໕. ຊນວສຠສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ນາຕິກິຍາທິພ຺ຍາກຣຓວຓ຺ຓນາ

໒໗໓-໒໗໕. ‘‘ປຣິໂຕ’’ຕິ ປທໍ ຍຖາ ສມນ຺ຕຕ຺ຖວາຈໂກ, ເອວໍ ສມີປຕ຺ຖວາຈໂກປິ ໂຫຕີຕິ ສມນ຺ຕາ ສາມນ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ອາເມຑິເຕນ ປນ ສມນ຺ຕຕ຺ໂຖ ໂຊຕິໂຕ. ຍສ຺ສ ປນ ສາມນ຺ຕາ ຊນປເທສຸ ‘‘ນາຕິເກ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນາຕິກສ຺ສາຕິ ວິຎ຺ຎາໂຕ ຍມຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ສ ປຣິໂຕ ຊນປເທສຸ ພ຺ຍາກໂຣຕິ, ຕຕ຺ຖ ປຣິຈາຣກາຣການໍ ພ຺ຍາກຣຓໍ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘໍ, ນິທສ຺ສນວເສນ ວາ ຕສ຺ສ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ‘‘ປຣິໂຕ ປຣິໂຕ ຊນປເທສຸ’’ ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິຈາຣເກຕິ ອຸປາສເກ. ເຕນາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘຘມ຺ມສງ຺ຆານໍ ປຣິຈາຣເກ’’ຕິ. ອຸປປຕ຺ຕີສູຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕີສຸ. ຎາຓຄຕິປຸຎ຺ຎານໍ ອຸປປຕ຺ຕີສູຕິ ເອຕ຺ຖ ຎາຓຄຕູປປຕ຺ຕິ ນາມ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ມຄ຺ຄຎາຓຄມນສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ໂອຣມ຺ຠາຄິຍານໍ ປຣິກ຺ຂຍາ’’ຕິອາທິ. ປຸຎ຺ຎູປປຕ຺ຕິ ນາມ ຕໍຕໍເທວນິກາຍູປປຕ຺ຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ‘‘ວຊ຺ຊິມລ຺ເລສູ’’ຕິອາທິເກ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຈຕູສຸປິ ປເທສຸ. ປຸຣິເມສູຕິ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ເຕ ສນ຺ຘາຍາຫ. ທສສຸເຍວາຕິ ເຕສຸ ເອວ ທສສຸ ຊນປເທສຸ. ປຣິຈາຣເກ ພ຺ຍາກໂຣຕິ ພ຺ຍກາຕພ຺ພານໍ ພຫູນໍ ຕຕ຺ຖ ລພ຺ຠນໂຕ. ນາຕິເກ ຠວາ ນາຕິກິຍາ.

ນິຏ຺ຐງ຺ຄຕາຕິ ນິຏ຺ຐໍ ນິຈ຺ຉຍໍ ອຸປຄຕາ.

ອານນ຺ທປຣິກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໗໖. ຍສ຺ມາ ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິ ນາມ ຘມ຺ມສຸຘມ຺ມຕາຍ, ຘມ຺ມສຸຘມ຺ມຕາ ຈ ພຸທ຺ຘສຸພຸທ຺ຘຕາຍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອໂຫ ຘມ຺ໂມ, ອໂຫ ສງ຺ໂຆ’’ຕິ ຘມ຺ມສງ຺ຆຄຸຓກິຕ຺ຕນາປິ ອຕ຺ຖໂຕ ພຸທ຺ຘຄຸຓກິຕ຺ຕນາ ເອວ ໂຫຕີຕິ ‘‘ຠຄວນ຺ຕໍ ກິຕ຺ຕຍມານຣູປາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ‘‘ອໂຫ ຘມ຺ໂມ’’ຕິອາທິນາປິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ.

໒໗໘. ຎາຓຄຕີຕິ ‘‘ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ໂອຣມ຺ຠາຄິຍານໍ ສໍໂຍຊນານໍ ປຣິກ຺ຂຍາ’’ຕິອາທິນາ ອາຄຕໍ ປຫາຕພ຺ພປຫານວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ມຄ຺ຄຎາຓຄມນໍ. ຍສ຺ມາ ຕສ຺ສາ ເອວ ຎາຓຄຕິຍາ ວເສນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ໂອປປາຕິກຕາທິວິເສໂສ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຕາທິສໍ ຕສ຺ສ ອຠິສມ຺ປຣາຍໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຎາຓາຠິສມ຺ປຣາຍເມວາ’’ຕິ.

໒໗໙. ອຸປສນ຺ຕໍ ປຕິ ສມ຺ມຕິ ອາໂລກີຍຕີຕິ ອຸປສນ຺ຕປຕິໂສ. ອຸປສນ຺ຕທສ຺ສໂນ ອຸປສນ຺ຕອຸສ຺ສນ຺ໂນ. ຠາຕິຣິວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຣ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ, ອິວ-ສທ຺ໂທ ຠຸສຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ອຕິວິຍ ຠາຕີ’’ຕິ.

ຊນວສຠຍກ຺ຂວຓ຺ຓນາ

໒໘໐. ເຊຏ຺ຐກຠາເວນ ຊເນ ວສຠສທິໂສຕິ ຊນວສໂຠຕິ ອສ຺ສ ເທວປຸຕ຺ຕສ຺ສ ນາມໍ ອໂຫສິ.

ອິໂຕ ເທວໂລກາ ຈວິຕ຺ວາ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ມນຸສ຺ສໂລເກ ຣາຊຠູຕສ຺ສ. ມນຸສ຺ສໂລກາ ຈວິຕ຺ວາ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ເທວຠູຕສ຺ສ. ເອຕ຺ເຖວາຕິ ເອຕສ຺ມິໍເຍວ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກຠເວ, ເອຕ຺ຖາປິ ເວສ຺ສວຓສ຺ສ ສຫພ຺ຍຕາວເສນ.

໒໘໑. ອາສິສນໍ ອາສາ, ປຕ຺ຖນາ. ອາສາສີເສນ ເຈຕ຺ຖ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາກຸສລຈ຺ຉນ຺ທໍ ວທຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສກທາຄາມິມຄ຺ຄຕ຺ຖາຍາ’’ຕິອາທິ. ຍທຄ຺ເຄຕິ ເອຕ຺ຖ ອຄ຺ຄ-ສທ຺ໂທ ອາທິປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍ ທິວສໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ‘‘ປຸຣິມໍ…ເປ… ອວິນິປາໂຕ’’ຕິ ອິທໍ ຍຖາ ຕຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ສຸຄຕິໂຕ ສຸຄຕູປປຕ຺ຕິເຍວ ອໂຫສິ, ຕຖາ ກຕູປຈິຕກຸສລກມ຺ມຕ຺ຕາ. ຜຸສ຺ສສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ກາລໂຕ ປຠຸຕິ ຫິ ສມ຺ຠຕວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍກຸສລສມ຺ຠາໂຣ ເອສ ເທວປຸຕ຺ໂຕ. ອນຈ຺ຉຣິຍນ຺ຕິ ອນຸ ອນຸ ອຈ຺ຉຣິຍໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຈ຺ຉຣິຍເມວາ’’ຕິ. ສຍໍປຣິສາຍາຕິ ສກາຍ ປຣິສາຍ. ຠຄວໂຕ ທິຏ຺ຐສທິສເມວາຕິ ອາວຊ຺ຊນສມນນ຺ຕຣໍ ຍຖາ ເຕ ຠຄວໂຕ ຈຕຸວີສຕິສຕສຫສ຺ສມຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕາ ຎາຓຄຕິໂຕ ທິຏ຺ຐາ, ເອວໍ ຕຸມ຺ເຫຫິ ທິຏ຺ຐສທິສເມວ. ເວສ຺ສວຓສ຺ສ ສມ຺ມຸຂາ ສຸຕໍ ມຍາຕິ ວທຕິ.

ເທວສຠາວຓ຺ຓນາ

໒໘໒. ວສ຺ສູປນາຍິກສງ຺ຄຫຕ຺ຖນ຺ຕິ ວສ຺ສູປນາຍິກາຍ ອາຣກ຺ຂາສໍວິຘານວເສນ ຠິກ຺ຂູນໍ ສງ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ‘‘ວສ຺ສູປຄຕາ ຠິກ຺ຂູ ເອວໍ ສຸເຂນ ສມຓຘມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ, ປວາຣຓສງ຺ຄໂຫ ປນສ຺ສ ປວາເຣຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ປຣິສ຺ສຍປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ. ຘມ຺ມສ຺ສວນຕ຺ຖໍ ທູຣຏ຺ຐານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຕ຺ຕນາປິ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຘມ຺ມສ຺ສວນຕ຺ຖໍ ສນ຺ນິປຕິເຍວ. ເອຕ຺ເຖຕ຺ຖາຕິ ເອຕ຺ຖ ເອຕ຺ຖ ອຍ຺ຍານໍ ວສນຏ຺ຐາເນ.

ຕທາປີຕິ ‘‘ປຸຣິມານິ ຠນ຺ເຕ ທິວສານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕກາເລປິ. ເອເຕເນວ ກາຣເຓນາຕິ ວສ຺ສູປນາຍິກນິມິຕ຺ຕເມວ. ເຕນາຫ ປາຬິຍໍ ‘‘ຕທຫຸໂປສເຖ ປນ຺ນຣເສ ວສ຺ສູປນາຍິກາຍາ’’ຕິອາທິ. ອາສເນປິ ນິສຊ຺ຊາຍ ສຸຘມ຺ມາຍ ເທວສຠາຍ ປຐມໍ ເທເວສຸ ຕາວຕິໍເສສຸ ນິສິນ຺ເນສຸ ຕສ຺ສາ ຈຕູສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາຣາຊາໂນ ນິສີທນ຺ຕິ, ອິທໍ ເນສໍ ອາສເນ ນິສຊ຺ຊາຍ ຈາຣິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ເຍນຕ຺ເຖນາຕິ ເຍນ ກິຈ຺ເຈນ ເຍນ ປໂຍຊເນນ. ອາຣກ຺ຂຕ຺ຖນ຺ຕິ ອາຣກ຺ຂຠູຕມຕ຺ຖໍ. ວຸຕ຺ຕໍ ວຈນໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕວຈນາ, ມຫາຣາຊາໂນ.

໒໘໓. ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ອຠິຠວິຕ຺ວາ.

ສນງ຺ກຸມາຣກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໘໔. ອຠິສມ຺ຠວິຕຸໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ໂຍ ອນຠິສມ຺ຠວນີໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອປ຺ປຕ຺ຕພ຺ໂພ’’ຕິອາທິ. ຈກ຺ຂຸເຍວ ປໂຖ ຣູປທສ຺ສນສ຺ສ ມຄ຺ໂຄ ອຸປາໂຍຕິ ຈກ຺ຂຸປໂຖ, ຕສ຺ມິໍ ຈກ຺ຂຸປຖສ຺ມິນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈກ຺ຂຸປສາເທ’’ຕິ, ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ໂຄຈຣໂຍຄ຺ໂຄ ວາ ຈກ຺ຂຸປໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ອາປາເຖ ວາ’’ຕິ. ນາຠິຠວຕີຕິ ນ ອຠິຠວຕິ, ໂຄຈຣຠາວໍ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຫຏ຺ຐາ ເຫຏ຺ຐາຕິ ຕາວຕິໍສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເຫຏ຺ຐາ ເຫຏ຺ຐາ, ນ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ, ນາປິ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ‘‘ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາ ຫິ ຕາວຕິໍສານໍ ຍຖາ ຊາຕິຣູປານິ ປສ຺ສິຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ຕຖາ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ເຫຏ຺ຐິມາ ອຸປຣິມານ’’ນ຺ຕິ ເກຈິ, ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ເຫຏ຺ຐິມາ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ອຸປຣິມານໍ ມູລປຏິສນ຺ຘິຣູປໍ ປສ຺ສິຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ມາປິຕເມວ ປສ຺ສິຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສຸຓນ຺ໂຕວ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມີຕິ ຄຕິໂຍ ອຸປຘາເຣນ຺ໂຕ ພຫິ ວິສຏວິຕກ຺ກວິຈ຺ເຉເທນ ສງ຺ໂກຈໍ ອາປນ຺ນຈິຕ຺ຕຕາຍ. ມຍ຺ຫໍ ອຍ຺ຍກສ຺ສາຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ.

ປຎ຺ຈ ສິຂາ ເອຕສ຺ສາຕິ ປຎ຺ຈສິໂຂ, ປຎ຺ຈສິໂຂ ວິຍ ປຎ຺ຈສິໂຂຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຈສິຂຄນ຺ຘພ຺ພສທິໂສ’’ຕິ. ມມາຍນ຺ຕີຕິ ປິຍາຍນ຺ຕິ.

໒໘໕. ສຸມຸຕ຺ໂຕຕິ ສຣໂທເສຫິ ສຸຏ຺ຐຸ ມຸຕ຺ໂຕ. ເຍຫິ ປິຕ຺ຕເສມ຺ຫາທີຫິ ປລິພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ສໂຣ ອວິສ຺ສຏ຺ໂຐ ສິຍາ, ຕທຠາວໂຕ ວິສ຺ສຏ຺ໂຐຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອປລິພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ. ວິຎ຺ຎາເປຕີຕິ ວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ, ອນ຺ໂຕຄຘເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ກຕ຺ຕຸສາຘໂນ ເອສ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍສທ຺ໂທຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຖວິຎ຺ຎາປໂນ’’ຕິ. ສຣສ຺ສ ມຘຸຣຕາ ນາມ ມທ຺ທວນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ມຘຸໂຣ ມຸທູ’’ຕິ. ສວນໍ ອຣຫຕີຕິ ສວນີໂຍ. ສວນາຣຫຕາຍ ຈ ອາປາຖສຸຂຕາຍາຕິ ອາຫ ‘‘ກຓ຺ຓສຸໂຂ’’ຕິ. ພິນ຺ທູຕິ ປິຓ຺ຑິໂຕ. ອາໂກຏິຕຠິນ຺ນກໍສສທ຺ໂທ ວິຍ ອເນກາວຍໂວ ອຫຸຕ຺ວາ ນິຣວຍໂວ, ເອກຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກຄ຺ຆໂນ’’ຕິ, ເອເຕເນວສ຺ສ ອວິສາຣິຕາ ສໍວຓ຺ຓິຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຄມ຺ຠີຣຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານຕາຍ ຈສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຕາຕິ ອາຫ ‘‘ນາຠິມູລໂຕ’’ຕິອາທິ. ເອວໍ ສມຸຏ຺ຐິໂຕຕິ ຊີວ຺ຫາທິປ຺ປຫາຣມຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐິໂຕ. ອມຘຸໂຣ ຈ ໂຫຕິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານານໍ ປຣິລຫຸຠາວໂຕ. ນ ຈ ທູຣໍ ສາເວຕິ ວີຣຠາວາຠາວໂຕ. ນິນ຺ນາທີ ສຸວິປຸລຠາວໂຕ ສວິເສສໍ ນິນ຺ນາໂທ, ປາສໍສນິນ຺ນາໂທ ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ມຫາເມຆ…ເປ… ຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ.

ປຈ຺ຉິມໍ ປຈ຺ຉິມນ຺ຕິ ທຸຕິຍໍ, ຈຕຸຕ຺ຖໍ, ຉຏ຺ຐໍ, ອຏ຺ຐມຎ຺ຈ ປທໍ. ປຸຣິມສ຺ສ ປຸຣິມສ຺ສາຕິ ຍຖາກ຺ກມໍ ປຐມສ຺ສ, ຕຕິຍສ຺ສ, ປຎ຺ຈມສ຺ສ, ສຕ຺ຕມສ຺ສ ຈ. ອຕ຺ໂຖເຍວາຕິ ອຕ຺ຖນິທ຺ເທໂສ ເອວ. ວິສ຺ສຏ຺ຐຕາ ຫິສ຺ສ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາຍ ເວທິຕພ຺ພາ, ມຎ຺ຊຸຠາໂວ ສວນີຍຕາຍ, ພິນ຺ທຸຠາໂວ ອວິສາຣິຕາຍ, ຄມ຺ຠີຣຠາໂວ ນິນ຺ນາທິຕາຍາຕິ. ຍຖາປຣິສນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາ-ສທ຺ໂທ ປຣິມາຓວາຈີ, ນ ປກາຣາທິວາຈີຕິ ອາຫ ‘‘ຍຕ຺ຕກາ ປຣິສາ’’ຕິ, ເຕນ ປຣິສປ຺ປມາຓໍ ເອວສ຺ສ ສໂຣ ນິຈ຺ຉຣຕິ, ອຍມສ຺ສ ຘມ຺ມຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຕ຺ຕກເມວາ’’ຕິອາທິ.

‘‘ເຍ ຫິ ເກຈີ’’ຕິອາທິ ‘‘ຍາວຎ຺ຈ ໂສ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ເຫຕຸກິຕ຺ຕນວເສນ ສມຕ຺ຖນໍ ສຣເຓສຸ ເນສໍ ນິຈ຺ຈເສວເນນ, ສີເລສຸ ຈ ປຕິຏ຺ຐາປເນນ ຉກາມສຄ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິອນຸປ຺ປາທນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ເຍ ຫິ ເກຈິ…ເປ… ວທຕີ’’ຕິ. ນິພ຺ເພມຕິກຄຫິຕສຣເຓຕິ ມຄ຺ເຄນາຄຕສຣຓຄມເນ. ເຕ ຫິ ສພ຺ພໂສ ສມຸຄ຺ຆາຕິຕວິຈິກິຈ຺ຉຕາຍ ຣຕນຕ຺ຕເຍ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາເທນ ສມນ຺ນາຄຕາເຍວ, ໂປຖຸຊ຺ຊນິກສທ຺ຘາຍ ວເສນ ພຸທ຺ຘາທີນໍ ຄຸເຓ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ ຊານນ຺ຕິ, ອປຣເນຍ຺ຍພຸທ຺ຘິໂນ ເຕ ປຣິຍາຍໂຕ ນິພ຺ເພມຕິກຄຫິຕສຣຓາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຄນ຺ຘພ຺ພເທວຄຓນ຺ຕິ ຄນ຺ຘພ຺ພເທວສມູຫໍ. ຕຸກາ ວຸຈ຺ຈຕິ ຂີຣິຓີ ຍາ ຕຸກາຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ສາ ຈຸຓ຺ຓໍ ຕຸກາປິຏ຺ຐໍ. ຕໍ ໂກຏ຺ເຏຕ຺ວາ ປກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ຆນໍ ນິຣນ຺ຕຣຈິຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ.

ຠາວິຕອິທ຺ຘິປາທວຓ຺ຓນາ

໒໘໗. ສຸປຎ຺ຎຕ຺ຕາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ປກາເຣຫິ ຎາປິຕາ ໂພຘິຕາ, ອສງ຺ກຣໂຕ ວາ ຐປິຕາ, ຕໍ ປນ ໂພຘນໍ, ອສງ຺ກຣໂຕ ຐປນຎ຺ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ເທສນາ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ສຸກຖິຕາ’’ຕິ. ອິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນາຕິ ສມິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ, ນິປ຺ປຊ຺ຊນສ຺ສ ກາຣຓຠາເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຕິຏ຺ຐານຏ຺ເຐນາຕິ ອຘິຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ. ອິທ຺ຘິຍາ ປາໂທຕິ ອິທ຺ຘິປາໂທ, ອິທ຺ຘິຍາ ອຘິຄມຸປາໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ຫິ ຍສ຺ມາ ອຸປຣູປຣິ ວິເສສສງ຺ຂາຕໍ ອິທ຺ຘິໍ ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ປາປຸຓນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປາໂທ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຊ຺ຌຕີຕິ ອິທ຺ຘິ, ສມິຊ຺ຌຕິ ນິປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທ຺ຘິ ເອວ ປາໂທ ອິທ຺ຘິປາໂທ, ອິທ຺ຘິໂກຏ຺ຐາໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ຕາວ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິທ຺ຘິປໂຫນກຕາຍາຕິ ອິທ຺ຘິຍາ ນິປ຺ຜາທເນ ສມຕ຺ຖຠາວາຍ. ອິທ຺ຘິວິສວິຕາຍາຕິ ອິທ຺ຘິຍາ ນິປ຺ຜາທເນ ໂຍຄ຺ຍຠາວາຍ. ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຫິ ຘາຕູນໍ ໂຍຄ຺ຍຕ຺ໂຖ ວິ-ປຸພ຺ໂພ ສຸ-ສທ຺ໂທ, ວິສວນໍ ວາ ປຊ຺ຊນໍ ວິສວິຕາ, ຕຕ຺ຖ ກາມກາຣິຕາ ວິສວິຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸນປ຺ປຸນ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອິທ຺ຘິວິກຸພ຺ພນຕາຍາຕິ ວິກຸພ຺ພນິທ຺ຘິຍາ ວິວິຘຣູປກຣຓາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ນານປ຺ປກາຣໂຕ ກຕ຺ວາ ທສ຺ສນຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ.

‘‘ຉນ຺ທຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸ ອຘິປຕິໍ ກຣິຕ຺ວາ ລຠຕິ ສມາຘິໍ, ລຠຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ເສກຄ຺ຄຕໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຉນ຺ທສມາຘີ’’ຕິ (ວິຠ. ໔໓໒) ອິມາຍ ປາຬິຍາ ຉນ຺ທາຘິປຕິ ສມາຘິ ຉນ຺ທສມາຘີຕິ ອຘິປຕິສທ຺ທໂລປໍ ກຕ຺ວາ ສມາໂສ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ອຘິປຕິສທ຺ທຕ຺ຖທສ຺ສນວເສນ ປນ ‘‘ຉນ຺ທເຫຕຸໂກ, ຉນ຺ທາຘິໂກ ວາ ສມາຘິ ຉນ຺ທສສມາຘີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ປຘານຠູຕາຕິ ວີຣິຍຠູຕາ’’ຕິ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ. ສງ຺ຂຕສງ຺ຂາຣາທິນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖຎ຺ຫິ ປຘານຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ຕໍ ຕໍ ວິເສສໍ ສງ຺ຂໂຣຕີຕິ ສງ຺ຂາໂຣ, ສພ຺ພມ຺ປິ ວີຣິຍໍ. ຕຕ຺ຖ ຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘກໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ປຘານຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ປຘານຠູຕາ ເສຏ຺ຐຠູຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສ ປນ ວີຣິຍສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ວິສຸໍ ສມາສໂຍຊນວເສນ ໂຍ ປຸພ຺ເພ ອິທ຺ຘິປາທຕ຺ໂຖ ປາທສ຺ສ ອຸປາຍຕ຺ຖຕໍ, ໂກຏ຺ຐາສຕ຺ຖຕຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ຍຖາໂຍຄວເສນ ອິຘ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ວກ຺ຂມານານໍ ປຏິລາຠປຸພ຺ພຠາຄານໍ ກຕ຺ຕຸກຣຓິທ຺ຘິຠາວໍ, ອຸຕ຺ຕຣຈູຬຠາຊນີເຍ ວາ ວຸຕ຺ເຕຫິ ຉນ຺ທາທີຫິ ອິທ຺ຘິປາເທຫິ ສາເຘຕພ຺ພາຍ ອິທ຺ຘິຍາ ກຕ຺ຕິທ຺ຘິຠາວໍ, ຉນ຺ທາທີນຎ຺ຈ ກຣຓິທ຺ຘິຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ ອິທ຺ຘີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ກຕ຺ຕຸອຕ຺ໂຖ, ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ກຕ຺ຕຸອຕ຺ຖໍ ຕາວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນິປ຺ຜຕ຺ຕິປຣິຍາເຍນ ອິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ ວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິຕຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິຊ຺ຌນ຺ຕິ ເອຕາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ກຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ? ອິທ຺ຘິປາທວິຠງ຺ຄປາເຐ. (ວິຠ. ໔໓໔) ຕຖາຠູຕສ຺ສາຕິ ເຕນາກາເຣນ ຠູຕສ຺ສ, ເຕ ຉນ຺ທາທິຘມ຺ເມ ປຏິລຠິຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິອາທີຫິ ຉນ຺ທາທໂຍ ອນ຺ໂຕກຕ຺ວາ ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ຂນ຺ຘາ ກຖິຕາ. ເສເສສູຕິ ເສສິທ຺ຘິປາເທສຸ.

ວີຣິຍິທ຺ຘິປາທນິທ຺ເທເສ ‘‘ວີຣິຍສມາຘິປຘານສງ຺ຂາຣສມນ຺ນາຄຕ’’ນ຺ຕິ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວີຣິຍໍ ອາຄຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິມໍ ສມາຘິວິເສສນໍ ‘‘ວີຣິຍາຘິປຕິ ສມາຘິ ວີຣິຍສມາຘີ’’ຕິ, ທຸຕິຍໍ ສມນ຺ນາຄມງ຺ຄທສ຺ສນໍ. ທ຺ເວເຍວ ຫິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສມນ຺ນາຄມງ຺ຄານິ, ສມາຘິ, ປຘານສງ຺ຂາໂຣ ຈ. ຉນ຺ທາທໂຍ ຫິ ສມາຘິວິເສສນານິ, ປຘານສງ຺ຂາໂຣ ປນ ປຘານວຈເນເນວ ວິເສສິໂຕ, ນ ຉນ຺ທາທີຫີຕິ ນ ອິຘ ວີຣິຍາຘິປຕິຕາ ປຘານສງ຺ຂາຣສ຺ສ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ວີຣິຍຎ຺ຈ ສມາຘິໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ຐິຕເມວ, ສມນ຺ນາຄມງ຺ຄວເສນ ປນ ປຘານສງ຺ຂາຣວຈເນນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ນາປິ ທ຺ວີຫິ ວີຣິເຍຫິ ສມນ຺ນາຄໂມ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ຉນ຺ທາທີຫິ ວິສິຏ຺ໂຐ ສມາຘິ, ຕຖາວິສິຏ຺ເຐເນວ ຈ ເຕນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ປຘານສງ຺ຂາໂຣ, ເສສຘມ຺ມາ ຈ, ຕສ຺ມາ ສມາຘິວິເສສນານໍ ວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ ວຸຕ຺ຕາ, ວິເສສນຠາໂວ ຈ ຉນ຺ທາທີນໍ ຕໍຕໍອວສ຺ສຍທສ຺ສນວເສນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ຉນ຺ທສມາຘິ…ເປ… ອິທ຺ຘິປາທ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ນິສ຺ສຍຕ຺ເຖປິ ປາທ-ສທ຺ເທ ອຸປາຍຕ຺ເຖນ ຉນ຺ທາທີນໍ ອິທ຺ຘິປາທຕາ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ເຕເນວ ຫິ ອຠິຘມ຺ເມ ອຸຕ຺ຕຣຈູຬຠາຊນີເຍ (ວິຠ. ໔໕໖) ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ ຉນ຺ທິທ຺ຘິປາໂທ’’ຕິອາທິນາ ຉນ຺ທາທີນເມວ ອິທ຺ຘິປາທຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉເກ (ວິຠ. ໔໕໗ ອາທໂຍ) ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ຉນ຺ທສມາຘີ’’ຕິອາທິນາ ຈ ອຸທ຺ເທສໍ ກຕ຺ວາປິ ປຸນ ຉນ຺ທາທີນໍເຍວ ກຸສລາທິຠາໂວ ວິຠຕ຺ໂຕ. ອຸປາຍິທ຺ຘິປາທທສ຺ສນຕ຺ຖເມວ ຫິ ນິສ຺ສຍິທ຺ຘິປາທທສ຺ສນໍ ກຕໍ, ອຎ຺ຎຖາ ຈຕຸພ຺ພິຘຕາ ນ ສິຍາຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ປາຬິວເສນ ອຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິທານິ ປຏິລາຠປຸພ຺ພຠາຄານໍ ວເສນ ອິທ຺ຘິປາເທ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ. ອິຘ ອິທ຺ຘິປາທກຖາ ສງ຺ເຂເປເນວ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ວິຕ຺ຖາເຣນ ປນ…ເປ… ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ.

ເກຈີຕິ ອຠຍຄິຣິວາສິໂນ. ເຕສຸ ຫິ ເອກຈ຺ເຈ ‘‘ອິທ຺ຘິ ນາມ ອນິປ຺ຜນ຺ນາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເອກຈ຺ເຈ ‘‘ອິທ຺ຘິປາໂທ ປນ ອນິປ຺ຜນ຺ໂນ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ອນິປ຺ຜນ຺ໂນຕິ ຈ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອສິທ຺ໂຘ, ນຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຠໂຕຕິ ອຠິຘມ຺ມປາຐໂຕ (ວິຠ. ໔໕໘) ທີຆນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒໘໗) ອານີໂຕ ປຸຣິມນຍໂຕ ອຎ຺ເຎນາກາເຣນ ເທສນາຍ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຉນ຺ໂທ ເອວ ອິທ຺ຘິປາໂທ ຉນ຺ທິທ຺ຘິປາໂທ. ເອເສວ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ອິເມ ປນາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕາ ອິທ຺ຘິປາທາ. ຣຏ຺ຐປາລຕ຺ເຖໂຣ (ມ. ນິ. ໒.໒໙໓; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໒໑໐; ອປ. ອຏ຺ຐ. ໒.ຣຏ຺ຐປາລຕ຺ເຖຣອປທານວຓ຺ຓນາຍ ວິຕ຺ຖາໂຣ) ‘‘ຉນ຺ເທ ສຕິ ກຖໍ ນານຸຊານິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ສຕ຺ຕາຫໍ ຠຕ຺ຕານິ ອຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ມາຕາປິຕໂຣ ອນຸຊານາເປຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຉນ຺ທເມວ ອວສ຺ສາຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ຘມ຺ມໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສີຕິ ອາຫ ‘‘ຣຏ຺ຐປາລຕ຺ເຖໂຣ…ເປ… ນິພ຺ພຕ຺ເຕສີ’’ຕິ. ໂສຓຕ຺ເຖໂຣ (ມຫາວ. ໒໔໓; ອ. ນິ. ໖.໕໕; ເຖຣຄາ. ອຏ຺ຐ. ເຕຣສນິປາຕ; ອປ. ອຏ຺ຐ. ໒.ໂສຓໂກຏິວີສຕ຺ເຖຣອປທານວຓ຺ຓນາຍ ວິຕ຺ຖາໂຣ) ຠາວນມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍ ປຣມສຸຂຸມາໂລ ປາເທສຸ ໂຜເຏສຸ ຊາເຕສຸປິ ວີຣິຍໍ ນປ຺ປຏິປສ຺ສມ຺ເຠສີຕິ ອາຫ ‘‘ໂສຓຕ຺ເຖໂຣ ວີຣິຍໍ ຘຸຣໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ສມ຺ຠູຕຕ຺ເຖໂຣ (ເຖຣຄາ. ອຏ຺ຐ. ໒.ສມ຺ມູຕຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາຍ ວິຕ຺ຖາໂຣ) ‘‘ຈິຕ຺ຕວໂຕ ກິໍ ນາມ ນ ສິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກຕ຺ວາ ຠາວນໍ ອາຣາເຘສີຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ຠູຕຕ຺ເຖໂຣ ຈິຕ຺ຕໍ ຘຸຣໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ໂມຆຕ຺ເຖໂຣ ວີມໍສໍ ອວສ຺ສຍິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ຠຄວາ ‘‘ສຸຎ຺ຎໂຕ ໂລກໍ ອເວກ຺ຂສ຺ສູ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໑໑໒໕; ພຸ. ວໍ. ໕໔.໓໕໓; ມຫາ. ນິ. ໑໘໖; ຈູຬນິ. ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉາ ໑໔໔; ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທເສ ໘໘; ເນຕ຺ຕິ. ໕; ເປຏໂກ. ໒໒, ໓໑) ສຸຎ຺ຎຕາກຖໍ ກເຖສິ, ປຎ຺ຎານິສ຺ສິຕມານນິຄ຺ຄຫຕ຺ຖໍ, ປຎ຺ຎາຍ ປຣິຄ຺ຄຫຕ຺ຖຎ຺ຈ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ສມາໂນ ປຎ຺ຫໍ ກເຖສິ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຍສ຺ມາ ໂມຆຣາຊາ ວີມໍສໍ ຘຸຣໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ.

ປຸນປ຺ປຸນໍ ຉນ຺ທຸປ຺ປາທນໍ ເປສນໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ຉນ຺ທສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານສທິສຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ປຣກ຺ກເມນາຕິ ປຣກ຺ກມສີເສນ ສູຣຠາວໍ ວທຕິ. ຖາມຠາວໂຕ ຈ ວີຣິຍສ຺ສ ສູຣຠາວສທິສຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

ຈິນ຺ຕນປ຺ປຘານຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ມນ຺ຕສໍວິຘານສທິສຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ຊາຕິສມ຺ປຕ຺ຕິ ນາມ ວິສິຏ຺ຐຊາຕິຕາ. ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ເມສຸ ຈ ປຎ຺ຎາ ເສຏ຺ຐາ’’ຕິ ວີມໍສາຍ ຊາຕິສມ຺ປຕ຺ຕິສທິສຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍໍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໔໓໓) ປນ ຈິຕ຺ຕິທ຺ຘິປາທສ຺ສ ຊາຕິສມ຺ປຕ຺ຕິສທິສຕາ, ວີມໍສິທ຺ຘິປາທສ຺ສ ມນ຺ຕພລສທິສຕາ ຈ ໂຍຊິຕາ.

ອເນກໍ ວິຫິຕໍ ວິຘໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອເນກວິຫິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອເນກວິຘ’’ນ຺ຕິ. ວິຘ-ສທ຺ໂທ ໂກຏ຺ຐາສປຣິຍາໂຍ ‘‘ເອກວິເຘນ ຎາຓວຕ຺ຖູ’’ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໗໕໑) ວິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ອິທ຺ຘິວິຘນ຺ຕິ ອິທ຺ຘິໂກຏ຺ຐາສ’’ນ຺ຕິ.

ຕິວິຘໂອກາສາຘິຄມວຓ຺ຓນາ

໒໘໘. ‘‘ສຸຂສ຺ສາ’’ຕິ ອິທໍ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ສຸຂານໍ ສາຘາຣຓວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຌານສຸຂສ຺ສ ມຄ຺ຄສຸຂສ຺ສ ຜລສຸຂສ຺ສາ’’ຕິ. ນານປ຺ປນາປຕ຺ຕຕາຍ ປນ ອປ຺ປຘານຕ຺ຕາ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານສຸຂສ຺ສ, ວິປສ຺ສນາສຸຂສ຺ສ ເຈຕ຺ຖ ອຄ຺ຄຫຓໍ. ປຸຣິເມສຸ ຕາວ ທ຺ວີສຸ ໂອກາສາຘິຄເມສຸ ຕີຓິປິ ສຸຂານິ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ຕຕິເຍ ປນ ກຖນ຺ຕິ? ຕຕ຺ຖ ກາມໍ ຕີຓິ ນ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ທ຺ເວ ປນ ລພ຺ຠນ຺ຕິເຍວ. ຍຖາລາຠວເສນ ເຫຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສກ຺ຂຣກຖລມ຺ປິ ມຈ຺ຉຄຸມ຺ພມ຺ປິ ຈຣນ຺ຕມ຺ປິ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕມ຺ປີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໔໙; ມ. ນິ. ໑.໔໓໓; ໒.໒໕໙; ອ. ນິ. ໑.໔໕, ໔໖) ວິຍ. ສໍສຏ຺ໂຐຕິ ສໍສຄ຺ຄໍ ອຸປຄໂຕ ສມງ຺ຄີຠູໂຕ, ໂສ ປນ ເຕຫິ ສມນ຺ນາຄຕຈິຕ຺ໂຕປິ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ອຣິຍຘມ຺ມນ຺ຕິ ອຣິຍຠາວກຣໍ ຘມ຺ມໍ. ອຸປາຍໂຕຕິ ວິຘິໂຕ. ປຖໂຕຕິ ມຄ຺ຄໂຕ. ກາຣຓໂຕຕິ ເຫຕຸໂຕ. ເຍນ ຫິ ວິຘິນາ ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ, ໂສ ອຸເປຕິ ເອເຕນາຕິ ອຸປາໂຍ, ໂສ ຕທຘິຄມສ຺ສ ມຄ຺ຄຠາວໂຕ ປໂຖ, ຕສ຺ສ ກຣຓໂຕ ກາຣຓນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ.

‘‘ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິອາທິວເສນ ມນສິ ກໂຣຕີ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ໂຍນິໂສ ມນສິກາໂຣ ນາມາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຸປາຍມນສິກາໂຣຕິ ກຸສລຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ກາຣຓຠູໂຕ ມນສິກາໂຣ. ປຖມນສິກາໂຣຕິ ຕສ຺ສ ເອວ ມຄ຺ຄຠູໂຕ ມນສິກາໂຣ. ອນິຈ຺ເຈຕິ ອາທິອນ຺ຕວນ຺ຕຕາຍ, ອນຈ຺ຈນ຺ຕິກຕາຍ ຈ ອນິຈ຺ເຈ ເຕຠູມເກ ສງ຺ຂາເຣ ‘‘ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ມນສິກາໂຣຕິ ໂຍຊນາ. ເອເສວ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອຸທຍພ຺ພຍປຏິປີຬນຕາຍ ທຸກ຺ຂນໂຕ, ທຸກ຺ຂມໂຕ ຈ ທຸກ຺ເຂ, ອວສວຕ຺ຕນຕ຺ເຖນ, ອນຕ຺ຕສຠາວຕາຍ ຈ ອນຕ຺ຕນິ, ອສຸຈິສຠາວຕາຍ ອສຸເຠ. ສພ຺ພມ຺ປິ ຫິ ເຕຠູມກໍ ສງ຺ຂຕໍ ກິເລສາສຸຈິປຄ຺ຆຣຓໂຕ ‘‘ອສຸຠ’’ນ຺ຕ຺ເວວ ວຕ຺ຕຸໍ ອຣຫຕິ. ສຈ຺ຈານຸໂລມິເກນ ວາຕິ ສຈ຺ຈາຠິສມຍສ຺ສ ອນຸໂລມນວເສນ. ‘‘ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາວຏ຺ຏນາ’’ຕິອາທິນາ ອາວຊ຺ຊນາຍ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ຕໂຕ ປຸຣິມຸປ຺ປນ຺ນາ ມໂນທ຺ວາຣິກາ ກຸສລຊວນປ຺ປວຕ຺ຕິ ຜລໂວຫາເຣເນວ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ສາ ຫິ ວເສນ ສາ ກຸສລຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕີຕິ. ອາວຊ຺ຊນາ ຫິ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ ອາວຏ຺ເຏຕີຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາວຏ຺ຏນາ, ອນຸ ອນຸ ອາວຏ຺ເຏຕີຕິ ອນ຺ວາວຏ຺ຏນາ. ຠວງ຺ຄາຣມ຺ມຓໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອາຠຸຊຕີຕິ ອາໂຠໂຄ. ສມນ຺ນາຫຣຕີຕິ ສມນ຺ນາຫາໂຣ. ຕເທວາຣມ຺ມຓໍ ອຕ຺ຕານໍ ອນຸພນ຺ຘິຕ຺ວາ ອນຸພນ຺ຘິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາເນ ມນສິ ກໂຣຕິ ຐເປຕີຕິ ມນສິກາໂຣ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຍໍ ອຸປາຍມນສິກາຣລກ຺ຂໂຓ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ນາມ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຍສ຺ສ ວເສນ ປຸຄ຺ຄໂລ ທຸກ຺ຂາທີນິ ສຈ຺ຈານິ ອາວຊ຺ຊິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ.

ອສໍສຏ຺ໂຐຕິ ນ ສໍສຏ຺ໂຐ ກາມາທີຫິ ວິວິຕ຺ໂຕ ວິນາຠູໂຕ. ກາມາທິວິສໍສຄ຺ຄເຫຕຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຸຂໍ ນາມ ວິເວກຊໍ ປີຕິສຸຂນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຐມຊ຺ຌານສຸຂ’’ນ຺ຕິ. ກາມໍ ປຐມຊ຺ຌານສຸຂມ຺ປິ ໂສມນສ຺ສເມວ, ສຸຕ຺ເຕສຸ ປນ ຕໍ ກາຍິກສຸຂສ຺ສາປິ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ ວິເສສໂຕ ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອິຘາປິ ຌານຠູຕໍ ໂສມນສ຺ສໍ ສຸຂນ຺ຕິ, ອິຕຣໍ ໂສມນສ຺ສໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຸຂາ’’ຕິ. ເຫຕຸມ຺ຫິ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຌານສຸຂປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ. ອປຣາປຣໍ ໂສມນສ຺ສນ຺ຕິ ຌານາຘິຄມເຫຕຸ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາທິວເສນ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກໂສມນສ຺ສໍ.

ປໂມທນໍ ປມຸໂທ, ຕຣຸຓປີຕິ, ຕໂຕ ປມຸທາ. ‘‘ປາໂມຊ຺ຊໍ ປີຕຕ຺ຖາຍາ’’ຕິອາທີສຸ ຕຣຸຓປີຕິ ‘‘ປາໂມຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອິຘ ປນ ປກຏ຺ໂຐ ມຸໂທ ປມຸໂທ ປາໂມຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂສມນສ຺ສຣຫິຕໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອວິນາຠາວິຕາຍ ‘‘ພລວຕຣໍ ປີຕິໂສມນສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຌານສ຺ສ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ປຎ຺ຈ ນີວຣຓານິ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຌານໍ ປນ ຕເທກຏ຺ເຐ ສພ຺ເພປິ ກິເລເສ, ສພ຺ເພປິ ອກຸສເລ ຘມ຺ເມ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕິເຍວ, ອຕ຺ຕໂນ ໂອກາສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ເມຫິ ອນຠິຠວນີຍໂຕ. ຕສ຺ມາຕິ ໂອກາສຄ຺ຄຫຓໂຕ, ລທ຺ໂຘກາສຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຄ຺ຄຜລສຸຂາຘິຄມາຍ ໂອກາສຠາວໂຕ ວາ ໂອກາໂສ, ອສ຺ສ ອຘິຄໂມ ໂອກາສາຘິຄໂມ. ປຸຣິມປກ຺ເຂ ປນ ໂອກາສໍ ອວສຣໍ ອຘິຄຈ຺ຉຕິ ເອເຕນາຕິ ໂອກາສາຘິຄໂມ.

ຣູປສຠາວຕາຍ, ເອກນ຺ຕຣູປາຘີນວຸຕ຺ຕິຕາຍ, ສວິປ຺ຜາຣິກຕາຍ ຈ ອານາປານວິຕກ຺ກວິຈາຣານໍ ຖູລຠາວໍ ອນຸຊານນ຺ໂຕ ‘‘ກາຍວຈີສງ຺ຂາຣາ ຕາວ ໂອຬາຣິກາ ໂຫນ຺ຕູ’’ຕິ ອາຫ. ຕພ຺ພິຘຸຣຕາຍ ປນ ເອກຈ຺ຈານໍ ເວທນາສຎ຺ຎານໍ ຖູລຕໍ ອນນຸຊານນ຺ໂຕ ‘‘ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາ ກຖໍ ໂອຬາຣິກາ’’ຕິ ອາຫ. ອິຕໂຣ ‘‘ອປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ’’ຕິ ກາຣຓໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ກາຍສງ຺ຂາຣາ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ. ເຕຕິ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາ. ອປ຺ປຫີນາ ສງ຺ຂາຣາ ລພ຺ຠມານສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕຕາຍ ‘‘ໂອຬາຣິກາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ອຣຫນ຺ຕິ, ປຫີນາ ປນ ຕທຠາວໂຕ ‘‘ສຸຂຸມາ’’ຕິ ອາຫ ‘‘ປຫີເນ ອຸປາທາຍ ອປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ ໂອຬາຣິກາ ນາມ ຊາຕາ’’ຕິ. ປາຬິຍໍ ‘‘ກາຍສງ຺ຂາຣານໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ສຸຂນ຺ຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານິກຜລສມາປຕ຺ຕິສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣານໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິຍາ’’ຕິ ປນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ນິໂຣຘາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຈີສງ຺ຂາຣປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິ ກາຍສງ຺ຂາຣປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິຍາວ ສິທ຺ຘາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ທຸຕິຍ…ເປ… ວິສຸໍ ນ ວຸຕ຺ຕານີ’’ຕິ. ປາຬິຍໍ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ຘາປິ ສຸປາກຏຠາເວນ ວິຠາເວຕຸໍ ສຣູປໂຕ ຄຓ຺ຫາຕິ. ນ ຫິ ອຣິຍວິນເຍ ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິວິຠາວນາ ອຠິຘມ຺ມເທສນາຍ ປກຕີຕິ. ຍຖາ ນີວຣຓວິກ຺ຂມ຺ຠນຎ຺ຈ ປຐມສ຺ສ ຌານສ຺ສ ອຘິຄມາຍ ອຸປາໂຍ, ເອວໍ ສຸຂທຸກ຺ຂວິກ຺ຂມ຺ຠນໍ ຈຕຸຕ຺ຖສ຺ສ ຌານສ຺ສ ອຘິຄມາຍ ອຸປາໂຍຕິ ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ສຸຂໍ ທຸກ຺ຂໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສສໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ອວິຊ຺ຊາຣາຄາທີຫິ ສຫ ວຊ຺ເຊຫີຕິ ສາວຊ຺ຊໍ, ອກຸສລໍ, ຕທຠາວໂຕ ອນວຊ຺ຊໍ ກຸສລໍ. ອຕ຺ຕໂນ ຫິຕສຸຂໍ ອາກງ຺ຂນ຺ເຕນ ເສວນີຍໂຕ ເສວິຕພ຺ພໍ, ກຸສລໍ, ຕພ຺ພິປຣິຍາຍໂຕ ນ ເສວິຕພ຺ພໍ, ອກຸສລໍ. ລາມກຠາເວນ ຫີນໍ, ອກຸສລໍ, ເສຏ຺ຐຠາເວນ ປຓີຕໍ, ກຸສລນ຺ຕິ ສາວຊ຺ຊທຸກາທໂຍ ຕໂຍປິ ທຸກາ ຍຖາຣຫໍ ເອເຕສໍ ກຸສລາກຸສລກມ຺ມປຖານໍ ວເສເນວ ເວທິຕພ຺ພາ. ສພ຺ພນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ສພ຺ພໍ ຈຕູຫິ ທຸເກຫິ ສງ຺ຄຫິຕໍ ຘມ຺ມຊາຕໍ. ຍຖາຣຫໍ ກຓ຺ຫຎ຺ຈ ສຸກ຺ກຎ຺ຈ ປຏິທ຺ວນ຺ທິຠາວໂຕ, ສປ຺ປຏິຠາຄຎ຺ຈ ອປ຺ປຏິຠາຄຎ຺ຈ ອທ຺ວຍຠາວໂຕ. ວຏ຺ຏປຏິຈ຺ຉາທິກາ ອວິຊ຺ຊາ ປຫີຍຕິ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ ສມ຺ມເທວ ປຏິວິຊ຺ຌນໂຕ. ຕໂຕ ເອວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄວິຊ຺ຊາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ສຸຂນ຺ຕິ ເອວໍ ກມ຺ມປຖມຸເຂນ ເຕຠູມກຘມ຺ເມ ສມ຺ມສິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ຍໍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄສຸຂຎ຺ເຈວ ອຣຫຕ຺ຕຜລສຸຂຎ຺ຈ, ຕໍ ອິຘ ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ອນ຺ໂຕຄຘາ ເອວ ນານນ຺ຕຣິຍຠາວໂຕ.

ອຏ຺ຐຕິໍສາຣມ຺ມຓວເສນາຕິ ປາຬິຍໍ ອາຄຕານໍ ອຏ຺ຐຕິໍສາຍ ກມ຺ມຏ຺ຐານານໍ ວເສນ. ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ກເຖຕພ຺ພາ ປຐມຊ຺ຌານາທິວເສນ ອາຄຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ກຖ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕເມວ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ກຖນໍ ນຍໂຕ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ຈຕຸວີສຕິຍາ ຐາເນສູ’’ຕິອາທີສຸ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ມຫາປຣິນິພ຺ພານວຓ຺ຓນາຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒໑໙) ວຸຕ຺ຕເມວ. ‘‘ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິໍ ປາເປຕ຺ວາ’’ຕິ ອິມິນາ ອຣູປຊ຺ຌານານິປິ ຄຫິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ ເຕຫິ ວິນາ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິສມາປຊ຺ຊນສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ, ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສຠາວຕ຺ຕາ ຈ ເຕສໍ. ທສ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານານີຕິ ຐເປຕ຺ວາ ກາຍຄຕາສຕິໍ ອານາປານຎ຺ຈ ອຏ຺ຐ ອນຸສ຺ສຕິໂຍ, ສຎ຺ຎາວວຕ຺ຖານຎ຺ຈາຕິ ທສ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານານິ. ອຘິສີລໍ ນາມ ສມາຘິສໍວຕ຺ຕນິຍນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ເຫຏ຺ຐິມນ຺ເຕນ ປຐມຊ຺ຌານໍ ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຘິສີລສິກ຺ຂາ ປຐມໍ ໂອກາສາຘິຄມໍ ຠຊຕີ’’ຕິ. ອຘິຈິຕ຺ຕໍ ນາມ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານນິຏ຺ຐໍ ຕທນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ອຣູປຊ຺ຌານານໍ, ຕປ຺ປຣິໂຍສານຕ຺ຕາ ຜລຊ຺ຌານານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຘິຈິຕ຺ຕສິກ຺ຂາ ທຸຕິຍ’’ນ຺ຕິ. ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ຕາ ອຘິປຎ຺ຎາສິກ຺ຂາ ນາມ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄວິຊ຺ຊາຕິ ອາຫ ‘‘ອຘິປຎ຺ຎາສິກ຺ຂາ ຕຕິຍ’’ນ຺ຕິ. ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍວເສນ ຕໂຍ ໂອກາສາຘິຄເມ ນີຫຣນ຺ເຕນ ຍຖາຣຫໍ ຕໍຕໍສຸຕ຺ຕວເສນປິ ນີຫຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສາມຎ຺ຎຜເລປີ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຍທຄ຺ເຄນ ຈ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາ ຍຖາກ຺ກມໍ ຕໂຍ ໂອກາສາຘິຄເມ ຠຊນ຺ຕິ, ຕທຄ຺ເຄນ ຕປ຺ປຘານຕ຺ຕາ ຍຖາກ຺ກມໍ ຕີຓິ ປິຏການິ ເຕ ຠຊນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕີສຸ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕີຓິ ປິຏການິ ວິຠຊິຕ຺ວາຕິ ຕິຓ຺ຓໍ ໂອກາສາຘິຄມານໍ ວເສນ ຍຖານຸປຸພ຺ພໍ ຕີຓິ ປິຏການິ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ກເຖຕຸໍ ລຠິສ຺ສາມາຕິ. ສໂມຘາເນຕ຺ວາຕິ ສມາໂຍເຊຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖຠາເວນ ສມາເນຕ຺ວາ. ທຸກ຺ກຖິຕນ຺ຕິ ອສມ຺ພນ຺ຘກຖເນນ, ອຕິປປຎ຺ຈກຖເນນ ວາ ທຸຏ຺ຐຸ ກຖິຕນ຺ຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ຕຖາກຖນສ຺ເສວ ສຸກຖນຠາວໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ເຕປິຏກໍ…ເປ… ສຸກຖິຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ.

ຈຕຸສຕິປຏ຺ຐານວຓ຺ຓນາ

໒໘໙. ນ ເກວລໍ ອຠິຘມ຺ມປຣິຍາເຍເນວ ກຸສລຏ຺ໂຐ ຄເຫຕພ຺ໂພ, ອຖ ໂຂ ພາຫິຕິກປຣິຍາເຍນ ປີຕິ ອາຫ ‘‘ຜລກຸສລສ຺ສ ຈາ’’ຕິ. ເຂມຏ຺ເຐນາຕິ ຈຕູຫິປິ ໂຍເຄຫິ ອນຸປທ຺ທວຠາເວນ. ສມ຺ມາ ສມາຫິໂຕຕິ ສມຖວເສນ ເຈວ ວິປສ຺ສນາວເສນ ຈ ສຸຏ຺ຐຸ ສມາຫິໂຕ. ເອກຄ຺ຄຈິຕ຺ໂຕຕິ ວິກ຺ເຂປສ຺ສ ທູຣສມຸສ຺ສາຣິຕຕ຺ຕາ ເອກຄ຺ຄຕໍ ອວິກ຺ເຂປໍ ປຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ. ອຕ຺ຕໂນ ກາຍໂຕຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສນາວເສນ ສມ຺ມາ ສມາຫິຕຈິຕ຺ໂຕ ສມາໂນ ‘‘ສມາຫິໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໕; ໕.໑໐໗໑, ໑໐໗໒; ເນຕ຺ຕິ. ໔໐; ມິ. ປ. ໑.໑໔) ວຈນໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຎາຓທສ຺ສນໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ຕໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ປຣສ຺ສ ກາເຍປິ ຎາຓທສ຺ສນໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຣສ຺ສ ກາຍາຠິມຸຂໍ ຎາຓໍ ເປເສຕີ’’ຕິ. ສມ຺ມາ ວິປ຺ປສີທຕີຕິ ສມ຺ມາ ສມາຘານປຈ຺ຈເຍນ ອຠິປ຺ປສາເທນ ຎາຓູປສຎ຺ຫິເຕນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ກາຍໍ ໂອກປ຺ເປຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ພຏ຺ຐາເນສຸ. ສຕິ ກຖິຕາຕິ ໂຍຊນາ. ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣມິສ຺ສກາ ກຖິຕາ ອນຸປສ຺ສນາຎາຓທສ຺ສນານໍ ຕທຸຠຍສາຘາຣຓຠາວໂຕ.

ສຕ຺ຕສມາຘິປຣິກ຺ຂາຣວຓ຺ຓນາ

໒໙໐. ເອຕ຺ຖາຕິ ອິມິສ຺ສາ ກຖາຍ. ຌານກ຺ຂສ຺ສ ວີຣິຍຈກ຺ກສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄຣຖສ຺ສ ສີລໍ ວິຠູສນຠາເວນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອລງ຺ກາໂຣ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ນາມາ’’ຕິ. ສຕ຺ຕຫິ ນຄຣປຣິກ຺ຂາເຣຫີຕິ ນຄຣໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຣກ຺ຂຓເກຫິ ກຕປຣິກ຺ເຂໂປ, ປຣິຂາ, ອຸທ຺ທາໂປ, ປາກາໂຣ, ເອສິກາ, ປລິຆາ, ປາກາຣປກ຺ຂຓ຺ຑິລນ຺ຕິ ອິເມຫິ ສຕ຺ຕຫິ ນຄຣປຣິກ຺ຂາເຣຫິ. ສມ຺ຠຣີຍຕິ ຜລໍ ເອເຕນາຕິ ສມ຺ຠາໂຣ, ກາຣຓໍ. ເຠສຊ຺ຊຎ຺ຫິ ພ຺ຍາຘິວູປສມເນນ ຊີວິຕສ຺ສ ກາຣຓໍ. ປຣິວາຣປຣິກ຺ຂາຣວເສນາຕິ ປຣິວາຣສງ຺ຂາຕປຣິກ຺ຂາຣວເສນ. ປຣິກ຺ຂາໂຣ ຫິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາທໂຍ ມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ສມ຺ມາສມາຘິສ຺ສ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍຠາເວນ ປຣິກຣຓໂຕ ອຠິສງ຺ຂຣຓໂຕ. ອຸເປຈ຺ຈ ນິສ຺ສີຍຕີຕິ ອຸປນິສາ, ສຫ ອຸປນິສາຍາຕິ ສອຸປນິໂສຕິ ອາຫ ‘‘ສອຸປນິສ຺ສໂຍ’’ຕິ, ສຫກາຣີກາຣຓຠູໂຕ ຘມ຺ມສມູໂຫ ອິຘ ‘‘ອຸປນິສ຺ສໂຍ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ສມ຺ມາ ປສຕ຺ຖາ ສຸນ຺ທຣາ ທິຏ຺ຐິ ເອຕສ຺ສາຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ, ປຸຄ຺ຄໂລ, ຕສ຺ສ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສ຺ສ. ໂສ ປນ ຍສ຺ມາ ປຕິຏ຺ຐິຕສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໂກ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍໍ ຐິຕສ຺ສາ’’ຕິ. ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ປໂຫຕີຕິ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ທຸກ຺ຂາທີສຸ ປຣິຊານນາທິກິຈ຺ຈໍ ສາເຘນ຺ຕິຍາ ກາມວິຕກ຺ກາທິເກ ສມຸຄ຺ຆາເຏນ຺ໂຕ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ຍຖາ ອຕ຺ຕໂນ ກິຈ຺ຈສາຘເນ ປໂຫຕິ, ຕຖາ ປວຕ຺ຕິໍ ປນສ຺ສ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພປເທສູຕິ ‘‘ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປສ຺ສ ສມ຺ມາວາຈາ ປໂຫຕີ’’ຕິອາທີສຸ ເສສປເທສຸ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອຕິທິສຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ມາ ນິພ຺ພານາຘິຄມາຍ ປຏິປນ຺ນສ຺ສ ໂຍຄິໂນ ພຫູປກາຣາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ. ຕຖາ ຫິ ສາ ‘‘ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊໂຕ, ປຎ຺ຎາສຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕາ. ຕາຍ ຫິ ໂສ ອວິຊ຺ຊນ຺ຘກາຣໍ ວິຘມິຕ຺ວາ ກິເລສໂຈເຣ ຆາເຕນ຺ໂຕ ເຂເມນ ນິພ຺ພານໍ ປາປຸຓາຕິ, ຕສ຺ມາ ອຣິຍມຄ຺ຄກຖາຍໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ອາທິໂຕ ຄຍ຺ຫຕິ, ອິຘ ປນ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານເທສນາຍ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິປຸຄ຺ຄໂລ ເນກ຺ຂມ຺ມສງ຺ກປ຺ປາທິວເສນ ສມ຺ມເທວ ສງ຺ກປ຺ເປຕິ, ນ ມິຈ຺ຉາກາມສງ຺ກປ຺ປາທິວເສນ, ຕສ຺ມາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສ຺ສ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ປໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ຈ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ສມ຺ມາວາຈາຍ ອຸປກາຣໂກ. ຍຖາຫ ‘‘ປຸພ຺ເພ ໂຂ ຄຫປຕິ ວິຕກ຺ເກຕ຺ວາ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ວາຈໍ ຠິນ຺ທຕີ’’ຕິ, (ສໍ. ນິ. ໒.໓໔໘) ຕສ຺ມາ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປສ຺ສ ສມ຺ມາວາຈາ ປໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ‘‘ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ຫິ ປຐມໍ ວາຈາຍ ສໍວິທຫິຕ຺ວາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ເຕ ເຕ ກມ຺ມນ຺ຕາ ສມ຺ມາ ປໂຍຊີຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວາຈາ ກາຍກມ຺ມສ຺ສ ອຸປກາຣິກາຕິ ສມ຺ມາວາຈສ຺ສ ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ໂຕ ປໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕໍ, ຕິວິຘຎ຺ຈ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ປຫາຍ ອຸຠຍໍ ສຸຈຣິຕໍ ປູເຣນ຺ຕສ຺ເສວ ອາຊີວຏ຺ຐມກສີລໍ ປູຣຕິ, ນ ອິຕຣສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ສມ຺ມາວາຈສ຺ສ ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ຕສ຺ສ ຈ ສມ຺ມາອາຊີໂວ ປໂຫຕິ. ວິສຸທ຺ຘິທິຏ຺ຐິສມຸທາຄຕສມ຺ມາອາຊີວສ຺ສ ໂຍນິໂສ ປຘານສ຺ສ ສມ຺ຠວໂຕ ສມ຺ມາອາຊີວສ຺ສ ສມ຺ມາວາຍາໂມ ປໂຫຕິ. ໂຍນິໂສ ປທຫນ຺ຕສ຺ສ ກາຍາທີສຸ ຈຕູສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ສຕິ ສູປຏ຺ຐິຕາ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ມາວາຍາມສ຺ສ ສມ຺ມາສຕິ ປໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ເອວໍ ສູປຏ຺ຐິຕາ ສຕິ ສມາຘິສ຺ສ ອຸປກາຣານຸປກາຣານໍ ຘມ຺ມານໍ ຄຕິໂຍ ສມນ຺ເນສິຕ຺ວາ ປໂຫຕິ ເອກຕ຺ຕາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຘາຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ສມ຺ມາສຕິສ຺ສ ສມ຺ມາສມາຘິ ປໂຫຕີຕິ. ອຍຎ຺ຈ ນໂຍ ປຸພ຺ພຠາເຄ ນານາກ຺ຂຓິການໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນໍ ວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ປນ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນໍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສຫຊາຕາທິວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສ຺ສ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ປໂຫຕີ’’ຕິອາທີນໍ ປທານມຕ຺ໂຖ ຍຸຕ຺ໂຕ, ອຍເມວ ຈ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖ’’ຕິອາທິ.

ມຄ຺ຄຎາເຓຕິ ມຄ຺ຄປຣິຍາປນ຺ນຎາເຓ ຐິຕສ຺ສ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ. ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ ຫິ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ສມ຺ມາທສ຺ສນຏ຺ເຐນ ‘‘ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ສາ ເອວ ເນສໍ ຍາຖາວໂຕ ຊານນໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌນໂຕ ອິຘ ‘‘ມຄ຺ຄຎາຓ’’ນ຺ຕິປິ ວຸຕ຺ຕາ. ມຄ຺ຄວິມຸຕ຺ຕີຕິ ມຄ຺ເຄນ ກິເລສານໍ ວິມຸຈ຺ຈນໍ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານເມວ. ຜລສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ເອວ ‘‘ຜລສມ຺ມາຎາຓ’’ນ຺ຕິ ປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຣິຍາຍວຈນຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຜລວິມຸຕ຺ຕິ ປນ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອມຕສ຺ສ ທ຺ວາຣາຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄມາຫ. ໂສ ປນ ວິນາ ຈ ອາຈຣິຍມຸຏ຺ຐິນາ ອນນ຺ຕຣໍ ອພາຫິຣໍ ກຣິຕ຺ວາ ຍາວເທວ ມນຸສ຺ເສຫິ ສຸປ຺ປກາສິຕຕ຺ຕາ ວິວໂຏ. ຘມ຺ມວິນີຕາຕິ ອຣິຍຘມ຺ເມ ວິນີຕາ. ໂສ ປເນຕ຺ຖ ກິເລສານໍ ສມຸຈ຺ເຉທວິນຍວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ມານິຍ຺ຍາເນນ ນິຍ຺ຍາຕາ’’ຕິ.

ອຕ຺ຖີຕິ ປຸຖຸຕ຺ຖວິສຍໍ ນິປາຕປທໍ ‘‘ອຕ຺ຖິ ອິມສ຺ມິໍ ກາເຍ ເກສາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໗; ມ. ນິ. ໑.໑໑໐; ໓.໑໕໔; ສໍ. ນິ. ໔.໑໒໗; ອ. ນິ. ໖.໒໙; ໑໐.໖໐; ວິຠ. ໓໕໖; ຂຸ. ປາ. ໒.໑.ທ຺ວຕ຺ຕິໍສອາກາຣ; ເນຕ຺ຕິ. ໔໗) ວິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ອນາຄາມິໂນ ຈ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອຕ຺ຖິ ເຈເວຕ຺ຖ ສກທາຄາມິໂນ’’ຕິ. ພຫິທ຺ຘາ ສໍໂຍຊນປຈ຺ຈໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິເຫຕຸຠູໂຕ ປຸຎ຺ຎຠາໂຄ ເອຕິສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິ ປຸຎ຺ຎຠາຄາ, ອຕິສຍວິສິຏ຺ໂຐ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂອຕ຺ຕປ຺ປມາໂນຕິ ອຸຕ຺ຕສນ຺ໂຕ ຠາຍນ຺ໂຕ. ນ ປນ ນຕ຺ຖິ, ອຕ຺ຖິ ເອວາຕິ ທີເປຕິ.

໒໙໑. ອສ຺ສາຕິ ເວສ຺ສວຓສ຺ສ. ລທ຺ຘິ ປນ ນ ອຕ຺ຖິ ປຏິວິທ຺ຘສຈ຺ຈຕ຺ຕາ. ‘‘ອຠິສມເຍ ວິເສໂສ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ເອເຕນ ສພ຺ເພປິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຄຸຓາ ສພ຺ພພຸທ຺ຘານໍ ສທິສາ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໒໙໒. ກາຣຓສ຺ສ ເອກຣູປຕ຺ຕາ ອິມານິ ປນ ປທານີຕິ ນ ເກວລໍ ‘‘ຕຍິທໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍ’’ນ຺ຕິອາທີນິ ປທານິ, ອຖ ໂຂ ‘‘ອິມມຕ຺ຖໍ ຊນວສໂຠ ຍກ຺ໂຂ’’ຕິອາທີນິ ປທານິ ປີຕິ.

ຊນວສຠສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ.