໑໐. ສງ຺ຄີຕິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໙໖. ທສສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬຕິ ພຸທ຺ຘເຂຕ຺ຕຠູເຕ ທສສຫສ຺ສປຣິມາເຓ ຈກ຺ກວາເຬ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອິມສ຺ມິໍ ຈກ຺ກວາເຬ ເທວມນຸສ຺ສາເຍວ ກຕາຘິກາຣາ, ອິຕເຣສຸ ເທວາ ວິເສສຠາຄິໂນ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທສສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬ ຎາຓຊາລໍ ປຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ’’ຕິ. ຎາຓຊາລປຕ຺ຖຣຓນ຺ຕິ ຈ ເຕສໍ ເຕສໍ ສຕ຺ຕານໍ ອາສຍາທິວິຠາວນວເສນ ຎາຓສ຺ສ ປວຕ຺ຕນເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ໂລກໍ ໂວໂລກຍມາໂນ’’ຕິ, ສຕ຺ຕໂລກໍ ພ຺ຍວໂລກຍມາໂນ ອາສຍານຸສຍຈຣິຕາຘິມຸຕ຺ຕິອາທິເກ ວິເສສໂຕ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ ປສ຺ສນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມງ຺ຄລໍ ຠຓາເປສ຺ສນ຺ຕິ ‘‘ຕໍ ເຕສໍ ອາຍຕິໍ ວິເສສາຘິຄມສ຺ສ ວິຊ຺ຊາຏ຺ຐານໍ ຫຸຕ຺ວາ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ຠວິສ຺ສາ’’ຕິ. ຕີຫິ ປິຏເກຫິ ສມ຺ມສິຕ຺ວາຕິ ຕິປິຏກໂຕ ເອກກທຸກາທິນາ ສງ຺ຄເຫຕພ຺ພສ຺ສ ສງ຺ຄຓ຺ຫນວເສນ ສມ຺ມສິຕ຺ວາ ວີມໍສິຕ຺ວາ. ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕາ ອຕ຺ຖາ ປຎ຺ຫາ, ເຕ ປນ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ເອກກາທິວເສນ ອາຄຕາ ສຫສ຺ສໍ, ຈຸທ຺ທສ ຈາຕິ ອາຫ ‘‘ຈຸທ຺ທສປຎ຺ຫາຘິເກນ ປຎ຺ຫສຫສ຺ເສນ ປຏິມຓ຺ເຑຕ຺ວາ’’ຕິ. ເອວມິຘ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ທສ຺ສິເຕ ປຎ຺ເຫ ປຣໂຕ ສຸຕ຺ຕປຣິໂຍສາເນ ‘‘ເອກກວເສນ ທ຺ເວ ປຎ຺ຫາ ກຖິຕາ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໓໔໙) ວິຠາເຄນ ປຣິຄເຓຕ຺ວາ ສຍເມວ ທສ຺ເສສ຺ສຕິ.

ອຸພ຺ຠຕກນວສນ຺ຘາຄາຣວຓ຺ຓນາ

໒໙໗. ອຸຈ຺ຈາຘິຏ຺ຐານຕາຍ ຕໍ ສນ຺ຘາຄາຣໍ ຠູມິໂຕ ອຸພ຺ຠຕໍ ວິຍາຕິ ‘‘ອຸພ຺ຠຕກ’’ນ຺ຕິ ນາມໍ ລຠຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸຈ຺ຈຕ຺ຕາ ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ສນ຺ຘາຄາຣສາລາຕິ ເອກາ ມຫາສາລາ. ອຸຍ຺ໂຍຄກຣຓາທີສຸ ຫິ ຣາຊາໂນ ຕຕ຺ຖ ຐຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຕກາ ປຸຣໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ, ເອຕ຺ຕກາ ປຈ຺ຉາ’’ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ນິສີທິຕ຺ວາ ສນ຺ຘໍ ກໂຣນ຺ຕິ ມຣິຍາທໍ ພນ຺ຘນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຐານໍ ‘‘ສນ຺ຘາຄາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຸຍ຺ໂຍຄຏ຺ຐານໂຕ ຈ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຍາວ ເຄຫໍ ໂຄມຍປຣິຠຓ຺ຑາທິວເສນ ປຏິຊຄ຺ຄນໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕາວ ເອກໍ ທ຺ເວ ທິວເສ ເຕ ຣາຊາໂນ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ຖມ຺ຠນ຺ຕີຕິປິ ສນ຺ຘາຄາຣໍ, ເຕສໍ ຣາຊູນໍ ສຫ ອຕ຺ຖານຸສາສນອຄາຣນ຺ຕິປິ ສນ຺ຘາຄາຣນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ວາ ເຕ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ກາເລ ກສິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ອິມສ຺ມິໍ ກາເລວປິຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຆຣາວາສກິຈ຺ຈໍ ສນ຺ຘຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຉິທ຺ທາວຉິທ຺ທໍ ຆຣາວາສໍ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ຘຣນ຺ຕີຕິປິ ສນ຺ຘາຄາຣໍ, ສາ ເອວ ສາລາຕິ ສນ຺ຘາຄາຣສາລາ. ເທວຕາຕິ ຆຣເທວຕາ. ນິວາສວເສນ ອນຊ຺ຌາວຸຕ຺ຖຕ຺ຕາ ‘‘ເກນຈິ ວາ ມນຸສ຺ສຠູເຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກມ຺ມກຣຓວເສນ ປນ ມນຸສ຺ສາ ຕຕ຺ຖ ນິສຊ຺ຊາທີນິ ກປ຺ເປສຸເມວ. ‘‘ສຍເມວ ປນ ສຕ຺ຖຸ ອິຘາຄມນໍ ອມ຺ຫາກໍ ປຸຎ຺ຎວເສເນວ, ອໂຫ ມຍໍ ປຸຎ຺ຎວນ຺ໂຕ’’ຕິ ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ຐາ ເອວໍ ສມ຺ມາ ຈິນ຺ເຕສຸນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອມ຺ເຫຫີ’’ຕິອາທິມາຫ.

໒໙໘. ອຏ຺ຏກາຕິ ຈິຕ຺ຕກມ຺ມກຣຓຕ຺ຖໍ ພທ຺ຘາ ມຎ຺ຈກາ. ມຸຕ຺ຕມຕ຺ຕາຕິ ຕາວເທວ ສນ຺ຘາຄາເຣ ນວກມ຺ມສ຺ສ ນິຏ຺ຐາປິຕຠາວມາຫ, ເຕນ‘‘ອຈິຣກາຣິຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕິ. ອຣຎ຺ຎໍ ອາຣາໂມ ອາຣມິຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ອຣຎ຺ຎາຣາມາ. ສນ຺ຖຣຓໍ ສນ຺ຖຣິ, ສພ຺ໂພ ສກໂລ ສນ຺ຖຣິ ເອຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ພສນ຺ຖຣິ, ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສຍໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາ ສພ຺ພໍ ສນ຺ຖຕໍ ໂຫຕິ, ເອວ’’ນ຺ຕິ.

໒໙໙. ສມນ຺ຕປາສາທິໂກຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ສພ຺ພຠາເຄນ ປສາທາວໂຫ ຈາຕຸຣິຍໂສ. ‘‘ອສີຕິຫຕ຺ຖໍ ຐານໍ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ ອິທໍ ພຸທ຺ຘານໍ ກາຍປ຺ປຠາຍ ປກຕິຍາ ອສີຕິຫຕ຺ເຖ ຐາເນ ອຠິພ຺ຍາປນໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທ຺ຘານຸຠາເວນ ປນ ອນນ຺ຕໍ ອປຣິມາຓໍ ຐານໍ ວິຊ຺ໂຊຕເຕວ. ນີລປີຕໂລຫິໂຕທາຕມຎ຺ຊຏ຺ຐປຠສ຺ສຣວເສນ ຉພ຺ພຓ຺ຓາ. ສພ຺ເພ ທິສາຠາຄາຕິ ສຣີຣປ຺ປຠາຍ ພາຫຸລ຺ລໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອພ຺ຠມຫິກາທີຫິ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐໍ ສຸຎ຺ຎໍ ນ ໂສຠຕິ, ຕາຣກາຈິຕໍ ປນ ອນ຺ຕລິກ຺ຂໍ ຕາສໍ ປຠາຫິ ສມນ຺ຕໂຕ ວິຊ຺ໂຊຕມານໍ ວິໂຣຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມຸຄ຺ຄຕຕາຣກໍ ວິຍ ຄຄນຕລ’’ນ຺ຕິ. ສພ຺ພປາລິຜຸລ຺ໂລຕິ ມູລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ສາຂຄ຺ຄາ ຜຸລ຺ໂລ. ‘‘ປຏິປາຏິຍາຐປິຕານ’’ນ຺ຕິອາທິ ປຣິກປ຺ປູປມາ. ຕຖາ ຫິ ວິຍ-ສທ຺ທຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ສິຣິຍາ ສິຣິໍ ອຠິຠວມານໍ ວິຍາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ໂສຠາຍ ເຕສໍ ໂສຠນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຠິກ຺ຂູປິ ສພ຺ເພວາ’’ຕິ ອິທໍ ເນສໍ ‘‘ອປ຺ປິຈ຺ຉາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕຄຸເຓສຸ ໂລກິຍຄຸຓານໍ ວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ເຕ ສພ຺ເພວ ທສກຖາວຕ຺ຖຸລາຠິໂນ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາ…ເປ… ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໒໙໖). ຕສ຺ມາ ເຍ ຕຕ຺ຖ ອຣິຍາ, ເຕ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ປທານໍ ວເສນ ໂພຘິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຍ ປນ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ, ເຕ ໂລກິຍຄຸຓທີປເກຫິ ປເທຫີຕິ ນ ຕຖາ ເຫຏ຺ຐາ ‘‘ອສີຕິມຫາເຖຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸພ຺ເພ ອຣຫຕ຺ຕຠາຄິໂນ ຄຫິຕາ.

ຣູປກາຍສ຺ສ ອສີຕິອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນ-ປຏິມຓ຺ຑິຕ-ທ຺ວຕ຺ຕິໍສມຫາປຸຣິສລກ຺ຂຓກາຍປ຺ປຠາພ຺ຍາມປ຺ປຠາເກຕຸມາລາວິຈິຕ຺ຕຕາວ (ທີ. ນິ. ໒.໓໓; ໓.໒໐໐; ມ. ນິ. ໒.໓໘໕) ພຸທ຺ຘເວໂສ. ຉພ຺ພຓ຺ຓາ ພຸທ຺ຘຣສ຺ມິໂຍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາຍສ຺ສ ອາໂລກິຕວິໂລກິຕາທີສຸ ປຣມຸກ຺ກໍສຄໂຕ ພຸທ຺ຘາເວຓິໂກ ອຈ຺ຈນ຺ຕຸປສໂມ ພຸທ຺ຘວິລາໂສ. ອສ຺ສນ຺ຕິ ຕສ຺ສໍ.

ສນ຺ຘາຄາຣານຸໂມທນປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາຕິ ‘‘ສີຕໍ ອຸຓ຺ຫໍ ປຏິຫນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ (ຈູຬວ. ໒໙໕, ໓໑໕) ນເຍນ ສນ຺ຘາຄາຣຄຸຓູປສຎ຺ຫິຕາ ສນ຺ຘາຄາຣກຣຓປຸຎ຺ຎານິສໍສຠາວິນີ. ປກິຓ຺ຓກກຖາຕິ ສງ຺ຄີຕິອນາຣຸຬ຺ຫາ ສຸຓນ຺ຕານໍ ອຊ຺ຌາສຍານຸຣູປຕາຍ ວິວິຘວິປຸລເຫຕູປມາສມາລງ຺ກຕາ ນານານຍວິຈິຕ຺ຕາ ວິຕ຺ຖາຣກຖາ. ເຕນາຫ ‘‘ຕທາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອາກາສຄງ຺ຄໍ ໂອຕາເຣນ຺ໂຕ ວິຍ ນິຣຸປກ຺ກິເລສຕາຍ ສຸວິສຸທ຺ເຘນ, ວິປຸໂລທາຣຕາຍ ອປຣິເມຍ຺ເຍນ ຈ ອຕ຺ເຖນ ສຸຓນ຺ຕານໍ ກາຍຈິຕ຺ຕປຣິຬາຫວູປສມນໂຕ. ປຖໂວຊໍ ອາກຑ຺ຒນ຺ໂຕ ວິຍ ອຎ຺ເຎສໍ ສຸທຸກ຺ກຣຕາຍ, ມຫາສາຣຕາຍ ວາ ອຕ຺ຖສ຺ສ. ມຫາຊມ຺ພຸໍ ມຕ຺ຖເກ ຄເຫຕ຺ວາ ຈາເລນ຺ໂຕ ວິຍ ຈາລນປຈ຺ຈຍຏ຺ຐານວເສນ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ອນຸສນ຺ຘານໂຕ. ໂຍຊນິຍ…ເປ… ປາຍມາໂນ ວິຍ ເທສນໍ ຈຕຸສຈ຺ຈຍນ຺ເຕ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຕ຺ຖເວທຘມ຺ມເວທສ຺ເສວ ລຠາປເນນ ສາຕມຘຸຣຘມ຺ມາມຕຣສູປສໍຫຣຓໂຕ. ມຘຸຄຓ຺ຑນ຺ຕິ ມຘຸປຏລໍ.

໓໐໐. ‘‘ຕຸຓ຺ຫີຠູຕໍ ຕຸຓ຺ຫີຠູຕ’’ນ຺ຕິ ພ຺ຍາປນິຈ຺ຉາຍໍ ອິທໍ ອາເມຑິຕວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍໍ ຍນ຺ທິສ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຸວິໂລເກຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ອນຸ-ສທ຺ໂທ ‘‘ປຣີ’’ຕິ ອິມິນາ ສມານຕ຺ໂຖ, ວິໂລກນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສຕ຺ຖຸ ຈກ຺ຂຸທ຺ວເຍນປິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ມໍສຈກ຺ຂຸນາ…ເປ… ຕໂຕ ຕໂຕ ວິໂລເກຕ຺ວາ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມໍສຈກ຺ຂຸນາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຫຕ຺ເຖນ ກຸຈ຺ຉິຕໍ ກຕໍ ຫຕ຺ຖກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ກຸກຕເມວ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ເອວໍ ປາທກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນິຈ຺ຈລາ ນິສີທິໍສຸ ອຕ຺ຕໂນ ສຸວິນີຕຠາເວນ, ພຸທ຺ຘຄາຣເວນ ຈ. ‘‘ອາໂລກໍ ປນ ວຑ຺ຒຍິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ກທາຈິ ຠຄວາ ເອວມ຺ປິ ກໂຣຕີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ສຕ຺ຖຸ ສາວການໍ ວິຍ ເອວໍ ປໂຍຄສມ຺ປາທນີຍເມຕໍ ຎາຓໍ. ຕິໂຣຫິຕວິທູຣວຕ຺ຕນິປິ ຣູປຄເຕ ມໍສຈກ຺ຂຸໂນ ປວຕ຺ຕິຍາ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ ວີມໍສິຕພ຺ພໍ. ອຣຫຕ຺ຕຸປຄໍ ອຣຫຕ຺ຕປທຏ຺ຐານໍ. ຈກ຺ຂຸຕເລສຸ ນິມິຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາຕິ ຠາວນານຸໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ເພສໍ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຈກ຺ຂຸຕເລສຸ ລພ຺ຠມານໍ ສນ຺ຕິນ຺ທ຺ຣິຍວິຄຕຖິນມິທ຺ຘຕາກາຣສງ຺ຂາຕໍ ນິມິຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ຫທເຍ ຐເປຕ຺ວາ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ. ກສ຺ມາ ອາຄິລາຍຕິ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຫຕ຺ຖິນາຄານໍ ພລໍ ຘາເຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ໂຈທກສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອາຈຣິໂຍ ເອສ ສງ຺ຂາຣານໍ ສຠາໂວ, ຍທິທໍ ອນິຈ຺ຈຕາ. ເຍ ປນ ອນິຈ຺ຈາ, ເຕ ເອກນ຺ເຕເນວ ອຸທຍວຍປຏິປີຬິຕຕາຍ ທຸກ຺ຂາ ເອວ, ທຸກ຺ຂສຠາເວສຸ ເຕສຸ ສຕ຺ຖຸ ກາເຍ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຠຄວໂຕ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປິຏ຺ຐິວາໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ, ໂສ ຈ ໂຂ ປຸພ຺ເພ ກຕກມ຺ມປຈ຺ຈຍາ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ປຣມຕ຺ຖທີປນິຍໍ ອຸທານຏ຺ຐກຖາຍໍ ອາຄຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຠິນ຺ນນິຄຓ຺ຐວຕ຺ຖຸວຓ຺ຓນາ

໓໐໑. ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ ປາສາທິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໑໖໔).

໓໐໒. ສ຺ວາຂ຺ຍາຕໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕຸກາໂມຕິ ສ຺ວາຂ຺ຍາຕໍ ກຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ກເຖຕຸກາໂມ, ສຕ຺ຖາຣາ ວາ ສ຺ວາຂ຺ຍາຕໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ກເຖຕຸກາໂມ. ສຕ຺ຖາຣາ ເທສິຕຘມ຺ມເມວ ຫິ ຕໂຕ ຕໂຕ ຄເຫຕ຺ວາ ສາວກາ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ກເຖນ຺ຕິ.

ເອກກວຓ຺ຓນາ

໓໐໓. ສມຄ຺ເຄຫິ ຠາສິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສມຄ຺ເຄຫິ ຫຸຕ຺ວາ ຠາສິຕພ຺ພໍ, ສຊ຺ຌາຍິຕພ຺ພຎ຺ເຈວ ວຓ຺ເຓຕພ຺ພຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ປນ ສມຄ຺ເຄຫິ ສງ຺ຄາຍນໍ ໂຫຕິ, ຕມ຺ປິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອກວຈເນຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກວຈເນຫີຕິ ວິໂຣຘາຠາເວນ ສມານວຈເນຫິ. ເຕນາຫ ‘‘ອວິຣຸທ຺ຘວຈເນຫີ’’ຕິອາທິ. ສາມຄ຺ຄິຣສໍ ທສ຺ເສຕຸກາໂມຕິ ຍສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ສງ຺ຄາຍເນ ສາມຄ຺ຄິຣສານຸຠວນໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ ເທສນາກຸສລຕາຍ, ຕຕ຺ຖ ເອກກທຸກຕິກາທິວເສນ ພຫຸຘາ ສາມຄ຺ຄິຣສໍ ທສ຺ເສຕຸກາໂມ. ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາຕິ ອນວເສສາ ສຕ຺ຕາ, ເຕ ປນ ຠວເຠທໂຕ ສງ຺ເຂເປເນວ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກາມຠວາທີສູ’’ຕິອາທິມາຫ. ພ຺ຍຘິກຣຓານມ຺ປິ ພາຫິຣຕ຺ຖສມາໂສ ໂຫຕິ ຍຖາ ‘‘ອຸຣສິໂລໂມ’’ຕິ ອາຫ ‘‘ອາຫາຣໂຕ ຐິຕິ ເອເຕສນ຺ຕິ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ’’ຕິ. ຕິຏ຺ຐຕິ ເອເຕນາຕິ ຐິຕິ, ອາຫາໂຣ ຐິຕິ ເອເຕສນ຺ຕິ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາຕິ ເອວໍ ວາ ເອຕ຺ຖ ສມາສວິຄ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາຕິ ປຈ຺ຈຍຏ຺ຐິຕິກາ, ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ ເຫຕ຺ຖ ອາຫາຣ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອຍໍ ອາຫາໂຣ ອນຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ວາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສອຸປ຺ປາທາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໘໓, ໒໓໒) ວິຍ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິມິນາ ອສຎ຺ຎສຕ຺ຕາປິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ສາ ປນາຍໍ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກຕາ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ສງ຺ຂາຣຘມ຺ໂມ, ນ ສຕ຺ຕຘມ຺ໂມ. ເຕເນວາຫຸ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາຕິ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ສງ຺ຂາຣໂລໂກ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໓໖; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໓໐; ຈູຬນິ. ອຏ຺ຐ. ໖໕; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑໘໖) ຍທິ ເອວໍ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິທໍ ກຖນ຺ຕິ? ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາ ເທສນາຕິ ນາຍໍ ໂທໂສ. ຍຖາຫ ຠຄວາ ‘‘ເອກຘມ຺ເມ ຠິກ຺ຂເວ ຠິກ຺ຂຸ ສມ຺ມາ ນິພ຺ພິນ຺ທມາໂນ ສມ຺ມາ ວິຣຊ຺ຊມາໂນ ສມ຺ມາ ວິມຸຈ຺ຈມາໂນ ສມ຺ມາ ປຣິຍນ຺ຕທສ຺ສາວີ ສມ຺ມຕ຺ຕໍ ອຠິສເມຈ຺ຈ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕກໂຣ ໂຫຕິ, ກຕມສ຺ມິໍ ເອກຘມ຺ເມ? ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑໐.໒໗) ເອໂກ ຘມ຺ໂມຕິ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ’’ຕິ ຍ຺ວາຍໍ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາຍ ກຖາຍ ສພ຺ເພສໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ອາຫາຣປຣິຍາເຍນ ສາມຎ຺ຎໂຕ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຍໍ ອາຫາໂຣ ນາມ ເອໂກ ຘມ຺ໂມ. ຍາຖາວໂຕ ຎຕ຺ວາຕິ ຍຖາສຠາວໂຕ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ. ສມ຺ມທກ຺ຂາໂຕຕິ ເຕເນວ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘາກາເຣນ ສມ຺ມເທວ ເທສິໂຕ.

ໂຈທໂກ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ອຕ຺ຖໍ ຍາຖາວໂຕ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊມາໂນ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ຕປທໍ ນີຕຕ຺ຖໂຕ ທຫນ຺ໂຕ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຈນມຕ຺ເຕ ຐຕ຺ວາ ‘‘ນນຸ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ໂຈເທຕິ. ອາຈຣິໂຍ ອວິປຣີຕໍ ຕຕ຺ຖ ຍຖາຘິປ຺ເປຕມຕ຺ຖໍ ປເວເທນ຺ໂຕ ‘‘ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ເຕສຎ຺ຫິ ຌານໍ ອາຫາໂຣ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຌານນ຺ຕິ ເອກໂວກາຣຠວາວຫໍ ສຎ຺ຎາຍ ວິຣຊ຺ຊນວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ. ປາຬິຍໍ ປນ ‘‘ອນາຫາຣາ’’ຕິ ວຈນໍ ອສຎ຺ຎຠເວ ຈຕຸນ຺ນໍ ອາຫາຣານໍ ອຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປຈ຺ຈຍາຫາຣສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕປີ’’ຕິ ອິທໍ ສາສເນ ເຍສຸ ຘມ຺ເມສຸ ວິເສສໂຕ ອາຫາຣ-ສທ຺ໂທ ນິຣຸຬ຺ໂຫ, ‘‘ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍທິ ເຕ ເອວ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ອພ຺ຍາປິຕໂທໂສ ອາປນ຺ໂນ. ອຖ ສພ຺ໂພປິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມ ອາຫາໂຣຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ອິມາຍ ອາຫາຣປາຬິຍາ ວິໂຣໂຘ ອາປນ຺ໂນຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ອາຣທ຺ຘໍ. ‘‘ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ເຍນາຘິປ຺ປາເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ເອຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ສຸຕ຺ເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ກພຬີກາຣາຫາຣາທີນໍ ໂອຊຏ຺ຐມກຣູປາຫຣຓາທິ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ອາຫາຣຠາໂວ. ຍຖາ ຫິ ກພຬີກາຣາຫາໂຣ ໂອຊຏ຺ຐມກຣູປາຫຣເຓນ ຣູປກາຍໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠຕິ, ເອວໍ ຜສ຺ສາທໂຍ ຈ ເວທນາທິອາຫຣເຓນ ນາມກາຍໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ສຕິປິ ຊນກຠາເວ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກຠາໂວ ໂອຊາທີສຸ ສາຕິສໂຍ ລພ຺ຠມາໂນ ມຸຂ຺ໂຍ ອາຫາຣຏ຺ໂຐຕິ ເຕ ເອວ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ອາຫາຣລກ຺ຂຓາ ຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສງ຺ຄີຕິສຸຕ຺ເຕ. ປຣິຍາເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ ອາຫາໂຣຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ສພ຺ໂພ ປຈ຺ຈໂຍ ຘມ຺ໂມ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ອາຫຣຕີຕິ ອິມໍ ປຣິຍາຍໍ ລຠຕີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມານຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພຘມ຺ມານນ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ. ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ເຕນ (ອ. ນິ. ໑໐.໖໑) ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ເຕເນວາຫາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍາຫາໂຣ.

ນິປ຺ປຣິຍາຍາຫາໂຣປິ ຄຫິໂຕວ ໂຫຕິ, ຍາວຕາ ໂສປິ ປຈ຺ຈຍຠາເວເນວ ຊນໂກ, ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠໂກ ຈ ຫຸຕ຺ວາ ຕໍ ຕໍ ຜລໍ ອາຫຣຕີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠຕີຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ປຣິຍາຍາຫາໂຣ, ນິປ຺ປຣິຍາຍາຫາໂຣຕິ ທ຺ວີສຸ ອາຫາເຣສຸ. ອສຎ຺ຎຠເວ ຍທິປິ ນິປ຺ປຣິຍາຍາຫາໂຣ ນ ລພ຺ຠຕິ, ປຈ຺ຈຍາຫາໂຣ ປນ ລພ຺ຠຕິ ປຣິຍາຍາຫາຣລກ຺ຂໂຓ. ອິທານິ ອິມເມວຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາເຣນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ເນ ຫິ ພຸທ຺ເຘ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປ຺ປນ຺ເນ ພຸທ຺ເຘ ຕິຕ຺ຖກຣມຕນິສ຺ສິຕານໍ ຌານຠາວນາຍ ອສິຊ຺ຌນໂຕ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ເນ ພຸທ຺ເຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາສນິກາ ຕາທິສໍ ຌານໍ ນ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕີຕິ ‘‘ຕິຕ຺ຖາຍຕເນ ປພ຺ພຊິຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕິຕ຺ຖິຍາ ຫິ ອຸປຕ຺ຕິວິເສເສ ວິມຸຕ຺ຕິສຎ຺ຎິໂນ, ອຎ຺ຎາວິຣາຄາວິຣາເຄສຸ ອາທີນວານິສໍສທສ຺ສິໂນ ວາ ຫຸຕ຺ວາ ອສຎ຺ຎສມາປຕ຺ຕິໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອກ຺ຂຓຠູມິຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ສາສນິກາ. ວາໂຍກສິເຓ ປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາຕິ ວາໂຍກສິເຓ ປຐມາທີນິ ຕີຓິ ຌານານິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຕຕິຍຊ຺ຌາເນ ຈິຓ຺ຓວສີ ຫຸຕ຺ວາ ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານາຘິຄມາຍ ປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ’’ຕິ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ວາໂຍກສິເຓເຍວ ປຣິກມ຺ມໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ຍເທຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລຏີກາຍໍ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໔໑) ວິຕ຺ຖາຣິຕເມວ. ຘີຕິ ຊິຄຸຈ຺ຉນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ຕສ຺ມາ ຘີ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ຊິຄຸຈ຺ຉາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘິພ຺ພເຕຕໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕໍ ມມ ຈິຕ຺ຕໍ ຊິຄຸຈ຺ຉິຕໍ ວຕ ໂຫຕຸ. ວຕາຕິ ສມ຺ຠາວເນ, ເຕນ ຊິຄຸຈ຺ຉໍ ສມ຺ຠາເວນ຺ໂຕ ວທຕິ. ນາມາຕິ ຈ ສມ຺ຠາວເນ ເອວ, ເຕນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຠາວໍ ສມ຺ຠາເວຕິ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຠາວາຠາເວສຸ ອາທີນວານິສໍເສ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈິຕ຺ຕຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຂນ຺ຕິໍ ຣຸຈິໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາຕິ ‘‘ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຠາໂວ ເອວ ສາຘຸ ສຸຏ຺ຐູ’’ຕິ ອິມໍ ທິຏ຺ຐິນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິໍ, ຕຕ຺ຖ ຈ ອຠິຣຸຈິໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ.

ຕຖາ ຠາວິຕສ຺ສ ຌານສ຺ສ ຐິຕິຠາຄິຍຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອປຣິຫີນຊ຺ຌານສ຺ສ ຕິຕ຺ຖາຍຕເນ ປພ຺ພຊິຕສ຺ເສວ ຕຖາ ຌານຠາວນາ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມນຸສ຺ສໂລເກ’’ຕິ. ປຓິຫິໂຕ ອໂຫສີຕິ ມຣຓສ຺ສ ອາສນ຺ນກາເລ ຐປິໂຕ ອໂຫສິ. ຍທິ ຐານາທິນາ ອາກາເຣນ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ກມ຺ມພເລນ ຍາວ ເຠທາ ເຕເນວາກາເຣນ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ ວາຕິ ອາຫ ‘‘ໂສ ເຕນ ອິຣິຍາປເຖນາ’’ຕິອາທິ.

ເອວ ຣູປານມ຺ປີຕິ ເອວໍ ອເຈຕນານມ຺ປິ. ປິ-ສທ຺ເທນ ປເຄວ ສເຈຕນານນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ກຖໍ ປນ ອເຈຕນານໍ ເນສໍ ປຈ຺ຈຍາຫາຣສ຺ສ ອຸປກປ຺ປນນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍ ຕຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍຖາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ເຍ ອຸຏ຺ຐານວີຣິເຍເນວ ທິວສໍ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ນິສ຺ສນ຺ທຜລມຕ຺ຕໍ ກິຎ຺ຈິເທວ ລຠິຕ຺ວາ ຊີວິກໍ ກປ຺ເປນ຺ຕິ, ເຕ ອຸຏ຺ຐານຜລູປຊີວິໂນ. ເຍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຎ຺ຎຜລເມວ ອຸປຊີເວນ຺ຕິ, ເຕ ປຸຎ຺ຎຜລູປຊີວິໂນ. ເນຣຍິການໍ ປນ ເນວ ອຸຏ຺ຐານວີຣິຍວເສນ ຊີວິກາກປ຺ປນໍ, ປຸຎ຺ຎຜລສ຺ສ ປນ ເລໂສປິ ນຕ຺ຖີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຍ ປນ ເຕ ເນຣຍິກາ…ເປ… ນ ປຸຎ຺ຎຜລູປຊີວີຕິ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຫຣເຓນ ມໂນສຎ຺ເຈຕນາຫາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຜລສ຺ສາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ກິໍ ປຎ຺ຈ ອາຫາຣາ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ໂຈເທຕິ. ອາຈຣິໂຍ ນິປ຺ປຣິຍາຍາຫາເຣ ອຘິປ຺ເປເຕ ສິຍາ ຕວ ໂຈທນາຍາວສໂຣ, ສາ ປນ ເອຕ຺ຖ ອນວສຣາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຎ຺ຈ ນ ປຎ຺ຈາຕິ ອິທໍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ປຣິຍາຍາຫາຣສ຺ເສວ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ເປຕຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນນຸ ປຈ຺ຈໂຍ ອາຫາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕເມຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ‘‘ອາຫາໂຣ’’ຕິ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ອິທານິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ປາຬິຍາ ສມຕ຺ເຖນ຺ໂຕ ‘‘ຍໍ ສນ຺ຘາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ມຸຂ຺ຍາຫາຣວເສນປິ ເນຣຍິການໍ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກພຬີກາຣໍ ອາຫາຣໍ…ເປ… ສາເຘຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ເອວໍ ເນຣຍິກາ ສຸຂປຏິສໍເວທິໂນປິ ໂຫນ຺ຕີຕິ? ໂນຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຂໂຬປິ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຍຕິ ຕໂຍ ອຣູປາຫາຣາ ກພຬີກາຣາຫາຣສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ອວເສສານນ຺ຕິ ອສຎ຺ຎສຕ຺ເຕຫິ ອວເສສານໍ. ກາມຠວາທີສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕສຕ຺ຕານໍ ປຈ຺ຈຍາຫາໂຣ ຫິ ສພ຺ເພສໍ ສາຘາຣໂຓຕິ. ເອຕໍ ປຎ຺ຫນ຺ຕິ ‘‘ກຕໂມ ເອໂກ ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ເອວໍ ໂຈທິຕເມຕໍ ປຎ຺ຫໍ. ກເຖຕ຺ວາຕິ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ.

‘‘ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ…ເປ… ທຸກ຺ຂໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອເຕນ ຍຖາ ອິຘ ປຐມສ຺ສ ປຎ຺ຫສ຺ສ ນິຍ຺ຍາຕນໍ, ທຸຕິຍສ຺ສ ອຸທ຺ຘຣຓໍ ນ ກຕໍ, ເອວໍ ອິມິນາ ເອວ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອິໂຕ ປເຣສຸ ທຸກຕິກາທິປຎ຺ເຫສຸ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອາທິປຣິໂຍສາເນສຸ ເອວ ອຸທ຺ຘຣຓນິຍ຺ຍາຕນານິ ກຕ຺ວາ ເສເສສຸ ນ ກຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປຏິຈ຺ຈ ເອຕສ຺ມາ ຜລໍ ເອຕີຕິ ປຈ຺ຈໂຍ, ກາຣຓໍ, ຕເທວ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ສງ຺ຂໂຣຕີຕິ ສງ຺ຂາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ອິມສ຺ມິມ຺ປິ…ເປ… ສງ຺ຂາໂຣຕິ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ອາຫາຣປຈ຺ຈໂຍຕິ ອາຫຣຓຏ຺ຐວິສິຏ຺ໂຐ ປຈ຺ຈໂຍ. ອາຫຣຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອຸປ຺ປາທກຕ຺ຕປ຺ປຘານໍ, ສງ຺ຂຣຓໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກຕ຺ຕປ຺ປຘານນ຺ຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍເມຕ຺ຖ ເຫຏ຺ຐິມໂຕ ວິເສໂສ’’ຕິ. ນິປ຺ປຣິຍາຍາຫາເຣ ຄຫິເຕ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ອສຎ຺ຎສຕ຺ຕາ ນ ຄຫິຕາ ເອວ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ປເທສວິສໂຍ ສພ຺ພ-ສທ຺ໂທ ໂຫຕິ ຍຖາ ‘‘ສພ຺ເພ ຕສນ຺ຕິທຓ຺ຑສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑໓໐). ນ ເຫຕ຺ຖ ຂີຓາສວາທີນໍ ຄຫຓໍ ໂຫຕິ. ປາກໂຏ ຠເວຍ຺ຍ ວິເສສສາມຎ຺ຎສ຺ສ ວິສຍຕ຺ຕາ ປຎ຺ຫານໍ. ໂນ ຈ ຄຓ຺ຫິໍສຸ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ. ຘມ຺ໂມ ນາມ ນຕ຺ຖິ ສງ຺ຂໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິຘ ທຸຕິຍປຎ຺ເຫ ‘‘ສງ຺ຂາໂຣ’’ຕິ ປຈ຺ຈໂຍ ເອວ ກຖິໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ຍທາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິສມຘິຄໂຕ, ຕທາ ເອວ ສພ຺ພເຎຍ຺ຍໍ ສຈ຺ຉິກຕໍ ຊາຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ມຫາໂພຘິມຓ຺ເຑ ນິສີທິຕ຺ວາ’’ຕິ. ສຍນ຺ຕິ ສາມໍເຍວ. ອທ຺ຘນິຍນ຺ຕິ ອທ຺ຘານກ຺ຂມໍ ຈິຣກາລາວຏ຺ຐາຍິ ປາຣມ຺ປຣິຍວເສນ. ເຕນາຫ ‘‘ເອເກນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ປຣມ຺ປຣກຖານິຍເມນາຕິ ປຣມ຺ປຣກຖາກຖນນິຍເມນ, ນິຍມິຕຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນານຸປຸພ຺ພິຍາ ກຖາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກກວເສນາຕິ ເອກໍ ເອກໍ ປຣິມາຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ເອກໂກ, ປຎ຺ໂຫ. ຕສ຺ສ ເອກກສ຺ສ ວເສນ. ເອກກໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍຕິ.

ເອກກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ທຸກວຓ຺ຓນາ

໓໐໔. ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາຕິ ເຕສໍ ຕາວ ນາມນຏ຺ເຐນ ນາມຠາວໍ ປຐມໍ ວຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ນິພ຺ພານສ຺ສ ວຕ຺ຕຸກາໂມ ອາຫ. ຕສ຺ສາປິ ຫິ ຕຖາ ນາມຠາວໍ ປຣໂຕ ວກ຺ຂຕິ. ‘‘ນາມໍ ກໂຣຕິ ນາມຍຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍໍ ນາມກຣຓໍ, ຕໍ ນາມນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນາມນຏ຺ເຐນາຕິ ນາມກຣຓຏ຺ເຐນາ’’ຕິ, ອຕ຺ຕໂນວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອວຎ຺ຫິ ສາຕິສຍມິທໍ ເຕສໍ ນາມກຣຓໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ນາມໍ ກໂຣນ຺ຕາວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ສ ນາມສ຺ສ ກຣເຓເນວ ເຕ ‘‘ນາມ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຕໍ ສາມຎ຺ຎນາມໍ, ກິຕ຺ຕິມນາມໍ, ຄຸຓນາມໍ ວາ ນ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ໂອປປາຕິກນາມນ຺ຕິ ປຸຣິມານິ ຕີຓິ ນາມານິ ອຸທາຫຣຓວເສນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ນ ເອວໍ ເວທນາທີນ’’ນ຺ຕິ ເຕ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອິຕຣນາມເມວ ນາມກຣຓຏ຺ເຐນ ນາມນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເວທນາທໂຍ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ມຫາປຖວິອາທໂຍ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ປຖວິອາປາທໂຍ ອິຘ ນາມນ຺ຕິ ອນຘິປ຺ເປຕາ, ຣູປນ຺ຕິ ປນ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ຜສ຺ສເວທນາທີນໍ ວິຍ ປນ ປຖວິອາທີນໍ ໂອປປາຕິກນາມຕາສາມຎ຺ເຎນ ‘‘ປຖວິອາທໂຍ ວິຍາ’’ຕິ ນິທສ຺ສນໍ ກຕໍ, ນ ອຣູປຘມ຺ມາ ວິຍ ຣູປຘມ຺ມານໍ ນາມສຠາວຕ຺ຕາ. ຜສ຺ສເວທນາທີນຎ຺ຫິ ອຣູປຘມ຺ມານໍ ສພ຺ພທາປິ ຜສ຺ສາທິນາມກຕ຺ຕາ, ປຖວິອາທີນໍ ເກສກຸມ຺ຠາທິນາມນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິ ວິຍ ນາມນ຺ຕຣານາປຊ຺ຊນໂຕ ຈ ສທາ ອຕ຺ຕນາວ ກຕນາມຕາຍ ຈຕຸກ຺ຂນ຺ຘນິພ຺ພານານິ ນາມກຣຓຏ຺ເຐນ ນາມໍ. ອຖ ວາ ອຘິວຈນສມ຺ຜສ຺ໂສ ວິຍ ອຘິວຈນນາມມນ຺ຕເຣນ ເຍ ອນຸປຈິຕສມ຺ຠາຣານໍ ຄຫຓໍ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕ ນາມາຍຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓາ ນາມໍ. ຣູປໍ ປນ ວິນາປິ ນາມສາຘນໍ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸປ຺ປນສຠາເວນ ຄຫຓໍ ອຸປຍາຕີຕິ ຣູປໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສູ’’ຕິອາທິ. ອິຘາປິ ‘‘ຍຖາປຖວິຍາ’’ຕິອາທີສຸ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ ນິທສ຺ສນວເສນ ອາຄຕຕ຺ຕາ. ‘‘ອຕີເຕປີ’’ຕິອາທິນາ ເວທນາທີສຸ ນາມສຎ຺ຎາ ນິຣຸຬ຺ຫາ, ອນາທິກາລິກາ ຈາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອິຕິ ອຕີຕາທິວິຠາຄວນ຺ຕານມ຺ປິ ເວທນາທີນໍ ນາມກຣຓຏ຺ເຐນ ນາມຠາໂວ ເອກນ຺ຕິໂກ, ຕພ຺ພິຠາຄຣຫິເຕ ປນ ເອກສຠາເວ ນິຈ຺ເຈ ນິພ຺ພາເນ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນິພ຺ພານໍ ປນ…ເປ… ນາມນຏ຺ເຐນ ນາມ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ນາມນຏ຺ເຐນາຕິ ນາມກຣຓຏ຺ເຐນ. ນມນ຺ຕີຕິ ເອກນ຺ຕໂຕ ສາຣມ຺ມຓຕ຺ຕາ ຕນ຺ນິນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕຫິ ວິນາ ນປ຺ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ພນ຺ຕິ ຂນ຺ຘຈຕຸກ຺ກໍ, ນິພ຺ພານຎ຺ຈ. ຍສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓເຍວ ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາຍ ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘາທໂຍປິ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ໂສ ເນ ຕຕ຺ຖ ນາເມນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕິ ວິນາ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ. ເອສ ນໂຍ ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘາທີສຸປີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາຣມ຺ມເຓ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນາເມນ຺ຕີ’’ຕິ. ອນວຊ຺ຊຘມ຺ເມ ມຄ຺ຄຜລາທິເກ. ກາມໍ ເກສຸຈິ ຣູປຘມ຺ເມສຸປິ ອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິຠາໂວ ລພ຺ຠເຕວ, ນິພ຺ພາເນ ປເນສ ສາຕິສໂຍ ຕສ຺ສ ອຈ຺ຈນ຺ຕສນ຺ຕປຓີຕຕາກປ຺ປຠາວໂຕຕິ ຕເທວ ອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິປຈ຺ຈຍຕາຍ ‘‘ອຕ຺ຕນິ ນາເມຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ອຣິຍາ ສກລມ຺ປິ ທິວສຠາຄໍ ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ວີຕິນາເມນ຺ຕາປິ ຕິຕ຺ຕິໍ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ.

‘‘ຣຸປ຺ປນຏ຺ເຐນາ’’ຕິ ເອເຕນ ຣຸປ຺ປຕີຕິ ຣູປນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ສີຕາທິວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສນ຺ນິປາເຕ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຣຸປ຺ປນໍ. ນນຸ ຈ ອຣູປຘມ຺ມານມ຺ປິ ວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສມາຄເມ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິ ລພ຺ຠຕີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ລພ຺ຠຕິ, ນ ປນ ວິຠູຕຕຣໍ. ວິຠູຕຕຣຎ຺ເຫຕ຺ຖ ຣຸປ຺ປນໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ ສີຕາທິຄ຺ຄຫຓໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ຣຸປ຺ປຕີຕິ ໂຂ ຠິກ຺ຂເວ ຕສ຺ມາ ‘ຣູປ’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເກນ ຣຸປ຺ປຕິ? ສີເຕນປິ ຣຸປ຺ປຕິ, ອຸຓ຺ເຫນປິ ຣຸປ຺ປຕີ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໙). ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ຣູປສມຎ຺ຎາຕິ? ຕຕ຺ຖາປິ ຕໍສຠາວານຕິວຕ຺ຕນໂຕ ໂຫຕິເຍວ ຣູປສມຎ຺ຎາ. ອນຸຄ຺ຄາຫກປຈ຺ຈຍວເສນ ວາ ວິສທິສປຈ຺ຈຍສນ຺ນິປາເຕຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ໂຍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ວິຊ຺ຊມານສ຺ສເຍວ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາໂວ, ຕໍ ຣຸປ຺ປນ’’ນ຺ຕິ ອຎ຺ເຎ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ຣູປຍຕິ ວິກາຣມາປາເທຕີຕິ ຣູປໍ. ‘‘ສງ຺ຆຏ຺ຏເນນ ວິກາຣາປຕ຺ຕິຍໍ ຣຸປ຺ປນ-ສທ຺ໂທ ນິຣຸຬ຺ໂຫ’’ຕິ ເກຈິ. ເອຕສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ອຣູປຘມ຺ເມສຸ ຣູປສມຎ຺ຎາຍ ປສງ຺ໂຄ ເອວ ນຕ຺ຖິ ສງ຺ຆຏ຺ຏນາຠາວໂຕ. ‘‘ປຏິຆໂຕ ຣຸປ຺ປນ’’ນ຺ຕິ ອປເຣ. ‘‘ຕສ຺ສາຕິ ຣູປສ຺ສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ນາມຣູປສ຺ສາຕິ ປນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຫິ ຣູປສ຺ສ, ເອວໍ ນາມສ຺ສາປິ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘາທິວເສນ, ມທນິມ຺ມທນາທິວເສນ ຈ ວິຕ຺ຖາຣກຖາ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໔໕໖) ວຸຕ຺ຕາ ເອວາຕິ. ອິຕິ ອຍໍ ທຸໂກ ກຸສລຕ຺ຕິເກນ ສງ຺ຄຫິເຕ ສຠາວຘມ຺ເມ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕຕິ.

ອວິຊ຺ຊາຕິ ອວິນ຺ທິຍໍ ‘‘ອຕ຺ຕາ, ຊີໂວ, ອິຕ຺ຖີ, ປຸຣິໂສ’’ຕິ ເອວມາທິກໍ ວິນ຺ທຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາ. ວິນ຺ທິຍໍ ‘‘ທຸກ຺ຂໍ, ສມຸທໂຍ’’ຕິ ເອວມາທິກໍ ນ ວິນ຺ທຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາ. ສພ຺ພມ຺ປິ ຘມ຺ມຊາຕໍ ອວິທິຕກຣຓຏ຺ເຐນ ອວິຊ຺ຊາ. ອນ຺ຕຣຫິເຕ ສໍສາເຣ ສຕ຺ເຕ ຊວາເປຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາ. ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ສາ ທຸກ຺ຂາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ສຠາວຈ຺ຉາທໂກ ສມ຺ໂມໂຫ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ທຸກ຺ຂາທີສຸ ອຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ. ຠວປຕ຺ຖນາ ນາມ ກາມຠວາທີນໍ ປຕ຺ຖນາວເສນ ປວຕ຺ຕຕຓ຺ຫາ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຍ ຠເວສຸ ຠວຈ຺ຉນ຺ໂທ’’ຕິອາທິ. ອິຕິ ‘‘ອຍໍ ທຸໂກ ວຏ຺ຏມູລສມຸທາຈາຣທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຄຫິໂຕ.

ຠວທິຏ຺ຐີຕິ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ‘‘ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາ’’ຕິ ຄາເຫຕ຺ວາ ຕໍ ‘‘ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຄຓ຺ຫນວເສນ ນິວິຏ຺ຐາ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຠໂວ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິອາທິ. ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຠໂວ, ຕິຏ຺ຐຕິ ສພ຺ພກາລໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສສ຺ສຕນ຺ຕິ ສສ຺ສຕຠາໂວ. ວິຠວທິຏ຺ຐີຕິ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກເມວ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຈ ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ຕໍ ‘‘ນ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຄຓ຺ຫນວເສນ ນິວິຏ຺ຐາ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ວິຠໂວ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິອາທິ. ວິຠວິສ຺ສຕິ ວິນສ຺ສຕິ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີຕິ ວິຠໂວ, ອຸຈ຺ເຉໂທ.

ຍໍ ນ ຫິຣີຍຕີຕິ ເຍນ ຘມ຺ເມນ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມສມູໂຫ, ປຸຄ຺ຄໂລ ວາ ນ ຫິຣີຍຕິ ນ ລຊ຺ຊຕິ, ລິງ຺ຄວິປລ຺ລາສໍ ວາ ກຕ຺ວາ ໂຍ ຘມ຺ໂມຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຫິຣີຍິຕພ຺ເພນາຕິ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ, ຫິຣີຍິຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕກໍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທິຘມ຺ມໍ ນ ຊິຄຸຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິລ຺ລຊ຺ຊຕາຕິ ປາປສ຺ສ ອຊິຄຸຈ຺ຉນາ. ຍໍ ນ ໂອຕ຺ຕປ຺ປຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂອຕ຺ຕປ຺ປິຕພ຺ເພນາຕິ ປນ ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ, ໂອຕ຺ຕປ຺ປິຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕເກນ ໂອຕ຺ຕປ຺ປສ຺ສ ເຫຕຸຠູເຕນ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທິນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫິຣີຍິຕພ຺ເພນາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວາ ເອວເມວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຠາຍນກອາກາໂຣຕິ ປາປໂຕ ອນຸຕ຺ຕາສນາກາໂຣ.

‘‘ຍໍ ຫິຣີຍຕີ’’ຕິອາທີສຸ ອນນ຺ຕຣທຸເກ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຊາຕິອາທິສມຸຏ຺ຐານໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ. ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕໂຕ ພຫິຠາວໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ປຣສນ຺ຕາເນ ສມຸຏ຺ຐານໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ພຫິທ຺ຘາ ສມຸຏ຺ຐານາ. ອຕ຺ຕາ ເອວ ອຘິປຕິ ອຕ຺ຕາຘິປຕິ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ເອວ ອຕ຺ຕາຘິປຕິໂຕ ອາຄມນໂຕ ອຕ຺ຕາຘິປເຕຍ຺ຍາ. ໂລກາຘິປເຕຍ຺ຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ລຊ຺ຊາສຠາວສຓ຺ຐິຕາຕິ ປາປໂຕ ຊິຄຸຈ຺ຉນຣູເປນ ອວຏ຺ຐິຕາ. ຠຍສຠາວສຓ຺ຐິຕນ຺ຕິ ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕາສນຣູເປນ ອວຏ຺ຐິຕໍ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາທິຕາ ຈ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປານໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປາກຏຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ປນ ເຕສໍ ກທາຈິປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິປ຺ປໂຍຄໂຕ. ນ ຫິ ລຊ຺ຊນໍ ນິພ຺ຠຍໍ, ປາປຠຍໍ ວາ ອລຊ຺ຊນໍ ອຕ຺ຖີຕິ.

ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ກິຈ຺ຉໍ, ອນິຏ຺ຐນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ວິປ຺ປຏິກູລຄາຫິມ຺ຫີຕິ ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິຍາ ວິໂລມຄາຫເກ. ຕສ຺ສາ ເອວ ວິປຈ຺ຈນີກໍ ທຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິ ສາຕໍ ອິຏ຺ຐໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ວິປຈ຺ຈນີກສາໂຕ, ຕສ຺ມິໍ ວິປຈ຺ຈນີກສາເຕ. ເອວໍຠູໂຕ ຈ ໂອວາທຠູເຕ ສາສນກ຺ກເມ ໂອວາທເກ ຈ ອາທຣຠາວຣຫິໂຕ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອນາທເຣ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ກມ຺ມນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ທຸພ຺ພຈສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອນາທຣິຍວເສນ ປວຕ຺ຕເຈຕນາ ໂທວຈສ຺ສໍ. ຕສ຺ສ ຠາໂວຕິ ຕສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ໂທວຈສ຺ສສ຺ສ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ໂທວຈສ຺ສຕາ, ອຕ຺ຖໂຕ ໂທວຈສ຺ສເມວ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສາ ອຕ຺ຖໂຕ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ. ເຈຕນາປ຺ປຘານຕາຍ ຫິ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເຕນາກາເຣນາຕິ ອປ຺ປທກ຺ຂິຓຄ຺ຄາຫິຕາກາເຣນ. ອສ຺ສທ຺ຘິຍທຸສ຺ສີລ຺ຍາທິປາປຘມ຺ມໂຍຄໂຕ ປຸຄ຺ຄລາ ປາປາ ນາມ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຍ ເຕ ປຸຄ຺ຄລາ ອສ຺ສທ຺ຘາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍາຍ ເຈຕນາຍ ປຸຄ຺ຄໂລ ປາປສມ຺ປວງ຺ໂກ ນາມ ໂຫຕິ, ສາ ເຈຕນາ ປາປມິຕ຺ຕຕາ, ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ວາ ອຣູປິໂນ ຂນ຺ຘາ ຕທາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕາ ປາປມິຕ຺ຕຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສາປິ ອຕ຺ຖໂຕ ໂທວຈສ຺ສຕາ ວິຍ ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິ ອາຫ.

‘‘ສຸຂໍ ວໂຈ ເອຕສ຺ມິໍ ປທກ຺ຂິຓຄ຺ຄາຫິມ຺ຫິ ອນຸໂລມສາເຕ ສາທເຣ ປຸຄ຺ຄເລຕິ ສຸພ຺ພໂຈຕິອາທິນາ, ‘‘ກລ຺ຍາຓາ ສທ຺ຘາທໂຍ ປຸຄ຺ຄລາ ເອຕສ຺ສ ມິຕ຺ຕາຕິ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ຈ ອນນ຺ຕຣທຸກສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ອິຈ຺ຉິໂຕຕິ ອາຫ ໂສວຈສ຺ສຕາ…ເປ… ວຸຕ຺ຕປຏິປກ຺ຂນເຍນ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ. ອຸໂຠຕິ ໂສວຈສ຺ສຕາ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ ຈ. ເຕສໍ ຂນ຺ຘານໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສສາ ‘‘ໂສວຈສ຺ສຕາ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕ ໂລກິຍາປິ ໂຫນ຺ຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣາປີຕິ ອາຫ ‘‘ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣມິສ຺ສກາ ກຖິຕາ’’ຕິ.

ວຕ຺ຖຸເຠທາທິນາ ອເນກເຠທຠິນ຺ນາ ຕໍຕໍຊາຕິວເສນ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ ຣາສິໂຕ ຄຍ຺ຫມານາ ອາປຕ຺ຕິໂຍວ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ. ຕາ ປນ ອນ຺ຕຣາປຕ຺ຕີນໍ ອຄ຺ຄຫເຓ ປຎ຺ຈປິ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ອາປຕ຺ຕິໂຍ, ຕາສໍ ປນ ຄຫເຓ ສຕ຺ຕປິ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ອາປຕ຺ຕິໂຍ. ‘‘ອິມາ ອາປຕ຺ຕິໂຍ, ເອຕ຺ຕກາ ອາປຕ຺ຕິໂຍ, ເອວຎ຺ຈ ເຕສໍ ອາປຊ຺ຊນໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ຊານນປຎ຺ຎາ ອາປຕ຺ຕິກຸສລຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຍາ ຕາສ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕາສໍ ອາປຕ຺ຕີນນ຺ຕິ ຕາສຸ ອາປຕ຺ຕີສຸ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ສມ຺ຠິນ຺ນວຕ຺ຖຸກາສຸ ວິຍ ຐິຕາສຸ, ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍວິຠາຄາສຸ ຈ ອາປຕ຺ຕີສຸ ອສງ຺ກຣໂຕ ວວຕ຺ຖານ, ອຍໍ ວິເສສໂຕ ອາປຕ຺ຕິກຸສລຕາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ທຸຕິຍໍ ອາປຕ຺ຕິຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ສຫ ກມ຺ມວາຈາຍາຕິ ກມ຺ມວາຈາຍ ສເຫວ. ອາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐາປນປໂຍຄຕາຍ ກມ຺ມຠູຕາ ວາຈາ ກມ຺ມວາຈາ, ຕຖາຠູຕາ ອນຸສາວນວາຈາ ເຈວ ‘‘ປສ຺ສິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕວາຈາ ຈ. ຕາຍ ກມ຺ມວາຈາຍ ສທ຺ຘິໍ ສມກາລເມວ ‘‘ອິມາຍ ກມ຺ມວາຈາຍ ອິໂຕ ອາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐານໍ ໂຫຕິ, ໂຫນ຺ຕຎ຺ຈ ປຐເມ ວາ ຕຕິເຍ ວາ ອນຸສາວເນຍ຺ຍກາຣປ຺ປຕ຺ເຕ, ‘ສໍວຣິສ຺ສາມີ’ຕິ ວາ ປເທ ປຣິໂຍສິເຕ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອວໍ ຕໍ ຕໍ ອາປຕ຺ຕີຫິ ວຸຏ຺ຐານປຣິຈ຺ເຉທປຣິຊານນປຎ຺ຎາ ອາປຕ຺ຕິວຸຏ຺ຐານກຸສລຕາ. ວຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຈ ຍຖາປນ຺ນາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ຍຖາ ຕຖາ ອນນ຺ຕຣາຍຕາປາທນໍ, ເອວໍ ວຸຏ຺ຐານຄ຺ຄຫເຓເນວ ເທສນາຍປິ ສງ຺ຄໂຫ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ.

‘‘ອິໂຕ ປຸພ຺ເພ ປຣິກມ຺ມໍ ປວຕ຺ຕໍ, ອິໂຕ ປຣໍ ຠວງ຺ຄ ມຊ຺ເຌ ສມາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ເອວໍ ສມາປຕ຺ຕີນໍ ອປ຺ປນາປຣິຈ຺ເຉທຊານນປຎ຺ຎາ ສມາປຕ຺ຕິກຸສລຕາ. ວຸຏ຺ຐາເນ ກຸສລຠາໂວ ວຸຏ຺ຐານກຸສລຕາ, ປເຄວ ວຸຏ຺ຐານ ປຣິຈ຺ເຉທກຣໍ ຎາຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນສມຍວເສເນວາ’’ຕິອາທິ. ວຸຏ຺ຐານສມຕ຺ຖາຕິ ວຸຏ຺ຐາປເນ ສມຕ຺ຖາ.

‘‘ຘາຕຸກຸສລຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຖວີຘາຕຸອາທໂຍ, ສຸຂຘາຕຸອາທໂຍ, ກາມຘາຕຸອາທໂຍ ຈ ຘາຕຸໂຍ ເອຕາສ຺ເວວ ອນ຺ໂຕຄຘາຕິ ເອຕາສຸ ໂກສລ຺ເລ ທສ຺ສິເຕ ຕາສຸປິ ໂກສລ຺ລໍ ທສ຺ສິຕເມວ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອຏ຺ຐາຣສ ຘາຕຸໂຍ ຈກ຺ຂຸຘາຕຸ…ເປ… ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕູ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ອຏ຺ຐາຣສນ຺ນໍ ຘາຕູນໍ ສຠາວປຣິຈ຺ເຉທກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສຠາວປຣິຈ຺ເຉທກາຕິ ຍຖາຠູຕສຠາວາວໂພຘິນີ. ‘‘ສວນປຎ຺ຎາ ຘາຣຓປຎ຺ຎາ’’ຕິອາທິນາ ປຈ຺ເຈກໍ ປຎ຺ຎາ-ສທ຺ໂທ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ຘາຕູນໍ ສວນຘາຣຓປຎ຺ຎາ ສຸຕມຍາ, ອິຕຣາ ຠາວນາມຍາ. ຕຕ຺ຖາປິ ສມ຺ມສນປຎ຺ຎາ ໂລກິຍາ. ວິປສ຺ສນາ ປຎ຺ຎາ ຫິ ສາ, ອິຕຣາ ໂລກຸຕ຺ຕຣາ. ລກ຺ຂຓາທິວເສນ, ອນິຈ຺ຈາທິວເສນ ຈ ມນສິກຣຓໍ ມນສິກາໂຣ, ຕຕ຺ຖ ໂກສລ຺ລໍ ມນສິກາຣກຸສລຕາ. ຕໍ ປນ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານວເສນ ຕິຘາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສມ຺ມສນປຏິເວຘປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓປຎ຺ຎາ’’ຕິ ອາຫ. ສມ຺ມສນປຎ຺ຎາ ຫິ ຕສ຺ສາ ອາທິ, ປຏິເວຘປຎ຺ຎາ ມຊ຺ເຌ, ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓປຎ຺ຎາ ປຣິໂຍສານໍ.

ອາຍຕນານໍ ຄນ຺ຖໂຕ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນວເສນ ເຕສໍ ຘາຕຸລກ຺ຂຓາທິວິຠາຄສ຺ສ ຊານນປຎ຺ຎາ ອຸຄ຺ຄຫຊານນປຎ຺ຎາ. ສມ຺ມສນປຏິເວຘປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວິຘິໂນ ຊານນປຎ຺ຎາ ມນສິກາຣຊານນປຎ຺ຎາ. ຍສ຺ມາ ອາຍຕນານິປິ ອຕ຺ຖໂຕ ຘາຕຸໂຍວ ມນສິກາໂຣ ຈ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນາທິວເສນ ເຕສເມວ ມນສິກາຣວິຘິ, ຕສ຺ມາ ຘາຕຸກຸສລຕາທິກາ ຕິສ຺ໂສປິ ກຸສລຕາ ເອກເທເສ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສວນໍ ວິຍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານິປິ ປຣິຕ຺ຕຎາຓກຕ຺ຕຸການີຕິ ອາຫ ‘‘ສວນ ອຸຄ຺ຄຫຓປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ໂລກິຍາ’’ຕິ. ອຣິຍມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ສມ຺ມສນມນສິກາຣານໍ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິ ປຣິນິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ເຕສໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຕາປຣິຍາໂຍປິ ລພ຺ຠຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມ຺ມສນມນສິກາຣາ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣມິສ຺ສກາ’’ຕິ. ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມານໍ ເຫຕຸອາທີນໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນານໍ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍາທິຠາເວນ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ, ໂສ ປນ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ທ຺ວາທສນ຺ນໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທງ຺ຄານໍ ວເສນ ທ຺ວາທສວິໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ທ຺ວາທສນ຺ນໍ ປຈ຺ຈຍາກາຣານ’’ນ຺ຕິ. ອຸຄ຺ຄຫາທິວເສນາຕິ ອຸຄ຺ຄຫມນສິກາຣສວນສມ຺ມສນປຏິເວຘປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວເສນ.

ຐານຎ຺ເຈວ ຕິຏ຺ຐຕິ ຜລໍ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍາຕິ ກາຣຓຎ຺ຈ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍຠາເວນ ກຣຓໂຕ ນິປ຺ຜາທນໂຕ. ເຕສໍ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ. ເອຕສ຺ມິໍ ທຸເກ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເຍ ຘມ຺ມາ ຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ກາຣຓຠາວໂຕ ຐານໍ, ເຕວ ຘມ຺ມາ ຕໍວິຘຸຣສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອກາຣຓຠາວໂຕ ອຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປຐມນເຍ ຜລເຠເທນ ຕສ຺ເສວ ຘມ຺ມສ຺ສ ຐານາຏ຺ຐານຕາ ທີປິຕາ; ທຸຕິຍນເຍ ປນ ອຠິນ຺ເນປິ ຜເລ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມເຠເທນ ເຕສໍ ຐານາຏ຺ຐານຕາ ທີປິຕາຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ. ນ ຫິ ກທາຈິ ອຣິຍາ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປທາ ນິຈ຺ຈຄ຺ຄາຫສ຺ສ ກາຣຓໍ ໂຫຕິ, ອກິຣິຍຕາ ປນ ສິຍາ ຕສ຺ສ ກາຣຓນ຺ຕິ.

ອຸຊຸໂນ ຠາໂວ ອຊ຺ຊວໍ, ອຊິມ຺ຫຕາ ອກຸຏິລຕາ ອວງ຺ກຕາຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ຕມຕ຺ຖໍ ອນຊ຺ຊວປຏິກ຺ເຂປມຸເຂນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຄມຸຕ຺ຕວງ຺ກຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສ຺ວາຍໍ ອນຊ຺ຊໂວ ຠິກ຺ຂູນໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອເນສນາຍ, ອໂຄຈຣຈາຣິຕາຍ ຈ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອກຈ຺ໂຈ ຫິ…ເປ… ຈຣຕີ’’ຕິ. ອຍໍ ໂຄມຸຕ຺ຕວງ຺ກຕາ ນາມ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ປຣິໂຍສານາ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ວງ຺ກຠາວໂຕ. ປຸຣິມສທິໂສຕິ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕຠິກ຺ຂຸສທິໂສ. ຈນ຺ທວງ຺ກຕາ ນາມ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ມຊ຺ຌຏ຺ຐາເນ ວງ຺ກຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ. ນງ຺ຄລໂກຏິວງ຺ກຕາ ນາມ ປຣິໂຍສາເນ ວງ຺ກຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ. ອິທໍ ອຊ຺ຊວໍ ນາມ ສພ຺ພຕ຺ຖກເມວ ອຸຊຸຠາວສິທ຺ຘິໂຕ. ອຊ຺ຊວຕາຕິ ອາກາຣນິທ຺ເທໂສ, ເຍນາກາເຣນສ຺ສ ອຊ຺ຊໂວ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕທາກາຣນິທ຺ເທໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ລຊ຺ຊຕີຕິ ລຊ຺ຊີ, ຫິຣິມາ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ລຊ຺ຊວໍ, ຫິຣີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ລຊ຺ຊາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ລຊ຺ຊີ ຍຖາ ‘‘ມາລີ, ມາຍີ’’ຕິ ຈ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ລຊ຺ຊີຠາໂວ, ສາ ເອວ ລຊ຺ຊາ.

ປຣາປຣາຘາທີນໍ ອຘິວາສນກ຺ຂມໍ ອຘິວາສນຂນ຺ຕິ. ສຸຈິສີລຕາ ໂສຣຈ຺ຈໍ. ສາ ຫິ ໂສຠນກມ຺ມຣຕຕາ, ສຸຏ຺ຐຸ ວາ ປາປໂຕ ໂອຣຕຠາໂວ ວິຣຕຕາ ໂສຣຈ຺ຈໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສຸຣຕຠາໂວ’’ຕິ.

‘‘ນາມຎ຺ຈ ຣູປຎ຺ຈາ’’ຕິອາທີສຸ ອຍໍ ອປໂຣ ນໂຍ – ນາມກຣຓຏ຺ເຐນາຕິ ອຎ຺ຎໍ ອນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ສຍເມວ ອຕ຺ຕໂນ ນາມກຣຓສຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຎ຺ຫິ ປຣສ຺ສ ນາມໍ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ສ ຈ ຕທເປກ຺ຂຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎາເປກ຺ຂໍ ນາມກຣຓນ຺ຕິ ນາມກຣຓສຠາວຕາ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ມຫາຊນສ຺ສ ຎາຕີນໍ, ຄຸຓານຎ຺ຈ ສາມຎ຺ຎນາມາທິກາຣການໍ ນາມຠາໂວ ນາປຊ຺ຊຕິ. ຍສ຺ສ ຈ ອຎ຺ເຎຫິ ນາມໍ ກຣີຍຕິ, ຕສ຺ສ ຈ ນາມກຣຓສຠາວຕາ ນຕ຺ຖີຕິ, ນຕ຺ຖິເຍວ ນາມຠາໂວ. ເວທນາທີນໍ ປນ ສຠາວສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ເວທນາທິນາມສ຺ສ ນາມກຣຓສຠາວໂຕ ນາມຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ປຖວີອາທິ ນິທສ຺ສເນນ ນາມສ຺ສ ສຠາວສິທ຺ຘຕໍເຍວ ນິທສ຺ເສຕິ, ນ ນາມຠາວສາມຎ຺ຎໍ, ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ ປນ ນາມ-ສທ຺ໂທ ອຣູປຘມ຺ເມສຸ ເອວ ວຕ຺ຕຕິ, ນ ປຖວີອາທີສູຕິ ນ ເຕສໍ ນາມຠາໂວ. ນ ຫິ ປຖວີອາທິນາມໍ ວິຊຫິຕ຺ວາ ເກສາທິນາເມຫິ ຣູປຘມ຺ມານໍ ວິຍ ເວທນາທິນາມໍ ວິຊຫິຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎນ ນາເມນ ອຣູປຘມ຺ມານໍ ໂວຫຣິຕພ຺ເພນ ປິຓ຺ຑາກາເຣນ ປວຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖີຕິ.

ອຖ ວາ ຣູປຘມ຺ມາ ຈກ຺ຂາທໂຍ ຣູປາທໂຍ ຈ, ເຕສໍ ປກາສກປກາສິຕພ຺ພຠາວໂຕ ວິນາປິ ນາເມນ ປາກຏາ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ອຣູປຘມ຺ມາຕິ ເຕ ອຘິວຈນສມ຺ຜສ຺ໂສ ວິຍ ນາມາຍຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓີຍຠາເວນ ‘‘ນາມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ປຏິຆສມ຺ຜສ຺ໂສ ຈ ນ ຈກ຺ຂາທີນິ ວິຍ ນາເມນ ວິນາ ປາກໂຏຕິ ‘‘ນາມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຣູປຕາຍ ວາ ອຎ຺ຎນາມສຠາຄຕ຺ຕາ ສງ຺ຄຫິໂຕຍໍ, ອຎ຺ຎຜສ຺ສສຠາຄຕ຺ຕາ ວາ. ວຈນຕ຺ໂຖປິ ຫິ ຣູປຍຕີຕິ ຣູປໍ, ນາມຍຕີຕິ ນາມນ຺ຕິ ອິຘ ປຈ຺ຉິມປຸຣິມານໍ ສມ຺ຠວຕິ. ຣູປຍຕີຕິ ວິນາປິ ນາເມນ ອຕ຺ຕານໍ ປກາເສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນາມຍຕີຕິ ນາເມນ ວິນາ ອປາກຏຠາວໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ປກາສກໍ ນາມໍ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິປຈ຺ຈຍຕາຍາຕິ ສຕິປິ ຣູປສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິປຈ຺ຈຍຠາເວ ນ ຕໍ ປຣມສ຺ສາສຠູຕໍ ນິພ຺ພານໍ ວິຍ ສາຕິສຍໍ ນາມນຠາເວນ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ນິພ຺ພານເມວ ‘‘ນາມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

‘‘ອວິຊ຺ຊາ ຈ ຠວຕຓ຺ຫາ ຈາ’’ຕິ ອຍໍ ທຸໂກ ສຕ຺ຕານໍ ວຏ຺ຏມູລສມຸທາຈາຣທສ຺ສນຕ຺ໂຖ. ສມຸທາຈຣຕີຕິ ຫິ ສມຸທາຈາໂຣ, ວຏ຺ຏມູລເມວ ສມຸທາຈາໂຣ ວຏ຺ຏມູລສມຸທາຈາໂຣ, ວຏ຺ຏມູລທສ຺ສເນນ ວາ ວຏ຺ຏມູລານໍ ປວຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕີຕິ ວຏ຺ຏມູລານໍ ສມຸທາຈາໂຣ ວຏ຺ຏມູລສມຸທາຈາໂຣ, ຕໍທສ຺ສນຕ຺ໂຖຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອເກກສ຺ມິຎ຺ຈ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຈ ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ຈ ຄຫຓວິເສສໍ ອຸປາທາຍ ‘‘ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອກໍ ວາ ຂນ຺ຘໍ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປໂຠຄຠູຕໍ ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ, ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕານໍ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣສ຺ສ ອຕ຺ຕານໍ ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ວາ ວເສນ ‘‘ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສຫ ສິກ຺ຂິຕພ຺ໂພ ຘມ຺ໂມ ສຫຘມ຺ໂມ, ຕຕ຺ຖ ຠວໍ ສຫຘມ຺ມິກໍ, ຕສ຺ມິໍ ສຫຘມ຺ມິເກ. ໂທວຈສ຺ສ-ສທ຺ທໂຕ ອາຍ-ສທ຺ທໍ ອນຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ໂທວຈສ຺ສາຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂທວຈສ຺ສສ຺ສ ວາ ອຍນໍ ປວຕ຺ຕິ ໂທວຈສ຺ສາຍໍ. ອາເສວນ຺ຕສ຺ສາປິ ອນຸສິກ຺ຂນາ ອຊ຺ຌາສເຍນ ຠຊນາຕິ ອາຫ ‘‘ເສວນາ…ເປ… ຠຊນາ’’ຕິ. ສພ຺ພໂຕຠາເຄນ ຠຕ຺ຕິ ສມ຺ຠຕ຺ຕິ.

ສຫ ກມ຺ມວາຈາຍາຕິ ອພ຺ຠານຕິຓວຕ຺ຖາຣກກມ຺ມວາຈາຍ, ‘‘ອຫໍ ຠນ຺ເຕ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິ’’ນ຺ຕິອາທິກາຍ ຈ ສເຫວ. ສເຫວ ຫິ ກມ຺ມວາຈາຍ ອາປຕ຺ຕິວຸຏ຺ຐານຎ຺ຈ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ‘‘ປຎ຺ຎຕ຺ຕິລກ຺ຂຓາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ວາ ກາຣຓໍ ວີຕິກ຺ກມລກ຺ຂຓໍ ກາຍກມ຺ມໍ, ວຈີກມ຺ມໍ ວາ, ວຸຏ຺ຐານສ຺ສ ກາຣຓໍ ກມ຺ມວາຈາ’’ຕິ ກາຣເຓນ ສຫ ຜລສ຺ສ ຊານນວເສນ ‘‘ສຫ ກມ຺ມວາຈາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.‘‘ສຫ ກມ຺ມວາຈາຍາ’’ຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ສຫ ປຣິກມ຺ເມນາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຘາຕຸວິສຍາ ສພ຺ພາປິ ປຎ຺ຎາ ຘາຕຸກຸສລຕາ. ຕເທກເທສາ ມນສິກາຣກຸສລຕາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ປຸຣິມປເທປິ ສມ຺ມສນປຏິເວຘປຎ຺ຎາ ວຸຕ຺ຕາ. ຍສ຺ມາ ປນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ວິປສ຺ສນາທິປຎ຺ຎາ ເອວ ມນສິກາຣໂກສລ຺ລໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕາສໍເຍວ ຘາຕູນໍ ສມ຺ມສນປຏິເວຘປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓປຎ຺ຎາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອາຍຕນວິສຍາ ສພ຺ພາປິ ປຎ຺ຎາ ອາຍຕນກຸສລຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ທ຺ວາທສນ຺ນໍ ອາຍຕນານໍ ອຸຄ຺ຄຫມນສິກາຣຊານນປຎ຺ຎາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທ຺ວີສຸປິ ວາ ປເທສຸ ວາຈຸຄ຺ຄຕາຍ ອາຍຕນປາຬິຍາ, ຘາຕຸປາຬິຍາ ຈ ມນສິກຣຓໍ ມນສິກາໂຣ. ຕຖາ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ, ມນສິ ກໂຣນ຺ຕີ, ຕທຕ຺ຖໍ ສຸຓນ຺ຕີ, ຄນ຺ຖໂຕ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ຘາເຣນ຺ຕີ, ‘‘ອິທໍ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ນາມ, ອຍໍ ຈກ຺ຂຸຘາຕຸ ນາມາ’’ຕິອາທິນາ ສຠາວໂຕ, ຄຓນໂຕ ຈ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ຊານນ຺ຕີ ຈ ປຎ຺ຎາ ອຸຄ຺ຄຫປຎ຺ຎາທິກາ ວຸຕ຺ຕາ. ມນສິກາຣປເທ ປນ ຈຕຸພ຺ພິຘາປິ ປຎ຺ຎາ ອຸຄ຺ຄໂຫຕິ ຕໂຕ ປວຕ຺ໂຕ ອນິຈ຺ຈາທິມນສິກາໂຣ ‘‘ອຸຄ຺ຄຫມນສິກາໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕສ຺ສ ຊານນໍ ປວຕ຺ຕນເມວ, ‘‘ຍຖາ ປວຕ຺ຕໍ ວາ ອຸຄ຺ຄຫໍ, ເອວເມວ ປວຕ຺ໂຕ ອຸຄ຺ຄໂຫ’’ຕິ ຊານນໍ ອຸຄ຺ຄຫຊານນໍ. ‘‘ມນສິກາໂຣ ເອວໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ໂພ, ເອວຎ຺ຈ ປວຕ຺ໂຕ’’ຕິ ຊານນໍ ມນສິກາຣຊານນໍ. ຕທຸຠຍມ຺ປິ ‘‘ມນສິກາຣໂກສລ຺ລ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸຄ຺ຄໂຫປິ ຫິ ມນສິກາຣສມ຺ປໂຍຄໂຕ ມນສິກາຣນິຣຸຕ຺ຕິໍ ລທ຺ຘຸໍ ອຣຫຕິ. ໂຍ ຈ ມນສິກາຕພ຺ໂພ, ໂຍ ຈ ມນສິກຣຓູປາໂຍ, ສພ຺ໂພ ໂສ ‘‘ມນສິກາໂຣ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຕຕ຺ຖ ໂກສລ຺ລໍ ມນສິກາຣກຸສລຕາຕິ. ສມ຺ມສນໍ ປຎ຺ຎາ, ສາ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ອນິຈ຺ຈາທິສມ຺ມສນກິຈ຺ຈໍ ສາເຘຕິ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທິປຊຫນໂຕ. ມນສິກາໂຣ ສມ຺ມສນສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ຕຕ຺ເຖວ ອນິຈ຺ຈາທິມນສິກາຣກິຈ຺ຈໍ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ສາເຘຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ມສນມນສິກາຣາ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣມິສ຺ສກາ’’ຕິ. ‘‘ອິມິນາ ປຈ຺ຈເຍນິທໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອວໍ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ສງ຺ຂາຣາທິປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາວຊານນໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຸສລຕາ.

ອຘິວາສນໍ ຂມນໍ. ຕຎ຺ຫິ ປເຣສໍ ທຸກ຺ກຏໍ ທຸຣຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ປຏິວິໂຣຘາກຣເຓນ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຣິ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ວາສນໍ ‘‘ອຘິວາສນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຈຓ຺ຑິກ຺ກນ຺ຕິ ອກຸຊ຺ຌນໍ. ໂທມນສ຺ສວເສນ ປເຣສໍ ອກ຺ຂີສຸ ອສ຺ສູນໍ ອນຸປ຺ປາທນາ ອນສ຺ສຸໂຣໂປ. ອຕ຺ຕມນຕາຕິ ສກມນຕາ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອພ຺ຍາປນ຺ໂນ ສໂກ ມໂນຠາໂວ ອຕ຺ຕມນຕາ. ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ ຈິຕ຺ຕປ຺ປພນ຺ຘໍ ເອກຕ຺ເຕນ ຄເຫຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອນ຺ຕຣາ ອຸປ຺ປນ຺ເນນ ປີຕິສຫຄຕມເນນ ສກມນຕາ. ອຕ຺ຕມໂນ ວາ ປຸຄ຺ຄໂລ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ອຕ຺ຕມນຕາ, ສາ ນ ສຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ປຸຄ຺ຄລທິຏ຺ຐິນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ‘‘ຈິຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຘິວາສນລກ຺ຂຓາ ຂນ຺ຕິ ອຘິວາສນຂນ຺ຕິ. ສຸຈິສີລຕາ ໂສຣຈ຺ຈໍ. ສາ ຫິ ໂສຠນກມ຺ມຣຕຕາ. ສຸຏ຺ຐຸ ປາປໂຕ ໂອຣຕຠາໂວ ວິຣຕຕາ ໂສຣຈ຺ຈໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສຸຣຕຠາໂວ’’ຕິ.

ສຂິໂລ ວຸຈ຺ຈຕິ ສຓ຺ຫວາໂຈ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ສາຂລ຺ຍໍ, ສຓ຺ຫວາຈຕາ. ຕໍ ປນ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ວິຠາເວນ຺ຕີ ຍາ ປາຬິ ປວຕ຺ຕາ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ສາຂລ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຓ຺ຑກາຕິ ສໂທສວເຓ ຣຸກ຺ເຂ ນິຍ຺ຍາສປິຓ຺ຑິໂຍ, ອຫິຈ຺ຉຕ຺ຕກາທີນິ ວາ ອຸຏ຺ຐິຕານິ ‘‘ອຓ຺ຑການີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຜຄ຺ຄຸຣຸກ຺ຂສ຺ສ ປນ ກຸຖິຕສ຺ສ ອຓ຺ຑານິ ວິຍ ອຸຏ຺ຐິຕາ ຈຸຓ຺ຓປິຓ຺ຑິໂຍ, ຄຓ຺ຐິໂຍ ວາ ອຓ຺ຑກາ. ອິຘ ປນ ພ຺ຍາປຊ຺ຊນກກ຺ກສາທິຠາວໂຕ ອຓ຺ຑກປກຕິຠາເວນ ວາຈາ ‘‘ອຓ຺ຑກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ປທຸມນາຬໍ ວິຍ ໂສຕໍ ຆໍສຍມານາ ປວິສນ຺ຕີ ກກ຺ກສາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ໂກເຘນ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ປຣິວາຣຠູຕາ ໂກຘສາມນ຺ຕາ. ປຸເຣ ສໍວທ຺ຘນາຣີ ໂປຣີ, ສາ ວິຍ ສຸກຸມາຣາ ມຸທຸກາ ວາຈາ ໂປຣີ ວິຍາຕິ ໂປຣີ. ຕຕ຺ຖາຕິ ‘‘ຠາສິຕາ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຍ ກິຣິຍາຍາຕິປິ ໂຍຊນາ ສມ຺ຠວຕິ, ຕຕ຺ຖ ວາຈາຍາຕິ ວາ. ‘‘ສຓ຺ຫວາຈຕາ’’ຕິອາທິນາ ຕໍ ວາຈໍ ປວຕ຺ຕຍມານໍ ເຈຕນໍ ທສ຺ເສຕິ. ສມ຺ໂມທກສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ມຸທຸກຠາໂວ ມທ຺ທວໍ ສມ຺ໂມທກມຸທຸກຠາໂວ. ອາມິເສນ ອລພ຺ຠມາເນນ, ຕຖາ ຘມ຺ເມນ ຈາຕິ ທ຺ວີຫິ ຉິທ຺ໂທ. ອາມິສສ຺ສ, ຘມ຺ມສ຺ສ ຈ ອລາເຠນ ອຕ຺ຕໂນ ປຣສ຺ສ ຈ ອນ຺ຕເຣ ສມ຺ຠວນ຺ຕສ຺ສ ຫິ ຉິທ຺ທສ຺ສ ວິວຣສ຺ສ ເຠທສ຺ສ ປຏິສນ຺ຖຣຓໍ ປິທຫນໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫນໍ ປຏິສນ຺ຖາໂຣ. ຕໍ ສຣູປໂຕ, ປຏິປຕ຺ຕິໂຕ ຈ ປາຬິທສ຺ສນມຸເຂນ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ອຠິຘມ຺ເມປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຄ຺ຄໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຄ຺ຄໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ອຸທ຺ເທສທານນ຺ຕິ ປາຬິຍາ, ອຏ຺ຐກຖາຍ ຈ ອຸທ຺ທິສນໍ. ປາຬິວຓ຺ຓນາຕິ ປາຬິຍາ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ. ຘມ຺ມກຖາກຖນນ຺ຕິ ສຣຠຎ຺ຎສຣຠຓນາທິວເສນ ຘມ຺ມກຖນໍ.

ກຣຸຓາຕິ ກຣຸຓາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣມາຫ. ກຣຸຓາປຸພ຺ພຠາໂຄຕິ ຕສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາຄອຸປຈາຣຊ຺ຌານໍ ວທຕິ. ປາຬິປເທ ປນ ຍາ ກາຈິ ກຣຸຓາ ‘‘ກຣຸຓາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ກຣຸຓາເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີຕິ ປນ ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕາວ. ເມຕ຺ຕາຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສຸຈິ-ສທ຺ທໂຕ ຠາເວ ຍ຺ຍ-ກາຣໍ, ອິ-ກາຣສ຺ສ ຈ ເອ-ກາຣາເທສໍ ກຕ຺ວາ ອຍໍ ນິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ໂສເຈຍ຺ຍນ຺ຕິ ສຸຈິຠາໂວ’’ຕິ. ໂຫຕຸ ຕາວ ສຸຈິຠາໂວ ໂສເຈຍ຺ຍໍ, ຕສ຺ສ ປນ ເມຕ຺ຕາປຸພ຺ພຠາຄຕາ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ມຸຏ຺ຐາ ສຕິ ເອຕສ຺ສາຕິ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຈ຺ຈໍ, ສຕິປຏິປກ຺ໂຂ ຘມ຺ໂມ, ນ ສຕິຍາ ອຠາວມຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ປຏິປກ຺ເຂ ສຕິ ຕສ຺ສ ວເສນ ສຕິວິຄຕາ ວິປ຺ປວຸຕ຺ຖາ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຕິວິປ຺ປວາໂສ’’ຕິ. ‘‘ອສ຺ສຕີ’’ຕິອາທີສຸ ອ-ກາໂຣ ປຏິປກ຺ເຂ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ນ ສຕ຺ຕປຏິເສເຘ. ອຸທເກ ລາພຸ ວິຍ ເຍນ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມເຓ ປິລວນ຺ຕາ ວິຍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ນ ໂອຄາຫຕິ, ສາ ປິລາປນຕາ. ເຍນ ຄຫິຕມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓໍ ສມ຺ມຸສ຺ສຕິ ນ ສຣຕິ, ສາ ສມ຺ມຸສ຺ສນຕາ. ຍຖາ ວິຊ຺ຊາປຏິປກ຺ຂາ ອວິຊ຺ຊາ ວິຊ຺ຊາຍ ປຫາຕພ຺ພໂຕ, ເອວໍ ສມ຺ປຊຎ຺ຎປຏິປກ຺ຂໍ ອສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ, ອວິຊ຺ຊາເຍວ.

ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວຣເຠໂທຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວຣວິນາໂສ. ອປ຺ປຏິສງ຺ຂາຕິ ອປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ອໂຍນິໂສ ຈ ອາຫາຣປຣິໂຠເຄ ອາທີນວານິສໍເສ ອວີມໍສິຕ຺ວາ.

ອປ຺ປຏິສງ຺ຂາຍາຕິ ອິຕິກຕ຺ຕພ຺ພຕາສຸ ອປ຺ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍ ນາມໍ. ອຎ຺ຎາຓໍ ອປ຺ປຏິສງ຺ຂາຕ ນິມິຕ຺ຕໍ. ອກມ຺ປນຎາຓນ຺ຕິ ຕາຍ ອນຠິຠວນີຍໍ ຎາຓໍ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຎາຓຎ຺ເຈວ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍ ມຸທ຺ຘຠູຕໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຎາຓຎ຺ຈ. ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ມຄ຺ຄຠາວນາ ຠາວນາ ນາມ, ຍາ ຈ ຕທຕ຺ຖາ, ຕທຸຠຍຎ຺ຈ ຠາເວນ຺ຕສ຺ເສວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ນ ຠາວິຕຠາວນສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠາເວນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ພລ’’ນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍາ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອາເສວນາ ຠາວນາ ພຫຸລີກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ.

ກາມໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ຖິຣຠາໂວປິ ພລຏ຺ໂຐ ເອວ, ປຏິປກ຺ເຂຫິ ປນ ອກມ຺ປນີຍຕາ ສາຕິສຍໍ ພລຏ຺ໂຐຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອສ຺ສຕິຍາ ອກມ຺ປນວເສນາ’’ຕິ. ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ມສມນໂຕ ສມໂຖ ສມາຘິ. ອນິຈ຺ຈາທິນາ ວິວິເຘນາກາເຣນ ທສ຺ສນໂຕ ວິປສ຺ສນາ ປຎ຺ຎາ. ຕໍ ອາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ສມາຘານາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ. ເຍນາກາເຣນ ປຸພ຺ເພ ອລີນໍ ອນຸທ຺ຘຕໍ ມຊ຺ຌິມໍ ຠາວນາວີຖິປຏິປນ຺ນໍ ຫຸຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຫິຕໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ອາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ. ນິມິຕ຺ຕວເສນາຕິ ກາຣຓວເສນ. ‘‘ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ອິມິນາ ປຄ຺ຄໂຫວ ຕໍ ອາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຸນ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພສ຺ສ ປຄ຺ຄາຫສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕວເສນ ປຄ຺ຄາຫນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ອຕິທິສຕິ, ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ສມເຖ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຄ຺ຄາໂຫ ວີຣິຍໍ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ຂໂຕ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຕິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນໂຕ. ອວິກ຺ເຂໂປ ເອກຄ຺ຄຕາ ວິກ຺ເຂປສ຺ສ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ. ປຏິສງ຺ຂານກິຈ຺ຈນິພ຺ພຕ຺ຕິຠາວໂຕ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມານໍ ປຏິສງ຺ຂານພລຠາໂວ, ຕຖາ ປຸພ຺ເພ ປວຕ຺ຕາກາຣສລ຺ລກ຺ຂຓວເສນ ສມຖປຄ຺ຄາຫານໍ ອຸປຣິ ປວຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໂຕ ສມຖນິມິຕ຺ຕທຸກສ຺ສປິ ມິສ຺ສກຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ຍຖາສມາທິນ຺ນສ຺ສ ສີລສ຺ສ ເຠທກໂຣ ວີຕິກ຺ກໂມ. ສີລວິນາສໂກ ອສໍວໂຣ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິວິນາສິກາຕິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໔໔໑; ໒.໙໔; ວິຠ. ໗໙໓) ນຍປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ທູສິກາ.

ສີລສ຺ສ ສມ຺ປາທນໍ ນາມ ສພ຺ພຠາຄໂຕ ຕສ຺ສ ອນູນຕາປາທນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ປາທນໂຕ ປຣິປູຣຓໂຕ’’ຕິ. ປາຣິປູຣຕ຺ໂຖ ຫິ ສມ຺ປທາ-ສທ຺ໂທຕິ. ມານສິກສີລໍ ນາມ ສີລວິໂສຘນວເສນ ອຠິຊ຺ຌາທິປ຺ປຫານໍ. ທິຏ຺ຐິປາຣິປູຣິຠູຕໍ ຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ຖິກທິຏ຺ຐິອາທິສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ປາຣິປູຣິຠາເວນ ປວຕ຺ຕໍ ຎາຓໍ.

ວິສຸທ຺ຘິໍ ປາເປຕຸໍ ສມຕ຺ຖນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘິອາທິອຸປຣິວິສຸທ຺ຘິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ຠວິຕຸໍ ສມຕ຺ຖໍ. ສຸວິສຸທ຺ຘເມວ ຫິ ສີລໍ ຕສ຺ສາ ປທຏ຺ຐານໍ ໂຫຕີຕິ. ວິສຸທ຺ຘິໍ ປາເປຕຸໍ ສມຕ຺ຖໍ ທສ຺ສນນ຺ຕິ ຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິໍ, ປຣມຕ຺ຖວິສຸທ຺ຘິນິພ຺ພານຎ຺ຈ ປາເປຕຸໍ ອຸປເນຕຸໍ ສມຕ຺ຖໍ ກມ຺ມສ຺ສກຕາຎາຓາທິສມ຺ມາທສ຺ສນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຠິຘມ຺ເມ’’ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອິທໍ ອກຸສລໍ ກມ຺ມໍ ໂນ ສກໍ, ອິທໍ ປນ ກມ຺ມໍ ສກ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ອນ຺ວຍໂຕ ຈ ກມ຺ມສ຺ສກຕາຊານນຎາຓໍ ກມ຺ມສ຺ສກຕາຎາຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ປເຣນ ກຕມ຺ປີ’’ຕິ ອິທໍ ນິທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ປເຣນ ກຕໍ, ເອວໍ ອຕ຺ຕນາ ກຕມ຺ປິ ສກກມ຺ມໍ ນາມ ນ ໂຫຕີຕິ. ອຕ຺ຕນາ ວາ ອຸສ຺ສາຫິເຕນ ປເຣນ ກຕໍປີຕິ ເອວໍ ວາ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຍຎ຺ຫິ ຕໍ ປຣສ຺ສ ອຸສ຺ສາຫນວເສນ ກຕໍ, ຕມ຺ປິ ສກກມ຺ມໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຕ຺ຖຠຎ຺ຊນໂຕຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິສພ຺ພອຕ຺ຖວິນາສນໂຕ. ອຕ຺ຖຊນນໂຕຕິ ອິຘໂລກຕ຺ຖປຣໂລກຕ຺ຖປຣມຕ຺ຖານໍ ອຸປ຺ປາທນໂຕ. ອາຣພ຺ຠກາເລ ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ປວຕ຺ຕມ຺ປິ ວຈີສຈ຺ຈຎ຺ຈ ລກ຺ຂຓານິ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕໍ ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ ອນຸໂລເມຕິ ຕຕ຺ເຖວ ປຏິວິຊ຺ຌນໂຕ. ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈຎ຺ຈ ນິພ຺ພານໍ ນ ວິໂລເມຕິ ນ ວິໂຣເຘຕິ ເອກນ຺ເຕເນວ ສມ຺ປາປນໂຕ.

ຎາຓທສ຺ສນນ຺ຕິ ຎາຓຠູຕໍ ທສ຺ສນໍ, ເຕນ ມຄ຺ຄໍ ວທຕິ. ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເມວ ວີຣິຍນ຺ຕິ ປຐມມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ວີຣິຍມາຫ. ສພ຺ພາປິ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິເຍວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍເມວ ຈ ນໂຍ ອຠິຘມ຺ມປາຬິຍາ (ຘ. ສ. ໕໕໐) ສເມຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຠິຘມ຺ເມ ປນາ’’ຕິ ອາທິໍ ອໂວຈ.

ຍສ຺ມາ ສໍເວໂຄ ນາມ ສໂຫຕ຺ຕປ຺ປຎາຓໍ, ຕສ຺ມາ ສໍເວຄວຕ຺ຖຸໍ ຠຍໂຕ ຠາຍິຕພ຺ພໂຕ ທສ຺ສນວເສນ ປວຕ຺ຕຎາຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຊາຕິຠຍ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຠາຍນ຺ຕິ ເອຕສ຺ມາຕິ ຠຍໍ, ຊາຕິ ເອວ ຠຍໍ ຊາຕິຠຍໍ. ສໍເວຊນີຍນ຺ຕິ ສໍວິຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ ຠາຍິຕພ຺ພໍ ອຸຕ຺ຕາສິຕພ຺ພໍ. ຐານນ຺ຕິ ກາຣຓໍ, ວຕ຺ຖູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສໍເວຄຊາຕສ຺ສາຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນສໍເວຄສ຺ສ. ອຸປາຍປຘານນ຺ຕິ ອຸປາເຍນ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພໍ ວີຣິຍໍ.

ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ສີລາທີນໍ ອນວຊ຺ຊຘມ຺ມານໍ. ຠາວນາຍາຕິ ອຸປ຺ປາທເນນ ວຑ຺ຒເນນ ຈ. ອສນ຺ຕຸຏ຺ຐສ຺ສາຕິ ‘‘ອລໍ ເອຕ຺ຕາວຕາ, ກຖໍ ເອຕ຺ຕາວຕາ’’ຕິ ສງ຺ໂກຈາປຕ຺ຕິວເສນ ນ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐສ຺ສ. ຠິຍ຺ໂຍກມ຺ຍຕາຕິ ຠິຍ຺ໂຍ ຠິຍ຺ໂຍ ອຸປ຺ປາທນິຈ຺ຉາ. ໂວສານນ຺ຕິ ສງ຺ໂກຈໍ ອສມຕ຺ຖນ຺ຕິ. ຕຸສ຺ສນໍ ຕຸຏ຺ຐິ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິ, ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐີຕິ ອສນ຺ຕຸຏ຺ຐິ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ອສນ຺ຕຸຏ຺ຐິຕາ. ວີຣິຍປ຺ປວາເຫ ວຕ຺ຕມາເນ ອນ຺ຕຣາ ເອວ ປຏິຄມນໍ ນິວຕ຺ຕນໍ ປຏິວານໍ, ຕໍ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ປຏິວານີ, ນ ປຏິວານີ ອປ຺ປຏິວານີ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ອປ຺ປຏິວານິຕາ. ສກ຺ກຈ຺ຈກິຣິຍຕາຕິ ກຸສລານໍ ກຣເຓ ສກ຺ກຈ຺ຈກິຣິຍຕາ ອາທຣກິຣິຍຕາ. ສາຕຈ຺ຈກິຣິຍຕາຕິ ສຕຕເມວ ກຣຓໍ. ອຏ຺ຐິຕກິຣິຍຕາຕິ ອນ຺ຕຣາ ອຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ຂຓ຺ຑໍ ອກຕ຺ວາ ກຣຓໍ. ອໂນລີນວຸຕ຺ຕິຕາຕິ ນ ລີນປ຺ປວຕ຺ຕິຕາ. ອນິກ຺ຂິຕ຺ຕຉນ຺ທຕາຕິ ກຸສລຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ອນິກ຺ຂິປນໍ. ອນິກ຺ຂິຕ຺ຕຘຸຣຕາຕິ ກຸສລກຣເຓ ວີຣິຍຘຸຣສ຺ສ ອນິກ຺ຂິປນໍ. ອາເສວນາຕິ ອາທເຣນ ເສວນາ. ຠາວນາຕິ ວຑ຺ຒນາ ພ຺ຣູຫນາ. ພຫຸລີກມ຺ມນ຺ຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ກຣຓໍ.

ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາຕິ ປຸພ຺ເພນິວາສານຸສ຺ສຕິຎາຓໍ, ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓໍ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓນ຺ຕິ ອິມາ ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ. ປຏິປກ຺ຂວິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ ປຸພ຺ເພ ນິວຸຕ຺ຖກ຺ຂນ຺ຘາທີນໍ ວິທິຕກຣຓຏ຺ເຐນ ວິສິຏ຺ຐາ ມຸຕ຺ຕີຕິ ວິມຸຕ຺ຕິ. ສ຺ວາຍໍ ວິເສໂສ ປຏິປກ຺ຂວິຄມເນນ, ປຏິໂຍຄິວິຄມເນນ ຈ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພຕິ ຕທຸຠຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເຍນ ວິເສເສນ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມຫິ ສຸຏ຺ຐຸ ມຸຕ຺ຕາ, ຕໂຕ ນິຣາສງ຺ກຕາຍ ອາຣມ຺ມເຓ ຈ ອຠິຣຕາ, ຕໍ ວິເສສໍ ອຸປາທາຍ ຕາ ອຘິກໍ ມຸຈ຺ຈນໂຕ, ອາຣມ຺ມເຓ ອຘິມຸຈ຺ຈນໂຕ ຈ ອຘິມຸຕ຺ຕິໂຍ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ອຘິມຸຕ຺ຕີ’’ຕິ. ມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ສພ຺ພສງ຺ຂາເຣຫິ ວິເສເສນ ນິສ຺ສຏຕ຺ຕາ ວິມຸຕ຺ຕິ.

ຂເຍ ຎາຓນ຺ຕິ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ກິເລເສ ເຂເປຕີຕິ ຂໂຍ, ອຣິຍມຄ຺ໂຄ, ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນໍ ຎາຓໍ ຂເຍ ຎາຓໍ.ປຏິສນ຺ຘິວເສນາຕິ ກິເລສານໍ ຕໍຕໍມຄ຺ຄວຊ຺ຌານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນມຄ຺ເຄ ຂນ຺ຘສນ຺ຕາເນ ປຸນ ສນ຺ທຫນວເສນ. ອນຸປ຺ປາທຠູເຕຕິ ຕໍຕໍຜເລ. ອນຸປ຺ປາທປຣິໂຍສາເນຕິ ອນຸປ຺ປາທກໂຣ ມຄ຺ໂຄ ອນຸປ຺ປາໂທ, ຕສ຺ສ ປຣິໂຍສາເນ, ກິເລສານໍ ວາ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນສງ຺ຂາເຕ ປຣິໂຍສາເນ, ຠງ຺ເຄຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ.

ທຸກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຕິກວຓ຺ຓນາ

໓໐໕. ຘມ຺ມໂຕ ອຎ຺ໂຎ ກຕ຺ຕາ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ກຕ຺ຕຸສາຘນວເສນ ‘‘ລຸພ຺ຠຕີຕິ ໂລໂຠ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ລຸພ຺ຠຕິ ເຕນ, ລຸພ຺ຠນມຕ຺ຕເມຕນ຺ຕິ ກຣຓຠາວສາຘນວເສນປິ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຊ຺ຊເຕວ. ທຸສ຺ສຕິ ມຸຍ຺ຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອກຸສລຎ຺ຈ ຕໍ ອໂກສລ຺ລສມ຺ຠູຕຏ຺ເຐນ ເອກນ຺ຕາກຸສລຠາວໂຕ ມູລຎ຺ຈ ອຕ຺ຕນາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວສາຘນໂຕ, ນ ອກຸສລຠາວສາຘນໂຕ. ນ ຫິ ມູລກໂຕ ອກຸສລານໍ ອກຸສລຠາໂວ, ກຸສລາທີນຎ຺ຈ ກຸສລາທິຠາໂວ. ຕຖາ ສຕິ ໂມມູຫຈິຕ຺ຕທ຺ວເຍ ໂມຫສ຺ສ ອກຸສລຠາໂວ ນ ສິຍາ. ເຕສນ຺ຕິ ໂລຠາທີນໍ. ‘‘ນ ລຸພ຺ຠຕີຕິ ອໂລໂຠ’’ຕິອາທິນາ ປຏິປກ຺ຂນເຍນ.

ທຸຏ຺ຐຸ ຈຣິຕານີຕິ ປຈ຺ຈຍໂຕ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມໂຕ, ປວຕ຺ຕິອາກາຣໂຕ ຈ ນ ສຸຏ຺ຐຸ ອສມ຺ມາ ປວຕ຺ຕິຕານິ. ວິຣູປານີຕິ ພີຠຈ຺ຉານິ ສມ຺ປຕິ, ອາຍຕິຎ຺ຈ ອນິຏ຺ຐຣູປຕ຺ຕາ. ກາເຍນາຕິ ກາຍທ຺ວາເຣນ ກຣຓຠູເຕນ. ກາຍໂຕຕິ ກາຍທ຺ວາຣໂຕ. ‘‘ສຸຏ຺ຐຸ ຈຣິຕານີ’’ຕິອາທີສຸ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ວີຕິກ຺ກເມ ກາຍສມຸຏ຺ຐານາ ອາປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ, ຕໍ ກາຍທ຺ວາເຣ ປຎ຺ຎຕ຺ຕສິກ຺ຂາປທໍ. ອວີຕິກ຺ກໂມ ກາຍສຸຈຣິຕນ຺ຕິ ວາຣິຕ຺ຕສີລສ຺ສ ວເສນ ວທຕິ, ຈາຣິຕ຺ຕສີລສ຺ສປິ ວາ, ຍສ຺ສ ອກຣເຓ ອາປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ. ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕສຸຈຣິຕນິທ຺ຘາຣຓມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຸຠຍຕ຺ຖ ປຎ຺ຎຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ກາຍທ຺ວາເຣ, ວຈີທ຺ວາເຣ ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕສ຺ສ. ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ວີຕິກ຺ກໂມວ ມໂນທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ມໂນທ຺ວາເຣ ປຎ຺ຎຕ຺ຕສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ອຠາວໂຕ, ຕຍິທໍ ທ຺ວາຣທ຺ວເຍ ອກິຣິຍສມຸຏ຺ຐານາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ວເສນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອວີຕິກ຺ກໂມຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອວີຕິກ຺ກໂມ ມໂນສຸຈຣິຕໍ. ‘‘ສພ຺ພສ຺ສາປິ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ອວີຕິກ຺ກໂມ ມໂນສຸຈຣິຕ’’ນ຺ຕິ ເກຈິ. ຕທຸຠຍຎ຺ຫິ ຈາຣິຕ຺ຕສີລໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ສິກ຺ຂາປທໍ, ຕສ຺ສ ອວີຕິກ຺ກໂມ ສິຍາ ກາຍສຸຈຣິຕໍ, ສິຍາ ວຈີສຸຈຣິຕນ຺ຕິ.

ປາໂຓ ອຕິປາຕີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ປາຓາຕິປາໂຕ, ຕຖາປວຕ຺ຕາ ເຈຕນາ, ເອວໍ ອທິນ຺ນາທານາທໂຍປີຕິ ອາຫ ‘‘ປາຓາຕິປາຕາທໂຍ ປນ ຕິສ຺ໂສ ເຈຕນາ’’ຕິ. ວຈີທ຺ວາເຣປິ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ທ຺ວາຣນ຺ຕເຣ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສາປິ ກມ຺ມສ຺ສ ສນາມາປຣິຈ຺ຈາຄໂຕ ເຍຠຸຍ຺ຍວຸຕ຺ຕິຍາ, ຕພ຺ພຫຸລວຸຕ຺ຕິຍາ ຈ. ເຕນາຫຸ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ –

‘‘ທ຺ວາເຣ ຈຣນ຺ຕິ ກມ຺ມານິ, ນ ທ຺ວາຣາ ທ຺ວາຣຈາຣິໂນ;

ຕສ຺ມາ ທ຺ວາເຣຫິ ກມ຺ມານິ, ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວວຕ຺ຖິຕາ’’ຕິ. (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ກາມາວຈຣກຸສລທ຺ວາຣກຖາ);

ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ກາຍທ຺ວາເຣປິ ວຈີທ຺ວາເຣປິ ອຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ເຈຕນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາຕິ ມໂນກມ຺ມຠູຕາຍ ເຈຕນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ. ກາຍວຈີກມ຺ມຠູຕາຍ ປນ ເຈຕນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ອຠິຊ຺ຌາທໂຍ ຕໍ ຕໍ ປກ຺ຂິກາ ວາ ໂຫນ຺ຕິ ອພ຺ໂພຫາຣິກາ ວາຕິ. ເຈຕນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ມໂນສຸຈຣິຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕິວິຘສ຺ສ ທຸຈ຺ຈຣິຕສ຺ສ ອກຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕາ ຕິສ຺ໂສ ເຈຕນາປິ ວິຣຕິໂຍປິ ກາຍສຸຈຣິຕໍ ກາຍິກສ຺ສ ວີຕິກ຺ກມສ຺ສ ອກຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕນໂຕ, ກາເຍນ ປນ ສິກ຺ຂາປທານໍ ສມາທິຍເນ ສີລສ຺ສ ກາຍສຸຈຣິຕຠາເວ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ເອເສວ ນໂຍ ວຈີສຸຈຣິເຕ.

ກາມປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ທ຺ເວ ກາມາ ວຕ຺ຖຸກາໂມ ຈ ກິເລສກາໂມ ຈ. ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ຖຸກາມປກ຺ເຂ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ກາເມຫິ ປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວິຕກ຺ໂກ ກາມວິຕກ຺ໂກ. ກິເລສກາມປກ຺ເຂ ປນ ສມ຺ປໂຍຄວເສນ ກາເມນ ປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ‘‘ພ຺ຍາປາທປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ສມ຺ປໂຍຄວເສເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ພ຺ຍາປາທວຕ຺ຖຸປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕປິ ພ຺ຍາປາທປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຄຍ຺ຫມາເນ ອຸຠຍຖາປິ ໂຍຊນາ ລພ຺ຠເຕວ. ວິຫິໍສາປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ວິຫິໍສນ຺ຕິ ເອຕາຍ ສຕ຺ເຕ, ວິຫິໍສນໍ ວາ ເອສາ ສຕ຺ຕານນ຺ຕິ ວິຫິໍສາ, ຕາຍ ປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວິຫິໍສາປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ເອວໍ ສທ຺ທຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອປ຺ປິເຍ ອມນາເປ ສງ຺ຂາເຣ ອາຣພ຺ຠ ພ຺ຍາປາທວິຕກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕິ ອຏ຺ຐານາຆາຕວເສນ ທີເປຕພ຺ພາ. ພ຺ຍາປາທວິຕກ຺ກສ຺ສ ອວຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍາວ ວິນາສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິນາສນໍ ປນ ປາຓາຕິປາໂຕ ເອວາຕິ. ‘‘ສງ຺ຂາໂຣ’’ ຫິ ທຸກ຺ຂາເປຕພ຺ໂພ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ເຍ ‘‘ທຸກ຺ຂາເປຕພ຺ພາ’’ຕິ ອິຈ຺ຉິຕາ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎິຕາ, ເຕປິ ອຕ຺ຖໂຕ ສງ຺ຂາຣາ ເອວາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ເຍ ປນ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘາ ສວິຎ຺ຎາຓກຕາຍ ທຸກ຺ຂໍ ປຏິສໍເວເທນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ວິຫິໍສາວິຕກ຺ກສ຺ສ ວິສຍາ ອິຈ຺ຉິຕາ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎິຕາ. ເຍ ປນ ນ ທຸກ຺ຂໍ ປຏິສໍເວເທນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓາໂຍຄໂຕ, ເຕ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ວິຫິໍສາວິຕກ຺ໂກ ສງ຺ຂາເຣສຸ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຕ຺ຖ ປນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຍຖາ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິເມ ສຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເນກ຺ຂມ຺ມໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ໂລຠໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ຕາ ອໂລໂຠ, ນີວຣເຓຫິ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ຕາປິ ປຐມຊ຺ຌານໍ, ສພ຺ພາກຸສເລຫິ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ຕາ ສພ຺ໂພ ກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ, ສພ຺ພສງ຺ຂເຕຫິ ປນ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ຕາ, ນິພ຺ພານໍ. ອຸປນິສ຺ສຍໂຕ, ສມ຺ປໂຍຄໂຕ, ອາຣມ຺ມຓກຣຓໂຕ ຈ ເນກ຺ຂມ຺ເມນ ປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ເນກ຺ຂມ຺ມປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ. ເນກ຺ຂມ຺ມວິຕກ຺ໂກ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ. ອິທານິ ຕໍ ຠູມິວິຠາເຄນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂສ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສຸຠປຸພ຺ພຠາເຄຕິ ອສຸຠຊ຺ຌານສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາເຄ. ອສຸຠຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ກາມວິຕກ຺ກສ຺ສ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ກຕໍ. ກາມວິຕກ຺ກປຏິປກ຺ໂຂ ຫິ ເນກ຺ຂມ຺ມວິຕກ຺ໂກຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອຸປຣິວິຕກ຺ກທ຺ວຍສ຺ສ ຠູມິໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ສປຸພ຺ພຠາຄານິ ເມຕ຺ຕາກຣຸຓາຌານາທີນິ ອຸທ຺ຘຏານິ. ອສຸຠຊ຺ຌາເນຕິ ອສຸຠາຣມ຺ມເຓ ປຐມຊ຺ຌາເນ. ອວຍເວ ຫິ ສມຸທາຍໂວຫາຣໍ ກຕ຺ວາ ນິທ຺ທິສຕິ ຍຖາ ‘‘ຣຸກ຺ເຂ ສາຂາ’’ຕິ. ຌານໍ ປາທກໍ ກຕ຺ວາຕິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ. ຕໍ ຌານໍ ສມ຺ມສິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນມຄ຺ຄຜລກາເລປິ ຫິ ໂສ ໂລກຸຕ຺ຕໂຣຕິ. ພ຺ຍາປາທສ຺ສ ປຏິປກ຺ໂຂ, ກິຎ຺ຈິປິ ນ ພ຺ຍາປາເທຕິ ເອເຕນາຕິ ວາ ອພ຺ຍາປາໂທ, ເມຕ຺ຕາ, ຕາຍ ປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ອພ຺ຍາປາທປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ. ເມຕ຺ຕາຌາເນຕິ ເມຕ຺ຕາຠາວນາວເສນ ອຘິຄເຕ ປຐມຊ຺ຌາເນ. ກຣຸຓາຌາເນຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ວິຫິໍສາຍ ປຏິປກ຺ໂຂ, ນ ວິຫິໍສນ຺ຕິ ວາ ເອຕາຍ ສຕ຺ເຕຕິ ອວິຫິໍສາ, ກຣຸຓາ.

ນນຸ ຈ ອໂລຠາໂທສານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎາວິຣຫໂຕ ເຕສໍ ວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນການໍ ອິເມສໍ ເນກ຺ຂມ຺ມວິຕກ຺ກາທີນໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອສງ຺ກຣຓໂຕ ວວຕ຺ຖານໍ ນ ໂຫຕີຕິ? ໂນຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍທາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ອໂລໂຠ ສີສໍ ໂຫຕີຕິ ອໂລໂຠ ປຘາໂນ ໂຫຕິ. ນິຍມິຕປຣິຓຕສມຸທາຈາຣາທິວເສນ ຍທາ ອໂລຠປ຺ປຘາໂນ ເນກ຺ຂມ຺ມຄຣຸໂກ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ໂຫຕິ, ຕທາ ລທ຺ຘາວສໂຣ ເນກ຺ຂມ຺ມວິຕກ຺ໂກ ປຕິຏ຺ຐຫຕິ. ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ປນ ອໂທສລກ຺ຂຓສ຺ສ ອພ຺ຍາປາທສ຺ສ ວເສນ ໂຍ ຕສ຺ເສວ ອພ຺ຍາປາທວິຕກ຺ກຠາໂວ ສມ຺ຠເວຍ຺ຍ, ສຕິ ຈ ອພ຺ຍາປາທວິຕກ຺ກຠາເວ ກສ຺ສຈິປິ ອວິເຫຐນຊາຕິກຕາຍ ອວິຫິໍສາວິຕກ຺ກຠາໂວ ຈ ສມ຺ຠເວຍ຺ຍ, ເຕ ອິຕເຣ ທ຺ເວ. ຕທນ຺ວຍິກາຕິ ຕສ຺ເສວ ເນກ຺ຂມ຺ມວິຕກ຺ກສ຺ສ ອນຸຄາມິໂນ, ສຣູປໂຕ ອທິສ຺ສນໂຕ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ໂຫນ຺ຕິ, ອສຕິ ນ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ຕທນຸມານເນຍ຺ຍາ ຠວນ຺ຕິ. ເສສທ຺ວເຍປິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ‘‘ກາມປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ສງ຺ກປ຺ໂປ ກາມສງ຺ກປ຺ໂປ’’ຕິອາທິນາ ວິຕກ຺ກຕ຺ຕິເກ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ (ທີ. ນິ. ໓.໒໘໘) ເວທິຕພ຺ໂພ ອຕ຺ຖໂຕ ອຠິນ຺ນຕ຺ຕາ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ປຸນ ເທສນາ ກຕາຕິ? ຕຖາ ເທສນາຍ ພຸຊ຺ຌນການໍ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ ເທສນາມຕ຺ຕເມເວຕໍ.

ກາມວິຕກ຺ກາທີນໍ ວິຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາກາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ ‘‘ຕາສຸ ທ຺ເວ ສຕ຺ເຕສຸປິ ສງ຺ຂາເຣສຸປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ. ຕຕ຺ຖ ກາຣຓມາຫ ‘‘ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາເຍວ ຫິ ເອຕາ’’ຕິ. ຕເຖວາຕິ ຍຖາ ເນກ຺ຂມ຺ມວິຕກ຺ກາທີນໍ ‘‘ອສຸຠປຸພ຺ພຠາເຄ ກາມາວຈໂຣ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ກາມາວຈຣາທິຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕເຖວ ຕາສມ຺ປິ ເນກ຺ຂມ຺ມສຎ຺ຎາທີນມ຺ປິ ກາມາວຈຣາທິຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ກາມປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ສມ຺ປໂຍຄວເສນ ກາເມນ ປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ. ຕກ຺ກນວເສນ ຕກ຺ໂກ. ວິເສສໂຕ ຕກ຺ກນວເສນ ວິຕກ຺ໂກ. ສງ຺ກປ຺ປນປຣິກປ຺ປນວເສນ ສງ຺ກປ຺ໂປ. ອຎ຺ເຎສຸປິ ກາມປຏິສໍຍຸຕ຺ເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ວິຕກ຺ເກ ເອວ ກາໂມປປໂທ ຘາຕຸ-ສທ຺ໂທ ນິຣຸຬ຺ໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ ວິຕກ຺ກສ຺ສ ກາມສງ຺ກປ຺ປປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ສາຕິສຍຕ຺ຕາ. ເອສ ນໂຍ ພ຺ຍາປາທຘາຕຸອາທີສຸ. ສພ຺ເພປິ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ກາມຘາຕູ ຫີນຊ຺ຌາສເຍຫິ ກາມິຕພ຺ພຘາຕຸຠາວໂຕ ກິເລສກາມສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓສຠາວຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິເຫເຐຕີຕິ ວິພາຘຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ກາມຘາຕຸຕ຺ຕິເກ. ສພ຺ພາກຸສລສງ຺ຄາຫິກາຍ ກາມຘາຕຸຍາ ອິຕຣາ ທ຺ເວ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ກຖນໍ ສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກາ ກຖາ. ຕິສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອສງ຺ກຣໂຕ ກຖາ ອສມ຺ຠິນ຺ນາ. ອິຕຣາ ທ຺ເວ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອິຕຣາ ທ຺ເວ ຘາຕຸໂຍ ຄຫິຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ ສພ຺ເພປິ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ກາມຘາຕູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາຍ ສວິສຍສ຺ສ ອຕິພ຺ຍາປເນນ. ຕໂຕຕິ ອິຕຣຘາຕຸທ຺ວຍສງ຺ຄາຫິກາຍ ກາມຘາຕຸຍາ. ນີຫຣິຕ຺ວາຕິ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ. ທສ຺ເສຕີຕິ ເອວໍ ຠຄວາ ທສ຺ເສຕີຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ພ຺ຍາປາທຘາຕຸໍ…ເປ… ກເຖສິ. ກສ຺ມາ? ປເຄວ ອປວາທາ ອຠິນິວິສນ຺ຕິ, ຕໂຕ ປຣໍ ອຸສ຺ສຄ຺ໂຄ ປວຕ຺ຕຕິ, ຐເປຕ຺ວາ ວາ ອປວາທວິສຍໍ ຕໍ ປຣິຫຣນ຺ໂຕວ ອຸສ຺ສຄ຺ໂຄ ປວຕ຺ຕຕີຕິ, ຎາໂຍ ເຫສ ໂລເກ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ.

ທ຺ເວ ກຖາຕິ ‘‘ສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກາ, ອສມ຺ຠິນ຺ນາ ຈາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໓໐໕) ອນນ຺ຕຣຕ຺ຕິເກ ວຸຕ຺ຕາ ທ຺ເວ ກຖາ. ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອາເນຕ຺ວາ ກຖນວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕອຕ຺ໂຖ ອິຘາປິ ອາຫຣິຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ໂພ ‘‘ເນກ຺ຂມ຺ມຘາຕຸຍາ ຄຫິຕາຍ ອິຕຣາ ທ຺ເວ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ.

ສຸຎ຺ຎຕຏ຺ເຐນາຕິ ອຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕາຍ. ກາມຠໂວ ກາໂມ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ສຸຎ຺ຎຕຏ຺ເຐນ ຘາຕຸ ຈາຕິ ກາມຘາຕຸ. ພ຺ຣຫ຺ມໂລກນ຺ຕິ ປຐມຊ຺ຌານຠູມິສຎ຺ຎິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກໍ. ຘາຕຸຍາ ອາຄຕຏ຺ຐານມ຺ຫີຕິ ‘‘ກາມຘາຕຸ ຣູປຘາຕູ’’ຕິອາທິນາ ຘາຕຸຄ຺ຄຫເຓ ກເຕ. ຠເວນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕພ຺ພາຕິ ‘‘ກາມຠໂວ ຣູປຠໂວ’’ຕິອາທິນາ ຠວວເສນ ຕທຕ຺ໂຖ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕພ຺ໂພ, ນ ຍາຍ ກາຍຈິ ຘາຕຸຍາ ວເສນ. ຍທຄ຺ເຄນ ຈ ຘາຕຸຍາ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ຠເວນ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ກາຕພ຺ໂພ, ຕທຄ຺ເຄນ ຠວສ຺ສ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ຘາຕຸຍາ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ກາຕພ຺ໂພ ຠວວເສນ ຘາຕຸຍາ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊນໂຕ. ນິຣຸຊ຺ຌຕິ ກິເລສວຏ຺ຏເມຕ຺ຖາຕິ ນິໂຣໂຘ, ສາ ເອວ ສຸຎ຺ຎຕຏ຺ເຐນ ຘາຕູຕິ ນິໂຣຘຘາຕຸ, ນິພ຺ພານໍ. ນິຣຸທ຺ເຘ ຈ ກິເລສວຏ຺ເຏ ກມ຺ມວິປາກວຏ຺ຏາ ນິຣຸທ຺ຘາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ.

ຫີນຘາຕຸຕ຺ຕິໂກ ອຠິຘມ຺ເມ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໑໔) ຫີນຕ຺ຕິເກນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕພ຺ໂພຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຫີນາ ຘາຕູຕິ ທ຺ວາທສ ອກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາ’’ຕິ. ເຕ ຫິ ລາມກຏ຺ເຐນ ຫີນຘາຕຸ. ຫີນປຓີຕານໍ ມຊ຺ເຌ ຠວາຕິ ມຊ຺ຌິມຘາຕຸ, ອວເສສາ ເຕຠູມກຘມ຺ມາ. ອຸຕ຺ຕມຏ຺ເຐນ ອຕປ຺ປກຏ຺ເຐນ ຈ ປຓີຕຘາຕຸ, ນວໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມາ.

ປຎ຺ຈກາມຄຸຓາ ວິສຍຠູຕາ ເອຕສ຺ສ ສນ຺ຕີຕິ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓິໂກ, ກາມຣາໂຄ. ຣູປາຣູປຠເວສູຕິ ຣູປາຣູປູປປຕ຺ຕິຠເວສຸ ຍຖາຘິຄເຕສຸ. ອນຘິຄເຕສຸ ປນ ໂສ ປຕ຺ຖນາ ນາມ ນ ໂຫຕີຕິ ຠວວເສນ ປຕ຺ຖນາຕິ ອິມິນາວ ຄຫິໂຕ. ຌານນິກນ຺ຕີຕິ ຣູປາຣູປຊ຺ຌາເນສຸ ນິກນ຺ຕິ. ຠວວເສນ ປຕ຺ຖນາຕິ ຠເວສຸ ປຕ຺ຖນາຕິ. ເອວໍ ຈຕູຫິປິ ປເທຫິ ຍຖາກ຺ກມໍ ມຫຄ຺ຄຕູປປຕ຺ຕິຠວວິສຍາ, ມຫຄ຺ຄຕກມ຺ມຠວວິສຍາ, ຠວທິຏ຺ຐິສຫຄຕາ, ຠວປຕ຺ຖນາຠູຕາ ຈ ຕຓ຺ຫາ ‘‘ຠວຕຓ຺ຫາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ວິຠວທິຏ຺ຐິ ວິຠໂວ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ວິຠວສຫຄຕາ ຕຓ຺ຫາ ວິຠວຕຓ຺ຫາ. ຣູປາທິປຎ຺ຈວຕ຺ຖຸ ກາມວິສຍາ ພລວຣາຄຠູຕາ ຕຓ຺ຫາ ກາມຕຓ຺ຫາຕິ ປຐມນໂຍ, ‘‘ສພ຺ເພປິ ເຕຠູມກຘມ຺ມາ ກາມນີຍຏ຺ເຐນ ກາມາ’’ຕິ (ມຫານິ. ໑) ວຈນໂຕ ເຕ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐິວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ສພ຺ພາປິ ຕຓ຺ຫາ ກາມຕຓ຺ຫາຕິ ທຸຕິຍນໂຍຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ.

ອຠິຘມ຺ເມ ປນາຕິ ປນ-ສທ຺ໂທ ວິເສສຕ຺ຖໂຊຕໂນ, ເຕນ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓິກຣາຄໂຕ ອຎ຺ໂຎປິ ກາມາວຈຣຘມ຺ມວິສໂຍ ໂລໂຠ ອຠິຘມ຺ເມ (ວິຠ. ໙໑໕) ‘‘ກາມຕຓ຺ຫາ’’ຕິ ອາຄໂຕຕິ ອິມໍ ວິເສສໍ ໂຊເຕຕິ. ຕິກນ຺ຕຣມ຺ປິ ສມານໍ ຕຓ຺ຫໍເຍວ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕິຕເທສນານນ຺ຕຣຕາຍ ຕໍ ‘‘ວາໂຣ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕີຕິ ‘‘ອິມິນາ ວາເຣນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມິນາ ວາເຣນາຕິ ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣຊນີຍຏ຺ເຐນາຕິ ກາມນີຍຏ຺ເຐນ. ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາຕິ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ຕໂຕຕິ ກາມຕຓ຺ຫາຍ. ນີຫຣິຕ຺ວາຕິ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ. ອິຕຣາ ທ຺ເວ ຕຓ຺ຫາຕິ ຣູປຕຓ຺ຫໍ, ອຣູປຕຓ຺ຫຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ. ເອເຕນ ‘‘ກາມຕຓ຺ຫາ’’ຕິ ສາຘາຣຓວຈນເມຕໍ ສພ຺ພສ຺ສປິ ໂລຠສ຺ສ, ຕສ຺ສ ປນ ‘‘ຣູປຕຓ຺ຫາ ອຣູປຕຓ຺ຫາ’’ຕິ ວິເສສວຈນໍ ຍຖາ ກາມຄຸຓິກຣາໂຄ ຣູປຣາໂຄ ອຣູປຣາໂຄຕິ ທສ຺ເສຕິ. ນິໂຣຘຕຓ຺ຫາຕິ ຠວນິໂຣເຘ ຠວສມຸຈ຺ເຉເທ ຕຓ຺ຫາ. ຍສ຺ມາ ຫິ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາເວ, ກາມາວຈຣເທວຕ຺ຕຠາເວ, ຣູປາວຈຣອຣູປາວຈຣຕ຺ຕຠາເວ ຐິຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ມາ ສມຸຈ຺ເຉໂທ ໂຫຕີຕິ ຠວນິໂຣຘໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍສຫຄຕາປິ ຕຓ຺ຫາ ຕເມວ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຕີຕິ.

ວຏ຺ຏສ຺ມິນ຺ຕິ ຕິວິເຘປິ ວຏ຺ເຏ. ຍຖາ ເຕ ຫິ ນິສ຺ສຣິຕຸໍ ອປ຺ປທານວເສນ ກມ຺ມວິປາກວຏ຺ເຏ ຕໍສມງ຺ຄິສຕ຺ຕໍ ເຕສໍ ປຣາປຣຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ສໍໂຍເຊນ຺ຕິ, ເອວໍ ກິເລສວຏ຺ເຏປີຕິ. ສຕີຕິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊມາເນ. ຣູປາທິເຠເທຕິ ຣູປເວທນາທິວິຠາເຄ. ກາເຍຕິ ຂນ຺ຘສມູເຫ. ວິຊ຺ຊມານາຕິ ສຕີ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຸປລພ຺ຠມານາ. ທິຏ຺ຐິຍາ ປຣິກປ຺ປິໂຕ ຫິ ອຕ຺ຕາທິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ນຕ຺ຖິ, ທິຏ຺ຐິ ປນ ອຍໍ ອຕ຺ເຖວາຕິ. ວິຈິນນ຺ໂຕຕິ ຘມ຺ມສຠາວໍ ວີມໍສນ຺ໂຕ. ກິຈ຺ຉຕີຕິ ກິລມຕິ. ປຣາມສຕີຕິ ປຣໂຕ ອາມສຕິ. ‘‘ສີເລນ ສຸທ຺ຘິ, ວເຕນ ສຸທ຺ຘີ’’ຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຫິ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຣໂຕ ອາມສຕິ ນາມ. ວີສຕິວຕ຺ຖຸກາ ທິຏ຺ຐີຕິ ຣູປາທິ-ຘມ຺ເມ, ປຈ຺ເຈກໍ ເຕ ວາ ນິສ຺ສິຕໍ, ເຕສໍ ວາ ນິສ຺ສຍຠູຕໍ, ສາມິຠູຕໍ ວາ ກຕ຺ວາ ປຣິກປ຺ປນວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ວີສຕິວຕ຺ຖຸກາ ອຕ຺ຕທິຏ຺ຐິ ວີສຕິ. ວິມຕີຕິ ຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ມາ, ມິຈ຺ຉາ ວາ ມນນາຠາວໂຕ ສໍສຍິຕຏ຺ເຐນ ອມຕິ, ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິປຣິຍາສຄ຺ຄາໂຫຕິ ອສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ‘‘ສຸທ຺ຘິມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ວິປຣີຕຄ຺ຄາໂຫ.

ຈິຣປາຣິວາສິຍຏ຺ເຐນາຕິ ຈິຣປຣິວຸຕ຺ຖຕາຍ ປຸຣາຓຠາເວນ. ອາສວນຏ຺ເຐນາຕິ ສນ຺ທນຏ຺ເຐນ, ປວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສວຕີຕິ ປວຕ຺ຕຕິ. ອວຘິອຕ຺ໂຖ ອາ-ກາໂຣ, ອວຘິ ຈ ມຣິຍາທາຠິວິຘິເຠທໂຕ ທຸວິໂຘ. ຕຕ຺ຖ ມຣິຍາໂທ ກິຣິຍໍ ພຫິ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕິ ຍຖາ ‘‘ອາ ປາຏລິປຸຕ຺ຕາ ວຸຏ຺ໂຐ ເທໂວ’’ຕິ. ອຠິວິຘິ ກິຣິຍໍ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕິ ຍຖາ ‘‘ອາ ຠວຄ຺ຄາ ຠຄວໂຕ ຍໂສ ປວຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ອຠິວິຘິອຕ຺ໂຖ ອຍໍ ອາ-ກາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ກຕ຺ຖຈິ ທ຺ເວ ອາສວາ ອາຄຕາຕິ ວິນຍປາຬິໍ (ປາຣາ. ໓໙) ສນ຺ຘາຍາຫ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍ ອາສວານໍ ສໍວຣາຍ, ສມ຺ປຣາຍິການໍ ອາສວານໍ ປຏິຆາຕາຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໙) ທ຺ວິຘາ ອາສວາ ອາຄຕາຕິ. ກຕ຺ຖຈີຕິ ຕິກນິປາເຕ ອາສວສຸຕ຺ເຕ, (ອິຕິວຸ. ໕໖; ສໍ. ນິ. ໕.໑໖໓) ອຎ຺ເຎສຸ ຈ ສຬາຍຕນສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໒໑). ສຬາຍຕນສຸຕ຺ເຕສຸປິ ຫິ ‘‘ຕໂຍເມ ອາວຸໂສ ອາສວາ ກາມາສໂວ ຠວາສໂວ ອວິຊ຺ຊາສໂວ’’ຕິ ຕໂຍ ເອວ ອາຄຕາຕິ. ນິຣຍໍ ຄເມນ຺ຕີຕິ ນິຣຍຄາມິນີຍາ. ຍສ຺ມາ ອິຘ ສາສວໍ ກຸສລາກຸສລໍ ກມ຺ມໍ ອາສວປຣິຍາເຍນ ເທສິຕໍ, ຕສ຺ມາ ປຎ຺ຈຄຕິສໍວຕ຺ຕນີຍຠາເວນ ອາສວາ ອາຄຕາ. ອິມສ຺ມິໍ ສງ຺ຄີຕິສຸຕ຺ເຕ ຕໂຍ ອາຄຕາຕິ. ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ອຎ຺ເຎສຸ ຈ ອາ ຠວຄ຺ຄໍ ອາ ໂຄຕ຺ຣຠຸໍ ປວຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ ມານາທີສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍາທິຄ຺ຄາຫວເສນ, ອຠິພ຺ຍາປນມທກຣຓວເສນ ອາສວສທິສຕາ ຈ ເອເຕສໍເຍວ, ນ ອຎ຺ເຎສໍ, ຕສ຺ມາ ເອເຕສ຺ເວວ ອາສວ-ສທ຺ໂທ ນິຣຸຬ຺ໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນ ເຈຕ຺ຖ ‘‘ທິຏ຺ຐາສໂວ ນາຄໂຕ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕພ຺ພໍ ຠວຕຓ຺ຫາຍ, ຠວທິຏ຺ຐິຍາປິ ຠວາສວຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ກາມາສໂວ ນາມ ກາມນຏ຺ເຐນ, ອາສວນຏ຺ເຐນ ຈ. ວຸຕ຺ຕາເຍວ ອຕ຺ຖໂຕ ນິນ຺ນານາກຣຓໂຕ.

ກາເມ ເອສຕິ ຄເວສຕິ ເອຕາຍາຕິ ກາເມສນາ, ກາມານໍ ອຠິປຕ຺ຖນາວເສນ, ປຣິເຍຏ຺ຐິວເສນ, ປຣິຠຸຎ຺ຊນວເສນ ວາ ປວຕ຺ຕຣາໂຄ. ຠເວສນາ ປນ ຠວປຕ຺ຖນາ, ຠວາຠິຣຕິຠວຊ຺ໂຌສານວເສນ ປວຕ຺ຕຣາໂຄ. ທິຏ຺ຐິຄຕິກສມ຺ມຕສ຺ສາຕິ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິເຍຫິ ປຣິກປ຺ປິຕສ຺ສ, ສມ຺ຠາວິຕສ຺ສ ຈ. ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສາຕິ ຕໂປປກ຺ກມສ຺ສ. ຕເທກຏ຺ຐນ຺ຕິ ຕາຫິ ຣາຄທິຏ຺ຐີຫິ ສຫເຊກຏ຺ຐໍ. ກມ຺ມນ຺ຕິ ອກຸສລກມ຺ມໍ. ຕມ຺ປິ ຫິ ກາມາທິເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕນາຘິຏ຺ຐານາທິວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ‘‘ເອສຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອນ຺ຕຄ຺ຄາຫິກາ ທິຏ຺ຐີຕິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕເມຕໍ. ຍາ ກາຈິ ປນ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ຕໂປປກ຺ກມເຫຕຸກາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ ເອວ.

ອາກາຣສຓ຺ຐານນ຺ຕິ ວິສິຏ຺ຐາກາຣາວຏ຺ຐານໍ ກຖໍວິຘນ຺ຕິ ຫິ ເກນ ປກາເຣນ ສຓ຺ຐິຕໍ, ສມວຏ຺ຐິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສທ຺ທຕ຺ຖໂຕ ປນ ວິທຫນໍ ວິສິຏ຺ຐາກາເຣນ ອວຏ຺ຐານໍ ວິຘາ, ວິຘີຍຕິ ວິສທິສາກາເຣນ ຐປີຍຕີຕິ ວິຘາ, ໂກຏ຺ຐາໂສ. ວິທຫນໂຕ ຫີນາທິວເສນ ວິວິເຘນາກາເຣນ ທຫນໂຕ ອຸປຘາຣຓໂຕ ວິຘາ, ມາໂນວ. ເສຍ຺ຍສທິສຫີນານໍ ວເສນາຕິ ເສຍ຺ຍສທິສຫີນຠາວານໍ ຍາຖາວາ’ ຍາຖາວຠູຕານໍ ວເສນ. ຕໂຍ ມານາ ວຸຕ຺ຕາ ເສຍ຺ຍສ຺ເສວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກາ. ເອສ ນໂຍ ສທິສຫີເນສຸປິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍຎ຺ຫິ ມາໂນ’’ຕິອາທິ. ອິທານິ ຍຖາອຸທ຺ທິຏ຺ເຐ ນວວິເຘປິ ມາເນ ວຕ຺ຖຸວິຠາເຄນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣາຊູນຎ຺ເຈວ ປພ຺ພຊິຕານຎ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ກສ຺ມາ? ເຕ ວິເສສໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ເສຍ຺ຍໂຕ ທຫນ຺ຕີຕິ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຣາຊາ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ໂກ ມຍາ ສທິໂສ ອຕ຺ຖີຕິ ໂກ-ສທ຺ໂທ ປຏິກ຺ເຂປຕ຺ໂຖ, ອຎ຺ໂຎ ສທິໂສ ນຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອເຕສໍເຍວາຕິ ຣາຊູນໍ, ປພ຺ພຊິຕານຎ຺ຈ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເສຏ຺ຐວຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ. ‘‘ຫີໂນຫມສ຺ມີ’’ຕິ ມາເນປິ ເອເສວ ນໂຍ.

‘‘ໂກ ມຍາ ສທິໂສ ອຎ຺ໂຎ ຣາຊປຸຣິໂສ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ວາ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ອຎ຺ເຎຫິ ສທ຺ຘິໍ ກິໍ ນານາກຣຓ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ອມຈ຺ໂຈ ຕິ ນາມາເມວ…ເປ… ນາມາຫ’’ນ຺ຕິ ວາຕິ ສທິສສ຺ສ ເສຍ຺ຍມານາທີນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣທສ຺ສນໍ.

ທາສາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຠຕິກ ກມ຺ມກຣາທີນໍ ປຣາຘີນວຸຕ຺ຕິການໍ ຄຫຓໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ວາ ຄຫິເຕ ເອວ ‘‘ປຸກ຺ກຸສຈຓ຺ຑາລາທໂຍປີ’’ຕິ ສຍເມວ ທສ຺ເສຕິ. ນນຸ ຈ ມາໂນ ນາມາຍໍ ສໍປຄ຺ຄຫຣໂສ, ໂສ ກຖໍ ໂອມາເນ ສມ຺ຠວຕີຕິ? ໂສປິ ອວກຣຓມຸເຂນ ວິຘານວຕ຺ຖຸນາ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນວເສເນວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ນາຍໍ ວິໂຣໂຘ. ເຕເນວາຫ ‘‘ກິໍ ທາໂສ ນາມ ອຫນ຺ຕິ ເອເຕ ມາເນ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ຍາຖາວມານຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ຍາຖາວມານາ ຠວນິກນ຺ຕິ ວິຍ, ອຕ຺ຕທິຏ຺ຐິ ວິຍ ຈ ນ ມຫາສາວຊ຺ຊາ, ຕສ຺ມາ ເຕ ນ ອປາຍຄມນີຍາ. ຍຖາຠູຕວຕ຺ຖຸກຕາຍ ຫິ ເຕ ຍາຖາວມານາ. ‘‘ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄວຊ຺ຌາ’’ຕິ ຈ ຕສ຺ສ ອນວເສສປ຺ປຫາຍິຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸຕິຍຕຕິຍມຄ຺ເຄຫິ ຈ ເຕ ຍຖາກ຺ກມໍ ປຫີຍນ຺ຕິ, ເຍ ໂອຬາຣິກຕຣາ, ໂອຬາຣິກຕມາ ຈ. ມາໂນ ຫິ ‘‘ອຫໍ ອສ຺ມີ’’ຕິ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຸປຣິມຄ຺ເຄສຸ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີໂກ ຫຸຕ຺ວາ ປຫີຍຕິ. ອຍາຖາວມານາ ນາມ ອຍຖາຠູຕວຕ຺ຖຸກຕາຍ, ເຕເນວ ເຕ ມຫາສາວຊ຺ຊຠາເວນ ປຐມມຄ຺ຄວຊ຺ຌາ ວຸຕ຺ຕາ.

ອຕຕິ ສຕຕໍ ຄຈ຺ຉຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອທ຺ຘາ, ກາໂລຕິ ອາຫ ‘‘ຕໂຍ ອທ຺ຘາຕິ ຕໂຍ ກາລາ’’ຕິ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິຍາເຍນາຕິ ຠທ຺ເທກຣຕ຺ຕສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໘໓) ອາຄຕນເຍນ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ໂຍ ຈາວຸໂສ ມໂນ, ເຍ ຈ ຘມ຺ມາ, ອຸຠຍເມຕໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຕສ຺ມິໍ ເຈ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນ ຉນ຺ທຣາຄປຏິພທ຺ຘໍ ໂຫຕິ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ຉນ຺ທຣາຄປຏິພທ຺ຘຕ຺ຕາ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ຕທຠິນນ຺ທຕິ, ຕທຠິນນ຺ທນ຺ໂຕ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ຘມ຺ເມສຸ ສໍຫີຣຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໒໘໔) ອທ຺ຘາປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ສນ຺ຘາຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິໂຕ ປຸພ຺ເພ’’ຕິອາທິ. ຕທນ຺ຕຣນ຺ຕິ ເຕສໍ ຈຸຕິປຏິສນ຺ຘີນໍ ເວມຊ຺ຌໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ ອທ຺ຘາ, ໂຍ ປຸພ຺ພນ຺ຕາປຣນ຺ຕານໍ ເວມຊ຺ຌຕາຍ ‘‘ປຸພ຺ພນ຺ຕາປຣນ຺ເຕ ກງ຺ຂຕິ, (ຘ. ສ. ໑໑໒໓) ປຸພ຺ພນ຺ຕາປຣນ຺ເຕ ອຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໑໐໖໗, ໑໑໐໖, ໑໑໒໘) ເອວມາທີສຸ ‘‘ປຸພ຺ພນ຺ຕາປຣນ຺ໂຕ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຠງ຺ໂຄ ຘມ຺ໂມ ອຕີຕໍເສນ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຠງ຺ຄໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ອຕີໂຕ ອທ຺ຘາ ນາມາ’’ຕິ. ຕຖາ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ຘມ຺ໂມ ອນາຄຕໍເສນ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປ຺ປາທໂຕ ປຸພ຺ເພ ອນາຄໂຕ ອທ຺ຘາ ນາມາ’’ຕິ. ຂຓຕ຺ຕເຍຕິ ອຸປ຺ປາໂທ, ຐິຕິ, ຠງ຺ໂຄຕິ ຕີສຸ ຂເຓສຸ. ຍທາ ຫິ ຘມ຺ໂມ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍສ຺ສ ສມວາເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຍທາ ຈ ເວຕິ, ອິຕິ ທ຺ວີສຸປິ ຂເຓສຸ ຐິຕິກ຺ຂເຓ ວິຍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນຕິ. ຘມ຺ມານຎ຺ຫິ ປາກຠາວູປາຘິກໍ ປຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຸທໂຍ, ວິທ຺ຘໍສຠາວູປາຘິກໍ ວໂຍ, ຕທຸຠຍເວມຊ຺ຌໍ ຐິຕິ. ຍທິ ເອວໍ ອທ຺ຘາ ນາມາຍໍ ຘມ຺ໂມ ເອວ ອາປນ຺ໂນຕິ? ນ ຘມ຺ໂມ, ຘມ຺ມສ຺ສ ປນ ອວຕ຺ຖາເຠໂທ, ຕຎ຺ຈ ອຸປາທາຍ ໂລເກ ກາລສມຎ຺ຎາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຕີຕາທິເຠໂທ ຈ ນາມ ອຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກ. ເຕເນວ ໂວຫາເຣນາຕິ ຕໍ ຕໍ ອວຕ຺ຖາວິເສສໍ ອຸປາທາຍ ຘມ຺ໂມ ‘‘ອຕີໂຕ ອນາຄໂຕ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ເຍນ ໂວຫາເຣນ ໂວຫຣີຍຕິ, ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕຕາຍ ຫິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊມາໂນປິ ກາໂລ ຕສ຺ເສວ ຘມ຺ມສ຺ສ ປວຕ຺ຕິອວຕ຺ຖາວິເສສໍ ອຸປາທາຍ ເຕເນວ ໂວຫາເຣນ ‘‘ອຕີໂຕ ອທ຺ຘາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ໂຕ.

ອນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ໂລເກ ປຣິໂຍສາເນ, ໂກຏິຍໍ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ ຕທຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອນ຺ໂຕເຍວ ອນ຺ໂຕ’’ຕິ ອາຫ, ໂກຏິ ອນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣຠາໂຄຕິ ປາຣິມນ຺ໂຕ. ອມຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ຠວປ຺ປພນ຺ໂຘ ນິຏ຺ຐານໍ ເອຕ຺ຖາຕິ ອນ຺ໂຕ, ໂກຏິ. ອມນໍ ນິຏ຺ຐານຄມນນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕ, ໂອສານໍ. ໂສ ປນ ‘‘ເອເສວນ຺ໂຕ ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໓໙໓; ສໍ. ນິ. ໒.໕໑) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ທຸກ຺ຂຓ຺ຓວສ຺ສ ປາຣິມນ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ປຣຠາໂຄ’’ຕິ. ອມ຺ມຕິ ປຣິຠຸຍ຺ຍຕິ ຫີຬີຍຕີຕິ ອນ຺ໂຕ, ລາມໂກ. ອມ຺ມຕິ ຠາຄໂສ ຎາຍຕີຕິ ອນ຺ໂຕ, ອໍໂສຕິ ອາຫ ‘‘ໂກຏ຺ຐາໂສ ອນ຺ໂຕ’’ຕິ. ສນ຺ໂຕ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊມາໂນ ກາໂຍ ຘມ຺ມສມູໂຫຕິ ສກ຺ກາໂຍ, ຂນ຺ຘາ, ເຕ ປນ ອຣິຍສຈ຺ຈຠູຕາ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ’’ຕິ. ປຸຣິມຕຓ຺ຫາຕິ ເຍສໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິກາ, ຕນ຺ນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ ປເຄວ ສິທ຺ຘາ ຕຓ຺ຫາ. ອປ຺ປວຕ຺ຕິຠູຕນ຺ຕິ ນປ຺ປວຕ຺ຕຕິ ຕທຸຠຍໍ ເອຕ຺ຖາຕິ ເຕສໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠູຕໍ. ຍທິ ‘‘ສກ຺ກາໂຍ ອນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິຠຕ຺ຕິຕາຍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈາທໂຍ ຄຫິຕາ, ອຖ ກສ຺ມາ ມຄ຺ໂຄ ນ ຄຫິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ມຄ຺ໂຄ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອຸປາຍຕ຺ຕາຕິ ອຸປາຍຠາວໂຕ, ສມ຺ປາປກເຫຕຸຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຍທິ ປນ ເຫຕຸມນ຺ຕຄ຺ຄຫເຓເນວ ເຫຕຸ ຄຫິໂຕ ໂຫຕິ, ນນຸ ເອວໍ ສກ຺ກາຍຄ຺ຄຫເຓເນວ ຕສ຺ສ ເຫຕຸຠູໂຕ ສກ຺ກາຍສມຸທໂຍ ຄຫິໂຕ ໂຫຕີຕິ? ຕສ຺ສ ຄຫເຓ ສງ຺ຂຕທຸໂກ ວິຍ, ສປ຺ປຈ຺ຈຍທຸໂກ ວິຍ ຈ ທຸໂກວາຍໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ຕິໂກ. ຍຖາ ປນ ສກ຺ກາຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສກ຺ກາຍສມຸທໂຍປິ ຄຫິໂຕ, ເອວໍ ສກ຺ກາຍນິໂຣຘໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສກ຺ກາຍນິໂຣຘຸປາໂຍ ຄຍ຺ເຫຍ຺ຍ, ເອວໍ ສຕິ ຈຕຸກ຺ໂກ ອຍໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ນ ຕິໂກ, ຕສ຺ມາ ເຫຕຸມນ຺ຕຄ຺ຄຫເຓນ ເຫຕຸຄ຺ຄຫຓໍ ນ ຈິນ຺ເຕຕພ຺ພໍ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ຍຸຕ຺ໂຕ ສິຍາ – ອິຘ ສກ຺ກາຍສກ຺ກາຍສມຸທຍາ ອນາທິກາລິກາ, ອສຕິ ມຄ຺ຄຠາວນາຍໍ ປຈ຺ຈຍານຸປຣເມນ ອປຣິຍນ຺ຕາ ຈ, ນິພ຺ພານໍ ປນ ອປ຺ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ນິຈ຺ຈຕາຍ ເອວ ສພ຺ພທາຠາວີຕິ ອນາທິກາລິໂກ, ອປຣິຍນ຺ໂຕ ຈ. ອິຕິ ອິມານິ ຕີຓິ ສຈ຺ຈານິ ມຫາເຖໂຣ ອິມາຍ ສຠາຄຕາຍ ‘‘ຕໂຍ ອນ຺ຕາ’’ຕິ ຕິກໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ປນ ກທາຈິ ກຣຫຈິ ລພ຺ຠມາໂນ ນ ຕຖາຕິ ຕສ຺ສ ອຕິວິຍ ທຸລ຺ລຠປາຕຸຠາວຕໍ ທີເປຕຸໍ ຕິກໂຕ ພຫິກໂຕຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂນມຕິ.

ທຸກ຺ຂຕາຕິ ທຸກ຺ຂຠາໂວ, ທຸກ຺ຂໍເຍວ ວາ ຍຖາ ເທໂວ ເອວ ເທວຕາ. ທຸກ຺ຂ-ສທ຺ໂທ ຈາຍໍ ອທຸກ຺ຂສຠາເວສຸປິ ສຸຂຸເປກ຺ຂາສຸ ກຎ຺ຈິ ອນິຏ຺ຐຕາວິເສສໍ ອຸປາທາຍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ຕໂຕ ນິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ສຠາວທຸກ຺ຂວາຈິນາ ເອເກນ ທຸກ຺ຂ-ສທ຺ເທນ ວິເສເສຕ຺ວາ ‘‘ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂຕາ’’ຕິ ອາຫ. ຠວຕິ ຫິ ເອກນ຺ຕໂຕ ຕໍສຠາເວປິ ອຕ຺ເຖ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ເຍນ ເກນຈິ ສທິສຕາເລເສນ ພ຺ຍຠິຈາຣາສງ຺ກາຕິ ວິເສສິຕພ຺ພຕາ ຍຖາ ‘‘ຣູປຣູປໍ ຕິລເຕລ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ປກິຓ຺ຓກຖາ) ຈ. ສງ຺ຂາຣຠາເວນາຕິ ສງ຺ຂຕຠາເວນ. ປຈ຺ຈເຍຫິ ສງ຺ຂຣີຍນ຺ຕີຕິ ສງ຺ຂາຣາ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນາ. ສງ຺ຂຣິຍມານຕ຺ຕາ ເອວ ຫິ ອສາຣກຕາຍ ປຣິທຸພ຺ພລຠາເວນ ຠງ຺ຄຠງ຺ຄາຠິມຸຂກ຺ຂເຓສຸ ວິຍ ອຕ຺ຕລາຠກ຺ຂເຓປິ ວິພາຘປ຺ປຕ຺ຕາ ເອວ ຫຸຕ຺ວາ ສງ຺ຂາຣາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປາທຊຣາຠງ຺ຄປີຬິຕາ’’ຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕກາຣຓໂຕ. ອຎ຺ຎທຸກ຺ຂສຠາວວິຣຫໂຕຕິ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂຕາວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂຕາສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອຎ຺ຎສ຺ສ ທຸກ຺ຂສຠາວສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ວິປຣິຓາເມຕິ ປຣິຓາເມ, ວິຄເມຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ປປຎ຺ຈສູທນິຍໍ ‘‘ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂາຕິ ນຕ຺ຖິຠາໂວ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ. ອປຣິຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸການຎ຺ຫິ ສຸຂເວທນຸປຣໂມ ທຸກ຺ຂໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ປິຍວິປ຺ປໂຍເຄນ ທີເປຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ສຸຂສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນໂຍ ປເທສນິສ຺ສິໂຕ ເວທນາວິເສສມຕ຺ຕວິສຍຕ຺ຕາຕິ ອນວເສສໂຕ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິ ທຸຕິຍນໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ. ນນຸ ຈ ‘‘ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ທຸກ຺ຂາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໒໗໘) ວຈນໂຕ ສຸຂທຸກ຺ຂເວທນານມ຺ປິ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕາ ອາປນ຺ນາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ສາ ປນ ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາອປວາທຠູເຕນ ອິຕຣທຸກ຺ຂຕາວຈເນນ ນິວຕ຺ຕີຍຕີຕິ ນາຍໍ ວິໂຣໂຘ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ທຸກ຺ຂເວທນໍ ສຸຂເວທນຎ຺ຈາ’’ຕິ.

ມິຈ຺ຉາສຠາໂວຕິ ‘‘ຫິຕສຸຂາວໂຫ ເມ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວໍ ອາສີສິໂຕປິ ຕຖາ ອຠາວໂຕ, ອສຸຠາທີສຸເຍວ ‘‘ສຸຠ’’ນ຺ຕິອາທິວິປຣີຕປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ຈ ມິຈ຺ຉາສຠາໂວ, ມຸສາສຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມາຕຸຆາຕກາທີສຸ ປວຕ຺ຕມານາປິ ຫິ ຫິຕສຸຂໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕາວ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ເຕ ຘມ຺ມາ ‘‘ຫິຕສຸຂາວຫາ ເມ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ອາສີສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ອສຸຠາສຸຂານິຈ຺ຈານຕ຺ເຕສຸ ສຸຠາທິວິປຣິຍາສທຬ຺ຫຕາຍ ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐີສຸ ປວຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ເຕ ຘມ຺ມາ ອສຸຠາທີສຸ ສຸຠາທິວິປຣີຕປ຺ປວຕ຺ຕິກາ ໂຫນ຺ຕິ. ວິປາກທາເນ ສຕິ ຂນ຺ຘເຠທານນ຺ຕຣເມວ ວິປາກທານໂຕ ນິຍໂຕ, ມິຈ຺ຉຕ຺ໂຕ ຈ ໂສ ນິຍໂຕ ຈາຕິ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍໂຕ. ອເນເກສຸ ອານນ຺ຕຣິເຍສຸ ກເຕສຸ ຍໍ ຕຕ຺ຖ ພລວໍ, ຕໍ ວິປຈ຺ຈຕິ, ນ ອິຕຣານີຕິ ເອກນ຺ຕວິປາກຊນກຕາຍ ນິຍຕຕາ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ‘‘ວິປາກທາເນ ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຂນ຺ຘເຠທານນ຺ຕຣນ຺ຕິ ຈຸຕິອນນ຺ຕຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຸຕິ ຫິ ມຣຓນິທ຺ເທເສ ‘‘ຂນ຺ຘານໍ ເຠໂທ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໙໐; ມ. ນິ. ໑.໑໒໓; ໓.໓໗໓; ວິຠ. ໑໙໓) ວຸຕ຺ຕາ, ເອເຕນ ວຈເນນ ສຕິ ຜລທາເນ ຈຸຕິອນນ຺ຕໂຣ ເອວ ເອເຕສໍ ຜລກາໂລ, ນ ອຎ຺ໂຎຕິ ຜລກາລນິຍເມນ ນິຍຕຕາ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ, ນ ຜລທານນິຍເມນາຕິ ນິຍຕຜລກາລານໍ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍານໍ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍານມ຺ປິ ນິຍຕຕາ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣວິກລຕາທີຫິ ອວິປຈ຺ຈມານານມ຺ປິ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວນ ວິປາກຘມ຺ມຕາ ວິຍ ພລວຕາ ອານນ຺ຕຣິເຍນ ວິປາເກ ທິນ຺ເນ ອວິປຈ຺ຈມານານມ຺ປິ ອານນ຺ຕຣິຍານໍ ຜລທາເນ ນິຍຕສຠາວາ, ອານນ຺ຕຣິຍສຠາວາ ຈ ປວຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວນ ຜລທານນິຍເມເນວ ນິຍຕຕາ, ອານນ຺ຕຣິຍຕາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ອວສ຺ສຎ຺ຈ ນິຍຕສຠາວາ, ອານນ຺ຕຣິຍສຠາວາ ຈ ເຕສໍ ປວຕ຺ຕີຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພເມຕໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ພລວໂຕ ອານນ຺ຕຣິຍສ຺ສ ອຠາເວ ຈຸຕິອນນ຺ຕຣໍ ເອກນ຺ເຕນ ຜລທານໂຕ.

ນນຸ ເອວໍ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍານໍ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ວິປາກທາຍເກ ອສຕິ ຈຸຕິອນນ຺ຕຣເມວ ເອກນ຺ເຕນ ຜລທານໂຕ ອານນ຺ຕຣິຍສຠາວາ, ນິຍຕສຠາວາ ຈ ປວຕ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ ອສມານຊາຕິເກນ ເຈໂຕປຓິຘິວເສນ, ອຸປຆາຕເກນ ຈ ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພວິປາກຕ຺ຕາ ອນນ຺ຕເຣກນ຺ຕຜລທາຍກຕ຺ຕາຠາວາ, ນ ປນ ອານນ຺ຕຣິຍານໍ ປຐມຊ຺ຌານາທີນໍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທີນິ ວິຍ ອສມານຊາຕິກໍ ຜລນິວຕ຺ຕກໍ ອຕ຺ຖິ ສພ຺ພານນ຺ຕຣິຍານໍ ອວີຈິຜລຕ຺ຕາ, ນ ຈ ເຫຏ຺ຐູປປຕ຺ຕິໍ ອິຈ຺ຉໂຕ ສີລວໂຕ ເຈໂຕປຓິຘິ ວິຍ ອຸປຣູປປຕ຺ຕິຊນກກມ຺ມພລໍ ອານນ຺ຕຣິຍພລໍ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ເຈໂຕປຓິຘິ ອຕ຺ຖິ ອນິຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ເສວ ອວີຈິປາຕນໂຕ, ນ ຈ ອານນ຺ຕຣິຍຸປຆາຕກໍ ກິຎ຺ຈິ ກມ຺ມໍ ອຕ຺ຖິ. ຕສ຺ມາ ເຕສໍເຍວ ອນນ຺ຕເຣກນ຺ຕວິປາກຊນກສຠາວາ ປວຕ຺ຕີຕິ. ອເນການິ ຈ ອານນ຺ຕຣິຍານິ ກຕານິ ເອກນ຺ເຕ ວິປາເກ ນິຍຕຕ຺ຕາ ອຸປຣຕາວິປຈ຺ຈນສຠາວາສງ຺ກຕ຺ຕາ ນິຈ຺ຉິຕານິ ສຠາວໂຕ ນິຍຕາເນວ. ຈຸຕິອນນ຺ຕຣໍ ປນ ຜລໍ ອນນ຺ຕຣໍ ນາມ, ຕສ຺ມິໍ ອນນ຺ຕເຣ ນິຍຸຕ຺ຕານິ, ຕນ຺ນິພ຺ພຕ຺ຕເນນ ອນນ຺ຕຣກຣຓສີລານິ ອນນ຺ຕຣປໂຍຊນານິ ຈາຕິ ສຠາວໂຕ ອານນ຺ຕຣິຍາເນວ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕສຸ ປນ ສມານສຠາເວສຸ ເອເກນ ວິປາເກ ທິນ຺ເນ ອິຕຣານິ ອຕ຺ຕນາ ກາຕພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ເຕເນວ ກຕຕ຺ຕາ ນ ທຸຕິຍໍ ຕຕິຍຎ຺ຈ ປຏິສນ຺ຘິໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ນ ສມຕ຺ຖຕາວິຆາຕຕ຺ຕາຕິ ນຕ຺ຖິ ເຕສໍ ນິຍຕານນ຺ຕຣິຍຕານິວຕ຺ຕີຕິ. ນ ຫິ ສມານສຠາວໍ ສມານສຠາວສ຺ສ ສມຕ຺ຖຕໍ ວິຫນຕີຕິ. ເອກສ຺ສ ປນ ອຎ຺ຎານິປິ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠການິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພານີຕິ. ສມ຺ມາສຠາເວຕິ ສຈ຺ຈສຠາເວ. ນິຍໂຕ ເອກນ຺ຕິໂກ ອນນ຺ຕຣເມວ ຜລທາເນນາຕິ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍມໂຕ.ນ ນິຍໂຕຕິ ອຸຠຍຖາປິ ນ ນິຍໂຕ. ອວເສສານໍ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ກິເລສານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ເມຫິ ອຎ຺ເຎສໍ ຘມ຺ມານໍ.

ຕມນ຺ຘກາໂຣຕິ ຕໂມ ອນ຺ຘກາໂຣຕິ ປທວິຠາໂຄ. ອວິຊ຺ຊາ ຕໂມ ນາມ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຉາທນຏ຺ເຐນ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕໂມ ວິຫໂຕ, ອາໂລໂກ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໕; ປາຣາ. ໑໒), ຕໂມກ຺ຂນ຺ໂຘ ປທາລິໂຕ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໖໔) ຈ ອາທິ. ອວິຊ຺ຊາສີເສນ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ຕາ ມຫຕາ ສມ຺ໂມເຫນ ສພ຺ພກາລໍ ອວິຍຸຊ຺ຊນໂຕ. ອາຄມ຺ມາຕິ ປຕ຺ວາ. ກງ຺ຂຕີຕິ ‘‘ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ອຕີຕມທ຺ຘານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໘; ສໍ. ນິ. ໒.໒໐) ກງ຺ຂໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ ສໍສຍໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຘິມຸຈ຺ຈິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີຕິ ປສາທາຘິໂມກ຺ຂວເສນ ອຘິມຸຈ຺ຈິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ສມ຺ປສີທຕີ’’ຕິ. ຍາວຕ຺ຕກຎ຺ຫິ ຍສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ນ ວິຄຈ຺ຉຕິ, ຕາວ ຕຕ຺ຖ ສທ຺ຘາຘິໂມກ຺ໂຂ ອນວສໂຣວ. ນ ເກວລໍ ສທ຺ຘາຘິໂມກ຺ໂຂ, ນິຈ຺ຉຍາຘິໂມກ຺ໂຂປິ ຕຕ຺ຖ ນ ປຕິຏ຺ຐຫຕິ ເອວ.

ນ ຣກ຺ຂິຕພ຺ພານີຕິ ‘‘ອິມານິ ມຍາ ຣກ຺ຂິຕພ຺ພານີ’’ຕິ ເອວໍ ກຕ຺ຖຈິ ຣກ຺ຂາກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ ປຣໂຕ ຣກ຺ຂິຕພ຺ພສ຺ເສວ ອຠາວໂຕ. ສຕິຍາ ເອວ ຣກ຺ຂິຕານີຕິ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຈ຺ຈສ຺ສ ໂພຘິມູເລ ເອວ ສວາສນໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ສຕິຍາ ຣກ຺ຂິຕພ຺ພານິ ນາມ ສພ຺ພທາປິ ຣກ຺ຂິຕານິ ເອວ. ນຕ຺ຖິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕນ຺ຕິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ນາມ ນຕ຺ເຖວ, ຍໂຕ ສຸປຣິສຸທ຺ໂຘ ກາຍສມາຈາໂຣ ຠຄວໂຕ. ໂນ ອປຣິສຸທ຺ຘາ, ປຣິສຸທ຺ຘາ ເອວ ອປຣິສຸທ຺ຘິເຫຕູນໍ ກິເລສານໍ ປຫີນຕ຺ຕາ. ຕຖາປິ ວິນເຍ ອປກຕຎ຺ຎຸຕາວເສນ ສິຍາ ເຕສໍ ອປາຣິສຸທ຺ຘິເລໂສ, ນ ຠຄວໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ວິຫາຣກາຣໍ ອາປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ເອກວຈນວເສນ ‘‘ອາປຕ຺ຕິໂຍ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິ-ສທ຺ທໍ ອາເນຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອຠິເຘຍ຺ຍານຸຣູປຎ຺ຫິ ລິງ຺ຄວຈນານິ ໂຫນ຺ຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ‘‘ມໂນທ຺ວາເຣ’’ຕິ ອິທໍ ຕສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອກິຣິຍສມຸຏ຺ຐານຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ມໂນທ຺ວາເຣ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ ອາປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖີຕິ. ສອຸປາຣມ຺ຠວເສນາຕິ ສວຕ຺ຕພ຺ພຕາວເສນ, ນ ປນ ທຸຈ຺ຈຣິຕລກ຺ຂຓາປຕ຺ຕິວເສນ, ຍໂຕ ນໍ ຠຄວາ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ຍຖາ ອາຍສ຺ມໂຕ ມຫາກປ຺ປິນສ຺ສາປິ ‘‘ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍໍ ວາຫໍ ອຸໂປສຖໍ, ນ ວາ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍໍ. ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍໍ ວາຫໍ ສງ຺ຆກມ຺ມໍ, ນ ວາ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໑໓໗) ປຣິວິຕກ຺ກິຕໍ. ມໂນທຸຈ຺ຈຣິຕນ຺ຕິ ມໂນທ຺ວາຣິກໍ ອປ຺ປສຕ຺ຖໍ ຈຣິຕໍ. ສຕ຺ຖາຣາ ອປ຺ປສຕ຺ຖຕາຍ ຫິ ຕໍ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ນາມ ຊາຕໍ, ນ ສຠາວໂຕ.

ຍສ຺ມາ ມຫາກາຣຸຓິໂກ ຠຄວາ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ຫິຕສຸຂາຍ ເອວ ປຏິປຊ຺ຊມາໂນ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິເວກຊ຺ຌາສຍຕາຍ ຕພ຺ພິຘຸຣໍ ຘມ຺ມເສນາປຕິໂນ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທໍ ປຏິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ‘‘ນ ໂຂ ເຕ…ເປ… ອຸປ຺ປາເທຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອໂວຈ, ຕສ຺ມາ ໂສ ເຖຣສ຺ສ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ຠຄວໂຕ ນ ປາສໍໂສຕິ ກຕ຺ວາ ມໂນທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ນາມ ຊາໂຕ, ຕສ຺ສ ຈ ປຏິກ຺ເຂໂປ ອຸປາຣມ຺ໂຠຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ມໂນທຸຈ຺ຈຣິເຕ ອຸປາຣມ຺ຠໍ ອາໂຣເປນ຺ໂຕ’’ຕິ. ຠຄວໂຕ ປນ ເອຕ຺ຕກມ຺ປິ ນຕ຺ຖິ, ຍໂຕ ປວາຣຓາສຸຕ຺ເຕ ‘‘ຫນ຺ທ ທານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປວາເຣມິ ໂວ, ນ ຈ ເມ ກິຎ຺ຈິ ຄຣຫຖ ກາຍິກໍ ວາ ວາຈສິກໍ ວາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໑໕) ວຸຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ‘‘ນ ໂຂ ມຍໍ ຠນ຺ເຕ ຠຄວໂຕ ກິຎ຺ຈິ ຄຣຫາມ ກາຍິກໍ ວາ ວາຈສິກໍ ວາ’’ຕິ ສຕ຺ຖຸ ປຣິສຸທ຺ຘກາຍສມາຈາຣາທິກໍ ສິຣສາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິ. ອຍຎ຺ຫິ ໂລກນາຖສ຺ສ ທຸຈ຺ຈຣິຕາຠາໂວ ໂພຘິສຕ຺ຕຠູມິຍມ຺ປິ ຈຣິຍາຈິຣານຸຄໂຕ ອໂຫສິ, ປເຄວ ພຸທ຺ຘຠູມິຍນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອນຈ຺ຉຣິຍຎ຺ເຈຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ.

ພຸທ຺ຘານໍເຍວ ຘມ຺ມາ ຄຸຓາ, ນ ອຎ຺ເຎສນ຺ຕິ ພຸທ຺ຘຘມ຺ມາ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ພຸທ຺ຘານໍ ອາເວຓິກຘມ຺ມາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ນຕ຺ຖິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ກາຍວຈີມໂນທຸຈ຺ຈຣິຕາຠາວວຈນໍ ຍຖາຘິກາຣໍ ກາຍກມ຺ມາທີນໍ ຎາຓານຸປຣິວຕ຺ຕິຕາຍ ລທ຺ຘຄຸຓກິຕ຺ຕນໍ, ນ ອາເວຓິກຘມ຺ມນ຺ຕຣທສ຺ສນໍ. ສພ຺ພສ຺ມິຎ຺ຫິ ກາຍກມ຺ມາທິເກ ຎາຓານຸປຣິວຕ຺ຕິນິ ກຸໂຕ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນໍ ສມ຺ຠໂວ. ‘‘ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕານິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໂຕ ວິສຸໍເຍວ ຕີຓິ ຎາຓານິ ຈຕຸໂຍນິປຎ຺ຈຄຕິປຣິຈ຺ເຉທກຎາຓານິ ວິຍາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອກໍເຍວ ຫຸຕ຺ວາ ຕີສຸ ກາເລສຸ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓໍ ນາມ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓເມວ. ນຕ຺ຖິ ຉນ຺ທສ຺ສ ຫານີຕິ ສຕ຺ເຕສຸ ຫິຕຉນ຺ທສ຺ສ ຫານິ ນຕ຺ຖິ. ນຕ຺ຖິ ວີຣິຍສ຺ສ ຫານີຕິ ເຂມປວິເວກວິຕກ຺ການຸຄຕສ຺ສ ວີຣິຍສ຺ສ ຫານິ ນຕ຺ຖິ. ‘‘ນຕ຺ຖິ ທວາຕິ ຂິຑ຺ຑາຘິປ຺ປາເຍນ ກິຣິຍາ ນຕ຺ຖິ. ນຕ຺ຖິ ຣວາຕິ ສຫສາ ກິຣິຍາ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ສຫສາ ປນ ກິຣິຍາ ທວາ ‘‘ອຎ຺ຎໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຎ຺ຎກຣຓໍ ຣວາ. ຂລິຕນ຺ຕິ ວິຣຊ຺ຌນໍ ຎາເຓນ ອປ຺ຜຸຏໍ. ສຫສາຕິ ເວຄາຍິຕຕ຺ຕໍ ຕຸຣິຕກິຣິຍາ. ອພ຺ຍາວໂຏ ມໂນຕິ ນິຣຕ຺ຖໂກ ຈິຕ຺ຕສມຸທາຈາໂຣ. ອກຸສລຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຎ຺ຎາຓຸເປກ຺ຂມາຫ, ອຍຎ຺ຈ ທີຆຠາຓການໍ ປາໂຐ ອາກຸໂລ ວິຍ. ອຍໍ ປນ ປາໂຐ ອນາກຸໂລ –

ອຕີຕໍເສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓໍ, ອນາຄຕໍເສ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍເສ. ອິເມຫິ ຕີຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສພ຺ພໍ ກາຍກມ຺ມໍ ຎາຓປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ຎາຓານຸປຣິວຕ຺ຕິ, ສພ຺ພໍ ວຈີກມ຺ມໍ, ສພ຺ພໍ ມໂນກມ຺ມໍ. ອິເມຫິ ຉຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ນຕ຺ຖິ ຉນ຺ທສ຺ສ ຫານິ, ນຕ຺ຖິ ຘມ຺ມເທສນາຍ, ນຕ຺ຖິ ວີຣິຍສ຺ສ, ນຕ຺ຖິ ສມາຘິສ຺ສ, ນຕ຺ຖິ ປຎ຺ຎາຍ, ນຕ຺ຖິ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ. ອິເມຫິ ທ຺ວາທສຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ນຕ຺ຖິ ທວາ, ນຕ຺ຖິ ຣວາ, ນຕ຺ຖິ ອປ຺ຜຸຏໍ, ນຕ຺ຖິ ເວຄາຍິຕຕ຺ຕໍ, ນຕ຺ຖິ ອພ຺ຍາວຏມໂນ, ນຕ຺ຖິ ອປ຺ປຏິສງ຺ຂານຸເປກ຺ຂາຕິ.

ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິສງ຺ຂານຸເປກ຺ຂາຕິ ອຎ຺ຎາຓຸເປກ຺ຂາ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຕຖາຄຕສ຺ສ ອາຊີວປາຣິສຸທ຺ຘິໍ ກາຍວຈີມໂນສມາຈາຣປາຣິສຸທ຺ຘິຍາວ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສມາຈາຣຕ຺ຕຍວເສນ ມຫາເຖເຣນ ຕິໂກ ເທສິໂຕ.

ກິຎ຺ຈນາຕິ ກິຎ຺ຈິກ຺ຂາ. ອິເມ ປນ ຣາຄາທໂຍ ປລິພຸນ຺ຘນຏ຺ເຐນ ກິຎ຺ຈນາ ວິຍາຕິ ກິຎ຺ຈນາ. ເຕນາຫ ‘‘ກິຎ຺ຈນາຕິ ປລິໂພຘາ’’ຕິ.

ອນຸທຫນຏ຺ເຐນາຕິ ອນຸ ອນຸ ທຫນຏ຺ເຐນ. ຣາຄາທໂຍ ອຣູປຘມ຺ມາ ອິຕ຺ຕຣກ຺ຂຓາ ກຖໍ ອນຸທຫນ຺ຕີຕິ ອາສງ຺ກໍ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ຖູນີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ທຏ຺ຐພ຺ພານີຕິ ວຈນເສໂສ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຣາຄາທີນໍ ອນຸທຫນຏ຺ເຐ. ວຕ຺ຖູນີຕິ ສາສເນ, ໂລເກ ຈ ປາກຏຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠູຕານິ ກາຣຓານິ. ຣາໂຄ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ຕິຂິຓກໂຣ ຫຸຕ຺ວາ. ຕສ຺ມາ ຕໍສມຸຏ຺ຐານາ ເຕໂຊຘາຕຸ ອຕິວິຍ ຕິຂິຓຠາເວນ ສທ຺ຘິໍ ອຕ຺ຕນາ ສຫຊາຕຘມ຺ເມຫິ ຫທຍປ຺ປເທສໍ ຌາເປສິ ຍຖາ ຕໍ ພາຫິຣາ ເຕໂຊຘາຕຸ ສນິສ຺ສຍໍ. ເຕນ ສາ ຠິກ຺ຂຸນີ ສຸປໂຕ ວິຍ ພ຺ຍາຘິ ຌາຍິຕ຺ວາ ມຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕເນວ ຌາຍິຕ຺ວາ ກາລມກາສີ’’ຕິ. ໂທສສ຺ສ ນິສ຺ສຍານໍ ທຫນຕາ ປາກຏາ ເອວາຕິ ອິຕຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂມຫວເສນ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕິວຕ຺ຕິຕ຺ວາຕິ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ.

ກາມໍ ອາຫຸເນຍ຺ຍຄ຺ຄິອາທໂຍ ຕໂຍ ອຄ຺ຄີ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓຫິ ອິຈ຺ຉິຕາ ສນ຺ຕິ, ເຕ ປນ ເຕຫິ ອິຈ຺ຉິຕມຕ຺ຕາ, ນ ສຕ຺ຕານໍ ຕາທິສາ ອຕ຺ຖສາຘກາ. ເຍ ປນ ສຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຖສາຘກາ, ເຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອາຫຸນໍ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອາທເຣນ ຫຸນນໍ ປູຊນໍ ອາຫຸນນ຺ຕິ ສກ຺ກາໂຣ ‘‘ອາຫຸນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ອາຫຸນໍ ອຣຫນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ອາຫຸເນຍ຺ຍາຕິ ຠິກ຺ຂເວ ມາຕາປິຕູນເມຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ (ອິຕິວຸ. ໑໐໖). ຍທຄ຺ເຄນ ຈ ເຕ ປຸຕ຺ຕານໍ ພຫຸກາຣຕາຍ ອາຫຸເນຍ຺ຍາຕິ ເຕສຸ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິ ເນສໍ ຫິຕສຸຂາວຫາ, ຕທຄ຺ເຄນ ເຕສຸ ມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕິ ອຫິຕທຸກ຺ຂາວຫາຕິ ອາຫ ‘‘ເຕສຸ…ເປ… ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖຕິ ໂຍ ມາຕາປິຕູນໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຣິ ວິປ຺ປຏິປນ຺ນານໍ ປຸຕ຺ຕານໍ ອນຸທຫນສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ອນຸທຫນຏ຺ໂຐ, ໂສ ອຍມຕ຺ໂຖ. ມິຕ຺ຕວິນ຺ທກວຕ຺ຖຸນາຕິ ມິຕ຺ຕວິນ຺ທກສ຺ສ ນາມ ມາຕຣິ ວິປ຺ປຏິປນ຺ນສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ຕາຍ ເອວ ວິປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຈິຣຕຣໍ ກາລໍ ອາປາຍິກທຸກ຺ຂານຸຠວນທີປເນນ ວຕ຺ຖຸນາ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ປວຕ຺ຕໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ມິຕ຺ຕວິນ຺ທໂກ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘນໂລເຠນ, ນ ຘມ຺ມຈ຺ຉນ຺ເທນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອກຸໂຕຠຍໍ ເກນຈິ ອນຸຏ຺ຐາປນີຍຕາຍ. ນິວາເຣສິ ສມຸທ຺ທປຍາຕາ ນາມ ພຫ຺ວນ຺ຕຣາຍາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ. ອນ຺ຕຣໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕິກ຺ກມນວເສນ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປາທານໍ ອນ຺ຕເຣ ກຕ຺ວາ.

ນາວາ ອຏ຺ຐາສິ ຕສ຺ສ ປາປກມ຺ມພເລນ ວາຕສ຺ສ ອວາຍນໂຕ. ເອກທິວສໍ ຣກ຺ຂິຕອຸໂປສຖກມ຺ມານຸຠາເວນ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວນ຺ໂຕ. ຍຖາ ປຸຣິມາຫິ ປຣໂຕ ມາ ອຄມາສີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອວໍ ອປຣາປຣາຫິປີຕິ ອາຫ ‘‘ຕາຫິ ‘ປຣໂຕ ປຣໂຕ ມາ ອຄມາສີ’ຕິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ’’ຕິ. ຂຸຣຈກ຺ກຘຣນ຺ຕິ ຂຸຣຘາຣູປມຈກ຺ກຘຣໍ ເອກໍ ປຸຣິສໍ. ອຸປຏ຺ຐາສິ ປາປກມ຺ມສ຺ສ ພເລນ.

ຈຕຸພ຺ຠີຕິ ຈຕູຫິ ອຈ຺ຉຣາສທິສີຫິ ວິມານເປຕີຫິ, ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວິຕ຺ວາຕິ ວຈນເສໂສ. ອຏ຺ຐຊ຺ຌຄມາຕິ ຣູປາທິກາມຄຸເຓຫິ ຕໂຕ ວິສິຏ຺ຐຕຣາ ອຏ຺ຐ ວິມານເປຕິໂຍ ອຘິຄຈ຺ຉິ. ອຕ຺ຣິຈ຺ຉນ຺ຕິ ອຕ຺ຣິຈ຺ຉາສງ຺ຂາເຕນ ອຕິໂລເຠນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ອຕ຺ຣ ອຕ຺ຣ ກາມຄຸເຓ ອິຈ຺ຉນ຺ໂຕ. ຈກ຺ກນ຺ຕິ ຂຸຣຈກ຺ກໍ. ອາສໂທຕິ ອນຕ຺ຖາວຫຠາເວນ ອາສາເທຕິ.

ໂສຕິ ເຄຫສາມິໂກ ຠຕ຺ຕາ. ປຸຣິມນເຍເນວາຕິ ອນຸທຫນສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຕາຍ.

ອຕິຈາຣິນີຕິ ສາມິກໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຈາຣິນີ ມິຈ຺ຉາຈາຣິນີ. ຣຕ຺ຕິໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປາປກມ຺ມານຸຠາວສມຸປຏ຺ຐິເຕນ ສຸນເຂນ ຂາທິຕພ຺ພຕາທຸກ຺ຂໍ. ວຎ຺ເຈຕ຺ວາຕິ ຕໍ ອຊານາເປຕ຺ວາວ ກາຣຓຏ຺ຐານຄມນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏປຏນ຺ຕີຕິ ປຏປຏາ ກຕ຺ວາ. ອນຸຣວທສ຺ສນຎ຺ເຫຕໍ. ມຸຏ຺ຐິໂຍໂຄ ກິຣາຍໍ ຕສ຺ສ ສຸນຂນ຺ຕຣຘານສ຺ສ, ຍທິທໍ ເຂຬປິຓ຺ຑໍ ຠູມິຍໍ ນິຏ຺ຐຸຠິຕ຺ວາ ປາເທນ ຆໍສນໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສ ຕຖາ ອກາສິ.ສຸນຂາ ອນ຺ຕຣຘາຍິໍສູ’’ຕິ.

ທກ຺ຂິຓາຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈຍາ ທິຍ຺ຍມານາ ທກ຺ຂນ຺ຕິ ເອເຕຫິ ຫິຕສຸຂານີຕິ. ຕໍ ທກ຺ຂິຓໍ ອຣຫຕີຕິ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ໂຍ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ. ເຣວຕີວຕ຺ຖຸ ວິມານວຕ຺ຖຸເປຕວຕ຺ຖູສຸ (ວິ. ວ. ໘໖໑ ອາທໂຍ) ເຕສໍ ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ (ວິ. ວ. ໙໗໗-໙໘໐; ເປ. ວ. ອຏ຺ຐ. ໗໑໔-໗໓໖) ອາຄຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ.

‘‘ຕິວິເຘນ ຣູປສງ຺ຄໂຫ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ນນຸ ສງ຺ຄໂຫ ເອກວິໂຘວ, ໂສ ກສ຺ມາ ‘‘ຈຕຸພ຺ພິໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ? ‘‘ສງ຺ຄໂຫ’’ຕິ ອຕ຺ຖໍ ອວຕ຺ວາ ອນິທ຺ຘາຣິຕຕ຺ຖສ຺ສ ສທ຺ທສ຺ເສວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ‘‘ຕິວິເຘນ ຣູປສງ຺ຄໂຫ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ຣູປກຓ຺ຑ-ຕິເກ) ປເທສຸ ສງ຺ຄຫ-ສທ຺ໂທ ຕາວ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖວເສນ ຈຕຸພ຺ພິໂຘຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ໂຖປິ ວາ ອນິທ຺ຘາຣິຕວິເສໂສ ສາມຎ຺ເຎນ ຄເຫຕພ຺ພຕໍ ປຕ຺ໂຕ ‘‘ຕິວິເຘນ ຣູປສງ຺ຄໂຫ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ຣູປກຓ຺ຑ-ຕິເກ) ‘‘ສງ຺ຄໂຫ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ນ ໂກຈິ ໂທໂສ. ນິທ຺ຘາຣິເຕ ຫິ ວິເສເສ ຕສ຺ສ ເອກວິຘຕາ ສິຍາ, ນ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພຕິ. ‘‘ຊາຕິສງ຺ຄໂຫ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ຊາຕິ-ສທ຺ທສ຺ສ ສາເປກ຺ຂສທ຺ທຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ຊາຕິຍາ ສງ຺ຄໂຫຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍເຕວ ສມ຺ພນ຺ຘາຣຫສ຺ສ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຍຖາ ‘‘ມາຕາປິຕຸ ອຸປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ (ຂຸ. ປາ. ໕.໖; ສຸ. ນິ. ໒໖໕). ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ຍຖາຘິປ຺ເປຕມຕ຺ຖໍ ອປຣິປຸຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຊາຕິສງ຺ຄໂຫ’’ ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມານຊາຕິການໍ ສງ຺ຄໂຫ, ສມານຊາຕິຍາ ວາ ສງ຺ຄໂຫ ສຊາຕິສງ຺ຄໂຫ. ສຎ຺ຊາຍຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ສຎ຺ຊາຕິ, ສຎ຺ຊາຕິຍາ ສງ຺ຄໂຫ ສຎ຺ຊາຕິສງ຺ຄໂຫ, ສຎ຺ຊາຕິເທເສນ ສງ຺ຄໂຫຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິຣິຍາຍ ເອວຣູປາຍ ສງ຺ຄໂຫ ກິຣິຍາສງ຺ຄໂຫ. ຣູປກ຺ຂນ຺ຘຄຓນນ຺ຕິ ‘‘ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ ຄຓນໍ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ ຣຸປ຺ປນສຠາວຕ຺ຕາ. ຕີຫິ ໂກຏ຺ຐາເສຫິ ຣູປຄຓນາຕິ ວກ຺ຂມາເນຫິ ຕີຫິ ຠາເຄຫິ ຣູປສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ, ຄເຓຕພ຺ພຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຣູປາຍຕນໍ ນິປສ຺ສຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ວິຊານາຕີຕິ ນິທສ຺ສນໍ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ, ນິທສ຺ສຕີຕິ ວາ ນິທສ຺ສນໍ, ທຏ຺ຐພ຺ພຠາໂວ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ໂຄຈຣຠາໂວ, ຕສ຺ສ ຈ ຣູປາຍຕນໂຕ ອນຎ຺ຎຕ຺ເຕປິ ອຎ຺ເຎຫິ ຘມ຺ເມຫິ ຣູປາຍຕນໍ ວິເສເສຕຸໍ ອຎ຺ຎໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ ‘‘ສຫ ນິທສ຺ສເນນາຕິ ສນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຘມ຺ມສຠາວສາມຎ຺ເຎນ ຫິ ເອກີຠູເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ ໂຍ ນານຕ຺ຕກໂຣ ສຠາໂວ, ໂສ ອຎ຺ໂຎ ວິຍ ກຕ຺ວາ ອຸປຈຣິຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕ. ເອວຎ຺ຫິ ອຕ຺ຖວິເສສາວໂພໂຘ ໂຫຕີຕິ. ຈກ຺ຂຸປຏິຫນນສມຕ຺ຖໂຕຕິ ຈກ຺ຂຸໂນ ຆຏ຺ຏນສມຕ຺ຖຕາຍ. ຆຏ຺ຏນໍ ວິຍ ຈ ຆຏ຺ຏນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ທຸຕິເຍນ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປນ ທຏ຺ຐພ຺ພຠາວສງ຺ຂາຕໍ ນາສ຺ສ ນິທສ຺ສນນ຺ຕິ ອນິທສ຺ສນນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ທສນ຺ນໍ ອາຍຕນານໍ ຍຖາຣຫໍ ສຍໍ, ນິສ຺ສຍວເສນ ຈ ສມ຺ປຕ຺ຕານໍ, ອສມ຺ປຕ຺ຕານຎ຺ຈ ປຏິມຸຂຠາໂວ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຕນໍ ປຏິຫນນໍ, ເຍນ ພ຺ຍາປາຣາທິວິກາຣປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສນ຺ນິຘາເນ ຈກ຺ຂາທີນໍ ວິສເຍສຸ ວິກາຣຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ພ຺ຍາປາໂຣ ຈກ຺ຂາທີນໍ ສວິສເຍສຸ ອາວິຈ຺ຉນ຺ນໍ, ຣູປາທີນໍ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐຕາ, ຕຕ຺ຖ ຈ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຠຸຊນນ຺ຕິ ອິເມ ອາທິສທ຺ທສງ຺ຄຫິຕາ. ເຕຫິ ວິກາຣປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣພ຺ຍາປາຣໂຕ ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ອນຸຄ຺ຄຫູປຆາໂຕ ວິກາໂຣ. ອຸປນິສ຺ສໂຍ ປນ ອປ຺ປຘານສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ອິຘ ຄຫິໂຕ. ກາຣຓກາຣຓມ຺ປິ ກາຣຓເມວາຕິ ຄຍ຺ຫມາເນ ສິຍາ ຕສ຺ສາປິ ສງ຺ຄໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣນ຺ຕິ ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສງ຺ຂາຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ. ນາສ຺ສ ປຏິໂຆຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣ’’ນ຺ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອວເສສໍ ໂສຬສວິຘໍ ສຸຂຸມຣູປໍ.

ສງ຺ຂໂຣນ຺ຕີຕິ ສມ຺ປິຓ຺ເຑນ຺ຕິ. ເຈຕນາ ຫິ ອາຍູຫນຣສຕາຍ ຍຖາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ຍຖາສກໍ ກິຈ຺ເຈສຸ ສໍວິທຫນ຺ຕີ ວິຍ ອຠິສນ຺ທຫນ຺ຕີ ວຕ຺ຕມານາ ເຕເນວ ກິຈ຺ຈວິເສເສນ ເຕ ສມ຺ປິຓ຺ເຑນ຺ຕີ ວິຍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອຕ຺ຕໂນ ວິປາກຘມ຺ເມປິ ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ສງ຺ຂໂຣນ຺ຕີ ສມ຺ປິຓ຺ເຑນ຺ຕີ ວິຍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສຫຊາຕ…ເປ… ຣາສີ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຠິສງ຺ຂໂຣຕີຕິ ອຠິວິສິຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ ສງ຺ຂໂຣຕິ. ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ອິຕຣສ຺ສ ຜລໂຕ ອຕິວິຍ ວິສິຏ຺ຐໍ ຠິນ຺ນໍ ກຕ຺ວາ ສງ຺ຂໂຣຕິ ປຈ຺ຈຍໂຕ, ສຠາວໂຕ, ປວຕ຺ຕິອາກາຣໂຕ ຈ ສຍໍ ອິຕເຣຫິ ວິສິຏ຺ຐສຠາວຕ຺ຕາ. ເອສ ນໂຍ ອິຕເຣຫິປິ. ປຸຊ຺ຊຠວຜລນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ, ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕານສ຺ສ ປຸນນໂຕ ຈ ປຸຎ຺ໂຎ.

ມຫາຈິຕ຺ຕເຈຕນານນ຺ຕິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍາຍຸນິປ຺ຜາທນາທິມຫານຸຠາວຕາຍ ມຫາຈິຕ຺ເຕສຸ ປວຕ຺ຕເຈຕນານໍ. ອຏ຺ເຐວ ເຈຕນາ ໂຫນ຺ຕິ, ຍາ ກາມາວຈຣາ ກຸສລາ. ‘‘ເຕຣສປີ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ‘‘ນວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ຠາວນາ ຎາຓຣຫິຕາ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ອນຸໂຍຄໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ກສິຓປຣິກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ກສິເຓສຸ ຌານປຣິກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ. ‘‘ປຖວີ ປຖວີ’’ຕິອາທິ ຠາວນາ ຫິ ກສິຓປຣິກມ຺ມໍ. ຕສ຺ສ ຫິ ປຣິກມ຺ມສ຺ສ ສຸປຄຸຓຠາວໂຕ ອນຸຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອາທຣາກຣເຓນ ສິຍາ ຎາຓຣຫິຕຈິຕ຺ຕໍ. ຌານປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເກຈິ ມຓ຺ຑລກຣຓມ຺ປິ ຠາວນໍ ຠຊາເປນ຺ຕິ.

ທານວເສນ ປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕເຈຕສິກຘມ຺ມາ ທານໍ, ຕຕ຺ຖ ພ຺ຍາປາຣຠູຕາ ອາຍູຫນເຈຕນາ ທານໍ ອາຣພ຺ຠ, ທານຎ຺ຈ ອຘິກິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເອວໍ ອິຕເຣສຸປິ. ອຍໍ ສງ຺ເຂປເທສນາຕິ ອຍໍ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາເຣ ສງ຺ເຂປໂຕ ອຕ຺ຖເທສນາ, ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ໂສມນສ຺ສຈິຕ຺ເຕນາຕິ ອນຸໂມທນາປວຕ຺ຕິທສ຺ສນມຕ຺ຕເມຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຸເປກ຺ຂາສຫຄເຕນາປິ ຫິ ອນຸສ຺ສຣຕິ ເອວາຕິ. ກາມໍ ນິຈ຺ຈສີລໍ, ອຸໂປສຖສີລໍ, ນິຍມສີລມ຺ປິ ສີລເມວ, ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປນ ສພ຺ພງ຺ຄສມ຺ປນ຺ນໍ ສີລໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສີລປູຣຓຕ຺ຖາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນຍທສ຺ສນໍ ວາ ເອຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນິຈ຺ຈສີລໍ, ອຸໂປສຖສີລໍ, ນິຍມສີລໍ ສມາທິຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວິຫາຣໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ, ສມາທິຍິຕ຺ວາ ສມາທິນ຺ນສີເລ ຈ ຕສ຺ມິໍ, ‘‘ສາຘຸ ສຸຏ຺ຐູ’’ຕິ ອາວຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ, ຕໍ ສີລໍ ໂສເຘນ຺ຕສ຺ສ ຈ ປວຕ຺ຕາ ເຈຕນາ ສີລມຍາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ປຸພ຺ເພ ສມຖວເສນ ຠາວນານໂຍ ຄຫິໂຕຕິ ອິທານິ ສມ຺ມສນນເຍນ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ ວຸຕ຺ເຕນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອນິຈ຺ຈໂຕຕິ ອນິຈ຺ຈຠາວໂຕ. ທຸກ຺ຂໂຕ, ອນຕ຺ຕໂຕຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ຕຕ຺ຖ ເຍ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ນາມຣູປຠາເວນ ປຣິຄ຺ຄຫິຕາ, ເຕ ຍສ຺ມາ ທ຺ວາຣາຣມ຺ມເຓຫິ ສທ຺ຘິໍ ທ຺ວາຣປ຺ປວຕ຺ຕຘມ຺ມວເສນ ວິຠາຄໍ ລຠນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ທ຺ວາຣຉກ຺ກາທິວເສນ ຉ ຉກ຺ກາ ຄຫິຕາ. ຍສ຺ມາ ປນ ລກ຺ຂເຓສຸ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ທຸພ຺ພິຠາວໍ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ວິຠາວນາຍ ຉ ຘາຕຸໂຍ ຄຫິຕາ. ຕໂຕ ເຍສຸ ກສິເຓສຸ ອິໂຕ ພາຫິຣການໍ ອຕ຺ຕາຠິນິເວໂສ, ຕານິ ອິເມສໍ ຌານານໍ ອາຣມ຺ມຓຠາເວນ ອຸປຏ຺ຐານາກາຣມຕ຺ຕານິ, ອິມານິ ປນ ຕານິ ຌານານີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ທສ ກສິຓານິ ຄຫິຕານິ. ຕໂຕ ທຸກ຺ຂານຸປສ຺ສນາຍ ປຣິວາຣຠາເວນ ປຏິກ຺ກູລາກາຣວເສນ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສ ໂກຏ຺ຐາສາ ຄຫິຕາ. ປຸພ຺ເພ ຂນ຺ຘວເສນ ສງ຺ເຂປໂຕ ອິເມ ຘມ຺ມາ ຄຫິຕາ, ອິທານິ ນາຕິສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣນເຍນ ຈ ມນສິ ກາຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ທ຺ວາທສາຍຕນານິ, ອຏ຺ຐາຣສ ຘາຕຸໂຍ ຈ ຄຫິຕາ. ເຕສຸ ອິເມ ຘມ຺ມາ ສຕິປິ ສຸຎ຺ຎານິຣີຫອພ຺ຍາປາຣຠາເວ ຘມ຺ມສຠາວໂຕ ອາຘິປຈ຺ຈຠາເວນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອນຕ຺ຕຠາວວິຠາວນຕ຺ຖໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ຄຫິຕານິ. ເອວໍ ອເນກເຠທຠິນ຺ນາປິ ອິເມ ຘມ຺ມາ ຠູມິຕ຺ຕຍປຣິຍາປນ຺ນຕາຍ ຕິວິຘາວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຕິສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ ຄຫິຕາ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ນິມິຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ກາມຠວາທໂຍ ນວ ຠວາ ຄຫິຕາ. ເອຕ຺ຕເກ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍວິເສເສ ປວຕ຺ຕມນສິກາຣໂກສລ຺ເລນ ສຓ຺ຫສຸຂຸເມສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕມຫຄ຺ຄຕຘມ຺ເມສຸ ມນສິກາໂຣ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຌານອປ຺ປມຎ຺ຎາຣູປານິ ຄຫິຕານິ. ຕຕ຺ຖ ຌານານິ ນາມ ວຸຕ຺ຕາວເສສາຣມ຺ມຓານິ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານານິ. ປຸນ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນວິຠາຄໂຕ ອິເມ ຘມ຺ມາ ວິຠຊ຺ຊ ມນສິກາຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທງ຺ຄານິ ຄຫິຕານິ. ປຈ຺ຈຍາກາຣມນສິກາໂຣ ຫິ ສຸເຂນ, ສຸຏ຺ຐຸຕຣຎ຺ຈ ລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍໍ ວິຠາເວຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ປຈ຺ຉໂຕ ຄຫິໂຕ. ເອວໍ ເອເຕ ສມ຺ມສນີຍຠາເວນ ຄຫິຕາ ຂນ຺ຘາທິວເສນ ໂກຏ຺ຐາສໂຕ ປຎ຺ຈວີສຕິວິຘາ, ປເຠທໂຕ ປນ ອຕີຕາທິເຠທໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ຄຍ຺ຫມານາ ທ຺ວີຫິ ອູນານິ ທ຺ເວສຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ອິທໍ ຕາເວຕ຺ຖ ປາຬິວວຕ຺ຖານໍ, ອຕ຺ຖວິຈາຣໍ ປນ ອິຈ຺ຉນ຺ເຕຫິ ປຣມຕ຺ຖມຎ຺ຊູສາຍໍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສໍວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ນ ປຸຎ຺ໂຎຕິ ອປຸຎ຺ໂຎ. ຕສ຺ສ ປຸຎ຺ຎ-ສທ຺ເທ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສນ຺ຕານສ຺ສ ອິຎ຺ຊນເຫຕູນໍ ນີວຣຓາທີນໍ ສຸວິກ຺ຂມ຺ຠນໂຕ ຣູປຕຓ຺ຫາສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອິຎ຺ຊິຕສ຺ສ ອຠາວໂຕ ອນິຎ຺ຊໍ, ອນິຎ຺ຊເມວ ‘‘ອາເນຎ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ຣູປນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ‘‘ອາເນຎ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຄ຺ຄຏ຺ຐາ, ເຫຏ຺ຐິມາ ຕໂຍ ຜລຏ຺ຐາຕິ ເອວໍ ສຕ຺ຕວິໂຘ. ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາຕິ ອຘິສີລາທິກາ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາ. ຕາສຸ ຊາໂຕຕິ ວາ ເສກ຺ໂຂ, ອຣິຍປຸຄ຺ຄໂລ ຫິ ອຣິຍາຍ ຊາຕິຍາ ຊາຍມາໂນ ສິກ຺ຂາສຸ ຊາຍຕິ, ນ ໂຍນິຍໍ. ສິກ຺ຂນສີໂລຕິ ວາ ເສກ຺ໂຂ. ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາຍ ວາ ກຖາຍ ເສກ຺ຂສ຺ສ ອຍນ຺ຕິ ອຎ຺ຎາສາຘາຣຓມຄ຺ຄຜລຕ຺ຕຍຘມ຺ມາ ເສກ຺ຂປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕາ. ອເສກ຺ໂຂຕິ ຈ ຍຕ຺ຖ ເສກ຺ຂຠາວາສງ຺ກາ ອຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖາຍໍ ປຏິເສໂຘຕິ ໂລກິຍນິພ຺ພາເນສຸ ອເສກ຺ຂຠາວນາປຕ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕາ ຫິ ສິກ຺ຂາ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິປກ຺ຂກິເລເສຫິວິປ຺ປມຸຕ຺ຕາ ປຣິສຸທ຺ຘາ ອຸປກ຺ກິເລສານໍ ອາຣມ຺ມຓຠາວມ຺ປິ ອນຸປຄມນໂຕ ເອຕາ ‘‘ສິກ຺ຂາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐສຸປິ ມຄ຺ຄຜເລສຸ ວິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຈຕຸມຄ຺ຄເຫຏ຺ຐິມຜລຕ຺ຕຍສມງ຺ຄິໂນ ວິຍ ອຣຫຕ຺ຕຜລສມງ຺ຄີປິ ຕາສຸ ສິກ຺ຂາສຸ ຊາໂຕຕິ ຈ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ອຣຫໂຕ ອິຕເຣສໍ ວິຍ ເສກ຺ຂຕ຺ເຕ ສຕິ ເສກ຺ຂສ຺ສ ອຍນ຺ຕິ ຈ ສິກ຺ຂາ ສີລໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຈ ‘‘ເສກ຺ໂຂ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ສິຍາຕິ ຕນ຺ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ອເສກ຺ໂຂຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕເສກ຺ຂຠາວປຏິເສໂຘ ກໂຕ. ອຣຫຕ຺ຕຜເລ ຫິ ປວຕ຺ຕມານາ ສິກ຺ຂາ ປຣິນິຏ຺ຐິຕສິກ຺ຂາກິຈ຺ຈຕ຺ຕາ ນ ສິກ຺ຂາກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເກວລໍ ສິກ຺ຂາຜລຠາເວເນວ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ຕາ ສິກ຺ຂາວຈນໍ ອຣຫນ຺ຕິ, ນາປິ ຕໍສມງ຺ຄີ ເສກ຺ຂວຈນໍ, ນ ຈ ‘‘ສິກ຺ຂນສີໂລ, ສິກ຺ຂາສຸ ຊາໂຕ’’ຕິ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ. ເຫຏ຺ຐິມຜເລສຸ ປນ ສິກ຺ຂາ ສກທາຄາມິມຄ຺ຄວິປສ຺ສນາທີນໍ ອຸປນິສ຺ສຍຠາວໂຕ ສິກ຺ຂາກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ສິກ຺ຂາວຈນໍ ອຣຫນ຺ຕິ, ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ຈ ເສກ຺ຂວຈນໍ, ‘‘ສິກ຺ຂນສີລາ, ສິກ຺ຂາສຸ ຊາຕາ’’ຕິ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫນ຺ຕິ.

‘‘ສິກ຺ຂຕີຕິ ເສກ຺ໂຂ’’ຕິ ຈ ອປຣິໂຍສິຕສິກ຺ໂຂ ທສ຺ສິໂຕຕິ. ອນນ຺ຕຣເມວ ‘‘ຂີຓາສໂວ’’ຕິ ອາທິໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ນ ສິກ຺ຂຕີຕິ ອເສກ຺ໂຂ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຣິໂຍສິຕສິກ຺ໂຂ ທສ຺ສິໂຕ, ນ ສິກ຺ຂາຣຫິໂຕ ຕສ຺ສ ຕຕິຍປຸຄ຺ຄລຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕສິກ຺ໂຂ ວາ ອເສກ຺ໂຂຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ເສກ຺ຂຘມ຺ເມສຸ ເອວ ຐິຕສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຣິຍສ຺ສ ອເສກ຺ຂຠາວາປຕ຺ຕີຕິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕາ, ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ຈ ອຕ຺ເຖຫິ ເສກ຺ໂຂຕິ ກຕ຺ວາ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຏ຺ຐສ຺ສ ອເສກ຺ຂຠາໂວ ອາປນ຺ໂນຕິ? ນ ຕໍສທິເສສຸ ຕພ຺ໂພຫາຣໂຕ. ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄໂຕ ຫິ ນິນ຺ນານາກຣຓໍ ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ຐເປຕ຺ວາ ປຣິຎ຺ຎາທິກິຈ຺ຈກຣຓໍ, ວິປາກຠາວຎ຺ຈ, ຕສ຺ມາ ເຕ ເອວ ເສກ຺ຂຘມ຺ມາ ‘‘ອຄ຺ຄຜລຘມ຺ມຠາວໍ ອາປນ຺ນາ’’ຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ, ກຸສລສຸຂໂຕ ຈ ວິປາກສຸຂໍ ສນ຺ຕຕຣຕາຍ ປຓີຕຕຣນ຺ຕິ, ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕາ ຈ ເຕ ຘມ຺ມາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕໍສມງ຺ຄີ ‘‘ອເສກ຺ໂຂ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ.

ຊາຕິມຫລ຺ລໂກຕິ ຊາຕິຍາ ວຸຑ຺ຒຕໂຣ ອທ຺ຘຄໂຕ ວໂຍອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ. ໂສ ຫິ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາຍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຊາຕິຘມ຺ມກຸລຘມ຺ມປເທສຸ ຖາວຣິຍປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຊາຕິເຖໂຣ ນາມ. ເຖຣກຣຓາ ຘມ຺ມາຕິ ສາສເນ ຖິຣຠາວກຣາ ຄຸຓາ ປຏິປກ຺ຂນິມ຺ມທນກາ. ເຖໂຣຕິ ວກ຺ຂມາເນສຸ ຘມ຺ເມສຸ ຖິຣຠາວປ຺ປຕ຺ໂຕ. ສີລວາຕິ ປາສໍເສນ ສາຕິສເຍນ ສີເລນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ສີລສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເອເຕນ ທຸສ຺ສີລ຺ຍສງ຺ຂາຕສ຺ສ ພາລ຺ຍສ຺ສ ອຠາວມາຫ. ສຸຕ຺ຕເຄຍ຺ຍາທິ ພຫຸ ສຸຕໍ ເອເຕນາຕິ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ, ເອເຕນາສ຺ສ ສຸຕວິຣຫສງ຺ຂາຕສ຺ສ ພາລ຺ຍສ຺ສ ອຠາວໍ, ປຏິສງ຺ຂານພເລນ ຈ ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວໍ ວທຕິ. ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ຌານານໍ ລາຠີ’’ຕິ ອິມິນາ ນີວຣຓາທິສງ຺ຂາຕສ຺ສ ພາລ຺ຍສ຺ສ ອຠາວໍ, ຠາວນາພເລນ ຈ ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວໍ ກເຖຕິ. ‘‘ອາສວານໍ ຂຍາ’’ຕິອາທິນາ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຕສ຺ສ ພາລ຺ຍສ຺ສ ສພ຺ພໂສ ອຠາວໍ, ຂີຓາສວຕ຺ເຖຣຠາເວນ ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວຎ຺ຈສ຺ສ ທສ຺ເສຕິ. ນ ເຈຕ຺ຖ ສມຸທາເຍ ວາກ຺ຍປຣິສມາປນໍ, ອຖ ໂຂ ປຈ຺ເຈກໍ ວາກ຺ຍປຣິສມາປນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຘມ຺ເມສູ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຖຣນາມໂກ ວາ ‘‘ເຖໂຣ’’ຕິ ເອວໍ ນາມໂກ ວາ.

ອນຸຄ຺ຄຫວເສນ, ປູຊາວເສນ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ປຣສ຺ສ ທີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ທານໍ, ປຣິຈ຺ຈາຄເຈຕນາ. ທານເມວ ທານມຍໍ. ປທປູຣຓມຕ຺ຕໍ ມຍ-ສທ຺ໂທ. ປຸຎ຺ຎຎ຺ຈ ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນຕ຺ເຖນ ກິຣິຍາ ຈ ກມ຺ມຠາວໂຕຕິ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາ. ປເຣສໍ ປິຍມນາປຕາເສວນີຍຕາທີນໍ ອານິສໍສານໍ. ປຸພ຺ເພ…ເປ… ວເສເນວາຕິ ສງ຺ຂາຣຕ຺ຕິເກ (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໕; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໓໐໕) ວຸຕ຺ຕທານມຍສີລມຍຠາວນາມຍເຈຕນາວເສເນວ. ອິມານິ ເວທິຕພ຺ພານີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູສຸ. ກາເຍນ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ກາເຍນ ປຣິຈ຺ຈາຄປໂຍຄໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ. ຕທຕ຺ຖນ຺ຕິ ທານຕ຺ຖໍ. ‘‘ອິມໍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ເທຫີ’’ຕິ ວາຈໍ ນິຈ຺ຉາເຣນ຺ຕສ຺ສ. ທານປາຣມິໍ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ວາຕິ ຍຖາ ເກວລໍ ‘‘ອນ຺ນທານາທີນິ ເທມີ’’ຕິ ທານກາເລ ຕໍ ທານມຍໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ, ເອວໍ ‘‘ອິມໍ ທານມຍໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕູ’’ຕິ ທານປາຣມິໍ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ທານກາເລປິ ທານສີເສເນວ ປວຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ. ວຕ຺ຕສີເສ ຐຕ຺ວາຕິ ‘‘ເອຕໍ ທານໍ ນາມ ມຍ຺ຫໍ ກຸລວໍໂສ ກຸລຕນ຺ຕິ ກຸລປເວຓີ ກຸລຈາຣິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈາຣິຕ຺ຕສີເລ ຐຕ຺ວາ ທທໂຕ ຈາຣິຕ຺ຕສີລມຍໍ. ຍຖາ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມປຣິຈ຺ຈາຄວເສນ ປວຕ຺ຕມານາປິ ທານເຈຕນາ ວຕ຺ຕສີເສ ຐຕ຺ວາ ທທໂຕ ສີລມຍໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ ປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາຣສ຺ສ, ອປຣຠາຄເຈຕນາຍ ຈ ຕຖາ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ເອວໍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ເມ ຂຍໂຕ, ວຍໂຕ ສມ຺ມສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ທທໂຕ ຠາວນາມຍໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ ປຸພ຺ພຠາຄເຈຕນາຍ, ເທຍ຺ຍຘມ຺ເມ ອປຣຠາຄເຈຕນາຍ ຈ ຕຖາ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ.

ອປຈີຕິເຈຕນາ ອປຈິຕິສຫຄຕໍ ອປຈີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ຍຖາ ນນ຺ທີຣາໂຄ ເອວ ນນ຺ທີຣາຄສຫຄຕາ, ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ວາ ອປຈິຕິຍາ ສຫຄຕໍ ສຫປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ອປຈິຕິສຫຄຕໍ. ອປຈາຍນວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ. ວຍສາ ຄຸເຓຫິ ຈ ວຸຑ຺ຒຕຣານໍ ວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕີສຸ ພ຺ຍາວໂຏ ໂຫຕິ ຍາຍ ເຈຕນາຍ, ສາ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ, ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈເມວ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈສຫຄຕໍ. ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈສງ຺ຂາຕາຍ ວາ ວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສມຸຏ຺ຐາປນວເສເນວ ສຫຄຕໍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈສຫຄຕໍ, ຕຖາປວຕ຺ຕໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ. ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ປຕ຺ຕໍ ປຸຎ຺ຎໍ ອນຸປ຺ປທີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ປຕ຺ຕານຸປ຺ປທານໍ. ຕຖາ ປເຣນ ອນຸປ຺ປທິນ຺ນຕາຍ ປຕ຺ຕໍ ອພ຺ຠນຸໂມທຕິ ເອເຕນາຕິ ປຕ຺ຕພ຺ຠນຸໂມທນໍ. ອນນຸປ຺ປທິນ຺ນໍ ປນ ເກວລໍ ອພ຺ຠນຸໂມທີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ອພ຺ຠນຸໂມທນໍ. ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ເອຕາຍາຕິ ເທສນາ, ເທສນາວ ເທສນາມຍໍ. ສຸຓາຕິ ເອເຕນາຕິ ສວນໍ, ສວນເມວ ສວນມຍໍ. ທິຏ຺ຐິຍາ ຎາຓສ຺ສ ອຸຊຸຄມນໍ ທິຏ຺ຐິຊຸຄຕໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ‘‘ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູ’’ຕິ ປທໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ນປຸໍສກລິງ຺ຄຕາ.

ປູຊາວເສນ ສາມີຈິກິຣິຍາ ອປຈາຍນໍ ອປຈິຕິ. ວຍສາ ຄຸເຓຫິ ຈ ເຊຏ຺ຐານໍ ຄິລານານຎ຺ຈ ຕໍຕໍກິຈ຺ຈກຣຓໍ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ. ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສຕິ ອາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈເຍ ທຕ຺ວາ ສພ຺ພສຕ຺ຕານນ຺ຕິ ຈ ເອກເທສໂຕ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທໂສ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ທຕ຺ວາ, ປຸຎ຺ຎໍ ວາ ກຕ຺ວາ ‘‘ກຕິປຍານໍ, ເອກສ຺ເສວ ວາ ປຕ຺ຕິ ໂຫຕູ’’ຕິ ປຣິຓາມນມ຺ປິ ປຕ຺ຕານຸປ຺ປທານເມວ. ຕໍ ນ ມຫປ຺ຜລໍ ຕຓ຺ຫາຍ ປຣາມຏ຺ຐຕ຺ຕາ. ປເຣສໍ ເທເສຕິ ຫິຕຜຣເຓນ ມຸທຸຈິຕ຺ເຕນາຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ເອວນ຺ຕິ ເອວໍ ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ປເຣ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີຕິ ຫິຕຜຣເຓນ ມຸທຸຈິຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຕິ. ເອວຎ຺ຫິສ຺ສ ສວນໍ ອຕ຺ຕໂນ, ປເຣສຎ຺ຈ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ ມຫປ຺ຜລໍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ. ສພ຺ເພສນ຺ຕິ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ທສນ຺ນໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນໍ. ນິຍມລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ມຫປ຺ຜລຠາວສ຺ສ ນິຍາມກສຠາວໍ. ທິຏ຺ຐິຍາ ອຸຊຸຠາເວເນວາຕິ ‘‘ອຕ຺ຖິ, ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອນ຺ຕທ຺ວຍສ຺ສ ທຸຣສມຸສ຺ສາຣິຕຕາຍ ‘‘ອຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໒.໙໔; ໓.໑໓໖; ວິຠ. ໗໙໓) ນຍປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ອຸຊຸກເມວ ປວຕ຺ຕິຍາ. ທານາທີສຸ ຫິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອິມາຍ ເອວ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ປຣິໂສຘິຕໍ ມຫາຊຸຕິກໍ ມຫາວິປ຺ຜາຣໍ ຠວຕິ.

ປຸຣິເມເຫວ ຕີຫີຕິ ປາຬິຍໍ ອາຄເຕເຫວ ຕີຫິ. ສີລມເຍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ຈາຣິຕ຺ຕສີລຠາວໂຕ. ທານມເຍ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ທານສຠາວຕ຺ຕາ, ທານວິສຍຕ຺ຕາ ຈ. ກາມໍ ເທສນາ ຘມ຺ມທານສຠາວໂຕ ທານມເຍ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາ, ກຸສລຘມ຺ມາເສວນຠາວໂຕ ປນ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນສີເສ ຐຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຕາ ວິຍ ສວເນນ ສທ຺ຘິໍ ຠາວນາມເຍ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ທິຏ຺ຐິຊຸຄຕໍ ຠາວນາມເຍ’’ຕິ ເກຈິ. ທິຏ຺ຐິຊຸຄເຕ ເອວ ຈ ອຕ຺ຕນາ ກຕສ຺ສ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ອນຸສ຺ສຣຓໍ, ຕສ຺ສ ຈ ປເຣສໍ ອຕ຺ຖາຍ ປຣິຓາມນໍ, ຄຸຓປສໍສາ, ອຎ຺ເຎຫິ ກຣິຍມານາຍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ, ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຈ ອນຸໂມທນໍ ສຣຓຄມນນ຺ຕິ ເອວໍ ອາທໂຍ ປຸຎ຺ຎວິເສສາ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມວເສເນວ ເຕສໍ ອິຊ຺ຌນໂຕ.

ປຣສ຺ສ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ໂສຘນຕ຺ໂຖ ອນຸໂຍໂຄ ໂຈທນາ, ສາ ຍານິ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕານິ ໂຈທນາວຕ຺ຖູນິ ທິຏ຺ຐສຸຕປຣິສງ຺ກິຕານິ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຈທນາກາຣຓານີ’’ຕິ. ທິຏ຺ເຐນາຕິ ຈ ເຫຕຸມ຺ຫິ ກຣຓວຈນໍ, ທິຏ຺ເຐນ ເຫຕຸນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິໍ ປນ ຕໍ ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວີຕິກ຺ກມ’’ນ຺ຕິ. ທິສ຺ວາຕິ ຈ ທສ຺ສນເຫຕູຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ຍຖາ ‘‘ປຎ຺ຎາຍ ຈສ຺ສ ທິສ຺ວາ’’ຕິ. ‘‘ສຸເຕນາ’’ຕິອາທີສຸປິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຣສ຺ສາຕິ ປຣໂຕ, ປຣສ຺ສ ວາ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ.ທິຏ຺ຐປຣິສງ຺ກິເຕນາຕິ ທິຏ຺ຐານຸຄເຕນ ປຣິສງ຺ກິເຕນ, ຕຖາ ປຣິສງ຺ກິເຕນ ວາ ວີຕິກ຺ກເມນ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ໂຈເທຕິ ວຕ຺ຖຸສນ຺ທສ຺ສເນນ ວາ ສໍວາສປ຺ປຏິກ຺ເຂເປນ ວາ ສາມີຈິປ຺ປຏິກ຺ເຂເປນ ວາ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ອຕ຺ເຖ ວິຕ຺ຖາຣິຍມາເນ ອຕິປ຺ປປຎ຺ໂຈ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ’’ຕິ. ວິຕ຺ຖາຣໍ ປນ ອິຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ຕສ຺ສ ອຘິຄມຸປາຍໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ…ເປ… ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອາຫ.

ກາມູປປຕ຺ຕິໂຍຕິ ກາເມຫິ ອຸປປນ຺ນຕາ, ສມນ຺ນາຄຕຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມນ຺ນາຄໂມ ຈ ເຕສໍ ປຏິເສວນໍ, ສມຘິຄໂມ ຈາຕິ ອາຫ ‘‘ກາມູປເສວນາ ກາມປຏິລາຠາ ວາ’’ຕິ. ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕກາມາຕິ ທຸຕິຍຕຕິຍຣາສີນໍ ວິຍ ສຍໍ, ປເຣຫິ ຈ ອນິມ຺ມິຕາ. ອຸຏ຺ຐານກມ຺ມຜລູປຊີວິຠາວໂຕ ປນ ຕທຸຠຍວເສນ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕາ ກາມາ ເອເຕສນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕກາມາ. ເຕ ປນ ເຕສໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ນິພທ຺ຘານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ‘‘ນິພທ຺ຘກາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈຕຸເທວໂລກວາສິໂນຕິ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ຕຸສິຕາ ເທວາ. ວິນິປາຕິກາຕິ ອາປາຍິກາ. ປຣນິມ຺ມິຕາ ກາມາ ເອເຕສນ຺ຕິ ປຣນິມ຺ມິຕກາມາ.

ປກຕິເສວນວເສນາຕິ ອນຸມານໂຕ ຊານນໍ ວທຕິ, ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ. ວສໍ ວຕ຺ເຕນ຺ຕີຕິ ຍຖາຣຸຈິ ປາຕພ຺ຍຕໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ‘‘ເມຖຸນໍ ປຏິເສວນ຺ຕີ’’ຕິ ອິທໍ ປນ ເກຈິວາທປຏິເສຘນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເກຈິ ປນາ’’ຕິອາທິ. ເຕ ‘‘ຍາມານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອາລິງ຺ຄິຕມຕ຺ເຕນ, ຕຸສິຕານໍ ຫຕ຺ຖາມສນມຕ຺ເຕນ, ນິມ຺ມານຣຕີນໍ ຫສິຕມຕ຺ເຕນ, ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕີນໍ ໂອໂລກິຕມຕ຺ເຕນ ກາມກິຈ຺ຈໍ ອິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ອິຕເຣສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ທ຺ວຍໍທ຺ວຍສມາປຕ຺ຕິຍາ ວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ ຕາທິສສ຺ສ ກາເມສຸ ວິຣຊ຺ຊນສ຺ສ ເຕສຸ ອຠາວໂຕ, ກາມານຎ຺ຈ ອຸຕ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣິ ປຓີຕປຓີຕຕຣປຓີຕຕມຠາວໂຕ. ເກວລໍ ປນ ນິສ຺ສນ຺ທາຠາໂວ ເຕສໍ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ກາມກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ຕງ຺ຂຓິກປຣິຬາຫູປສມາວຫໍ ຜສ຺ສສຸຂໍ. ກາມາຕິ ກາມູປໂຠຄາ. ປາກຕິກາ ເອວາຕິ ເຫຏ຺ຐິເມຫິ ເອກສທິສາ ເອວ. ເອກສງ຺ຂາຕນ຺ຕິ ເອກຣູປໍ ສມານຣູປນ຺ຕິ, ສມຎ຺ຎາຕໍ ສມານຠາວນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ.

ສຸຂປຏິລາຠາຕິ ສຸຂສມຘິຄມາ. ເຫຏ຺ຐາຕິ ປຐມຊ຺ຌານຠູມິໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ມນຸສ຺ເສສຸ, ເທເວສຸ ວາ. ປຐມຊ຺ຌານສຸຂນ຺ຕິ ກຸສລປຐມຊ຺ຌານໍ. ຠູມິວເສນປິ ເຫຏ຺ຐຸປຣິຠາໂວ ລພ຺ຠເຕວ ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິເກສຸ, ພ຺ຣຫ຺ມປຸໂຣຫິເຕສຸ ວາ ກຸສລຊ຺ຌານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ພ຺ຣຫ຺ມປຸໂຣຫິເຕສຸ, ມຫາພ຺ຣຫ຺ເມສຸ ວາ ວິປາກສຸຂານຸຠວນສ຺ສ ລພ຺ຠນໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ທຸຕິຍຕຕິຍຊ຺ຌານຠູມິວເສນ ທຸຕິຍຕຕິຍສຸຂູປປຕ຺ຕີນໍ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ປຐມຊ຺ຌານຠູມິວເສເນວ ປຐມຊ຺ຌານສຸຂູປປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຕິນ຺ຕາຕິ ເຕມິຕາ, ຌານສຸເຂນ ເຈວ ຌານສມຸຏ຺ຐານປຓີຕຣູປຜຸຏ຺ຐກາເຍນ ຈ ປຓີຕາ ວິຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສມນ຺ຕໂຕ ຕິນ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ຍສ຺ມາ ກຸສລສຸຂໂຕ ວິປາກສຸຂໍ ສນ຺ຕຕຣຕາຍ ປຓີຕຕຣໍ ພຫຸລຎ຺ຈ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິທມ຺ປິ ວິປາກຊ຺ຌານສຸຂໍ ເອວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ເຕສນ຺ຕິ ອາຠສ຺ສຣານໍ. ສປ຺ປີຕິກສ຺ສ ສຸຂສ຺ສ ອຕິວິຍ ອຸຬາຣຠາວໂຕ ເຕນ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຕຈິຕ຺ຕານໍ ຠວໂລໂຠ ມຫາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ສນ຺ຕເມວາຕິ ວິຕກ຺ກວິຈາຣສງ຺ໂຂຠປີຕິອຸພ຺ພິລາວິວິຄເມນ ອຕິວິຍ ອຸປສນ຺ຕໍເຍວ. ຕຖາ ສນ຺ຕຠາເວເນວ ຫິ ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍຫິ ປຘານຠາວໍ ນີຕຕາຍ ‘‘ປຓີຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຓີຕເມວາ’’ຕິ. ອຕປ຺ປເກນ ສຸຂປາຣມິປ຺ປຕ຺ເຕນ ສຸເຂນ ສໍຍຸຕ຺ຕາຍ ຕຸສາຍ ປີຕິຍາ ອິຕາ ປວຕ຺ຕາຕິ ຕຸສິຕາ. ຍສ຺ມາ ເຕ ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ສຸຂສ຺ສ ອຠາວໂຕ ເອວ ນ ປຕ຺ເຖນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕໂຕ…ເປ… ສນ຺ຕຸຏ຺ຐາ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ. ຕຕິຍຊ຺ຌານສຸຂນ຺ຕິ ຕຕິຍຊ຺ຌານວິປາກສຸຂໍ.

ສຕ຺ຕ ອຣິຍປຎ຺ຎາຕິ ອຏ຺ຐມກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ອຣິຍານໍ ເຕສໍ ເຕສໍ ອາເວຓິກປຎ຺ຎາ. ຐເປຕ຺ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ປຎ຺ຎໍ ອວເສສາ ປຎ຺ຎາ ນາມ. ສພ຺ພາປິ ເຕຠູມິກາ ປຎ຺ຎາ ‘‘ເສກ຺ຂາ’’ຕິປິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ‘‘ອເສກ຺ຂາ’’ຕິປິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ເນວເສກ຺ຂານາເສກ຺ຂາ, ປຸຖຸຊ຺ຊນປຎ຺ຎາ.

ໂຍຄວິຫິເຕສູຕິ ປຎ຺ຎາວິຫິເຕສຸ ປຎ຺ຎາປຣິຓາມິເຕສຸ ອຸປາຍປຎ຺ຎາຍ ສມ຺ປາທິເຕສຸ. ກມ຺ມາຍຕເນສູຕິ ເອຕ຺ຖ ກມ຺ມເມວ ກມ຺ມາຍຕນໍ, ກມ຺ມຎ຺ຈ ຕໍ ອາຍຕນຎ຺ຈ ອາຊີວາທີນນ຺ຕິ ວາ ກມ຺ມາຍຕນໍ. ເອສ ນໂຍ ສິປ຺ປາຍຕເນສຸປິ. ຕຕ຺ຖ ຈ ທຸວິຘໍ ກມ຺ມໍ ຫີນຎ຺ຈ ວຑ຺ຒກິກມ຺ມາທິ, ອຸກ຺ກຏ຺ຐຎ຺ຈ ກສິວາຓິຊ຺ຊາທິ. ສິປ຺ປມ຺ປິ ທຸວິຘໍ ຫີນຎ຺ຈ ນຬກາຣສິປ຺ປາທິ, ອຸກ຺ກຏ຺ຐຎ຺ຈ ມຸທ຺ທຄຓນາທິ. ວິຊ຺ຊາວ ວິຊ຺ຊາຏ຺ຐານໍ, ຕໍ ຘມ຺ມິກເມວ ນາຄມຓ຺ຑລປຣິຕ຺ຕຜຸຘມນກມນ຺ຕສທິສໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕານິ ປເນຕານິ ເອກຈ຺ເຈ ປຓ຺ຑິຕາ ໂພຘິສຕ຺ຕສທິສາ ມນຸສ຺ສານໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ອາກງ຺ຂນ຺ຕາ ເນວ ອຎ຺ເຎຫິ ກຣິຍມານານິ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ນ ວາ ກຕານິ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ. ນ ກໂຣນ຺ຕານໍ ສຸຓນ຺ຕິ, ອຖ ໂຂ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍ ຈິນ຺ຕາຍ ກໂຣນ຺ຕິ. ປຎ຺ຎວນ຺ເຕຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍ ຈິນ຺ຕາຍ ກຕານິປິ ອຎ຺ເຎຫິ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ກໂຣນ຺ເຕຫິ ກຕສທິສາເນວ ໂຫນ຺ຕິ. ກມ຺ມສ຺ສກຕນ຺ຕິ ‘‘ອິທໍ ກມ຺ມໍ ສຕ຺ຕານໍ ສກໍ, ອິທໍ ໂນ ສກ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ຊານນຎາຓໍ. ສຈ຺ຈານຸໂລມິກນ຺ຕິ ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ. ຕຎ຺ຫິ ສຈ຺ຈປຏິເວຘສ຺ສ ອນຸໂລມນໂຕ ‘‘ສຈ຺ຈານຸໂລມິກ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິທານິສ຺ສ ປວຕ຺ຕນາກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ວາ-ສທ຺ເທນ ອນິຍມຕ຺ເຖນ ທຸກ຺ຂານຕ຺ຕລກ຺ຂຓານິປິ ຄຫິຕາເນວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ນານນ຺ຕຣິຍກຠາວໂຕ. ຍຎ຺ຫິ ອນິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ. ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຕທນຕ຺ຕາຕິ [(ສິຊ຺ຌນໂຕ) ອຘິກປາໂຐ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ]. ຍໍ ເອວຣູປນ຺ຕິ ຍໍ ເອວໍ ເຫຏ຺ຐາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐສຠາວໍ. ‘‘ອນຸໂລມິກໍ ຂນ຺ຕິ’’ນ຺ຕິອາທີນິ ປຎ຺ຎາເວວຈນານິ. ສາ ຫິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕານໍ ກມ຺ມາຍຕນາທີນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ກາຣຓານໍ ອປຈ຺ຈນີກທສ຺ສເນນ ອນຸໂລມນໂຕ, ຕຖາ ສຕ຺ຕານໍ ຫິຕຈຣິຍາຍ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈສ຺ສ, ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈສ຺ສ ຈ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອວິໂລມນໂຕ ອນຸໂລເມຕີຕິ ຈ ອນຸໂລມິກາ. ສພ຺ພານິປິ ເອຕານິ ກາຣຓານິ ຂມຕິ ສຫຕິ ທຏ຺ຐຸໍ ສກ຺ໂກຕີຕິ ຂນ຺ຕິ. ປສ຺ສຕີຕິ ທິຏ຺ຐິ. ໂຣເຈຕີຕິ ຣຸຈິ. ມຸນາຕີຕິ ມຸຕິ. ເປກ຺ຂຕີຕິ ເປກ຺ຂາ. ເຕ ຈ ກມ຺ມາຍຕນາທໂຍ ຘມ຺ມາ ນິຊ຺ຌາຍມານາ ເອຕາຍ ນິຊ຺ຌານໍ ຂມນ຺ຕີຕິ ຘມ຺ມນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິ. ປຣໂຕ ອສຸຕ຺ວາ ປຏິລຠຕີຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຸປເທສວຈນໍ ອສຸຕ຺ວາ ສຍເມວ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ ປຏິລຠຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຍໍ ຈິນ຺ຕາມຍາ ປຎ຺ຎາ ນາມ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສາ ປເນສາ ອຠິຎ຺ຎາຕານໍ ໂພຘິສຕ຺ຕານເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕຕ຺ຖາປິ ສຈ຺ຈານຸໂລມິກຎາຓໍ ທ຺ວິນ຺ນເມວ ໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ອນ຺ຕິມຠວິການໍ, ເສສປຎ຺ຎາ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ປູຣິຕປາຣມີນໍ ມຫາປຎ຺ຎານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ.

ປຣໂຕ ສຸຕ຺ວາ ປຏິລຠຕີຕິ ກມ຺ມາຍຕນາທີນິ ປເຣນ ກຣິຍມານານິ, ປເຣນ ກຕານິ ວາ ທິສ຺ວາປິ ປຣສ຺ສ ກຖຍມານສ຺ສ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາປິ ອາຈຣິຍສນ຺ຕິເກ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາປິ ປຏິລທ຺ຘາ ສພ຺ພາ ປຣໂຕ ສຸຕ຺ວາ ປຏິລທ຺ຘນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສມາປນ຺ນສ຺ສາຕິ ສມາປຕ຺ຕິສມງ຺ຄິສ຺ສ, ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕເມຕໍ. ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ ຫິ ອິຘ ‘‘ຠາວນາປຎ຺ຎາ’’ຕິ ວິເສສໂຕ ອິຈ຺ຉິຕາຕິ.

ອາວຸຘໍ ນາມ ປຏິປກ຺ຂວິມຖນຕ຺ຖໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ຣາຄາທິສທິໂສ ຈ ປຏິປກ຺ໂຂ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ສ ຈ ວິມຖນໍ ພຸທ຺ຘວຈນເມວາຕິ ‘‘ສຸຕເມວ ອາວຸຘ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕໍ ອຕ຺ຖໂຕ ເຕປິຏກໍ ພຸທ຺ຘວຈນ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ຕໍ ຫີ’’ຕິ ອາທິໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ສຸຕາວຸໂຘ’’ຕິອາທິນາ (ອ. ນິ. ໗.໖໗) ສຸຕ຺ຕປເທນ ສມຕ຺ເຖຕິ. ຕຕ຺ຖ ອກຸສລໍ ປຊຫຕີຕິ ຕທງ຺ຄາທິວເສນ ອກຸສລໍ ປຣິຈ຺ຈຊຕິ. ກຸສລໍ ຠາເວຕີຕິ ສມຖວິປສ຺ສນາທິກຸສລໍ ຘມ຺ມໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ ວຑ຺ເຒຕິ ຈ. ສຸທ຺ຘໍ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິຫຣຕີຕິ ເຕນ ອກຸສລປ຺ປຫາເນນ, ຕາຍ ຈ ກຸສລຠາວນາຍ ຣາຄາທິສໍກິເລສໂຕ ວິສຸທ຺ຘໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ປວຕ຺ເຕຕິ.

ວິເວກຏ຺ຐກາຍານນ຺ຕິ ຄຓສງ຺ຄຓິກໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຕໂຕ ອປກຑ຺ຒິຕກາຍານໍ. ສ຺ວາຍໍ ກາຍວິເວໂກ ນ ເກວລໍ ເອກາກີຠາໂວ, ອຖ ໂຂ ປຐມຊ຺ຌານາທິ ເນກ຺ຂມ຺ມໂຍຄໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ເນກ຺ຂມ຺ມາຠິຣຕານ’’ນ຺ຕິ. ຈິຕ຺ຕວິເວໂກຕິ ກິເລສສງ຺ຄຓິກໍ ປຫາຍ ຕໂຕ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິວິຕ຺ຕຕາ. ສາ ປນ ຌານວິໂມກ຺ຂາທີນໍ ວເສນ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕານໍ ປຣມໂວທານປ຺ປຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິ. ອຸປຘິວິເວໂກຕິ ນິພ຺ພານໍ. ຕທຘິຄເມນ ຫິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ນິຣຸປຘິຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ນິຣຸປຘີນໍ ປຸຄ຺ຄລານ’’ນ຺ຕິ, ວິສງ຺ຂາຣຄຕານໍ ອຘິຄຕນິພ຺ພານານໍ, ຜລສມາປຕ຺ຕິສມງ຺ຄີນຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຕມ຺ປິ ອວສ຺ສຍຏ຺ເຐເນວ ອາວຸຘໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຍມ຺ປີ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຎ຺ຫິ ນິສ຺ສາຍາ’’ຕິ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສຸຕປວິເວກາປິ ປຎ຺ຎາວເສເນວ ຍຖາຘິປ຺ເປຕອາວຸຘຕ຺ຕສາຘກາ, ປຎ຺ຎາ ປນ ສຸເຕນ, ເອກຈ຺ຈປວິເວເກນ ວາ ວິນາປິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕອາວຸຘຕ຺ຕສາຘນີຕິ ຕໂຕ ປຎ຺ຎາ ສາມຕ຺ຖິຍທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວິສຸໍ ອາວຸຘຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຍສ຺ສ ສາ ອຕ຺ຖິ, ໂສ ນ ກຸໂຕຈີ’’ຕິອາທິ.

ນາຎ຺ຎາຕໍ ອວິທິຕໍ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ອນມຕຄ຺ເຄ ສໍສາຣວຏ຺ເຏ ນ ອຎ຺ຎາຕໍ ອວິທິຕໍ ອມຕຘມ຺ມໍ, ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມເມວ ວາ ຊານິສ຺ສາມີຕິ ປຏິປນ຺ນສ຺ສ ອິມິນາ ປຸພ຺ພາໂຠເຄນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ຍໍ ປາຬິຍໍ ສງ຺ຄຫວາເຣ ‘‘ນວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປຸພ຺ພາໂຠຄສິທ຺ຘໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສສໍ ທີເປຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ເອວ ສາຕິ ອາຫ ‘‘ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄຎາຓສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ອຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ອາຊານນກອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ປຐມມຄ຺ເຄນ ຎາຕມຣິຍາທໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ເຕສໍເຍວ ເຕນ ມຄ຺ເຄນ ຎາຕານໍ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມານໍ ຊານນກອິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຎ຺ຎາຠູຕໍ ອາຊານນຠູຕໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍ’’ນ຺ຕິ. ອາຊານາຕີຕິ ອຎ຺ໂຎ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ຠູຕໍ, ອາຊານນວເສນ ວາ ຠູຕນ຺ຕິ ອຎ຺ຎຠູຕໍ.ອຎ຺ຎາຕາວີສູຕິ ຊານິຕພ຺ພໍ ຈຕຸອຣິຍສຈ຺ຈໍ ອາຊານິຕ຺ວາ ຐິເຕສຸ. ເຕນາຫ ‘‘ຊານນກິຈ຺ຈປຣິໂຍສານປ຺ປຕ຺ເຕສູ’’ຕິ, ປຣິຎ຺ຎາທິເຠທສ຺ສ ຊານນກິຈ຺ຈສ຺ສ ປຣິນິຏ຺ຐານປ຺ປຕ຺ເຕສຸ.

ມໍສຈກ຺ຂຸ ຈກ຺ຂຸປສາໂທຕິ ມໍສຈກ຺ຂຸ ນາມ ຈຕສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ, ວຓ຺ໂຓ, ຄນ຺ໂຘ, ຣໂສ, ໂອຊາ, ສມ຺ຠໂວ, ສຓ຺ຐານໍ, ຊີວິຕໍ, ຠາໂວ, ກາຍປ຺ປສາໂທ, ຈກ຺ຂຸປສາໂທຕິ ເອວໍ ຈຸທ຺ທສສມ຺ຠາໂຣ ມໍສປິຓ຺ໂຑ.

ກສິຓາໂລກໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຣູປທສ຺ສນໂຕ ‘‘ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ ອາໂລກນິສ຺ສິຕໍ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸປຎ຺ຎາວິນິມຸຕ຺ຕາ ເອວ ໂລກິຍປຎ຺ຎາ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂູຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ໂຘ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸສ຺ສ ວິສຸໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣປຎ຺ຎາ’’ຕິ.

ອຘິກໍ ວິສິຏ຺ຐໍ ສີລນ຺ຕິ ອຘິສີລໍ. ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໂຕຕິ ອາເສວິຕພ຺ພໂຕ. ອຘິສີລໍ ນາມ ອນວເສສກາຍິກວາຈສິກສໍວຣຠາວໂຕ, ມຄ຺ຄສີລສ຺ສ ປທຏ຺ຐານຠາວໂຕ ຈ. ອຘິຈິຕ຺ຕໍ ມຄ຺ຄສມາຘິສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ. ອຘິປຎ຺ຎາ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ. ອິທານິ ເນສໍ ອຘິສີລາທິຠາວໍ ກາຣເຓນ ປຏິປາເທຕຸໍ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ເນປິ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອນຸປ຺ປນ຺ເນຕິ ອປ຺ປວຕ຺ເຕ. ອຘິສີລເມວ ນິພ຺ພານາຘິຄມສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ສມາປນ຺ນາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ນິພ຺ພານໍ ປຕ຺ຖຍນ຺ເຕນາ’’ຕິ ປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ.

‘‘ກລ຺ຍາຓກາຣີ ກລ຺ຍາຓໍ, ປາປກາຣີ ຈ ປາປກໍ;

ອນຸໂຠຕິ ທ຺ວຍມ຺ເປຕຸໍ, ອນຸພນ຺ຘຎ຺ຫິ ກາຣກ’’ນ຺ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໕໖);

ເອວໍ ອຕີເຕ, ອນາຄເຕ ຈ ວຏ຺ຏມູລກທຸກ຺ຂສລ຺ລກ຺ຂຓວເສນ ສໍເວຄວຕ຺ຖຸຕາຍ ວິມຸຕ຺ຕິອາກງ຺ຂາຍ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ກມ຺ມສ຺ສກຕາປຎ຺ຎາ ອຘິປຎ຺ຎາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ໂລກິຍສີລາທີນໍ ອຘິສີລາທິຠາໂວ ປຣິຍາເຍນາຕິ ນິປ຺ປຣິຍາຍເມວ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສພ຺ພໍ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກກາໂຍຕິ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣສຸ ກາໂຍ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມສມູໂຫ. ກາໂຍ ຈ ໂສ ຠາວິຕຠາເວນ ຠາວນາ ຈາຕິ ກາຍຠາວນາ ນາມ. ຍສ຺ມາ ຂີຓາສວານໍ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄາຘິຄມເນນ ສພ຺ພສໍກິເລສາ ປຫີນາຕິ ປຫີນກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສພ຺ພໂສ ອາເສວນາຠາວໂຕ ນຕ຺ຖິ ເຕສໍ ຠາວິນິຍາປິ ຈກ຺ຂຸໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຘມ຺ມາ, ປເຄວ ກາຬກາ, ຕສ຺ມາ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກກາໂຍ ສຸຠາວິໂຕ ເອວ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຂີຓາສວສ຺ສ ຫິ…ເປ… ສຸຠາວິໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ. ນ ອຎ຺ເຎສໍ ວິຍ ທຸພ຺ພລາ ທຸພ຺ພລຠາວກຣານໍ ກິເລສານໍ ສພ຺ພໂສ ປຫີນຕ຺ຕາ.

ວິປສ຺ສນາ ທສ຺ສນານຸຕ຺ຕຣິຍໍ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາທິວເສນ ສງ຺ຂາຣານໍ ສມ຺ມເທວ ທສ຺ສນໂຕ. ມຄ຺ໂຄ ປຏິປທານຸຕ຺ຕຣິຍໍ ຕທຸຕ຺ຕຣິປຏິປທາຍ ອຠາວໂຕ. ຜລໍ ວິມຸຕ຺ຕານຸຕ຺ຕຣິຍໍ ອກຸປ຺ປຠາວໂຕ. ຜລໍ ວາ ທສ຺ສນານຸຕ຺ຕຣິຍໍ ທິວສມ຺ປິ ນິພ຺ພານໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ທິສ຺ວາ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ນິພ຺ພານໍ ວິມຸຕ຺ຕານຸຕ຺ຕຣິຍໍ ສພ຺ພສງ຺ຂຕວິນິສ຺ສຏຕ຺ຕາ. ທສ຺ສນ-ສທ຺ທໍ ກມ຺ມສາຘນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນິພ຺ພານສ຺ສ ທສ຺ສນານຸຕ຺ຕຣິຍຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣຎ຺ຫິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອາຫ. ນຕ຺ຖິ ອິໂຕ ອຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ອນຸຕ຺ຕຣໍ, ອນຸຕ຺ຕຣເມວ ອນຸຕ຺ຕຣິຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຕ຺ຕມໍ ເຊຏ຺ຐກ’’ນ຺ຕິ.

ເສໂສຕິ ວຸຕ຺ຕາວເສໂສ ປຎ຺ຈກນເຍນ, ຈຕຸກ຺ກນເຍນ ຈ ຕິວິໂຘ ສມາຘິ, ອິມິນາ ເອວ ຈ ສມາຘິຕ຺ຕຍາປເທເສນ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸປິ ປຎ຺ຈກນໂຍ ອາຄໂຕ ເອວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຣມຕ຺ຖມຎ຺ຊູສາຍໍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສໍວຓ຺ຓນາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ຏີ. ໑.໓໘) ວຸຕ຺ຕເມວ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອາຄຈ຺ຉຕິ ນາມໍ ເອຕສ຺ມາຕິ ອາຄມນໍ, ຕໂຕ ອາຄມນໂຕ.ສຄຸຓໂຕຕິ ສຣສໂຕ. ອາຣມ຺ມຓໂຕຕິ ອາຣມ຺ມຓຘມ຺ມໂຕ. ອນຕ຺ຕໂຕ ອຠິນິວິສິຕ຺ວາຕິ ‘‘ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ. ອນຕ຺ຕໂຕ ທິສ຺ວາຕິ ປຐມໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ‘‘ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ. ອນຕ຺ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐາຕີຕິ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາຍ ອນຕ຺ຕາກາຣໂຕ ປວຕ຺ຕາຍ ມຄ຺ຄວຸຏ຺ຐານໍ ປາປຸຓາຕິ. ອສຸຎ຺ຎຕຕ຺ຕກາຣການໍ ກິເລສານໍ ອຠາວາຕິ ອຕ຺ຕາຠິນິເວສປຈ຺ຈຍານໍ ທິຏ຺ເຐກຏ຺ຐານໍ ກິເລສານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນໂຕ ວິປສ຺ສນາ ສຸຎ຺ຎຕາ ນາມ ອຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕາຍ ຍາຖາວໂຕ ຄຫຓໂຕ. ນນຸ ເອວໍ ວິປສ຺ສນາຍ ສຄຸຓໂຕ ສຸຎ຺ຎຕາ, ນ ອາຄມນໂຕຕິ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ນຕ຺ຖີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ ນາມລາເຠ, ນ ປນ ນາມທາເນຕິ ນາຍໍ ໂທໂສ. ອຖ ວາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕກຖາ ນາມ ປຣິຍາຍກຖາ, ນ ອຠິຘມ຺ມກຖາ ວິຍ ນິປ຺ປຣິຍາຍາຕິ ຠິຍ຺ໂຍປິ ນ ໂກຈິ ໂທໂສ.

ຍສ຺ມາ ສຄຸຓໂຕ, ອາຣມ຺ມຓໂຕ ຈ ນາມລາເຠ ສງ຺ກໂຣ ໂຫຕິ ເອກສ຺ເສວ ນາມນ຺ຕຣລາຠສມ຺ຠວໂຕ. ອາຄມນໂຕ ປນ ນາມລາເຠ ສງ຺ກໂຣ ນຕ຺ຖິ ນາມນ຺ຕຣລາຠາຠາວໂຕ, ອສມ຺ຠວໂຕ ຈ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອປໂຣ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິມິຕ຺ຕກາຣກກິເລສາຠາວາຕິ ນິຈ຺ຈນິມິຕ຺ຕາທິຄ຺ຄາຫກປຈ຺ຈຍານໍ ກິເລສານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນໂຕ. ກາມຎ຺ຈາຍໍ ວິປສ຺ສນາ ນິຈ຺ຈນິມິຕ຺ຕາທິໍ ອຸຄ຺ຆາເຏນ຺ຕີ ປວຕ຺ຕຕິ, ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ປນ ອວິສ຺ສຊ຺ຊນໂຕ ນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ອນິມິຕ຺ຕນາມໍ ລຠຕີຕິ. ປຣິຍາເຍນ ປເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ນິປ຺ປຣິຍາຍເທສນຕ຺ຕາ ອຠິຘມ຺ເມ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອນິມິຕ຺ຕນາມໍ ອຸທ຺ຘຏໍ. ສຸຕ຺ເຕ ຈ –

‘‘ອນິມິຕ຺ຕຎ຺ຈ ຠາເວຫິ, ມານານຸສຍມຸຊ຺ຊຫ;

ຕໂຕ ມານາຠິສມຍາ, ອຸປສນ຺ໂຕ ຈຣິສ຺ສສີ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໓໔໔; ສໍ. ນິ. ໑.໒໑໒);