸ ສາຘູຕິ ອຠິນນ຺ທນ຺ຕາ ສິຣສາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິໍສູ’’ຕິ. ຕາຍ ອຕ຺ຕມນຕາຍາຕິ ຕາຍ ຍຖາເທສິຕເທສນາຄຕາຍ ປຫຏ຺ຐຈິຕ຺ຕຕາຍ, ຕຕ຺ຖ ຍຖາລທ຺ຘອຕ຺ຖເວທຘມ຺ມເວເທຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມເມວ ສຸຕ຺ຕໍ ອາວຊ຺ຊມານາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອາຄເຕ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິເຠເທ ຘມ຺ເມ ອຠິຊານນາທິວເສນ ສມນ຺ນາຫຣນ຺ຕາ. ສຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຫິ…ເປ… ປຕິຏ຺ຐຫິໍສູຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ນຕາຍ, ເຖຣສ຺ສ ຈ ເທສນານຸຠາເວນ ຍຖາຣທ຺ຘໍ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ເກຕ຺ວາ ປຏິສມ຺ຠິທາປຣິວາຣາຍ ອຠິຎ຺ຎາຍ ສຓ຺ຐຫິໍສູຕິ.

ສຸມງ຺ຄລວິລາສິນິຍາ ທີຆນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍ

ທສຸຕ຺ຕຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ.