໒. ມຫານິທານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ນິທານວຓ຺ຓນາ

໙໕. ຊນປທິໂນຕິ ຊນປທວນ຺ໂຕ, ຊນປທສ຺ສ ວາ ອິສ຺ສຣສາມິໂນ ຣາຊກຸມາຣາ ໂຄຕ຺ຕວເສນ ກຸຣູ ນາມ. ເຕສໍ ນິວາໂສ ຍທິ ເອໂກ ຊນປໂທ, ກຖໍ ພຫຸວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຣຸຬ຺ຫິສທ຺ເທນາ’’ຕິ. ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ຫິ ອີທິເສສຸ ຐາເນສຸ ຍຸຕ຺ເຕ ວິຍ ອີທິສລິງ຺ຄວຈນານິ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ຣຸຬ຺ຫິ ຍຖາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ‘‘ອງ຺ເຄສຸ ວິຫຣຕິ, ມລ຺ເລສຸ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ຈ. ຕພ຺ພິເສສເນປິ ຊນປທສທ຺ເທ ຊາຕິສທ຺ເທ ເອກວຈນເມວ. ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ ປນາຕິ ປນ-ສທ຺ໂທ ວິເສສຕ຺ຖໂຊຕໂນ, ເຕນ ‘‘ປຸຖຸອຕ຺ຖວິສຍຕາຍ ເອເວຕໍ ປຸຖຸວຈນ’’ນ຺ຕິ ‘‘ພຫຸເກ ປນາ’’ຕິອາທິນາ ວກ຺ຂມານໍ ວິເສສໍ ໂຊເຕຕິ. ສຸຕ຺ວາຕິ ມນ຺ຘາຕຸມຫາຣາຊສ຺ສ ອານຸຠາວທສ຺ສນານຸສາເຣນ ປຣມ຺ປຣານຸຄຕໍ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ. ອນຸສໍຍາຍນ຺ເຕນາຕິ ອນຸວິຈຣນ຺ເຕນ. ເອເຕສໍ ຐານນ຺ຕິ ຈນ຺ທິມສູຣິຍມຸເຂນ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກຠວນມາຫ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖ ອຄມາສີ’’ຕິອາທິ. ໂສຕິ ມນ຺ຘາຕຸມຫາຣາຊາ. ຕນ຺ຕິ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກຣຊ຺ຊໍ. ຄເຫຕ຺ວາຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ. ປຸນ ປຸຈ຺ຉິ ປຣິຓາຍກຣຕນໍ.

ໂທວາຣິກຠູມິຍໍ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ສຸຘມ຺ມາຍ ເທວສຠາຍ, ເທວປຸຣສ຺ສ ຈ ຈຕູສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອາຣກ຺ຂາຍ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ. ‘‘ທິພ຺ພຣຸກ຺ຂສຫສ຺ສປຏິມຓ຺ຑິຕ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ‘‘ຈິຕ຺ຕລຕາວນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸປິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ປຖວິຍໍ ປຕິຏ຺ຐາສີຕິ ຠສ຺ສິຕ຺ວາ ປຖວິຍາ ອາສນ຺ນຏ຺ຐາເນ ອຏ຺ຐາສິ. ນ ຫິ ຈກ຺ກຣຕນໍ ຠູມິຍໍ ປຕຕິ, ຕຖາຐິຕຎ຺ຈ ນຈິຣສ຺ເສວ ອນ຺ຕຣຘາຍິ ເຕນຕ຺ຕຠາເວນ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິອິສ຺ສຣິຍສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ‘‘ຈິຣຕຣໍ ກາລໍ ຐຕ຺ວາ’’ຕິ ອປເຣ. ຣາຊາ ເອກໂກວ ອຄມາສິ ອຕ຺ຕໂນ ອານຸຠາເວນ. ມນຸສ຺ສຠາໂວຕິ ມນຸສ຺ສຄນ຺ຘສຣີຣນິສ຺ສນ຺ທາທິມນຸສ຺ສຠາໂວ. ປາຕຸຣໂຫສີຕິ ເທວໂລເກ ປວຕ຺ຕິວິປາກທາຍິໂນ ອປຣາປຣິຍາຍ ເວທນີຍສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ກໂຕກາສຕ຺ຕາ ສພ຺ພທາ ໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິກຕາ ມາລາມິລາຍນາທິ ທິພ຺ພຠາໂວ ປາຕຸຣໂຫສິ. ຕທາ ມນຸສ຺ສານໍ ອສງ຺ເຂຍ຺ຍາຍຸກຕາຍ ສກ຺ກຣຊ຺ຊໍ ກາເຣຕ຺ວາ. ‘‘ກິໍ ເມ ອິມິນາ ອຸປທ຺ຘຣຊ຺ເຊນາ’’ຕິ ອຕ຺ຣິຈ຺ຉຕາຍ ອຕິຕ຺ໂຕວ. ມນຸສ຺ສໂລເກ ອຸຕຸໂນ ກກ຺ຂຬຕາຍ ວາຕາຕເປນ ຜຸຏ຺ຐຄຕ຺ໂຕ ກາລມກາສິ.

ອວຍເວສຸ ສິທ຺ໂຘ ວິເສໂສ ສມຸທາຍສ຺ສ ວິເສສໂກ ໂຫຕີຕິ ເອກມ຺ປິ ຣຏ຺ຐໍ ພຫຸວຈເນນ ໂວຫຣິຍຕິ.

ທ-ກາເຣນ ອຕ຺ຖໍ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ. ກມ຺ມາໂສຕິ ກມ຺ມາສປາໂທ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ຍຖາ ‘‘ຣູປຠໂວ ຣູປ’’ນ຺ຕິ. ກຖໍ ປນ ໂສ ‘‘ກມ຺ມາສປາໂທ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ກິຣາ’’ຕິອາທິ. ທມິໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ກີທິສໍ ທມນໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂປຣິສາທຠາວໂຕ ປຏິເສຘິໂຕ’’ຕິ. ‘‘ອິເມ ປນ ເຖຣາຕິ ມຊ຺ຌິມຠາຓກາ’’ຕິ ເກຈິ. ອປເຣ ປນ ‘‘ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ’’ຕິ, ‘‘ທີຆຠາຓກາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຸຠຍຖາປິ ຈູຬກມ຺ມາສທມ຺ມໍ ສນ຺ຘາຍ ຕຖາ ວທນ຺ຕິ. ຍກ຺ຂິນິປຸຕ຺ໂຕ ຫິ ກມ຺ມາສປາໂທ ອລີນສຕ຺ຕຸກຸມາຣກາເລ (ຈຣິຍາ. ໒.໗໕) ໂພຘິສຕ຺ເຕນ ຕຕ຺ຖ ທມິໂຕ. ສຸຕໂສມກາເລ (ຊາ. ໒.໒໑.໓໗໑) ປນ ພາຣາຓສິຣາຊາ ໂປຣິສາທຠາວປຏິເສຘເນນ ຍຕ຺ຖ ທມິໂຕ, ຕໍ ມຫາກມ຺ມາສທມ຺ມໍ ນາມ. ‘‘ປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ອຕ຺ຣໂຊ’’ຕິ ວຈນໍ ໂອຣສປຸຕ຺ຕຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ.

ເຍຫິ ອາວສິຕປ຺ປເທໂສ ‘‘ກຸຣຸຣຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ນາມໍ ລຠິ, ເຕ ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸໂຕ ອາຄຕມນຸສ຺ສາ ຕຕ຺ຖ ຣກ຺ຂິຕນິຍາເມເນວ ປຎ຺ຈ ສີລານິ ຣກ຺ຂິໍສຸ. ເຕສໍ ທິຏ຺ຐານຸຄຕິຍາ ປຈ຺ຉິມຊນຕາຕິ ໂສ ເທສຘມ຺ມວເສນ ອວິຈ຺ເຉທໂຕ ປວຕ຺ຕມາໂນ ກຸຣຸວຕ຺ຕຘມ຺ໂມຕິ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ຖ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ກຸຣຸຘມ຺ມຊາຕເກນ ທີເປຕພ຺ໂພ. ໂສ ອປຣຠາເຄ ປຐມໍ ຍຕ຺ຖ ສໍກິລິຏ຺ໂຐ ຊາໂຕ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກຸຣຸຣຏ຺ຐວາສີນ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຕ຺ຖ ຠຄວໂຕ ວສໂນກາສຠູໂຕ ໂກຈິ ວິຫາໂຣ ນ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ເກວລໍ ໂຄຈຣຄາມກິຕ຺ຕນໍ ນິທານກຖາຍ ປກຕິ ຍຖາ ຕໍ ສກ຺ເກສຸ ວິຫຣຕິ ເທວທຫໍ ນາມ ສກ຺ຍານໍ ນິຄໂມຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອວສໂນກາສໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ.

‘‘ອາຍສ຺ມາ’’ຕິ ວາ ‘‘ເທວານໍ ປິຍາ’’ຕິ ວາ ‘‘ຕຕ຺ຣ ຠວ’’ນ຺ຕິ ວາ ປິຍສມຸທາຫາໂຣ ເອໂສຕິ ອາຫ ‘‘ອາຍສ຺ມາຕິ ປິຍວຈນເມຕ’’ນ຺ຕິ. ຕຍິທໍ ປິຍວຈນໍ ຄຣຸຄາຣວວເສນ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຄາຣວວຈນເມຕ’’ນ຺ຕິ.

ອຕິທູຣອຈ຺ຈາສນ຺ນວຊ຺ຊເນນ ນາຕິທູຣນາຈ຺ຈາສນ຺ນໍ ນາມ ຄຫິຕໍ, ຕໍ ປນ ອວກໍສໂຕ ອຸຠິນ຺ນໍ ປສາຣິຕຫຕ຺ຖານໍ ສງ຺ຆຏ຺ຏເນນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຈກ຺ຂຸນາ ຈກ຺ຂຸໍ ອາຫຈ຺ຈ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ເຕນາປິ ອຄາຣວເມວ ກຕໍ ໂຫຕິ. ຄີວໍ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ປຣິວຕ຺ຕນວເສນ ຄີວໍ ປສາເຣຕ຺ວາ.

ກຸລສງ຺ຄຫຕ຺ຖາຍາຕິ ກຸລານຸທ຺ທຍຕາວເສນ ກຸລານໍ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນຕ຺ຖາຍ ສຫສ຺ສຠຓ຺ຑິກໍ ນິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ວິຍ ຠິກ຺ຂປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫເນນ ເຕສໍ ມຫໂຕ ປຸຎ຺ຎາຠິສນ຺ທສ຺ສ ຊນເນນ. ປຏິສມ຺ມຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ອນ຺ເຕວາສິເກຫິ ສມ຺ມຊ຺ຊນຏ຺ຐານໍ ສກ຺ກຈ຺ຈກາຣິຕາຍ ປຸນ ສມ຺ມຊ຺ຊິຕ຺ວາ. ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ‘‘ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕຈຕຸຣາກາຣູປສຎ຺ຫິເຕ ຕໂຍ ວາເຣ, ເຕນສ຺ສ ທ຺ວາທສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ສມ຺ມສິຕຠາວມາຫ.

ອມ຺ຫາກໍ ຠຄວໂຕ ຄມ຺ຠີຣຠາເວເນວ ກຖິຕຕ຺ຕາ ເສສພຸທ຺ເຘຫິປິ ເອວເມວ ກຖິໂຕຕິ ຘມ຺ມນ຺ວເຍ ຐຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສພ຺ພພຸທ຺ເຘຫິ…ເປ… ກຖິໂຕ’’ຕິ. ສາລິນ຺ທນ຺ຕິ ສປຣິຠຓ຺ຑໍ. ‘‘ສິເນຣຸໍ ອຸກ຺ຂິປນ຺ໂຕວິຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ຕາທິສາຍ ເທສນາຍ ສຸທຸກ຺ກຣຠາວມາຫ. ສຸຕ຺ຕເມວ ‘‘ສຸຕ຺ຕນ຺ຕກຖ’’ນ຺ຕິ ອາຫ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘຠາວໂຕ. ຍຖາ ວິນຍປຓ຺ຓຕ຺ຕິຠູມນ຺ຕຣສມຍນ຺ຕຣານໍ ວິຊານນໍ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎາຓສ຺ເສວ ວິສໂຍ, ເອວໍ ອນ຺ຕທ຺ວຍວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ກາຣກເວທກຣຫິຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍາກາຣສ຺ສ ວິຠຊນໍ ປີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ພຸທ຺ຘານຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຐານານີຕິ ກາຣຓານິ. ຄຊ຺ຊິຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ຕໍ ເທເສຕພ຺ພສ຺ເສວ ອເນກວິຘຕາຍ, ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາຍ ຈ ນານານເຍຫິ ປວຕ຺ຕມານໍ ເທສນາຄຊ຺ຊິຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ວິປຸລໍ, ພຫຸເຠທຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ຎາຓໍ ອນຸປວິສຕີຕິ ຕໂຕ ເອວ ເທສນາຎາຓໍ ເທເສຕພ຺ພຘມ຺ເມ ວິຠາຄໂສ ກຸຣຸມານໍ ອນຸ ອນຸ ປວິສຕິ, ເຕນ ອນຸປວິສ຺ສ ຐິຕໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພຸທ຺ຘຎາຓສ຺ສ ມຫນ຺ຕຠາໂວ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເອວໍວິຘສ຺ສ ນາມ ຘມ຺ມສ຺ສ ເທສກໍ, ປຏິເວຘກຎ຺ຈາຕິ ພຸທ຺ຘານໍ ເທສນາຎາຓສ຺ສ, ປຏິເວຘຎາຓສ຺ສ ຈ ອຸຬາຣຠາໂວ ປາກໂຏ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ສພ຺ພໍ ວຈີກມ຺ມໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຎາຓປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ຎາຓານຸປຣິວຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ມຫານິ. ໖໙, ໑໖໙; ຈູຬນິ. ໘໕; ປຏິ. ມ. ໓.໕; ເນຕ຺ຕິ. ໑໔) ວຈນໂຕ ສພ຺ພາປິ ຠຄວໂຕ ເທສນາ ຎາຓຣຫິຕາ ນຕ຺ຖິ, ສີຫສມານວຸຕ຺ຕິຕາຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສມານປ຺ປວຕ຺ຕິ. ເທເສຕພ຺ພວເສນ ປນ ເທສນາ ວິເສສໂຕ ຎາເຓນ ອນຸປວິຏ຺ຐາ, ຄມ຺ຠີຣຕຣາ ຈ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກຖໍ ປນ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ປຕ຺ວາ ເທສນາ ຕິລກ຺ຂຓພ຺ຠາຫຕາ ສຸຎ຺ຎຕປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ ໂຫຕີຕິ? ຕຕ຺ຖາປິ ສນ຺ນິສິນ຺ນປຣິສາຍ ອຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ປວຕ຺ຕມານາ ເທສນາ ສງ຺ຂາຣານໍ ອນິຈ຺ຈຕາທິວິຠາວນໍ, ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍຕາຠາວປ຺ປກາສນຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອເນກປຣິຍາເຍນ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ.

ອາປຊ຺ຊາຕິ ປຕ຺ວາ ຍຖາ ຎາຓໂກຎ຺ຈນາທໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ, ເອວໍ ປາປຸຓິຕ຺ວາ.

ປມາຓາຕິກ຺ກເມຕິ ອປຣິມາຓຕ຺ເຖ ‘‘ຍາວຎ຺ຈິທໍ ເຕນ ຠຄວຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໔) ວິຍ. ອປຣິເມຍ຺ຍຠາວໂຊຕໂນ ຫິ ອຍໍ ຍາວ-ສທ຺ໂທ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕິຄມ຺ຠີໂຣ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອວຠາສຕີຕິ ຎາຍຕິ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ຎາຓສ຺ສ ຕຖາ ອຸປຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນນຸ ເອສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ເອກນ຺ຕຄມ຺ຠີໂຣວ, ຕຕ຺ຖ ກສ຺ມາ ຄມ຺ຠີຣາວຠາສຕາ ໂຊຕິຕາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ເອກນ຺ຕຄມ຺ຠີຣຕາທສ຺ສນຕ຺ຖເມວ ປນສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣາວຠາສຄ຺ຄຫຓໍ. ຕສ຺ມາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ລພ຺ຠມານໍ ຈຕຸໂກຏິກໍ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ນິທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕໍ ເອວສ຺ສ ເອກນ຺ຕຄມ຺ຠີຣຕໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ເອກຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອຄມ຺ຠີໂຣ, ອຄມ຺ຠີຣາວຠາໂສ ຈາຕິ ເອຕໍ ທ຺ວຍໍ ນຕ຺ຖິ, ເຕນ ຍຖາທສ຺ສິເຕ ຈຕຸໂກຏິເກ ປຈ຺ຉິມາ ເອກ ໂກຏິ ລພ຺ຠຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ.

ເຍຫິ ຄມ຺ຠີຣຠາເວຫິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ‘‘ຄມ຺ຠີໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເຕ ຈຕູຫິ ອຸປມາຫິ ອຸລ຺ລິງ຺ເຄນ຺ໂຕ ‘‘ຠວຄ຺ຄຄ຺ຄຫຓາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຍຖາ ຠວຄ຺ຄໍ ຫຕ຺ຖໍ ປສາເຣຕ຺ວາ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ ທູຣຠາວໂຕ, ເອວໍ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ອວິຊ຺ຊາທິປຈ຺ຈຍສມ຺ຠູຕສມຸທາຄຕຏ຺ໂຐ ປາກຕິກຎາເຓນ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ. ຍຖາ ສິເນຣຸໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ມິຎ຺ຊໍ ປພ຺ພຕຣສໍ ປາກຕິກປຸຣິເສນ ນີຫຣິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ເອວໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຄເຕ ຘມ຺ມຕ຺ຖາທິເກ ປາກຕິກຎາເຓນ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ວິຠຊ຺ຊ ປຏິວິຊ຺ຌນວເສນ ຊານິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ. ຍຖາ ມຫາສມຸທ຺ທໍ ປາກຕິກປຸຣິສສ຺ສ ພາຫຸທ຺ວເຍນ ປຘາຣິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ເອວໍ ເວປຸລ຺ລຏ຺ເຐນ ມຫາສມຸທ຺ທສທິສໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ປາກຕິກຎາເຓນ ເທສນາວເສນ ປຘາຣິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ. ຍຖາ ມຫາປຖວິໍ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ປາກຕິກປຸຣິສສ຺ສ ປຖໂວຊໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ເອວໍ ‘‘ອິຕ຺ຖໍ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ປາກຕິກຎາເຓນ ນີຫຣິຕ຺ວາ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ. ເອວໍ ຈຕຸພ຺ພິຘຄມ຺ຠີຣຕາວເສນ ຈຕສ຺ໂສ ອຸປມາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ປາກຕິກຎາຓວເສນ ຈາຍມຕ຺ຖໂຍຊນາ ກຕາ ທິຏ຺ຐສຈ຺ຈານໍ ຕຕ຺ຖ ປຏິເວຘສຠາວໂຕ, ຕຖາປິ ຍສ຺ມາ ສາວການໍ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານຎ຺ຈ ຕຕ຺ຖ ສປ຺ປເທສເມວ ຎາຓໍ, ພຸທ຺ຘານໍເຍວ ນິປ຺ປເທສໍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພຸທ຺ຘວິສຍໍ ປຎ຺ຫ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ອຸສ຺ສາເທນ຺ໂຕຕິ ປຎ຺ຎາຍ ອຸກ຺ກໍເສນ຺ໂຕ, ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປສາເທນ຺ໂຕຕິ ນິພ຺ຠຈ຺ຉນ຺ໂຕ, ນິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຸສ຺ສາທນາວຓ຺ຓນາ

ເຕນາຕິ ມຫາປຎ຺ຎາຠາເວນ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຖຣສ຺ສ ສຕິປິ ອຸຕ຺ຕານຠາເວ, ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສອຎ຺ເຎສໍ ຄມ຺ຠີຣຠາເວ. ສຸໂຠຊນຣສປຸຏ຺ຐສ຺ສາຕິ ສຸນ຺ທເຣນ ໂຠຊນຣເສນ ໂປສິຕສ຺ສ. ກຕໂຍຄສ຺ສາຕິ ນິພທ຺ຘປໂຍເຄນ ກຕປຣິຈຍສ຺ສ. ມລ຺ລປາສາຓນ຺ຕິ ມລ຺ເລຫິ ມຫພ຺ພເລເຫວ ອຸກ຺ຂິປິຕພ຺ພປາສາຓໍ. ກຸຫິໍ ອິມສ຺ສ ຠາຣິຍຏ຺ຐານນ຺ຕິ ກສ຺ມິໍ ປສ຺ເສ ອິມສ຺ສ ປາສາຓສ຺ສ ຄຣຸຕຣປ຺ປເທໂສຕິ ຕສ຺ສ ສລ຺ລຫຸກຠາວໍ ທີເປນ຺ໂຕ ວທຕິ.

ຕິມິຣປິງ຺ຄເລເນວ ທີເປນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ມຫາວິປ຺ຜາຣຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ກິຣາ’’ຕິອາທິ. ປກ຺ກຸຖຕີຕິ ປກ຺ກຸຖນ຺ຕໍ ວິຍ ປຣິວຕ຺ຕຕິ ປຣິໂຕ ວິວຕ຺ຕຕິ. ລກ຺ຂຓວຈນຎ຺ເຫຕໍ. ປິຏ຺ຐິຍໍ ສກລິນປທກາປິຏ຺ຐໍ. ກາຍູປປນ຺ນສ຺ສາຕິ ມຫຕາ ກາເຍນ ອຸເປຕສ຺ສ, ມຫາກາຍສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປິຎ຺ຉວຏ຺ຏີຕິ ປິຎ຺ຉກລາໂປ. ສຸປຓ຺ຓວາຕນ຺ຕິ ນາຄຄ຺ຄຫຓາທີສຸ ປກ຺ຂປປ຺ໂຜຏນວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກວາຕໍ.

ປຸພ຺ພູປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິກຖາວຓ຺ຓນາ

‘‘ປຸພ຺ພູປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິອາທິນາ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐກາຣຓານິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ອິໂຕ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອິໂຕຕິ ອິໂຕ ກປ຺ປໂຕ. ສຕສຫສ຺ສິເມຕິ ສຕສຫສ຺ສເມ. ຫໍສາວຕີ ນາມ ນຄຣໍ ອໂຫສິ ຊາຕນຄຣໍ. ຘຸຣປຕ຺ຕານີຕິ ພາຫິຣປຕ຺ຕານິ, ຍານິ ທີຆຕມານິ.

ກນິຏ຺ຐຠາຕາຕິ ເວມາຕິກຠາຕາ ກນິຏ຺ໂຐ ຍຖາ ອມ຺ຫາກໍ ຠຄວໂຕ ນນ຺ທຕ຺ເຖໂຣ. ພຸທ຺ຘານຎ຺ຫິ ສໂຫທຣາ ຠາຕໂຣ ນາມ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ກຖໍ ເຊຏ຺ຐາ ຕາວ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ກນິຏ຺ຐານໍ ປນ ອສມ຺ຠໂວ ເອວ. ໂຠຄນ຺ຕິ ວິຠວໍ. ອຸປສນ຺ໂຕຕິ ໂຈຣຊນິຕສງ຺ໂຂຠວູປສເມນ ອຸປສນ຺ໂຕ ຊນປໂທ.

ທ຺ເວ ສາຏເກ ນິວາເສຕ຺ວາຕິ ສາຏກທ຺ວຍເມວ ອຕ຺ຕໂນ ກາຍປຣິຫາຣິກໍ ກຕ຺ວາ ອິຕຣໍ ສພ຺ພສມ຺ຠາຣໍ ອຕ຺ຕໂຕ ໂມເຈຕ຺ວາ.

ປຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕປກ຺ຂິຕ຺ຕອຸຓ຺ຫໂຠຊນຕ຺ຕາ ອປຣາປຣໍ ຫຕ຺ເຖ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ ປຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ. ອຸຕ຺ຕຣິສາຏກນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຸຕ຺ຕຣິສາຏກໍ. ເອຕານິ ປາກຏຏ຺ຐານານີຕິ ເອຕານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕານິ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍ ປາກຏານິ ເຖຣສ຺ສ ປຸຎ຺ຎກຣຓຏ຺ຐານານິ.

ປຏິສນ຺ຘິໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອມ຺ຫາກໍ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓທິວເສ ເອວ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຄເຫຕ຺ວາ.

ຕິຕ຺ຖວາສາທິວຓ຺ຓນາ

ອຸຄ຺ຄຫຓໍ ປາຬິຍາ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ. ສວນໍ ອຕ຺ຖສວນໍ. ປຣິປຸຈ຺ຉນໍ ຄຓ຺ຐິຏ຺ຐາເນສຸ ອຕ຺ຖປຣິປຸຈ຺ຉນໍ. ຘາຣຓໍ ປາຬິຍາປິ ປາຬິອຕ຺ຖສ຺ສປິ ຈິຕ຺ເຕ ຐປນໍ. ສພ຺ພຎ຺ເຈຕໍ ອິຘ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວເສນ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ໂສຕາປນ຺ນານຎ຺ຈ…ເປ... ອຸປຏ຺ຐາຕິຕຕ຺ຖ ສມ຺ໂມຫວິທ຺ຘໍສເນນ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສມຸທຍຘມ຺ມໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ນິໂຣຘຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໙໘; ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ມຫາວ. ໑໖; ຈູຬນິ. ໔, ໗, ໘) ອຕ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ຂວເສນ ອຸປຏ຺ຐານໂຕ. ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉໂທຕິ ສຫ ປຈ຺ຈເຍນ ນາມຣູປສ຺ສ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ອວໂພໂຘ.

ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຄມ຺ຠີຣຕາວຓ຺ຓນາ

‘‘ອຕ຺ຖຄມ຺ຠີຣຕາຍາ’’ຕິອາທິນາ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຊາຕິປຈ຺ຈຍສມ຺ຠູຕສມຸທາຄຕຏ຺ໂຐຕິ ຊາຕິປຈ຺ຈຍໂຕ ສມ຺ຠູຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ສຫິຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍານຸຣູປສ຺ສ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ອຸທ຺ຘໍ ອຸທ຺ຘໍ ອາຄຕຠາໂວ, ອນຸປວຕ຺ຕຕ຺ໂຖຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ສມ຺ຠູຕຏ຺ໂຐ ຈ ສມຸທາຄຕຏ຺ໂຐ ຈ ສມ຺ຠູຕສມຸທາຄຕຏ຺ໂຐ. ‘‘ນ ຊາຕິໂຕ ຊຣາມຣຓໍ ນ ໂຫຕິ,’’ ນ ຈ ຊາຕິໍ ວິນາ ‘‘ອຎ຺ຎໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ ຫິ ຊາຕິປຈ຺ຈຍສມ຺ຠູຕຏ຺ໂຐ ວຸຕ຺ໂຕ, ອິຕ຺ຖຎ຺ຈ ຊາຕິໂຕ ສມຸທາຄຈ຺ຉຕີຕິ ຊາຕິປຈ຺ຈຍສມຸທາຄຕຏ຺ໂຐ, ຍາ ຍາ ຊາຕິ ຍຖາ ຍຖາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຕທນຸຣູປປາຕຸຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ອນຸປຈິຕກຸສລສມ຺ຠາຣານໍ ຎາຓສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐຕາຍ ອຄາຘຏ຺ເຐນ ຄມ຺ຠີໂຣ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ອວິຊ຺ຊາຍ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈຍຏ຺ໂຐຕິ ເຍນາກາເຣນ ຍທວຕ຺ຖາ ອວິຊ຺ຊາ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ເຍນ ຫິ ປວຕ຺ຕິອາກາເຣນ, ຍາຍ ຈ ອວຕ຺ຖາຍ ອວຕ຺ຖິຕາ ອວິຊ຺ຊາ ເຕສໍ ເຕສໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຕທຸຠຍສ຺ສປິ ທຸຣວໂພຘນີຍໂຕ ອວິຊ຺ຊາ ສງ຺ຂາຣານໍ ນວຫິ ອາກາເຣຫິ ປຈ຺ຈຍຏ຺ໂຐ ອນຸປຈິຕກຸສລສມ຺ຠາຣານໍ ຎາຓສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐຕາຍ ອຄາຘຏ຺ເຐນ ຄມ຺ຠີໂຣ. ເອສ ນໂຍ ເສສປເທສຸປິ.

ກຕ຺ຖຈິ ອນຸໂລມໂຕ ເທສີຍຕິ, ກຕ຺ຖຈິ ປຏິໂລມໂຕຕິ ອິຘ ປນ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປາທາ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຸປ຺ປາທສງ຺ຂາໂຕ ອນຸໂລໂມ, ປຈ຺ຈຍນິໂຣຘາ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນນິໂຣຘສງ຺ຂາໂຕ ຈ ປຏິໂລໂມ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ອາທິໂຕ ປນ ປຏ຺ຐາຍ ອນ຺ຕຄມນໍ ອນຸໂລໂມ, ອນ຺ຕໂຕ ຈ ອາທິຄມນໍ ປຏິໂລໂມຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນຸໂລມເທສນາຍ, ອນ຺ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຏິໂລມເທສນາຍ ຈ ຕິສນ຺ຘິ ຈຕຸສງ຺ເຂໂປ. ‘‘ອິເມ ຠິກ຺ຂເວ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາຫາຣາ ກິໍ ນິທານາ’’ຕິອາທິກາຍ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໑) ຈ ເວມຊ຺ຌໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຏິໂລມເທສນາຍ, ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕິຓ຺ຓໍ ສງ຺ຄຕິ ຜສ຺ໂສ, ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ເວທນາ’’ຕິອາທິກາຍ (ສໍ. ນິ. ໒.໔໓, ໔໕) ອນຸໂລມເທສນາຍ ຈ ທ຺ວິສນ຺ຘິ ຕິສງ຺ເຂໂປ. ‘‘ສໍໂຍຊນິເຍສຸ ຠິກ຺ຂເວ ຘມ຺ເມສຸ ອສ຺ສາທານຸປສ຺ສິໂນ ວິຫຣໂຕ ຕຓ຺ຫາ ປວຑ຺ຒຕິ, ຕຓ຺ຫາປຈ຺ຈຍາ ອຸປາທານ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໒.໕໓, ໕໗) ເອກສນ຺ຘິ ທ຺ວິສງ຺ເຂໂປ. ເອກງ຺ໂຄ ຫິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ເທສິໂຕ. ລພ຺ຠເຕວ ຫິ ໂສ ‘‘ຕຕ຺ຣ ຠິກ຺ຂເວ ສຸຕວາ ອຣິຍສາວໂກ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍເຍວ ສາຘຸກໍ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣຕິ ‘ອິຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕິ…ເປ… ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’ຕິ. ສຸຂເວທນິຍໍ ຠິກ຺ຂເວ ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂເວທນາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໖໒) ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິຕິ ເຕນ ເຕນ ກາຣເຓນ ຕຖາ ຕຖາ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພຕ຺ຕາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ເທສນາຍ ຄມ຺ຠີໂຣ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍໍ ເທສນາຄມ຺ຠີຣຕາ’’ຕິ. ນ ຫິ ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎາຓໂຕ ອຎ຺ຎໍ ຎາຓໍ ປຕິຏ຺ຐໍ ລຠຕິ.

‘‘ອວິຊ຺ຊາຍ ປນາ’’ຕິອາທີສຸ ຊານນລກ຺ຂຓສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠູໂຕ ອວິຊ຺ຊາຍ ອຎ຺ຎາຓຏ຺ໂຐ. ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣເຓນ ທສ຺ສນຠູຕສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠູໂຕ ອທສ຺ສນຏ຺ໂຐ. ເຍເນສາ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວນ ທຸກ຺ຂາທີນໍ ຍາຖາວສຣສໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ນ ເທຕິ ຉາເທຕ຺ວາ ປຣິໂຍນນ຺ຘິຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ໂສ ຕສ຺ສາ ສຈ຺ຈາສມ຺ປຏິເວຘຏ຺ໂຐ. ອຠິສງ຺ຂຣຓໍ ສໍວິຘານໍ, ປກປ຺ປນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຍູຫນໍ ສມ຺ປິຓ຺ຑນໍ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຕໂນ ກິຈ຺ຈານຸຣູປຕາຍ ຣາສີກຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາເຣກເທໂສ ສຣາໂຄ. ອຎ຺ໂຎ ວິຣາໂຄ. ຣາຄສ຺ສ ວາ ອປ຺ປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ ຣາຄປ຺ປວຑ຺ຒໂກ, ຣາຄຸປ຺ປຕ຺ຕິປຈ຺ຈໂຍ ຈ ສພ຺ໂພປິ ອປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ ສຣາໂຄ. ອິຕໂຣ ຕພ຺ພິທູຣຠາວໂຕ ວິຣາໂຄ. ‘‘ທີຆຣຕ຺ຕໍ ເຫຕໍ ຠິກ຺ຂເວ ອສ຺ສຸຕວໂຕ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ອຊ຺ໂຌສິຕໍ ມມາຍິຕໍ ປຣາມຏ຺ຐໍ ‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ’’ (ສໍ. ນິ. ໒.໖໑) ອຕ຺ຕປຣາມາສສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຓໍ ວິເສສໂຕ ວຕ຺ຖຸ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ສຸຎ຺ຎຕຏ຺ໂຐ ຄມ຺ຠີໂຣ. ອຕ຺ຕາ ວິຊານາຕິ ສໍສຣຕີຕິ ສພ຺ຍາປາຣຕາສງ຺ກນ຺ຕິອຠິນິເວສພລວຕາຍ ອພ຺ຍາປາຣອສງ຺ກນ຺ຕິປຏິສນ຺ຘິປາຕຸຠາວຏ຺ຐາ ຈ ຄມ຺ຠີຣາ. ນາມຣູປສ຺ສ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ເອກໂຕວ ອຸປ຺ປາໂທ ເອກຸປ຺ປາໂທ, ປວຕ຺ຕິຍໍ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ຍຖາຣຫໍ ເອກຸປ຺ປາໂທ. ນາມສ຺ສ ຣູເປນ, ຣູປສ຺ສ ຈ ນາເມນ ອສມ຺ປໂຍຄໂຕ ວິນິພ຺ໂຠໂຄ ນາມສ຺ສ ນາເມນ, ຣູປສ຺ສ ຈ ຣູເປນ ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ເອກຈ຺ເຈນ ອວິນິພ຺ໂຠໂຄ (ນາມສ຺ສ ນາເມນ ອວິນິພ຺ໂຠໂຄ ວິຠ. ມູລຏີ. ໒໔໒) ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ເອກຸປ຺ປາເທກນິໂຣເຘຫິ ອວິນິພ຺ໂຠເຄ ອຘິປ຺ເປເຕ ໂສ ຣູປສ຺ສ ຈ ເອກກລາປປວຕ຺ຕິໂນ ຣູເປນ ລພ຺ຠຕີຕິ. ອຖ ວາ ເອກຈຕຸໂວກາຣຠເວສຸ ນາມຣູປານໍ ອສຫວຕ຺ຕນໂຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິນິພ຺ໂຠໂຄ, ປຎ຺ຈໂວກາຣຠເວ ສຫວຕ຺ຕນໂຕ ອວິນິພ຺ໂຠໂຄ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ນາມສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓາຠິມຸຂໍ ນມນໍ ນມນຏ຺ໂຐ. ຣູປສ຺ສ ວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຣຸປ຺ປນຏ຺ໂຐ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຈ຺ຈຍຠາໂວ ອຘິປຕິຍຏ຺ໂຐ. ‘‘ໂລໂກເປໂສ, ທ຺ວາຣາເປສາ, ເຂຕ຺ຕໍ ເປຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໂລກາທິອຕ຺ໂຖ ຈກ຺ຂາທີສຸ ປຎ຺ຈສຸ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ມນາຍຕນສ຺ສ ປນ ລຸຊ຺ຊນໂຕ, ມໂນສມ຺ຜສ຺ສາທີນໍ ທ຺ວາຣເຂຕ຺ຕຠາວໂຕ ຈ ເອເຕ ອຕ຺ຖາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອາປາຖຄຕານໍ ຣູປາທີນໍ ປກາສນໂຍຄ຺ຍຕາລກ຺ຂຓໍ ໂອຠາສນໍ ຈກ຺ຂາທີນໍ ວິສຍິຠາໂວ, ມນາຍຕນສ຺ສ ວິຊານນໍ. ສງ຺ຆຏ຺ຏນຏ຺ໂຐ ວິເສສໂຕ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສາທີນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ, ອິຕເຣ ຉນ຺ນມ຺ປິ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ຜຸສນຎ຺ຈ ຜສ຺ສສ຺ສ ສຠາໂວ. ສງ຺ຆຏ຺ຏນໍ ຣໂສ, ອິຕເຣ ອຸປຏ຺ຐານາກາຣາ. ອາຣມ຺ມຓຣສານຸຠວນຏ຺ໂຐ ຣສວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ, ເວທຍິຕຏ຺ໂຐ ລກ຺ຂຓວເສນ. ສຸຂທຸກ຺ຂມ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຠາໂວ ຍຖາກ຺ກມໍ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ເວທນານໍ ສຠາວວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ອຕ຺ຕາ ເວທຍຕີ’’ຕິ ອຠິນິເວສສ຺ສ ພລວຠາວໂຕ ນິຊ຺ຊີວຏ຺ໂຐ ເວທນາຍ ຄມ຺ຠີໂຣ. ນິຊ຺ຊີວາຍ ວາ ເວທນາຍ ເວທຍິຕໍ ນິຊ຺ຊີວເວທຍິຕໍ, ໂສ ເອວ ອຕ຺ໂຖຕິ ນິຊ຺ຊີວເວທຍິຕຏ຺ໂຐ.

ສປ຺ປີຕິກຕຓ຺ຫາຍ ອຠິນນ຺ທິຕຏ຺ໂຐ. ພລວຕຣຕຓ຺ຫາຍ ຄິລິຕ຺ວາ ປຣິນິຏ຺ຐາປນໍ ອຊ຺ໂຌສານຏ຺ໂຐ. ອິຕເຣ ປນ ເຊຏ຺ຐຠາວໂອສາຣຓສມຸທ຺ທທຸຣຕິກ຺ກມອປາຣິປູຣິວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ອາທານຄ຺ຄຫຓາຠິນິເວສຏ຺ຐາ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ອຸປາທານານໍ ສມານາ, ປຣາມາສຏ຺ໂຐ ທິຏ຺ຐຸປາທານາທີນເມວ, ຕຖາ ທຸຣຕິກ຺ກມຏ຺ໂຐ. ‘‘ທິຏ຺ຐິກນ຺ຕາໂຣ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໓໙໒) ຫິ ວຈນໂຕ ທິຏ຺ຐີນໍ ທຸຣຕິກ຺ກມຕາ. ທຬ຺ຫຄ຺ຄຫຓຕ຺ຕາ ວາ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ທຸຣຕິກ຺ກມຏ຺ໂຐ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ໂຍນິຄຕິຐິຕິນິວາເສສຸຂິປນນ຺ຕິ ສມາເສ ຠຸມ຺ມວຈນສ຺ສ ອໂລໂປ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຫິ ເຕນ ອາຍູຫນາຠິສງ຺ຂຣຓປທານໍ ສມາໂສ ໂຫຕິ. ຍຖາ ຕຖາ ຊາຍນໍ ຊາຕິອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ສາ ປນ ສນ຺ນິປາຕໂຕ ຊາຍນໍ ສຎ຺ຊາຕິອຕ຺ໂຖ. ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໍ ໂອກ຺ກມິຕ຺ວາ ວິຍ ຊາຍນໍ ໂອກ຺ກນ຺ຕິອຕ຺ໂຖ. ໂສ ຊາຕິໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິອຕ຺ໂຖ. ເກວລໍ ປາຕຸຠວນໍ ປາຕຸຠາວຏ຺ໂຐ.

ຊຣາມຣຓງ຺ຄໍ ມຣຓປ຺ປຘານນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ມຣຓຏ຺ຐາ ເອວ ຂຍາທໂຍ ຄມ຺ຠີຣາຕິ ທສ຺ສິຕາ. ອຸປ຺ປນ຺ນອຸປ຺ປນ຺ນານຎ຺ຫິ ນວນວານໍ ຂເຍນ ກເມນ ຂຓ຺ຑິຈ຺ຈາທິປຣິປກ຺ກປວຕ຺ຕິຍໍ ໂລເກ ຊຣາໂວຫາໂຣຕິ. ຂຍຏ຺ໂຐ ວາ ຊຣາຍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນວຠາວາປຄໂມ ຫິ ‘‘ຂໂຍ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ວິປຣິຓາມຏ຺ໂຐ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ, ສນ຺ຕຕິວເສນ ວາ ຊຣາຍ ຂຍວຍຠາວາ, ສມ຺ມຸຕິຂຓິກວເສນ ມຣຓສ຺ສ ເຠທວິປຣິຓາມຏ຺ຐາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ສຠາໂວ ປຏິວິຊ຺ຌີຍຕີຕິ ປຏິເວໂຘ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ນິທານກຖາຍໍ ‘‘ເຕສໍ ເຕສໍ ວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ ສລກ຺ຂຓສງ຺ຂາໂຕ ອວິປຣີຕສຠາໂວ ປຏິເວໂຘ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ; ອຠິ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ) ໂສ ຫິ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ສຠາໂວ ມຄ຺ຄຎາເຓເນວ ອສມ຺ໂມຫປຏິເວຘວເສນ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ພໂຕ ອຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ຐຕາຍ ອຄາຘຏ຺ເຐນ ຄມ຺ຠີໂຣ. ສາ ສພ຺ພາປີຕິ ສາ ຍຖາວຸຕ຺ຕາ ສງ຺ເຂປໂຕ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອເນກປ຺ປເຠທາ ສພ຺ພາປິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຕາ ເຖຣສ຺ສ ອຸຕ຺ຕານກາ ວິຍ ອຸປຏ຺ຐາສິ ຈຕູຫິ ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ. ອຸທາຫຸ ອຎ຺ເຎສມ຺ປີຕິ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ຕາວ ເອສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ອຸຕ຺ຕານໂກ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ກິໍ ນຸ ໂຂ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ເອວໍ ອຸຕ຺ຕານໂກ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາຕີ’’ຕິ ມາ ເອວໍ ອວຈ ມຍາວ ທິນ຺ນນເຍ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານວິຘິມ຺ຫິ ຐຕ຺ວາ.

ອປສາທນາວຓ຺ຓນາ

ໂອຬາຣິກນ຺ຕິ ວຕ຺ຖຸວີຕິກ຺ກມສມຕ຺ຖຕາວເສນ ຖູລໍ. ກາມໍ ກາມຣາຄປຏິຆາເຍວ ອຕ຺ຖໂຕ ກາມຣາຄປຏິຆສໍໂຍຊນານິ, ກາມຣາຄປຏິຆານຸສຍາ ຈ, ຕຖາປິ ອຎ຺ໂຎເຍວ ສໍໂຍຊນຏ຺ໂຐ ພນ຺ຘນຠາວໂຕ, ອຎ຺ໂຎ ອນຸສຍນຏ຺ໂຐ ອປ຺ປຫີນຠາເວນ ສນ຺ຕາເນ ຖາມຄມນນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ, ອິຕິ ກິຈ຺ຈວິເສສວິສິຏ຺ຐເຠເທ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ກິເລເສ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເສວ ນໂຍ ອິຕເຣສຸປິ. ອຓຸສຫຄເຕຕິ ອຓຸສຠາວໍ ອຸປຄເຕ. ຕພ຺ຠາວຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ສຫຄຕ-ສທ຺ໂທ ‘‘ນນ຺ທິຣາຄສຫຄຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໔໐໐; ມ. ນິ. ໑.໙໑, ໑໓໓, ໔໖໐; ໓.໓໗໔; ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ມຫາວ. ໑໔; ວິຠ. ໒໐໓; ປຏິ. ມ. ໑.໓໔; ໒.໓໐) ວິຍ.

ຍຖາ ອຸປຣິມຄ຺ຄາຘິຄມນວເສນ ສຈ຺ຈສມ຺ປຏິເວໂຘ ປຈ຺ຈຍາກາຣປຏິເວຘວເສນ, ເອວໍ ສາວກໂພຘິປຈ຺ເຈກໂພຘິສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິອຘິຄມນວເສນປິ ສຈ຺ຈສມ຺ປຏິເວໂຘ ປຈ຺ຈຍາກາຣປຏິເວຘວເສເນວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກສ຺ມາ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພຖາວາຕິ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣເນວ ກິຎ຺ຈິປິ ປກາຣໍ ອເສເສຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຍ ກຕາຠິນີຫາຣານໍ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ວີຣິຍສ຺ສ ອຸກ຺ກຏ຺ຐມຊ຺ຌິມມຸທຸຕາວເສນ ໂພຘິສມ຺ຠາຣສມ຺ຠຣເຓ ກາລເຠທາ ອິຈ຺ຉິຕາ, ເຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ, ອຏ຺ຐ, ໂສຬສ ວາ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານີ’’ຕິ ອາຫ, ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ຈຣິຍາປິຏກວຓ຺ຓນາຍ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ສາວໂກ ປເທສຎາເຓ ຐິໂຕຕິ ສາວໂກ ຫຸຕ຺ວາ ເສກ຺ຂຠາວໂຕ ຕຕ຺ຖາປິ ປເທສຎາເຓ ຐິໂຕ. ພຸທ຺ຘານໍ ກຖາຍ ‘‘ຕໍ ຕຖາຄໂຕ ອຠິສເມຕີ’’ຕິອາທິກາຍ ປຈ຺ຈນີກໍ ໂຫຕິ. ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓສ຺ສ ຫິ ວເສນ ພຸທ຺ຘານໍ ສີຫນາໂທ, ນ ອຎ຺ຎສາຘາຣຓສ຺ສ.

‘‘ວາຍມນ຺ຕສ຺ເສວາ’’ຕິ ອິມິນາ ວິເສສໂຕ ຎາຓສມ຺ຠາຣສມ຺ຠຣຓໍ ປຎ຺ຎາປາຣມິຕາປູຣຓໍ ວທຕິ. ຕສ຺ສ ຈ ສພ຺ພມ຺ປິ ປຸຎ຺ຎໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ.

‘‘ເອສ ເທວມນຸສ຺ສານໍ, ສພ຺ພກາມທໂທ ນິຘິ;

ຍໍ ຍເທວາຠິປຕ຺ເຖນ຺ຕິ, ສພ຺ພເມເຕນ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ. (ຂຸ. ປາ. ໘.໑໐) –

ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ປຸຎ຺ຎສມ຺ຠາໂຣ ຍາວເທວ ຎາຓສມ຺ຠາຣຕ຺ໂຖ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິສມຘິຄມສມຕ຺ຖຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ປຈ຺ຈຍາກາຣໍ …ເປ… ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ອິທານິ ປຈ຺ຈຍາກາຣປຏິເວຘສ຺ເສວ ວາ ມຫານຸຠາວຕາທສ຺ສນມຸເຂນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ເສວ ປຣມຄມ຺ຠີຣຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນວຫິ ອາກາເຣຫີຕິ ອຸປ຺ປາທາທີຫິ ນວຫິ ອາກາເຣຫິ. ອວິຊ຺ຊາ ຫິ ສງ຺ຂາຣານໍ ອຸປ຺ປາໂທ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ປວຕ຺ຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ນິມິຕ຺ຕໍ, ອາຍູຫນໍ, ສໍໂຍໂຄ, ປລິໂພໂຘ, ສມຸທໂຍ, ເຫຕຸ, ປຈ຺ຈໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ເອວໍ ສງ຺ຂາຣາທໂຍ ວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ ‘‘ກຖໍ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ປຎ຺ຎາ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ? ອວິຊ຺ຊາ ສງ຺ຂາຣານໍ ອຸປ຺ປາທຏ຺ຐິຕິ ຈ ປວຕ຺ຕຏ຺ຐິຕິ ຈ ນິມິຕ຺ຕຏ຺ຐິຕິ ຈ ອາຍູຫນຏ຺ຐິຕິ ຈ ສຎ຺ໂຎຄຏ຺ຐິຕິ ຈ ປລິໂພຘຏ຺ຐິຕິ ຈ ສມຸທຍຏ຺ຐິຕິ ຈ ເຫຕຸຏ຺ຐິຕິ ຈ ປຈ຺ຈຍຏ຺ຐິຕິ ຈ ອິເມຫິ ນວຫາກາເຣຫິ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ ປຈ຺ຈຍສມຸປ຺ປນ຺ນາ’’ຕິອາທິ (ປຏິ. ມ. ໑.໔໕).

ຕຕ຺ຖ ນວຫາກາເຣຫີຕິ ນວຫິ ປຈ຺ຈຍຠາວູປຄມນາກາເຣຫິ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເອຕສ຺ມາ ຜລນ຺ຕິ ອຸປ຺ປາໂທ, ຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ກາຣຓຠາໂວ. ສຕິ ຈ ອວິຊ຺ຊາຍ ສງ຺ຂາຣາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນາສຕິ, ຕສ຺ມາ ອວິຊ຺ຊາ ສງ຺ຂາຣານໍ ອຸປ຺ປາໂທ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ອວິຊ຺ຊາຍ ສຕິ ສງ຺ຂາຣາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ນີຍນ຺ຕິ ຈ. ຍຖາ ຈ ຠວາທີສຸ ຂິປນ຺ຕິ, ເອວໍ ເຕສໍ ອວິຊ຺ຊາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ອາຍູຫນ຺ຕິ ຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຆເຏນ຺ຕິ, ສໍຍຸຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຜເລນ. ຍສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ສຍໍ ອຸປ຺ປນ຺ນາ, ຕໍ ປລິພຸນ຺ຘນ຺ຕິ. ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສມວາເຍ ອຸທຍນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຫິໂນຕິ ຈ ສງ຺ຂາຣານໍ ກາຣຓຠາວໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ປຏິຈ຺ຈ ອວິຊ຺ຊໍ ສງ຺ຂາຣາ ອຍນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ອວິຊ຺ຊາຍ ສງ຺ຂາຣານໍ ກາຣຓຠາວູປຄມນວິເສສາ ອຸປ຺ປາທາທໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ຕຖາ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ວິຎ຺ຎາຓາທີສຸ ອຸປ຺ປາທຏ຺ຐິຕິອາທີສຸປິ. ຕິຏ຺ຐຕິ ເອເຕນາຕິ ຐິຕິ, ກາຣຓໍ. ອຸປ຺ປາໂທ ເອວ ຐິຕິ ອຸປ຺ປາທຏ຺ຐິຕິ. ເອເສວ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ‘‘ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິທໍ ອິຘ ໂລກນາເຖນ ຕທາ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄຫສ຺ສ ອາຣທ຺ຘຠາວທສ຺ສນໍ. ໂສ ຈ ອາຣມ຺ໂຠ ຎາຍາຣຸຬ຺ໂຫ ‘‘ຍຖາ ຈ ປຸຣິເມຫິ ມຫາໂພຘິສຕ຺ເຕຫິ ໂພຘິມູເລ ປວຕ຺ຕິໂຕ, ຕເຖວ ຈ ປວຕ຺ຕິໂຕ’’ຕິ. ອຈ຺ຉຣິຍເວຄາຠິຫຕາ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸ ສງ຺ກມ຺ປິ ສມ຺ປກມ຺ປີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ທິຏ຺ຐມຕ຺ເຕວາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ເອຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ເອຕສ຺ສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສຎ຺ຎິຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ. ໂສ ປນ ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຖໂຕ ເຫຕຸປຠວານໍ ເຫຕຸ. ເຕນາຫ ‘‘ເອຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມສ຺ສາ’’ຕິ, ຊາຕິອາທີນໍ ຊຣາມຣຓາທິປຈ຺ຈຍຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉໂທ, ຕສ຺ສ ຈ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄໂຫ ນ ປຐມາຠິນິເວສມຕ຺ເຕນ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ຕຕ຺ຖ ອປຣາປຣໍ ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິສຎ຺ຎິເຕນ ອນຸ ອນຸ ພຸຊ຺ຌເນນ, ຕທຸຠຍາຠາວໍ ປນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຎາຕປຣິຎ຺ຎາວເສນ ອນນຸພຸຊ຺ຌນາ’’ຕິ ອາຫ. ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທີນໍ ປຊຫນວເສນ ວຕ຺ຕມານາ ວິປສ຺ສນາ ຘມ຺ເມ ຈ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕີ ເອວ ນາມ ໂຫຕິ ປຏິປກ຺ຂວິກ຺ຂມ຺ຠເນນ ຕິກ຺ຂວິສທຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ, ຕທຘິຏ຺ຐານຠູຕາ ຈ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາ, ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ຈ ປຣິຎ຺ຎາປຫານາຠິສມຍວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ຕີຣຓປຫານປຣິຎ຺ຎາສງ຺ຄໂຫ ຈາຕິ ຕທຸຠຍປຏິເວຘາຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕີຣຓ…ເປ… ອປ຺ປຏິວິຊ຺ຌນາ’’ຕິ ອາຫ. ຕນ຺ຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ວຕ຺ຖວີນນຕ຺ຖໍ ຕນ຺ຕວາເຍຫິ ທຓ຺ຑເກ ອາສຎ຺ຊິຕ຺ວາ ປສາຣິຕສຸຕ຺ຕປຏ຺ຏີ ຕນີຍຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ຕໍ ປນ ສຸຕ຺ຕສນ຺ຕານາກຸລຕາຍ ນິທສ຺ສນຠາເວນ ອາກຸລເມວ ຄຫິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕນ຺ຕໍ ວິຍ ອາກຸລກຊາຕາ’’ຕິ. ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ນາມາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມາເນຕຸນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພນ ປຣໍ ສມໍ ກຕ຺ວາ ອາເນຕຸໍ, ອວິສມໍ ອຸຊຸໍ ກາຕຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕນ຺ຕເມວ ວາ ອາກຸລໍ ຕນ຺ຕາກຸລໍ, ຕນ຺ຕາກຸລໍ ວິຍ ຊາຕາ ຠູຕາຕິ ຕນ຺ຕາກຸລຊາຕາ. ມຊ຺ຌິມໍ ປຏິປທໍ ອນຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ອນ຺ຕທ຺ວຍປຕເນນ ປຈ຺ຈຍາກາເຣ ຂລິຕາ ອາກຸລາ ພ຺ຍາກຸລາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕເນວ ອນ຺ຕທ຺ວຍປຕເນນ ຕໍຕໍທິຏ຺ຐິຄາຫວເສນ ປຣິພ຺ຠມນ຺ຕາ ອຸຊຸກໍ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິ ກຖໍ ປຏິປຊ຺ຊິຕຸໍ ນ ຊານນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ຕໍ ປຈ຺ຈຍາກາຣໍ ອຸຊຸໍ ກາຕຸ’’ນ຺ຕິ. ທ຺ເວ ໂພຘິສຕ຺ເຕຕິ ປຈ຺ເຈກໂພຘິສຕ຺ຕມຫາໂພຘິສຕ຺ເຕ. ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວນ, ປໂຣປເທເສນ ວິນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຄຸຬກຊາຕນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ຊາຕຄຸຬກມ຺ປິ ຄຓ຺ຐີຕິ ສຸຕ຺ຕຄຓ຺ຐິ. ຕໂຕ ເອວ ຄຓ຺ຐິພທ຺ຘໍ ພທ຺ຘຄຓ຺ຐິກໍ. ປຈ຺ຈເຍສຸ ປກ຺ຂລິຕ຺ວາຕິ ອນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂານຕ຺ຕາທິສຠາເວສຸ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ເມສຸ ນິຈ຺ຈາທິຄ຺ຄາຫວເສນ ປກ຺ຂລິຕ຺ວາ. ປຈ຺ຈເຍ ອຸຊຸໍ ກາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາຕິ ຕສ຺ເສວ ນິຈ຺ຈາທິຄ຺ຄາຫສ຺ສ ອວິສ຺ສຊ຺ຊນໂຕ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມນິມິຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ທສ຺ສນໍ ອຸຊຸໍ ກາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ອິທໍສຈ຺ຈາຠິນິເວສກາຍຄນ຺ຖວເສນ ຄຓ຺ຐິກຊາຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ທ຺ວາສຏ຺ຐິ…ເປ… ຄຓ຺ຐິພທ຺ຘາ’’ຕິ. ເຍ ຫິ ເກຈິ ສມຓາ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ວາ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິອາທິທິຏ຺ຐິໂຍ ນິສ຺ສິຕາ ອລ຺ລີນາ.

ວິນນໂຕ ‘‘ກຸລາ’’ຕິ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ລທ຺ຘນາມສ຺ສ ຕນ຺ຕວາຍສ຺ສ ຄຓ຺ຐິກໍ ນາມ ອາກຸລຠາເວນ ອຄ຺ຄໂຕ ວາ ມູລໂຕ ວາ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາເຍວ ຂລິຕຕນ຺ຕສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກຸລາຄຓ຺ຐິກໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ເປສກາຣກຎ຺ຊິຍສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ສກຸຓິກາຕິ ກຸລາວກສກຸຓິກາ. ສາ ຫິ ຣຸກ຺ຂສາຂາສຸ ໂອລມ຺ພນກຸລາວກາ ໂຫຕິ. ຕຎ຺ຫິ ສາ ກຸລາວກໍ ຕໂຕ ຕໂຕ ຕິຓຫີຣາທິເກ ອາເນຕ຺ວາ ຕຖາ ວິນນ຺ຘຕິ, ຍຖາ ເຕສໍ ເປສກາຣກຎ຺ຊິຍສຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ອຄ຺ເຄນ ວາ ອຄ຺ຄໍ ມູເລນ ວາ ມູລໍ ສມາເນຕຸໍ ວິເວເຈຕຸໍ ວາ ນ ສກ຺ກາ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຕທຸຠຍມ຺ປີຕິ ‘‘ກຸລາຄຓ຺ຐິກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ກຎ຺ຊິຍສຸຕ຺ຕໍ, ກຸລາວກຎ຺ຈ. ປຸຣິມນເຍເນວາຕິ ‘‘ເອວເມວ ສຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ.

ກາມໍ ມຸຎ຺ຊປພ຺ພຊຕິຓານິ ຍຖາຊາຕານິປິ ທີຆຠາເວນ ປຕິຕ຺ວາ ອຣຎ຺ຎຏ຺ຐາເນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິນນ຺ຘິຕ຺ວາ ອາກຸລພ຺ຍາກຸລານິ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ຕານິ ປນ ນ ຕຖາ ທຸພ຺ພິເວຈິຍານິ, ຍຖາ ຣຊ຺ຊຸຠູຕານີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຕານີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສສເມຕ຺ຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ອປາຍາຕິ ອວຑ຺ຒິຕາ, ສຸເຂນ, ສຸຂເຫຕຸນາ ວາ ວິຣຫິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຄຕິຠາວໂຕຕິ ອາປາຍິກສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠາວໂຕ. ສຸຂສມຸສ຺ສຍໂຕຕິ ອພ຺ຠຸທຍໂຕ. ວິນິປຕິຕຕ຺ຕາຕິ ວິຣູປໍ ນິປຕິຕຕ຺ຕາ ຍຖາ ເຕນຕ຺ຕຠາເວນ ສຸຂສມຸສ຺ສໂຍ ນ ໂຫຕິ, ເອວໍ ນິປຕິຕຕ຺ຕາ. ອິຕໂຣຕິ ສໍສາໂຣ. ນນຸ ‘‘ອປາຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ໂຕປິ ສໍສາໂຣ ເອວາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ນິຣຍາທີນໍ ປນ ອຘິມຕ຺ຕທຸກ຺ຂຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອປາຍາທິຄ຺ຄຫຓໍ. ໂຄພລີພທ຺ທຎາເຍນາຍມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຂນ຺ຘານຎ຺ຈ ປຏິປາຏີຕິ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ ເຫຕຸຜລຠາເວນ ອປຣາປຣໍ ປວຕ຺ຕິ. ອພ຺ໂພຈ຺ຉິນ຺ນໍ ວຕ຺ຕມານາຕິ ອວິຈ຺ເຉເທນ ປວຕ຺ຕມານາ. ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປີຕິ ຕໍ ‘‘ອປາຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ ສພ຺ພໍ ອປາຍທຸກ຺ຂຎ຺ເຈວ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂຎ຺ຈ. ‘‘ມຫາສມຸທ຺ເທ ວາຕຸກ຺ຂິຕ຺ຕນາວາ ວິຍາ’’ຕິ ອິທໍ ປຣິພ຺ຠມຏ຺ຐານສ຺ສ ມຫນ຺ຕທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ປຣິພ຺ຠມນສ຺ສ ອນວຏ຺ຐິຕຕາທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ ‘‘ອຸປມາຍ. ຍນ຺ເຕສຸ ຍຸຕ຺ຕໂຄໂຓ ວິຍາ’’ຕິ ອິທໍ ປນ ອວສຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ທຸປ຺ປໂມກ຺ຂຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວຓ຺ຓນາ

ອິມິນາ ຕາວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຕາວ-ສທ຺ໂທ ກມຕ຺ໂຖ, ເຕນ ‘‘ຕນ຺ຕາກຸລກຊາຕາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອນຸສນ຺ຘິ ປຣໂຕ ອາວິຠວິສ຺ສຕີຕິ ທີເປຕິ. ອຕ຺ຖິ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ອິທປ຺ປຈ຺ຈໂຍ, ຕສ຺ມາ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ, ອິມສ຺ມາ ປຈ຺ຈຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ອິມສ຺ມາ ນາມ ປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ…ເປ… ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ກິໍ ປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓໍ? ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ ອຸປຣິ ຊາຕິສທ຺ທປຈ຺ຈຍສທ຺ທສມານາຘິກຣເຓນ ກິໍ-ສທ຺ເທນ ອິທໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ສມານາຘິກຣຓຕາທສ຺ສນໂຕ ກມ຺ມຘາຣຍສມາສຕາ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍສທ຺ທສ຺ສ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ນ ເຫຕ຺ຖ ‘‘ອິມສ຺ສ ປຈ຺ຈຍາ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ ຊຣາມຣຓສ຺ສ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ປຈ຺ຈຍໂຕ ຊຣາມຣຓສມ຺ຠວປຸຈ຺ຉາ ສມ຺ຠວຕິ ວິຎ຺ຎາຕຠາວໂຕ, ອສມ຺ຠວໂຕ ຈ, ຊຣາມຣຓສ຺ສ ປນ ປຈ຺ຈຍປຸຈ຺ຉາ ສມ຺ຠວຕິ. ປຈ຺ຈຍສທ຺ທສມານາຘິກຣຓຕາຍຎ຺ຈ ອິທໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ‘‘ອິມສ຺ມາ ປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ ປຈ຺ຈຍປຸຈ຺ຉາ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ສາ ປນ ສມານາຘິກຣຓຕາ ຍທິປິ ອຎ຺ຎປທຕ຺ຖສມາເສປິ ລພ຺ຠຕິ, ອຎ຺ຎປທຕ຺ຖວຈນິຈ຺ຉາຠາວໂຕ ປເນຕ຺ຖ ກມ຺ມຘາຣຍສມາໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສາມິວຈນສມາສປກ຺ເຂ ປນ ນຕ຺ເຖວ ສມານາຘິກຣຓຕາສມ຺ຠໂວຕິ. ນນຸ ຈ ‘‘ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍ-ສທ຺ໂທ ສາມິວຈນສມາໂສ ອິຈ຺ຉິໂຕຕິ? ສຈ຺ຈໍ ອິຈ຺ຉິໂຕ ອຸຊຸກເມວ ຕຕ຺ຖ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວຈນິຈ຺ຉາຕິ ກຕ຺ວາ, ອິຘ ປນ ເກວລໍ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ປຈ຺ຈຍປຣິປຸຈ຺ຉາ ອຘິປ຺ເປຕາ, ຕສ຺ມາ ຍຖາ ຕຕ຺ຖ ອິທໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວິເສສນຕາ, ອິຘ ຈ ‘‘ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພປຈ຺ຈຍຕ຺ຖຕາ ສມ຺ຠວຕິ, ຕຖາ ຕຕ຺ຖ, ອິຘ ຈ ສມາສກປ຺ປນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ກສ຺ມາ ປນ ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມຘາຣຍສມາໂສ ນ ອິຈ຺ຉິໂຕຕິ? ເຫຕຸປ຺ປຠວານໍ ເຫຕຸ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ກມ຺ມຘາຣຍສມາເສ ອສມ຺ຠວໂຕຕິ ອິມສ຺ສ, ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍານຸຣູປສ຺ສ ອນຸຣູໂປ ປຈ຺ຈໂຍ ອິທປ຺ປຈ຺ຈໂຍຕິ ເອຕສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ໂຍ ປເນຕ຺ຖ ອິທໍ-ສທ຺ເທນ ຄຫິໂຕ ອຕ຺ໂຖ, ໂສ ‘‘ອຕ຺ຖິ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ ຊຣາມຣຓຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິໂຕຕິ ອິທໍ-ສທ຺ໂທ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໂຕ ປຣິຈ຺ຈຊນໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ ປຈ຺ຈເຍ ອວຕິຏ຺ຐຕິ, ເຕເນຕ຺ຖ ກມ຺ມຘາຣຍສມາໂສ. ຕຕ຺ຖ ປນ ອິທໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ຕໂຕ ປຣິຈ຺ຈຊນກາຣຓໍ ນຕ຺ຖີຕິ ສາມິວຈນສມາໂສ ເອວ ອິຈ຺ຉິໂຕ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍປນ ຍສ຺ມາ ຊຣາມຣຓາທີນໍ ປຈ຺ຈຍປຸຈ຺ຉາມຸເຂນາຍໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທເທສນາ ອາຣທ຺ຘາ, ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ຈ ນາມ ອຕ຺ຖໂຕ ເຫຕຸປ຺ປຠວານໍ ເຫຕູຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ວາຍມຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອິມສ຺ສ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ເອວມຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ກຕາ.

ປຓ຺ຑິເຕນາຕິ ເອກໍສພ຺ຍາກຣຓີຍາທິປຎ຺ຫາວິເສສຊານນສມຕ຺ຖາຍ ປຎ຺ຎາຍ ສມນ຺ນາຄເຕນ. ຕເມວ ຫິສ຺ສ ປຓ຺ຑິຈ຺ຈໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍາທິສສ຺ສ ຊີວສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ສຣີຣໂຕ ອນຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ປຸຈ຺ຉຕິ ‘‘ຕໍ ຊີວໍ ຕໍ ສຣີຣ’’ນ຺ຕິ, ໂສ ເອວໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ນຸປລພ຺ຠຕິ, ກຖໍ ຕສ຺ສ ວຎ຺ຌາຕນຍສ຺ສ ວິຍ ທີຆຣສ຺ສຕາ ສຣີຣໂຕ ອຎ຺ຎຕາ ວາ ອນຎ຺ຎຕາ ວາ ພ຺ຍາກາຕພ຺ພາ ສິຍາ, ຕສ຺ມາສ຺ສ ປຎ຺ຫສ຺ສ ຐປນີຍຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຸຓ຺ຫີຠາໂວ ນາເມສ ປຸຈ຺ຉໂຕ ອນາທໂຣ ວິເຫສາ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອພ຺ຍາກຕເມຕ’’ນ຺ຕິ ປກາຣນ຺ຕຣມາຫ. ເອວໍ ອພ຺ຍາກຣຓກາຣຓໍ ຎາຕຸກາມສ຺ສ ກເຖຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ກຖິເຕ ຈ ຊານນ຺ຕສ຺ສ ປມາໂທປິ ເອວໍ ສິຍາ, ກຖນວິຘິ ປນ ‘‘ຍາທິສສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ທສ຺ສິໂຕ ເອວ. ເອວໍ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ເອວໍ ຐປນີຍປຎ຺ເຫ ວິຍ ຕຸຓ຺ຫີຠາວາທິໍ ອນາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເອວ. ‘‘ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຈນໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕເມຕໍ. ‘‘ກິໍ ສພ຺ພໍ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ກິໍ ສງ຺ຂຕໍ ສນ຺ຘາຍ ປຸຈ຺ຉສິ, ອຸທາຫຸ ອສງ຺ຂຕ’’ນ຺ຕິ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ພ຺ຍາກາຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ ‘‘ກິໍ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ປຸຏ຺ເຐ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຕຕ຺ຖ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ, ອຕ຺ຖິ ນ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວິຠຊ຺ຊ ພ຺ຍາກາຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ຈ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ອິຈ຺ຉິໂຕຕິ. ປຸພ຺ເພ ຍສ຺ສ ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕາມຕ຺ຕໍ ໂຈທິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຖິຕາມຕ຺ຕໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕໍ. ປຸຈ຺ຉາສຠາເຄນ ຫິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນນ຺ຕິ. ອິທານິ ຕສ຺ເສວ ສຣູປປຸຈ຺ຉາ ກຣີຍຕີຕິ ‘‘ປຸນ ກິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘາປິ ‘‘ຍຖາ’’ຕິອາທິ ສພ຺ພໍ ອາເນຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

‘‘ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພປເທສູ’’ຕິ ອຕິເທສວເສນ ອຸສ຺ສຸກ຺ກໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ນາມຣູປປຈ຺ຈຍາ’’ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ອປວາໂທ ອາຣທ຺ໂຘ. ຍສ຺ມາ ທສ຺ເສຕຸກາໂມ, ຕສ຺ມາ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ຉນ຺ນໍ ວິປາກສມ຺ຜສ຺ສານໍເຍວ ຄຫຓໍ ໂຫຕິ ວິຎ຺ຎາຓາທິ ເວທນາປຣິໂຍສານາ ວິປາກວິຘີຕິ ກຕ຺ວາ ອເນເກສຸ ສຸຕ຺ຕປເທສຸ, (ມ. ນິ. ໓.໑໒໖; ອຸທາ. ໑) ອຠິຘມ຺ເມ (ວິຠ. ໒໒໕) ຈ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ເຕສໍເຍວ ຄຫຓສ຺ສ ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ. ຈ-ສທ຺ໂທ ພ຺ຍຕິເຣກຕ຺ໂຖ, ເຕເນຕ຺ຖ ‘‘ຄຫິຕມ຺ປີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຈ຺ຈມານໍເຍວ ວິເສສໍ ໂຊເຕຕິ. ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ນາມ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນາເປກ຺ໂຂ ເຕນ ວິນາ ຕສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ. ຕສ຺ມາ ສຬາຍຕນປ຺ປຈ຺ຈຍາຕິ ‘‘ສຬາຍຕນປຈ຺ຈຍາ ຜສ຺ໂສ’’ຕິ ອິມິນາ ປເທນາຕິ ໂຍຊນາ. ອວຍເວນ ວາ ສມຸທາໂຍປລກ຺ຂຓເມຕໍ ‘‘ສຬາຍຕນປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສຬາຍຕນປຈ຺ຈຍາ ຜສ຺ໂສ’’ຕິ ອິມິນາ ປເທນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຄຫິຕມ຺ປີຕິ ຉພ຺ພິຘໍ ວິປາກຜສ຺ສມ຺ປິ. ອຄ຺ຄຫິຕມ຺ປີຕິ ອວິປາກຜສ຺ສມ຺ປິ ກຸສລາກຸສລກິຣິຍາຜສ຺ສມ຺ປິ. ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸກາໂມຕິ ໂຍຊນາ. ນ ເຈຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ໂນວ ອຸປາທິນ຺ໂນ ອິຈ຺ຉິໂຕ, ອຖ ໂຂ ປຈ຺ຈໂຍປິ ອຸປາທິນ຺ໂນ ອິຈ຺ຉິໂຕຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຍຕນສ຺ເສວ ສຬາຍຕນຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫຓນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຬາຍຕນໂຕ…ເປ… ທສ຺ເສຕຸກາໂມ’’ຕິ. ນ ຫິ ຜສ຺ສສ຺ສ ຈກ຺ຂາທິສຬາຍຕນເມວ ປຈ຺ຈໂຍ, ອຖ ໂຂ ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕິຓ຺ຓໍ ສງ຺ຄຕິ ຜສ຺ໂສ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໓.໔໒໑, ໔໒໕, ໔໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໔໔, ໔໕; ໒.໔.໖໐; ກຖາ. ໔໖໕, ໔໖໗) ວຈນໂຕ ຣູປາຍຕນາທິຣູປຎ຺ຈ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທິນາມຎ຺ຈ ປຈ຺ຈໂຍ, ຕສ຺ມາ ອິມໍ ຈກ຺ຂາທິສຬາຍຕນໂຕ ອຕິຣິຕ຺ຕໍ ອາວຊ຺ຊນາທິ ວິຍ ສາຘາຣຓໍ ອຫຸຕ຺ວາ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຜສ຺ສສ຺ສ ສາຘາຣຓຕາຍ ອຎ຺ຎໍ ວິເສສປຈ຺ຈຍໍ ປິ-ສທ຺ເທນ ອວິສິຏ຺ຐໍ ສາຘາຣຓປຈ຺ຈຍໍ ປິທສ຺ເສຕຸກາໂມ ຠຄວາ, ‘‘ນາມຣູປປຈ຺ຈຍາ ຜສ຺ໂສ’’ຕິ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີເຍປິ ອິມເມວ ປຈ຺ຈຍໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ນາມຣູປປຈ຺ຈຍາ ຜສ຺ໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕທຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໔໓) ‘‘ປຈ຺ຈຍວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ມຫານິທານເທສນາສງ຺ຄຫຕ຺ຖຎ຺ຈາ’’ຕິ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ກຕາ. ປຈ຺ຈຍານນ຺ຕິ ຊາຕິອາທີນໍ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມານໍ. ນິທານໍ ກຖິຕນ຺ຕິ ຊຣາມຣຓາທິກສ຺ສ ນິທານຕ຺ຕໍ ກຖິຕໍ ເອກໍສິໂກ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ກຖິໂຕ. ຕຎ຺ຫິ ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍຠາເວ ອພ຺ຍຠິຈາຣີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິຕິ ໂຂ ປເນຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອຸປຣິ ເທສນາ ປວຕ຺ຕາ. ນິຊ຺ຊເຏຕິ ນິຊ຺ຊາລເກ. ນິຄ຺ຄຸມ຺ເພຕິ ນິກ຺ເຂເປ. ປທທ຺ວເຍນາປິ ອາກຸລາຠາວເມວ ທສ຺ເສຕິ, ຕສ຺ມາ ອນາກຸລໍ ອພ຺ຍາກຸລໍ ມຫນ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຍນິທານເມຕ຺ຖ ກຖິຕນ຺ຕິ ມຫານິທານໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອຎ຺ຎຖາຠາວສ຺ສ ອຠາວໂຕ.

໙໘. ເຕສໍ ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍານນ຺ຕິ ເຕສໍ ເຕສໍ ຊາຕິອາທີນໍ ປຈ຺ຈຍານໍ. ຍສ຺ມາ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ນາມ ເຕຫິ ເຕຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອນູນາຘິເກເຫວ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຜລສ຺ສ ສມ຺ຠວໂຕ ຕໂຖ ຕຈ຺ໂຉ, ຕປ຺ປກາໂຣ ວາ ສາມຄ຺ຄິອຸປຄເຕສຸ ປຈ຺ຈເຍສຸ ມຸຫຸຕ຺ຕມ຺ປິ ຕໂຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕນຘມ຺ມານໍ ອສມ຺ຠວາຠາວໂຕ. ອວິຕໂຖ ອວິສໍວາທນໂກ ວິສໍວາທນາກາຣວິຣຫິໂຕ ອຎ຺ຎຘມ຺ມປຈ຺ຈເຍຫິ ອຎ຺ຎຘມ຺ມານຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ. ‘‘ອນຎ຺ຎຖາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຎ຺ຎຖາຠາວສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຕສ຺ມາ ‘‘ຕຖໍ ອວິຕຖໍ ອນຎ຺ຎຖໍ ປຈ຺ຈຍຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິຍາຍຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວຕ຺ຕຕີຕິ ປຣິຍາໂຍ, ເຫຕູຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິຍາເຍນາຕິ ກາຣເຓນາ’’ຕິ. ສພ຺ເພນ ສພ຺ພນ຺ຕິ ເທວຕ຺ຕາທິນາ ສພ຺ພຠາເວນ ສພ຺ພາ ຊາຕິ. ສພ຺ພຖາ ສພ຺ພນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖາປິ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາທິສພ຺ພາກາເຣນ ສພ຺ພາ, ນິປາຕທ຺ວຍເມຕໍ, ນິປາຕຎ຺ຈ ອພ຺ຍຍໍ, ຕຎ຺ຈ ສພ຺ພລິງ຺ຄວິຠຕ຺ຕິວຈເນສຸ ເອກາກາຣເມວ ໂຫຕີຕິ ປາຬິຍໍ ‘‘ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ສພ຺ພຖາ ສພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຖວຈເນ ປນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຊາຕິສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ ອິຕ຺ຖິອຕ຺ຖວຸຕ຺ຕິຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສພ຺ພາກາເຣນ ສພ຺ພາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມິນາວ ນເຍນາຕິ ອິມິນາ ຊາຕິວາເຣ ວຸຕ຺ເຕເນວ ນເຍນ. ເທວາທີສູຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຄນ຺ຘພ຺ພຍກ຺ຂາທິເກ ປາຬິຍໍ (ທີ. ນິ. ໒.໙໘) ອາຄເຕ, ຕທນ຺ຕຣເຠເທ ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ອິຘ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕອຕ຺ຖວິຠຊນຕ຺ເຖຕິ ອິມສ຺ມິໍ ‘‘ກສ຺ສຈິ ກິມ຺ຫິຈີ’’ຕິ ອນິຍມໂຕ ອຸທ຺ເທສວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖສ຺ສ ນິທ຺ທິສນຕ຺ເຖ ໂຊເຕຕພ຺ເພ ນິປາໂຕ, ຕທຕ຺ຖໂຊຕນໍ ນິປາຕປທນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ປທສ຺ສ. ເຕຕິ ຘມ຺ມເທສນາຍ ສມ຺ປທານຠູຕໍ ເຖຣໍ ວທຕິ. ເສຍ຺ຍຖິທນ຺ຕິ ວາ ເຕ ກຕເມຕິ ເຈຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຍ ຫິ ‘‘ກສ຺ສຈີ’’ຕິ, ‘‘ກິມ຺ຫິຈີ’’ຕິ ຈ ອນິຍມໂຕ ວຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ໂຖ, ເຕ ກຕເມຕິ. ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາ ເຫສາ. ເທວຠາວາຍາຕິ ເທວຠາວຕ຺ຖໍ. ຂນ຺ຘຊາຕີຕິ ຂນ຺ຘປາຕຸຠາໂວ, ຍຖາ ຂນ຺ເຘສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ‘‘ເທວາ’’ຕິ ສມຎ຺ຎາ ໂຫຕິ, ຕຖາ ເຕສໍ ອຸປ຺ປາໂທຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຍາຍາ’’ຕິ ອາຫ. ສພ຺ພປເທສູຕິ ‘‘ຄນ຺ຘພ຺ພານໍ ຄນ຺ຘພ຺ພຕ຺ຖາຍາ’’ຕິອາທີສຸ ສພ຺ເພສຸ ຊາຕິນິທ຺ເທສປເທສຸ, ຠວາທິປເທສຸ ຈ. ເຍນ ຫິ ນເຍນ ສເຈ ຫິ ຊາຕີຕິ ອຍມຕ຺ຖໂຍຊນາ ກຕາ, ຊາຕິນິທ຺ເທສປເທໂສວ ‘‘ຠໂວ’’ຕິອາທິນາ ຠວາທິປເທສຸປິ ໂສ ກາຕພ຺ໂພຕິ. ເທວາຕິ ອຸປປຕ຺ຕິເທວາ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ຠວຄ຺ຄາ ທິພ຺ພນ຺ຕິ ກາມຄຸຓາທີຫິ ກີຬນ຺ຕິ ລຬນ຺ຕິ ວິຫຣນ຺ຕິ ໂຊຕນ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ຄນ຺ຘໍ ອພ຺ພນ຺ຕິ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕີຕິ ຄນ຺ຘພ຺ພາ, ຘຕຣຏ຺ຐສ຺ສ ມຫາຣາຊສ຺ສ ປຣິວາຣຠູຕາ. ຍຊນ຺ຕິ ເວສ຺ສວຓສກ຺ກາທິເກ ປູເຊນ຺ຕີຕິ ຍກ຺ຂາ, ເຕນ ເຕນ ວາ ປຓິຘິກມ຺ມາທິນາ ຍຊິຕພ຺ພາ ປູເຊຕພ຺ພາຕິ ຍກ຺ຂາ, ເວສ຺ສວຓສ຺ສ ມຫາຣາຊສ຺ສ ປຣິວາຣຠູຕາ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ອມນຸສ຺ສາ’’ຕິ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠູຕາຕິ ກຸມ຺ຠຓ຺ຑາ, ວິຣູຬ຺ຫກສ຺ສ ມຫາຣາຊສ຺ສ ປຣິວາຣຠູຕາ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ເຍ ເກຈິ ນິພ຺ພຕ຺ຕສຕ຺ຕາ’’ຕິ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຏ຺ຐິປກ຺ຂາ ຠມຣຕຸປ຺ປຬາທໂຍ. ຈມ຺ມປກ຺ຂາ ຊຕຸສິງ຺ຄາລາທໂຍ. ໂລມປກ຺ຂາ ຫໍສໂມຣາທໂຍ. ສຣີສປາ ອຫິວິຈ຺ຉິກສຕປທິອາທໂຍ.

‘‘ເຕສໍ ເຕສ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ນ ເຍວາປນກນິທ຺ເທໂສ ວິຍ ອວຸຕ຺ຕສງ຺ຄຫຕ຺ຖໍ ວຈນໍ, ອຖ ໂຂ ອເຍວາປນກນິທ຺ເທໂສ ວິຍ ວຸຕ຺ຕສງ຺ຄຫຕ຺ຖນ຺ຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທເນວ ຈ ອາເມຑິຕຕ຺ໂຖ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເຕສໍ ເຕສໍ ເທວຄນ຺ຘພ຺ພາທີນ’’ນ຺ຕິ. ຕທຕ຺ຕາຍາຕິ ຕໍຠາວາຍ, ຍຖາຣູເປສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ປວຕ຺ຕມາເນສຸ ‘‘ເທວາ ຄນ຺ຘພ຺ພາ’’ຕິ ໂລກສມຎ຺ຎາ ໂຫຕິ, ຕຖາຣູປຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ເທວຄນ຺ຘພ຺ພາທິຠາວາຍາ’’ຕິ. ‘‘ນິໂຣໂຘ, ວິຄໂມ’’ຕິ ຈ ປຏິລທ຺ຘຕ຺ຕາລາຠສ຺ສ ຠາໂວ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອິຘ ປນ ອຈ຺ຈນ຺ຕາຠາໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕ ‘‘ສພ຺ພໂສ ຊາຕິຍາ ອສຕີ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ຊາຕິນິໂຣຘາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອຠາວາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ຜລຕ຺ຖາຍ ຫິໂນຕີຕິ ຍຖາ ຜລໍ ຕໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ, ເອວໍ ຫິໂນຕິ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ສ ເຫຕຸຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ຄຓ຺ຫຖ ນນ຺ຕິ ‘‘ອິທໍ ເມ ຜລໍ, ຄຓ຺ຫຖ ນ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອປ຺ເປຕິ ວິຍ ນິຍ຺ຍາເຕຕິ ວິຍ. ‘‘ເອສ ນໂຍ’’ຕິ ອວິເສສໍ ອຕິທິສິຕ຺ວາ ວິເສສມຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນນຸ ຈາຍໍ ຊາຕິ ປຣິນິປ຺ຜນ຺ນາ, ສງ຺ຂຕຠາວາ ຈ ນ ໂຫຕິ ວິກາຣຠາວໂຕ, ຕຖາ ຊຣາມຣຓໍ, ຕສ຺ສ ກຖໍ ສາ ເຫຕຸ ໂຫຕີຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຊຣາມຣຓສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຕພ຺ຠາເວ ຠາໂວ, ຕທຠາເວ ຈ ອຠາໂວ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ຊາຕິຍາ ອຸປນິສ຺ສຍຕາ.

໙໙. ໂອກາສປຣິຄ຺ຄໂຫຕິ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານປຣິຄ຺ຄໂຫ. ອຸປປຕ຺ຕິຠເວ ຍຸຊ຺ຊຕິ ອຸປປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘານໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕຏ຺ຐານໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ອິຘ ປນາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ‘‘ກາມຠໂວ’’ຕິອາທິນາ ອາຄເຕ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ. ກມ຺ມຠເວ ຍຸຊ຺ຊຕິ ກາມຠວາທິໂຊຕນາ ວິເສສໂຕ ຕສ຺ສ ຊາຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ໂສ ຫິ ຊາຕິຍາ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາວ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ. ນນຸ ຈ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວປິ ຊາຕິຍາ ອຸປນິສ຺ສຍວເສນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ໂຫຕິ, ໂສ ປນ ນ ຕຖາ ປຘານຠູໂຕ, ກມ຺ມຠໂວ ປນ ປຘານຠູໂຕ ປຈ຺ຈໂຍ ຊນກຠາວໂຕຕິ. ‘‘ໂສ ຫິ ຊາຕິຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ ກາມຠວູປຄໍ ກມ຺ມໍ ກາມຠໂວ. ເອສ ນໂຍ ຣູປາຣູປຠເວສຸປິ. ໂອກາສປຣິຄ຺ຄໂຫວ ກໂຕ‘‘ກິມ຺ຫິຈີ’’ຕິ ອິມິນາ ສຕ຺ຕປຣິຄ຺ຄຫສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ.

໑໐໐. ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ກມ຺ມຠວານນ຺ຕິ ກາມກມ຺ມຠວາທີນໍ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ກມ຺ມຠວານໍ. ຕິຓ຺ຓຎ຺ຈ ອຸປປຕ຺ຕິຠວານນ຺ຕິ ກາມຸປປຕ຺ຕິຠວາທີນໍ ຕິຓ຺ຓຎ຺ຈ ອຸປປຕ຺ຕິຠວານໍ. ຕຖາ ເສສານິປີຕິ ທິຏ຺ຐຸປາທານາທີນິ ເສສຸປາທານານິປິ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ກມ຺ມຠວານໍ, ຕິຓ຺ຓຎ຺ຈ ອຸປປຕ຺ຕິຠວານໍ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕີຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ທ຺ວາທສ ກມ຺ມຠວາ ທ຺ວາທສ ອຸປປຕ຺ຕິຠວາຕິ ຈຕຸວີສຕິຠວາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍສ຺ມາ ກມ຺ມຠວສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາວມຸເຂເນວ ອຸປາທານໍ ອຸປປຕ຺ຕິຠວສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ນາມ ໂຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາ, ຕສ຺ມາ ອຸປາທານໍ ກມ຺ມຠວສ຺ສ ອຸຊຸກເມວ ປຈ຺ຈຍຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ນິປ຺ປຣິຍາເຍເນຕ຺ຖ ທ຺ວາທສ ກມ຺ມຠວາ ລພ຺ຠນ຺ຕີ’’ຕິ. ເຕສນ຺ຕິ ກມ຺ມຠວານໍ. ສຫຊາຕໂກຏິຍາຕິ ອກຸສລສ຺ສ ກມ຺ມຠວສ຺ສ ສຫຊາຕໍ ອຸປາທານໍ ສຫຊາຕໂກຏິຍາ, ອິຕຣໍ ອນນ຺ຕຣູປນິສ຺ສຍາທິວເສນ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ, ກຸສລສ຺ສ ກມ຺ມຠວສ຺ສ ປນ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາວ ປຈ຺ຈໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕາທິປຈ຺ຈຍານໍ ສຫຊາຕປຈ຺ຈເຍນ ເອກສງ຺ຄຫຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຫຊາຕໂກຏິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ອາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສຍອນນ຺ຕຣູປນິສ຺ສຍປກຕູປນິສ຺ສຍານໍ ເອກຊ຺ຌໍ ຄຫຓວເສນ ‘‘ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໑໐໑. ອຸປາທານສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ກາມຸປາທານສ຺ສ ຕຓ຺ຫາ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາວ ປຈ຺ຈໂຍ, ເສສຸປາທານານໍ ສຫຊາຕໂກຏິຍາປິ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາປິ ວິຎ຺ຎາຓາທິ ຈ ເວທນາປຣິໂຍສານາ ວິປາກວິຘີຕິ ກຕ຺ວາ.

໑໐໒. ຍທິທໍ ເວທນາຕິ ເອຕ຺ຖ ວິປາກເວທນາຕິ ຕເມວ ຕາວ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ອິຕຣໂກຏິຍາ ອສມ຺ຠວໂຕ. ອຎ຺ຎາຕິ ກຸສລາກຸສລກິຣິຍເວທນາ. ອຎ຺ຎຖາປີຕິ ສຫຊາຕໂກຏິຍາປິ.

໑໐໓. ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ຊຣາມຣຓາທີນໍ ປຈ຺ຈຍປຣມ຺ປຣາທສ຺ສນວເສນ ປວຕ຺ຕາຍ ເອຕ຺ຕກາຍ ເທສນາຍ. ປຸຣິມຕຓ຺ຫນ຺ຕິ ປຸຣິມຠວສິທ຺ຘໍ ຕຓ຺ຫໍ. ‘‘ເອສ ປຈ຺ຈໂຍ ຕຓ຺ຫາຍ, ຍທິທໍ ເວທນາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ‘‘ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ເວທນາຕິ ອິຕິ ໂຂ ປເນຕໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ເວທນາຍ ປຈ຺ຈຍຠູຕສ຺ສ ຜສ຺ສສ຺ສ ອຸທ຺ຘຣຓໍ ອຎ຺ເຎສຸ ສຸຕ຺ເຕສຸ ອາຄຕນເຍນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ເທສນາມຄ຺ໂຄ, ຕໍ ປນ ອໂນຕຣິຕ຺ວາ ສມຸທາຈາຣຕຓ຺ຫາທສ຺ສນມຸເຂເນວ ຕຓ຺ຫາມູລກຘມ຺ເມ ເທເສນ຺ໂຕ ອາຈິຓ຺ຓເທສນາມຄ຺ຄໂຕ ໂອກ຺ກມນ຺ໂຕ ວິຍ, ຕຎ຺ຈ ເທສນໍ ປສ຺ສໂຕ ອປ຺ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ປສຍ຺ຫ ພລກ຺ກາເຣນ ເທເສນ຺ໂຕ ວິຍ ຈ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອິທານີ’’ຕິອາທິ. ທ຺ເວ ຕຓ຺ຫາຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຕຓ຺ຫາ ເອວ ທ຺ວິຘາ ຠິນ຺ທນ຺ໂຕ ອາຫ. ເອສນຕຓ຺ຫາຕິ ໂຠຄານໍ ປຣິເຍສນວເສນ ປວຕ຺ຕຕຓ຺ຫາ. ເອສິຕຕຓ຺ຫາຕິ ປຣິຍິຏ຺ເຐສຸ ໂຠເຄສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານຕຓ຺ຫາ. ສມຸທາຈາຣຕຓ຺ຫາຍາຕິ ປຣິຍຸຏ຺ຐານວເສນ ປວຕ຺ຕຕຓ຺ຫາຍ. ທຸວິຘາເປສາ ເວທນໍ ປຏິຈ຺ຈ ຕຓ຺ຫາ ນາມ ເວທນາປຈ຺ຈຍາ ຈ ອປ຺ປຏິລທ຺ຘານໍ ໂຠຄານໍ ປຏິລາຠາຍ ປຣິເຍສນາ, ລທ຺ເຘສຸ ຈ ເຕສຸປາຕພ຺ຍຕາປຕ຺ຕິອາທິ ໂຫຕີຕິ.

ປຣິຕສ຺ສນວເສນ ປຣິເຍສຕິ ເອຕາຍາຕິ ປຣິເຍສນາ. ອາສຍໂຕ, ປໂຍຄໂຕ ຈ ປຣິເຍສນາ ຕຖາປວຕ຺ໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຓ຺ຫາຍ ສຕິ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓປຏິລາໂຠຕິ ສວຕ຺ຖຸການໍ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓານໍ ຄເວສນວເສນ, ປວຕ຺ຕິຍໍ ປນ ອປຣິຍິຏ຺ຐໍເຍວ ລພ຺ຠຕິ, ຕມ຺ປິ ອຕ຺ຖໂຕ ປຣິເຍສນາຍ ລທ຺ຘເມວ ນາມ ຕຖາຣູປສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ປຸພ຺ເພກຕຕ຺ຕາ ເອວ ລພ຺ຠນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ໂສ ຫິ ປຣິເຍສນາຍ ສຕິ ໂຫຕີ’’ຕິ. ສຸຂວິນິຈ຺ຉຍນ຺ຕິ ສຸຂໍ ວິເສສໂຕ ນິຈ຺ຉິໂນຕີຕິ ສຸຂວິນິຈ຺ຉໂຍ, ສຸຂໍ ສຠາວໂຕ, ສມຸທຍໂຕ, ອຕ຺ຖງ຺ຄມນໂຕ, ນິສ຺ສຣຓໂຕ ຈ ຍາຖາວໂຕ ຊານິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຎາຓໍ, ຕໍ ສຸຂວິນິຈ຺ຉຍໍ. ຊຎ຺ຎາຕິ ຊາເນຍ຺ຍ. ‘‘ສຸຠສຸຂ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ອາຣມ຺ມເຓ ອຠູຕາກາຣໍ ວິວິຘໍ ນິນ຺ນຠາເວນ ນິຈ຺ຉິໂນຕິ ອາໂຣເປຕີຕິ ວິນິຈ຺ຉໂຍ. ອສ຺ສາທານຸປສ຺ສນຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິຍາປິ ເອວເມວ ວິນິຈ຺ຉຍຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ສຸຕ຺ເຕ ວິຕກ຺ໂກເຍວ ອາຄໂຕຕິ ໂຍຊນາ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ສຸຕ຺ເຕຕິ ສກ຺ກປຎ຺ຫສຸຕ຺ເຕ. (ທີ. ນິ. ໒.໓໕໘) ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ຉນ຺ໂທ ໂຂ, ເທວານໍ ອິນ຺ທ, ວິຕກ຺ກນິທາໂນ’’ຕິ ອາຄຕໍ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ມຫານິທານສຸຕ຺ເຕ.‘‘ວິຕກ຺ເກເນວ ວິນິຈ຺ຉິນາຕີ’’ຕິ ເອເຕນ ‘‘ວິນິຈ຺ຉີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ວິນິຈ຺ຉໂຍ’’ຕິ ວິນິຈ຺ຉຍ-ສທ຺ທສ຺ສ ກຣຓສາຘນມາຫ. ‘‘ເອຕ຺ຕກ’’ນ຺ຕິອາທິ ວິນິຈ຺ຉຍນາກາຣທສ຺ສນໍ.

ຉນ຺ທນຏ຺ເຐນ ຉນ຺ໂທ, ເອວໍ ຣຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ ຣາໂຄ, ສ຺ວາຍໍ ອນາເສວນຕາຍ ມນ຺ໂທ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ທຸພ຺ພລຣາຄສ຺ສາຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ອຊ຺ໂຌສານນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສນ ອຠິນິວິສນໍ. ‘‘ມຍ຺ຫໍ ອິທ’’ນ຺ຕິ ຫິ ຕຓ຺ຫາຄາໂຫ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອຕ຺ຕຄ຺ຄາຫສນ຺ນິສ຺ສໂຍວ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຫໍ ມມ’’ນ຺ຕິ, ‘‘ພລວສນ຺ນິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ຈ ເຕສໍ ຄາຫານໍ ຖິຣຠາວປ຺ປຕ຺ຕິມາຫ. ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສນ ປຣິຄ຺ຄຫກຣຓນ຺ຕິ ‘‘ອຫໍ ມມ’’ນ຺ຕິ ພລວສນ຺ນິຏ຺ຐານວເສນ ອຠິນິວິຏ຺ຐສ຺ສ ອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍຄ຺ຄາຫວຕ຺ຖຸໂນ ອຎ຺ຎາສາຘາຣຓໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຐານໍ, ຕຖາປວຕ຺ໂຕ ໂລຠສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ອຕ຺ຕນາ ປຣິຄ຺ຄຫິຕສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ຍສ຺ສ ວເສນ ປເຣຫິ ສາຘາຣຓຠາວສ຺ສ ອສຫມາໂນ ໂຫຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ, ໂສ ຘມ຺ໂມ ອສຫນຕາ. ເອວໍ ວຈນຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ. ສທ຺ທລກ຺ຂເຓ ປນ ຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ວເສນ ມຈ຺ຉຣິຍໂຍຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ມຈ຺ຉໂຣ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ, ກມ຺ມໍ ວາ ມຈ຺ຉຣິຍໍ, ມຈ຺ເຉໂຣ ຘມ຺ໂມ. ມຈ຺ຉຣິຍສ຺ສ ພລວຠາວໂຕ ອາທເຣນ ຣກ຺ຂຓໍ ອາຣກ຺ໂຂຕິ ອາຫ ‘‘ທ຺ວາຣ…ເປ… ສຸຏ຺ຐຸ ຣກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ກໂຣຕີຕິ ກຣຓໍ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ກາຣຓໍ, ອຘິກໍ ກຣຓນ຺ຕິ ອຘິກຣຓໍ, ວິເສສກາຣຓໍ. ວິເສສກາຣຓຎ຺ຈ ໂຠຄານໍ ອາຣກ຺ຂທຓ຺ຑາທານາທິອນຕ຺ຖສມ຺ຠວສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາຣກ຺ຂາຘິກຣຓ’’ນ຺ຕິອາທິ. ປຣນິເສຘນຕ຺ຖນ຺ຕິ ມາຣຓາທິນາ ປເຣສໍ ວິພາຘນຕ຺ຖໍ. ອາທີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ອາທານໍ, ທຓ຺ຑສ຺ສ ອາທານໍ ທຓ຺ຑາທານໍ, ອຠິຠວິຕ຺ວາ ປຣວິເຫຐນຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ສຕ຺ຖາທາເນປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຫຕ຺ຖປຣາມາສາທິວເສນ ກາເຍນ ກາຕພ຺ພກລໂຫ ກາຍກລໂຫ. ມມ຺ມຆຏ຺ຏນາທິວເສນ ວາຈາຍ ກາຕພ຺ພກລໂຫ ວາຈາກລໂຫ. ວິຣຸຊ຺ຌນວເສນ ວິຣູປໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ເອເຕນາຕິ ວິຄ຺ຄໂຫ. ວິຣຸທ຺ຘໍ ວທຕິ ເອເຕນາຕິ ວິວາໂທ. ຕຸວໍ ຕຸວນ຺ຕິ ອຄາຣວວຈນສຫຈຣຓໂຕ ຕຸວໍ ຕຸວໍ, ສພ຺ເພເຕ ຕຖາປວຕ຺ຕາ ໂທສສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ອເນເກ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ສມ຺ຠວນ຺ຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໐໔).

໑໑໒. ເທສນໍ ນິວຕ຺ເຕສີຕິ ‘‘ຕຓ຺ຫໍ ປຏິຈ຺ຈ ປຣິເຍສນາ’’ຕິອາທິນາ ອນຸໂລມນເຍນ ປວຕ຺ຕິຕໍ ເທສນໍ ປຏິໂລມນເຍນ ປຸນ ‘‘ອາຣກ຺ຂາຘິກຣຓ’’ນ຺ຕິ ອາຣຠນ຺ໂຕ ນິວຕ຺ເຕສິ. ປຎ຺ຈກາມຄຸຓິກຣາຄວເສນາຕິ ອາຣມ຺ມຓຠູຕາ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓິໂກ, ຕຕ຺ຖ ຣຎ຺ຊນວເສນ ອຠິຣມຓວເສນ ປວຕ຺ຕຣາໂຄ, ຕສ຺ສ ວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຣຎ຺ຊນວເສນ ຕຓ຺ຫາຍນວເສນ ປວຕ຺ຕາ ຣູປາທິຕຓ຺ຫາວ ກາເມສຸ ຕຓ຺ຫາຕິ ກາມຕຓ຺ຫາ. ຠວຕິ ອຕ຺ຖິ ສພ຺ພກາລໍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ປວຕ຺ຕາ ຠວທິຏ຺ຐິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ຠໂວ, ຕໍສຫຄຕາ ຕຓ຺ຫາ ຠວຕຓ຺ຫາ. ວິຠວຕິ ວິນສ຺ສຕິ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີຕິ ປວຕ຺ຕາ ວິຠວທິຏ຺ຐິ ວິຠໂວ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ຕໍສຫຄຕາ ຕຓ຺ຫາ ວິຠວຕຓ຺ຫາຕິ ອາຫ ‘‘ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐີ’’ຕິອາທິ. ອິເມ ທ຺ເວ ຘມ຺ມາຕິ ‘‘ເອສ ປຈ຺ຈໂຍ ອຸປາທານສ຺ສ, ຍທິທໍ ຕຓ຺ຫາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໐໑) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ ວຏ຺ຏມູລຕຓ຺ຫາ ຈ ‘‘ຕຓ຺ຫໍ ປຏິຈ຺ຈ ປຣິເຍສນາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໐໓) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ ສມຸທາຈາຣຕຓ຺ຫາ ຈາຕິ ອິເມ ທ຺ເວ ຘມ຺ມາ. ວຏ຺ຏມູລສມຸທາຈາຣວເສນາຕິ ວຏ຺ຏມູລວເສນ ເຈວ ສມຸທາຈາຣວເສນ ຈ. ທ຺ວີຫິ ໂກຏ຺ຐາເສຫີຕິ ທ຺ວີຫິ ຠາເຄຫິ. ທ຺ວີຫິ ອວຍເວຫິ ສໂມສຣນ຺ຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕນວເສນ ສມໍ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິໂຕຕິ ສໂມສຣຓໍ, ປຈ຺ຈໂຍ, ເອກໍ ສໂມສຣຓໍ ເອຕາສນ຺ຕິ ເອກສໂມສຣຓາ. ເກນ ປນ ເອກສໂມສຣຓາຕິ ອາຫ ‘‘ເວທນາຍາ’’ຕິ. ທ຺ເວປິ ຫິ ຕຓ຺ຫາ ເວທນາປຈ຺ຈຍາ ເອວາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເວທນາປຈ຺ຈເຍນ ເອກປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ. ຕໂຕ ຕໂຕ ໂອສຣິຕ຺ວາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສມວສນຏ຺ຐານໍ ໂອສຣຓ ສໂມສຣຓໍ. ເວທນາຍ ສມໍ ສຫ ເອກສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ໂອສຣຓກປວຕ຺ຕນກາ ເວທນາ ສໂມສຣຓາຕິ ອາຫ ‘‘ອິທໍ ສຫຊາຕສໂມສຣຓໍ ນາມາ’’ຕິ.

໑໑໓. ສພ຺ເພຕິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິທ຺ວາຣວເສນ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕາ ສວິປາກຜສ຺ສາ ເອວ ວິຎ຺ຎາຓາທິ ເວທນາປຣິໂຍສານາ ວິປາກວິຖີຕິ ກຕ຺ວາ. ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຖາ ນາມ ວຏ຺ຏກຖາຕິ ອາຫ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂລກຸຕ຺ຕຣວິປາກຜສ຺ເສ’’ຕິ. ພຫຸຘາຕິ ພຫຸປ຺ປກາເຣນ. ອຍຎ຺ຫິ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ຈກ຺ຂຸປສາທາທິວຕ຺ຖຸການໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ເວທນານໍ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສາທິໂກ ຜສ຺ໂສ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍວິປາກອາຫາຣສມ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕວເສນ ອຏ຺ຐຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ເສສານໍ ປນ ເອເກກສ຺ມິໍ ທ຺ວາເຣ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນສນ຺ຕີຣຓຕທາຣມ຺ມຓວເສນ ປວຕ຺ຕານໍ ກາມາວຈຣວິປາກເວທນານໍ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສາທິໂກ ຜສ຺ໂສ ອຸປນິສ຺ສຍວເສນ ເອກຘາວ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ມໂນທ຺ວາເຣປິ ຕທາຣມ຺ມຓວເສນ ປວຕ຺ຕານໍ ກາມາວຈຣວິປາກເວທນານໍ ສຫຊາຕມໂນສມ຺ຜສ຺ໂສ ຕເຖວ ອຏ຺ຐຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ປຏິສນ຺ຘິຠວງ຺ຄຈຸຕິວເສນ ປວຕ຺ຕານໍ ເຕຠູມກວິປາກເວທນານໍ. ຍາ ປນ ຕາ ມໂນທ຺ວາເຣ ຕທາຣມ຺ມຓວເສນ ປວຕ຺ຕາ ກາມາວຈຣເວທນາ, ຕາສໍ ມໂນທ຺ວາຣາວຊ຺ຊນສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ມໂນສມ຺ຜສ຺ໂສ ອຸປນິສ຺ສຍວເສນ ເອກຘາວ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ເອວໍ ຜສ຺ໂສ ພຫຸຘາ ເວທນາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໑໔. ເວທນາທີນນ຺ຕິ ເວທນາສຎ຺ຎາສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓານໍ. ອສທິສຠາວາຕິ ອນຸຠວນສຎ຺ຊານນາຠິສງ຺ຂຣຓວິຊານນຠາວາ. ເຕ ຫິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິຘຸເຣນ ເວທຍິຕາທິຣູເປນ ອາກິຣິຍນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາຍນ຺ຕີຕິ ອາກາຣາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເຕເຍວາຕິ ເວທນາທີນໍ ເຕ ເອວ ເວທຍິຕາທິອາກາຣາ. ສາຘຸກໍ ທສ຺ສິຍມານາຕິ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ວິຍ ປກາສິຍມານາ. ຕໍ ຕໍ ລີນມຕ຺ຖໍ ຄເມນ຺ຕີຕິ ‘‘ອຣູປຏ຺ໂຐ ອາຣມ຺ມຓາຠິມຸຂນມນຏ຺ໂຐ’’ຕິ ເອວມາທິກໍ ຕໍ ຕໍ ລີນໍ ອປາກຏມຕ຺ຖໍ ຄເມນ຺ຕິ ຎາເປນ຺ຕີຕິ ລິງ຺ຄານິ. ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສຎ຺ຊານນເຫຕຸໂຕຕິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຣູປຏ຺ຐາທິກສ຺ສ ສລ຺ລກ຺ຂຓສ຺ສ ກາຣຓຕ຺ຕາ. ນິມີຍນ຺ຕິ ອນຸມີຍນ຺ຕິ ເອເຕຫີຕິ ນິມິຕ຺ຕານິ. ຕຖາ ຕຖາ ອຣູປຠາວາທິປ຺ປກາເຣນ, ເວທຍິຕາທິປ຺ປກາເຣນ ຈ ອຸທ຺ທິສິຕພ຺ພໂຕ ກເຖຕພ຺ພໂຕ ອຸທ຺ເທສາ. ຕສ຺ມາຕິ ‘‘ອສທິສຠາວາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ກາຣຓຠາເວນ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ຍສ຺ມາ ເວທນາທີນໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎອສທິສຠາວາ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນຕ຺ເຖນ ອາກາຣາທໂຍ, ຕສ຺ມາ ອຍໍ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ເອຕ຺ຖ ປາຬິປເທ ອຕ຺ໂຖ.

ນາມສມູຫສ຺ສາຕິ ອາຣມ຺ມຓາຠິມຸຂໍ ນມນຏ຺ເຐນ ‘‘ນາມ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘສມຎ຺ຎສ຺ສ ເວທນາທິຈຕຸກ຺ຂນ຺ຘສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອຣູປຘມ຺ມປຸຎ຺ຊສ຺ສ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ‘‘ນາມກາໂຍ ອຣູປກລາໂປ ອຣູປິໂນ ຂນ຺ຘາ’’ຕິອາທິກາ ປຎ຺ຎາປນາ ໂຫຕິ. ເຈຕນາປຘານຕ຺ຕາ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘຘມ຺ມານໍ ‘‘ສງ຺ຂາຣານໍ ເຈຕນາກາເຣ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີເຍ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘວິຠຊເນ ‘‘ຍາ ເຈຕນາ ສຎ຺ເຈຕນາ ສຎ຺ເຈຕຍິຕຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໒໔໙ ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີເຍ) ເຈຕນາວ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ. ອສຕີຕິ ອສນ຺ເຕສຸ. ວຈນວິປລ຺ລາເສນ ຫິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ເຘ ວຕ຺ຖຸໍ ກຕ຺ວາຕິ ເວທນາ ສຎ຺ຎາ ຈິຕ຺ຕໍ ເຈຕນາທໂຍຕິ ອິເມ ຈຕຸກ຺ຂນ຺ຘສຎ຺ຎິເຕ ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຠູເຕ ຘມ຺ເມ ວຕ຺ຖຸໍ ກຕ຺ວາ. ອຍຎ຺ຈ ນໂຍ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣປິ ສມ຺ຠວຕີຕິ ‘‘ມໂນທ຺ວາເຣ’’ຕິ ວິເສສິຕໍ. ອຘິວຈນສມ຺ຜສ຺ສເວວຈໂນຕິ ອຘິວຈນມຸເຂນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຸເຂນ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ອຘິວຈນສມ຺ຜສ຺ໂສ’’ຕິ ລທ຺ຘນາໂມ. ໂສຕິ ມໂນສມ຺ຜສ຺ໂສ. ປຎ຺ຈໂວກາເຣ ຈ ຫທຍວຕ຺ຖຸໍ ນິສ຺ສາຍ ລພ຺ຠນໂຕ ຣູປກາເຍ ປຎ຺ຎາຍເຕວ, ອຍໍ ປນ ນໂຍ ອິຘ ນ ອິຈ຺ຉິໂຕ ເວທນາທິປຏິກ຺ເຂປວເສນ ອສມ຺ຠວປຣິຍາຍສ຺ສ ໂຊຕິຕຕ຺ຕາຕິ ‘‘ປຎ຺ຈປສາເທ ວຕ຺ຖຸໍ ກຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ນ ຫິ ເວທນາສນ຺ນິສ຺ສເຍນ ວິນາ ປຎ຺ຈປສາເທ ວຕ຺ຖຸໍ ກຕ຺ວາ ມໂນສມ຺ຜສ຺ສສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ ອຕ຺ຖິ. ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐາເນ ອສຕິ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານໂຕ ຜລສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນາມ ກທາຈິປິ ນຕ຺ຖີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ຍຖາຘິຄຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິທສ຺ສນວເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອມ຺ພຣຸກ຺ເຂ’’ຕິອາທິມາຫ. ຣູປກາຍໂຕຕິ ເກວລໍ ຣູປກາຍໂຕ. ຕສ຺ສາຕິ ມໂນສມ຺ຜສ຺ສສ຺ສ.

ວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສນ຺ນິປາເຕ ວິຠູຕຕຣາ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ຕສ຺ມິໍ ວາ ສຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ວິຊ຺ຊມານສ຺ເສວ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາໂວ ຣຸປ຺ປນາກາໂຣ. ໂສ ເອວ ຣຸປ຺ປນາກາໂຣ ວຕ຺ຖຸສປ຺ປຏິຆາທິກໍ ຕໍ ຕໍ ລີນມຕ຺ຖໍ ຄເມຕີຕິ ລິງ຺ຄໍ. ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສຎ຺ຊານນເຫຕຸໂຕ ນິມິຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຕຖາ ອຸທ຺ທິສິຕພ຺ພໂຕ ອຸທ຺ເທໂສຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອາກາຣາທໂຍ ອຕ຺ຖໂຕ ເວທິຕພ຺ພາ. ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຏິຫນນໍ ປຏິໂຆ, ຕໂຕ ປຏິຆໂຕ ຊາໂຕ ປຏິຆສມ຺ຜສ຺ໂສ. ເຕນາຫ ‘‘ສປ຺ປຏິຆ’’ນ຺ຕິອາທິ. ນາມກາຍໂຕຕິ ເກວລໍ ນາມກາຍໂຕ. ຕສ຺ສາຕິ ປຏິຆສມ຺ຜສ຺ສສ຺ສ. ເສສໍ ປຐມປຎ຺ເຫ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ອຸຠຍວເສນາຕິ ນາມກາໂຍ ຣູປກາໂຍຕິ ອຸຠຍສນ຺ນິສ຺ສຍສ຺ສ ອຘິວຈນສມ຺ຜສ຺ໂສ ປຏິຆສມ຺ຜສ຺ໂສຕິ ອຸຠຍສມ຺ຜສ຺ສສ຺ສ ວເສນ.

ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປຈ຺ຈຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ປຈ຺ເຈກໍ ນາມກາຍຣູປກາຍສຎ຺ຎິຕໍ ປຈ຺ຈຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ. ເຕສນ຺ຕິ ຜສ຺ສານໍ. ອວິເສສໂຕຕິ ວິເສສໍ ອກຕ຺ວາ ສາມຎ຺ຎໂຕ. ທສ຺ເສຕຸນ຺ຕິ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂເນວ ທສ຺ເສຕຸໍ. ເອເສວ ເຫຕູຕິ ເອສ ຉສຸປິ ທ຺ວາເຣສຸ ປວຕ຺ໂຕ ນາມຣູປສງ຺ຂາໂຕ ເຫຕຸ ຍຖາຣຫໍ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ຜສ຺ສານໍ. ອິທານິ ຕໍ ຍຖາຣຫໍ ປວຕ຺ຕິໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈກ຺ຂຸທ຺ວາຣາທີສຸ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກາ ຂນ຺ຘາຕິ ຜສ຺ເສນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ເວທນາທໂຍ ຂນ຺ຘາ. ອາວຊ຺ຊນສ຺ສາປິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ຘຄ຺ຄຫເຓເນເວຕ຺ຖ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ຕທວິນາຠາວໂຕ. ປຣໂຕ ມໂນສມ຺ຜສ຺ເສປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຎ຺ຈວິໂຘປີຕິ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສາທິວເສນ ປຎ຺ຈວິໂຘປິ. ໂສ ຜສ຺ໂສຕິ ປຏິຆສມ຺ຜສ຺ໂສ. ພຫຸຘາຕິ ພຫຸປ຺ປກາເຣນ. ຕຖາ ຫິ ວິປາກນາມໍ ວິປາກສ຺ສ ອເນກເຠທສ຺ສ ມໂນສມ຺ຜສ຺ສສ຺ສ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍວິປາກສມ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕວເສນ ສຕ຺ຕຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອາຫາຣກິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ອາຫາຣປຈ຺ຈຍວເສນ. ຍໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍກິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຈ຺ຈຍວເສນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ອວິປາກໍ ປນ ນາມໍ ອວິປາກສ຺ສ ມໂນສມ຺ຜສ຺ສສ຺ສ ຐເປຕ຺ວາ ວິປາກປຈ຺ຈຍໍ ອິຕເຣສໍ ວເສນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຣູປໍ ປນ ຈກ຺ຂາຍຕນາທິເຠທໍ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສາທິກສ຺ສ ປຎ຺ຈວິຘສ຺ສ ຜສ຺ສສ຺ສ ນິສ຺ສຍປຸເຣຊາຕອິນ຺ທ຺ຣິຍວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕວເສນ ຉຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຣູປາຍຕນາທິເຠທໍ ຕສ຺ສ ປຎ຺ຈວິຘສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຸເຣຊາຕອຕ຺ຖິອວິຄຕວເສນ ຈຕຸຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ມໂນສມ຺ຜສ຺ສສ຺ສ ປນ ຕານິ ຣູປາຍຕນາທີນິ, ຘມ຺ມາຣມ຺ມຓຎ຺ຈ ຕຖາ ຈ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍມຕ຺ເຕເນວ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ວຕ຺ຖຸຣູປໍ ປນ ມໂນສມ຺ຜສ຺ສສ຺ສ ນິສ຺ສຍປຸເຣຊາຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕວເສນ ປຎ຺ຈຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ເອວໍ ນາມຣູປໍ ອສ຺ສ ຜສ຺ສສ຺ສ ພຫຸຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໑໕. ປຐມຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ນາມຣູປສ຺ສ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ທສ຺ເສຕຸໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ມາຕຸກຸຈ຺ຉິມ຺ຫິ ນ ໂອກ຺ກມິສ຺ສຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍກປຏິສນ຺ຘິ ຫິ ພາຫິຣໂຕ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີປິ ອຕ຺ຖໂຕ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ຂນ຺ຘານໍ ຕຕ຺ຖ ປຐມຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍວ. ເຕນາຫ ‘‘ປວິສິຕ຺ວາ…ເປ… ນ ວຕ຺ຕິສ຺ສຖາ’’ຕິ. ສຸທ຺ຘນ຺ຕິ ເກວລໍ ວິຎ຺ຎາເຓນ ອມິສ຺ສິຕໍ ວິຣຫິຕໍ. ‘‘ອວເສສ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ນາມາເປກ຺ຂໍ, ຕສ຺ມາ ອວເສສໍ ນາມຣູປນ຺ຕິ ອິມໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສໍ ນາມຣູປໍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ໂອກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓວເສນ, ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ ວາ ປຐມາວຍວຠາເວນ ໂອຕິຓ຺ຓໍ. ໂວກ຺ກມິສ຺ສຖາຕິ ສນ຺ຕຕິວິຈ຺ເຉທໍ ວິນາສໍ ອຸປຄມິສ຺ສຖ, ຕໍ ປນ ມຣຓໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຈຸຕິວເສນາ’’ຕິ. ອສ຺ສາຕິ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ວິຎ຺ຎາຓສາມຎ຺ຎວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ເສວ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ນິໂຣເຘນາ’’ຕິ, ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕສ຺ເສວ ນິໂຣເຘນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໂຕຕິ ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕໂຕ. ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕສ຺ສ, ຕໂຕ ທຸຕິຍຕຕິຍຈິຕ຺ຕານໍ ວາ ນິໂຣເຘນ ຈຸຕິ ນ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ຍຸຕ຺ຕິໂຕ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ເຕນ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕສ຺ມິໍ ອນ຺ຕເຣຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ໂສຬສຈິຕ຺ຕກ຺ຂເຓ ກາເລ. ອນ຺ຕຣາໂຍ ນຕ຺ຖີຕິ ເອຕ຺ຖ ທາຣກສ຺ສ ຕາວ ມຣຓນ຺ຕຣາໂຍ ມາ ໂຫຕຸ ຕທາ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ, ມາຕຸ ປນ ກຖໍ ຕທາ ມຣຓນ຺ຕຣາຍາຠາໂວຕິ? ຕໍ ຕໍ ກາລໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຕທນ຺ຕເຣເຍວ ຈວນຘມ຺ມາຍ ຄພ຺ຠຄ຺ຄຫຓສ຺ເສວ ອສມ຺ຠວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍຎ຺ຫິ ອໂນກາໂສ ນາມາ’’ຕິ, ຈຸຕິຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ສມຸຏ຺ຐິຕຣູປານີຕິ ໂອກ຺ກນ຺ຕິກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນກມ຺ມຊຣູປານິ ວທຕິ. ຕານິ ຫິ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ສມຸຏ຺ຐິຕຣູປານິ ນາມ, ນ ອຸຕຸສມຸຏ຺ຐານານິ ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທໂຕ ປຈ຺ຉາ ສມຸຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ. ຈິຕ຺ຕຊາຫາຣຊານໍ ປນ ຕທາ ອສມ຺ຠໂວ ເອວ. ຍານິ ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ສມຸຏ຺ຐິຕຣູປານິ, ຕານິ ຕິວິຘານິ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ສມຸຏ຺ຐິຕານິ, ຐິຕິກ຺ຂເຓ ສມຸຏ຺ຐິຕານິ, ຠງ຺ຄກ຺ຂເຓ ສມຸຏ຺ຐິຕານີຕິ. ເຕສຸ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ສມຸຏ຺ຐິຕານິ ສຕ຺ຕຣສມສ຺ສ ຠວງ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຐິຕິກ຺ຂເຓ ສມຸຏ຺ຐິຕານິ ຐິຕິກ຺ຂເຓ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຠງ຺ຄກ຺ຂເຓ ສມຸຏ຺ຐິຕານິ ຠງ຺ຄກ຺ຂເຓ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຠຎ຺ຊມາໂນ ຘມ຺ໂມ ຠຎ຺ຊມານສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ, ອຸປ຺ປາເທ, ປນ ຐິຕິຍຎ຺ຈ ນ ນ ສກ຺ກາຕິ ‘‘ສຕ຺ຕຣສມສ຺ສ ຠວງ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ, ຐິຕິກ຺ຂເຓ ຈ ຘຣນ຺ຕານໍ ວເສນ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍມ຺ປິ ທາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣູປກາຍູປຕ຺ຖມ຺ຠິຕສ຺ເສວ ຫິ ນາມກາຍສ຺ສ ປຎ຺ຈໂວກາເຣ ປວຕ຺ຕີຕິ. ເຕຫິ ຣູປຘມ຺ເມຫິ ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ພລວຕຣໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ສຕ຺ຕຣສມສ຺ສ…ເປ… ປວຕ຺ຕິ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. ປເວຓີ ຆຏິຍຕີຕິ ອຏ຺ຐຈຕ຺ຕາລີສກມ຺ມຊສ຺ສ ຣູປປເວຓີ ສມ຺ພນ຺ຘາ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕິ. ປຐມຎ຺ຫິ ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ຍາວ ໂສຬສມໍ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ, ເຕສຸ ເອເກກສ຺ສ ອຸປ຺ປາທຐິຕິຠງ຺ຄວເສນ ຕໂຍ ຕໂຍ ຂຓາ. ຕຕ຺ຖ ເອເກກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຕີສຸ ຕີສຸ ຂເຓສຸ ສມຕິໍສ ສມຕິໍສ ກມ຺ມຊຣູປານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ອິຕິ ໂສຬສຕິກາ ອຏ຺ຐຈຕ຺ຕາລີສໍ ໂຫນ຺ຕິ. ເອສ ນໂຍ ຕໂຕ ປເຣສຸປິ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຏ຺ຐຈຕ຺ຕາລີສກມ຺ມຊສ຺ສ ຣູປປເວຓີ ສມ຺ພນ຺ຘາ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. ສເຈ ປນ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕີຕິ ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ສມຸຏ຺ຐິຕຣູປານິ ສຕ຺ຕຣສມສ຺ສ ຠວງ຺ຄສ຺ສ ປຈ຺ຈຍໍ ທາຕຸໍ ສເຈ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ຍທິ ຫິ ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕໂຕ ສຕ຺ຕຣສມໍ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕໍ ສິຍາ, ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຐິຕິຠງ຺ຄກ຺ຂເຓສຸປິ ກມ຺ມຊຣູປໍ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ປເຄວ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕກ຺ຂເຓສຸ. ຕຖາ ສຕິ ນຕ຺ເຖວ ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍລາໂຠຕິ ປວຕ຺ຕິ ນປ຺ປວຕ຺ຕຕິ, ປເວຓີ ນ ຆຏິຍເຕວ, ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ວິຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ໂວກ຺ກມຕິຕິນາມ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ.

ອິຕ຺ຖຕ຺ຕາຍາຕິ ອິຕ຺ຖໍປກາຣຕາຍ. ຍາທິໂສ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍກສ຺ສ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ຈ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ອນູນາ ເອວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ປຣິປຸຓ຺ຓປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘຠາວາຍາ’’ຕິ. ອຸປຈ຺ຉິຊ຺ຊິສ຺ສຖາຕິ ສນ຺ຕານວິຈ຺ເຉເທນ ວິຈ຺ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ. ສຸທ຺ຘໍ ນາມຣູປເມວາຕິ ວິຎ຺ຎາຓວິຣຫິຕໍ ເກວລໍ ນາມຣູປເມວ. ອວຍວານໍ ປາຣິປູຣິ ວຸຑ຺ຒິ. ຖິຣຠາວປ຺ປຕ຺ຕິ ວິຣູຬ຺ຫິ. ມຫລ຺ລກຠາວປ຺ປຕ຺ຕິ ເວປຸລ຺ລໍ. ຕານິ ຈ ຍຖາກ຺ກມໍ ປຐມາທິວຍວເສນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຐມວຍວເສນາ’’ຕິອາທິ. ວາ-ສທ຺ໂທ ອນິຍມຕ຺ໂຖ, ເຕນ ວສ຺ສສຫສ຺ສທ຺ວຍາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ວິຎ຺ຎາຓເມວາຕິ ນິຍມວຈນໍ, ອິໂຕ ພາຫິຣກປ຺ປິຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ, ອິສ຺ສຣາທີນຎ຺ຈ ປຏິກ຺ເຂປປທໍ, ນ ອວິຊ຺ຊາທິຜສ຺ສາທິປຏິກ຺ເຂປປທໍ ປຏິໂຍຄີນິວຕ຺ຕນປທຕ຺ຕາ ອວຘາຣຓສ຺ສ. ເຕນາຫ ‘‘ເອເສວ ເຫຕູ’’ຕິອາທິ. ອຍຎ຺ຈ ນໂຍ ເຫຏ຺ຐາປິ ສພ຺ພປເທສຸ ຍຖາຣຫໍ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ອິທານິ ວິຎ຺ຎາຓເມວ ນາມຣູປສ຺ສ ປຘານກາຣຓນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ໂອປມ຺ມວເສນ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ເຈກໍ ວິຍ ສມຸທິຕສ຺ສາປິ ນາມຣູປສ຺ສ ວິຎ຺ຎາເຓນ ວິນາ ອຕ຺ຕກິຈ຺ຈາສມຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕ຺ວໍ ນາມຣູປໍ ນາມາ’’ຕິ ເອກຊ຺ຌໍ ຄຫຓໍ. ປຸເຣຈາຣິເກຕິ ປຸພ຺ພງ຺ຄເມວ. ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຫິ ສຫຊາຕຘມ຺ມານໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ມໂນປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໑; ເນຕ຺ຕິ. ໙໐, ໙໒; ເປຏໂກ. ໑໓, ໘໓) ພຫຸຘາຕິ ອເນກປ຺ປກາເຣນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ.

ກຖໍ? ວິປາກນາມສ຺ສ ຫິ ປຏິສນ຺ຘິຍໍ ອຎ຺ຎໍ ວາ ວິຎ຺ຎາຓໍ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍວິປາກອາຫາຣອິນ຺ທ຺ຣິຍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈເຍຫິ ນວຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ວຕ຺ຖຸຣູປສ຺ສ ປຏິສນ຺ຘິຍໍ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍວິປາກອາຫາຣອິນ຺ທ຺ຣິຍວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈເຍຫິ ນວຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຐເປຕ຺ວາ ປນ ວຕ຺ຖຸຣູປໍ ເສສຣູປສ຺ສ ອິເມສຸ ນວສຸ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຈ຺ຈຍໍ ອປເນຕ຺ວາ ເສເສຫິ ອຏ຺ຐຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ອຠິສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓໍ ປນ ອສຎ຺ຎສຕ຺ຕຣູປສ຺ສ, ປຎ຺ຈໂວກາເຣ ວາ ກມ຺ມຊສ຺ສ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກປຣິຍາຍໂຕ ອຸປນິສ຺ສຍວເສນ ເອກຘາວ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ອວເສສຎ຺ຫິ ປຐມຠວງ຺ຄໂຕ ປຠຸຕິ ສພ຺ພມ຺ປິ ວິຎ຺ຎາຓໍ ຕສ຺ສ ນາມຣູປສ຺ສ ຍຖາຣຫໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປນ ປຈ຺ຈຍນເຍ ທສ຺ສິຍມາເນ ສພ຺ພາປິ ມຫາປກຣຓກຖາ ອາເນຕພ຺ພາ ໂຫຕີຕິ ນ ວິຕ຺ຖາຣິຕາ. ກຖໍ ປເນຕໍ ປຈ຺ເຈຕພ຺ພໍ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິນາມຣູປໍ ວິຎ຺ຎາຓປຈ຺ຈຍາ ໂຫຕີ’’ຕິ? ສຸຕ຺ຕໂຕ, ຍຸຕ຺ຕິໂຕ ຈ. ປາຬິຍຎ຺ຫິ ‘‘ຈິຕ຺ຕານຸປຣິວຕ຺ຕິໂນ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ມາຕິກາ ໖໒) ນເຍນ ພຫຸຘາ ເວທນາທີນໍ ວິຎ຺ຎາຓປຈ຺ຈຍຕາ ອາຄຕາ. ຍຸຕ຺ຕິໂຕ ປນ ອິຘ ຈິຕ຺ຕເຊນ ຣູເປນ ທິຏ຺ເຐນ ອທິຏ຺ຐສ຺ສາປິ ຣູປສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຓໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຈິຕ຺ເຕຫິ ປສນ຺ເນ, ອປ຺ປສນ຺ເນ ວາ ຕທນຸຣູປານິ ຣູປານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານິ ທິຏ຺ຐານິ, ທິຏ຺ເຐນ ຈ ອທິຏ຺ຐສ຺ສ ອນຸມານໍ ໂຫຕີຕິ. ອິມິນາ ອິຘ ‘‘ທິຏ຺ເຐນ ຈິຕ຺ຕຊຣູເປນ ອທິຏ຺ຐສ຺ສາປິ ປຏິສນ຺ຘິຣູປສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຓໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ປຈ຺ເຈຕພ຺ພເມຕໍ. ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານສ຺ສາປິ ຫິ ຣູປສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ວິຍ ວິຎ຺ຎາຓປຈ຺ຈຍຕາ ປຏ຺ຐາເນ ອາຄຕາຕິ.

໑໑໖. ອິຘ ສມຸທຍ-ສທ຺ໂທ ສມຸທາຍ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ສມູຫປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ທຸກ຺ຂຣາສິສມ຺ຠໂວ’’ຕິ. ເອກໂກຕິ ອສຫາໂຍ ຣາຊປຣິສາຣຫິໂຕ. ປສ຺ເສຍ຺ຍາມ ເຕ ຣາຊຠາວໍ ອມ຺ເຫຫິ ວິນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍຖາຣຫໍ ປຣິສໍ ຣຎ຺ເຊຕີຕິ ຫິ ຣາຊາ. ອຕ຺ຖໂຕຕິ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິໂຕ ອວທນ຺ຕມ຺ປິ ວທຕິ ວິຍ. ‘‘ຫທຍວຕ຺ຖຸ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາວ ຕນ຺ນິສ຺ສໂຍປິ ຄຫິໂຕ ວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອານນ຺ຕຣິຍຠາວໂຕ ນິສ຺ສຍນິສ຺ສໂຍປິ ‘‘ນິສ຺ສໂຍ’’ ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓໍ ນາມ ຠເວຍ຺ຍາສິ, ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ປສ຺ເສຍ຺ຍາມາ’’ຕິອາທິ. ພຫຸຘາຕິ ອເນກຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ກຖໍ? ນາມໍ ຕາວ ປຏິສນ຺ຘິຍໍ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍວິປາກສມ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈເຍຫິ ສຕ຺ຕຘາ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ. ກິຎ຺ຈິ ປເນຕ຺ຖ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ, ກິຎ຺ຈິ ອາຫາຣປຈ຺ຈເຍນາຕິ ເອວໍ ອຎ຺ຎຖາປິ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ອວິປາກໍ ປນ ນາມໍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ປຈ຺ຈເຍສຸ ຐເປຕ຺ວາ ວິປາກປຈ຺ຈຍໍ ອິຕເຣຫິ ຉຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ກິຎ຺ຈິ ປເນຕ຺ຖ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ, ກິຎ຺ຈິ ອາຫາຣປຈ຺ຈເຍນາຕິ ອຎ຺ຎຖາປິ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປວຕ຺ຕິຍໍເຍວ, ນ ປຏິສນ຺ຘິຍໍ. ຣູປໂຕ ປນ ຫທຍວຕ຺ຖຸ ປຏິສນ຺ຘິຍໍ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິ ອວິຄຕປຈ຺ຈເຍຫິ ຉຘາວ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ປວຕ຺ຕິຍໍ ປນ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຈ຺ຈຍວຊ຺ຊິເຕຫິ ປຎ຺ຈຫິ ປຸເຣຊາຕປຈ຺ຈເຍນ ສຫ ເຕເຫວ ປຈ຺ຈເຍຫິ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຈກ຺ຂາຍຕນາທິເຠທໍ ປນ ປຎ຺ຈວິຘມ຺ປິ ຣູປໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທິເຠທສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນິສ຺ສຍປຸເຣຊາຕອິນ຺ທ຺ຣິຍວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈເຍຫິ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ເອວໍ ນາມຣູປໍ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ພຫຸຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຍ຺ວາຍມນຸກ຺ກເມນ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນາມຣູປໍ, ປຏິສນ຺ຘິນາມຣູປສ຺ສ, ຈ ວິຎ຺ຎາຓໍ ປຕິ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ, ໂສ ກທາຈິ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ສາຕິສໂຍ, ກທາຈິ ນາມຣູປສ຺ສ, ກທາຈິ ອຸຠິນ຺ນໍ ສທິໂສຕິ ຕິວິໂຘປິ ໂສ ‘‘ເອຕ຺ຕາວຕາ’’ຕິ ປເທນ ເອກຊ຺ຌໍ ຄຫິໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ວິຎ຺ຎາເຓ…ເປ… ປວຕ຺ເຕສູ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ຍມິທມ຺ປິ ວິຎ຺ຎາຓໍ ນາມຣູປສຎ຺ຎິຕານໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສເຍນ ປວຕ຺ຕານໍ ເອຕ຺ຕເກນ ສພ຺ພາ ສໍສາຣວຏ຺ຏປ຺ປວຕ຺ຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອຕ຺ຕເກນ…ເປ… ປຏິສນ຺ຘິໂຍ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ເອຕ຺ຕເກນາຕິ ເອຕ຺ຕເກເນວ, ນ ອິໂຕ ອຎ຺ເຎນ ເກນຈິ ກາຣກເວທກສຠາເວນ ອຕ຺ຕນາ, ອິສ຺ສຣາທິນາ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນ຺ໂຕຄຘາວຘາຣຓຎ຺ເຫຕໍ ປທໍ.

ວຈນມຕ຺ຕເມວ ອຘິກິຈ຺ຈາຕິ ທາສາທີສຸ ສິຣິວຑ຺ຒກາທິ-ສທ຺ທາ ວິຍ ອຕຖຕ຺ຕາ ວຈນມຕ຺ຕເມວ ອຘິກາຣໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕສ຺ສ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຖໍ ອທິສ຺ວາ’’ຕິ. ໂວຫາຣສ຺ສາຕິ ໂວຫຣຓມຕ຺ຕສ຺ສ. ປໂຖຕິ ປວຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄ ປວຕ຺ຕິຍາ ວິສໂຍ. ຍສ຺ມາ ສຣຓກິຣິຍາວເສນ ປຸຄ຺ຄໂລ ‘‘ສໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສມ຺ປຊານນກິຣິຍາວເສນ ‘‘ສມ຺ປຊາໂນ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກາຣຓາປເທສວເສນາ’’ຕິ. ກາຣຓໍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕິ ນິຣຸຕ຺ຕີຕິ. ເອກເມວ ອຕ຺ຖໍ ‘‘ປຓ຺ຑິໂຕ’’ຕິອາທິນາ ປກາຣໂຕ ຎາປນໂຕ ‘‘ປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ໂສ ເອວ ຫິ ‘‘ປຓ຺ຑິໂຕ’’ຕິ ຈ ‘‘ພ຺ຍຕ຺ໂຕ’’ຕິ ຈ ‘‘ເມຘາວີ’’ຕິ ຈ ປຎ຺ຎາປີຍຕີຕິ. ປຓ຺ຑິຈ຺ຈປ຺ປກາຣໂຕ ປນ ປຓ຺ຑິໂຕ, ເວຍ຺ຍຕ຺ຕິຍປ຺ປກາຣໂຕ ພ຺ຍຕ຺ໂຕຕິ ປຎ຺ຎາປີຍຕີຕິ ເອວໍ ປກາຣໂຕ ປຎ຺ຎາປນໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ອິຘ ອຘິວຈນນິຣຸຕ຺ຕິປຎ຺ຎຕ຺ຕິປທານິ ສມານຕ຺ຖານິ. ສພ຺ພຎ຺ຈ ວຈນໍ ອຘິວຈນາທິຠາວໍ ຠຊຕິ, ຕສ຺ມາ ເກສຸຈິ ວຈນວິເສເສສຸ ວິເສເສນ ປວຕ຺ເຕຫິ ອຘິວຈນາທິສທ຺ເທຫິ ສພ຺ພານິ ວຈນານິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິອຕ຺ຖປ຺ປກາສນສາມຎ຺ເຎນ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອຍມຕ຺ຖໂຍຊນາ ກຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອຖ ວາ ອຘິ-ສທ຺ໂທ ອຸປຣິຠາເວ, ອຸປຣິ ວຈນໍ ອຘິວຈນໍ. ກສ຺ສ ອຸປຣິ? ປກາເສຕພ຺ພສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ປາກໂຏ ຍມຕ຺ໂຖ. ອຘີນໍ ວາ ວຈນໍ ອຘິວຈນໍ. ເກນ ອຘີນໍ? ອຕ຺ເຖນ. ຕຖາ ຕໍຕໍອຕ຺ຖປ຺ປກາເສນ ນິຈ຺ຉິຕໍ, ນິຍຕໍ ວາ ວຈນໍ ນິຣຸຕ຺ຕິ. ປຖວີຘາຕຸປຸຣິສາທິຕໍຕໍປກາເຣນ ຎາປນໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ເອວໍ ອຘິວຈນາທິປທານໍ ສພ຺ພວຈເນສຸ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ, ອຎ຺ຎຖາ ສິຣິວຑ຺ຒກຘນວຑ຺ຒກປ຺ປກາຣານເມວ ນິຣຸຕ຺ຕິຕາ, ‘‘ປຓ຺ຑິໂຕ ວິຍຕ຺ໂຕ’’ຕິ ເອວໍ ປກາຣານເມວ ເອກເມວ ອຕ຺ຖໍ ເຕນ ເຕນ ປກາເຣນ ຎາເປນ຺ຕານໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຕາ ຈ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ. ເອວໍ ຕີຫິປິ ນາເມຫິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ໂວຫາຣສ຺ສ ປວຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄປິ ສຫ ວິຎ຺ຎາເຓນ ນາມຣູປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຕີ’’ຕິອາທິ. ປຎ຺ຎາຍ ອວຈຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາຍ ປວຕ຺ຕິຕພ຺ພໍ, ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຊານິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ວຏ຺ຏນ຺ຕິ ກິເລສວຏ຺ຏໍ, ກມ຺ມວຏ຺ຏໍ, ວິປາກວຏ຺ຏນ຺ຕິ ຕິວິຘມ຺ປິ ວຏ຺ຏໍ. ວຕ຺ຕຕີຕິ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕຍິທໍ ‘‘ຊາເຍຖາ’’ຕິອາທິນາ ປຎ຺ຈຫິ ປເທຫິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິຄມນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອິຕ຺ຖີຕິປຸຣິສາຕິອາທີນມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນາມປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຖາຍາຕິ ຂນ຺ຘາທິຜສ຺ສາທິສຕ຺ຕາທິອິຕ຺ຖາທິນາມສ຺ສ ປຎ຺ຎາປນຕ຺ຖາຍ. ວຕ຺ຖຸປິ ເອຕ຺ຕາວຕາວ. ເຕນາຫ ‘‘ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກມ຺ປິ ເອຕ຺ຕາວຕາວ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ເອຕ຺ຕເກນ, ສຫ ວິຎ຺ຎາເຓນ ນາມຣູປປ຺ປວຕ຺ຕິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຕ຺ຕປຎ຺ຎຕ຺ຕິວຓ຺ຓນາ

໑໑໗. ອນຸສນ຺ຘິຍຕິ ເອເຕນາຕິ ອນຸສນ຺ຘິ, ເຫຏ຺ຐາ ອາຄຕເທສນາຍ ອນຸສນ຺ຘານວເສນ ປວຕ຺ຕາ ອຸປຣິເທສນາ, ສາ ປຐມປທສ຺ສ ທສ຺ສິຕາ, ອິທານິ ທຸຕິຍປທສ຺ສ ທສ຺ເສຕພ຺ພາຕິ ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິຕິ ຠຄວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຣູປິນ຺ຕິ ຣູປວນ຺ຕໍ. ປຣິຕ຺ຕນ຺ຕິ ນ ວິປຸລໍ, ອປ຺ປກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຕາ ນາມ ໂກຈິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ນຕ຺ຖິ. ເກວລໍ ປນ ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ ປຣິກປ຺ປິຕມຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຍຕ຺ຖ ເນສໍ ອຕ຺ຕສຎ຺ຎາ, ຍຖາ ຈສ຺ສ ຣູປິຠາວາທິປຣິກປ຺ປນາ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂຍ’’ຕິອາທິມາຫ. ຣູປິໍ ປຣິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຏ຺ຐິຕກສິຓຣູປວເສນ ຣູປິໍ, ຕສ຺ສ ອວຑ຺ຒິຕຠາເວນ ປຣິຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຎເປຕິ ນີລກສິຓາທິວເສນ ນານາກສິຓລາຠີ. ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຕານໍ. ອນນ຺ຕນ຺ຕິ ກສິຓນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອປ຺ປມາຓຕາຍ ປຣິຈ຺ເຉທສ຺ສ ອນຸປຏ຺ຐານໂຕ ອນ຺ຕຣຫິຕໍ. ອຸຄ຺ຆາເຏຕ຺ວາຕິ ຠາວນາຍ ອປເນຕ຺ວາ. ນິມິຕ຺ຕຜຸຏ຺ໂຐກາສນ຺ຕິ ເຕນ ກສິຓນິມິຕ຺ເຕນ ຜຸຏ຺ຐປ຺ປເທສໍ. ເຕສູຕິ ຈຕູສຸ ອຣູປກ຺ຂນ຺ເຘສຸ. ວິຎ຺ຎາຓມຕ຺ຕເມວາຕິ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓມໂຍ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອວໍວາທີ.

໑໑໘. ‘‘ເອຕຣຫີ’’ຕິ ສາວຘາຣຓມິທໍ ປທນ຺ຕິ ຕທຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິທາເນວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອວຘາຣເຓນ ນິວຕ຺ຕິຕມຕ຺ຖໍ ອາຫ ‘‘ນ ອິໂຕ ປຣ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ສຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຸຈ຺ເຉທວາທີ, ເຕນາຫ ‘‘ອຸຈ຺ເຉທວເສເນຕໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ຠາວິນ຺ຕິ ສພ຺ພໍ ສທາ ຠາວິໍ ອວິນສ຺ສນກໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສສ຺ສຕວເສເນຕໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຕຖາສຠາວນ຺ຕິ ຍຖາ ປຣວາທີ ວທນ຺ຕິ, ນ ຕຖາ ສຠາວໍ. ຕຖຠາວາຍາຕິ ອຸຈ຺ເຉທຠາວາຍ ວາ ສສ຺ສຕຠາວາຍ ວາ. ອນິຍມວຈນຎ຺ເຫຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາວເສນ. ສມ຺ປາເທສ຺ສາມີຕິ ຕຖຠາວໍ ອສ຺ສ ສມ຺ປນ຺ນໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ສຍິສ຺ສາມິ, ປຕິຏ຺ຐາເປສ຺ສາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ສສ຺ສຕວາທຎ຺ຈ ຊານາເປຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໑໘) ອິມິນາຕິ ‘‘ອຕຖໍ ວາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຈເນນ, ອນຸຈ຺ເຉທສຠາວມ຺ປິ ສມານໍ ສສ຺ສຕວາທິໂນ ມຕິວເສນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຸປກປ຺ເປສ຺ສາມີຕິ ອຸເປຈ຺ຈ ສມຕ຺ຖຍິສ຺ສາມິ.

ເອວໍ ສມານນ຺ຕິ ເອວໍ ຠູຕໍ ສມານໍ. ຣູປກສິຓຊ຺ຌານໍ ຣູປໍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ອຘິຄມນວເສນ ຕໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປີຕິ ອາຫ ‘‘ຣູປິນ຺ຕິ ຣູປກສິຓລາຠິ’’ນ຺ຕິ. ປຣິຕ຺ຕຕ຺ຕານຸທິຏ຺ຐີຕິ ເອຕ຺ຖ ຣູປີ-ສທ຺ໂທປິອາວຸຕ຺ຕິອາທິນເຍນ ອາເນຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ຣູປີຠາວມ຺ປິ ຫິ ໂສ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ປຣິຕ຺ຕຠາວໍ ວິຍ ອຕ຺ຕໂນ ອຠິນິວິສ຺ສ ຐິໂຕຕິ. ອຣູປິນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ‘‘ປຕ຺ຕປລາສພຫຸລຄຈ຺ຉສງ຺ເຂເປນ ຆນຄຫນຊຏາວິຕານາ ນາຕິທີຆສນ຺ຕານາ ວລ຺ລິ, ຕພ຺ພິປຣີຕາ ລຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອປ຺ປຫີນຏ຺ເຐນາຕິ ມຄ຺ເຄນ ອສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຠາເວນ. ກາຣຓລາເຠ ສຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫຕາ ອນຸສຍນຏ຺ໂຐ.

ອຣູປກສິຓໍ ນາມ ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິໍ ອາກາສໍ, ນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາກາສກສິຓໍ. ‘‘ອຸຠຍມ຺ປິ ອຣູປກສິຓເມວາ’’ຕິ ເກຈິ. ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘໂຄຈຣໍ ວາຕິ ເວທນາທໂຍ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘາ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຠິນິເວສສ຺ສ ໂຄຈໂຣ ເອຕສ຺ສາຕິ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘໂຄຈໂຣ, ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ, ຕໍ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘໂຄຈຣໍ. ວາ-ສທ຺ໂທ ວຸຕ຺ຕວິກປ຺ປຕ຺ໂຖ. ສທ຺ທໂຍຊນາ ປນ ອຣູປໍ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘາ ໂຄຈຣຠູຕາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອຣູປີ, ຕໍ ອຣູປິໍ. ລາຠິໂນ ຈຕ຺ຕາໂຣຕິ ຣູປກສິຓາທິລາຠວເສນ ຕໍ ຕໍ ທິຏ຺ຐິວາທໍ ສຍເມວ ປຣິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຕໍ ອາທາຍ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ປຎ຺ຎາປນກາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ທິຏ຺ຐິຄຕິກາ. ເຕສໍ ອນ຺ເຕວາສິກາຕິ ເຕສໍ ລາຠີນໍ ວາທໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ, ປຣມ຺ປຣາຍ ຈ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຕເຖວ ນໍ ຂມິຕ຺ວາ ໂຣເຈຕ຺ວາ ປຎ຺ຎາປນກາ ຈຕ຺ຕາໂຣ. ຕກ຺ກິກາ ຈຕ຺ຕາໂຣຕິ ກສິຓຊ຺ຌານສ຺ສ ອລາຠິໂນ ເກວລໍ ຕກ຺ກນວເສເນວ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ທິຏ຺ຐິວາເທ ສຍເມວ ອຠິນິວິສ຺ສ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ຐິຕາ ຈຕ຺ຕາໂຣ. ເຕສໍ ອນ຺ເຕວາສິກາ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພາ.

ນອຕ຺ຕປຎ຺ຎຕ຺ຕິວຓ຺ຓນາ

໑໑໙. ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສໂກປີຕິ ສມ຺ປຣາຍິກວິປສ຺ສໂກປິ, ເຕນ ພລວວິປສ຺ສນາຍ ຐິຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ທສ຺ເສຕິ. ນ ປຎ຺ຎເປຕິ ເອວ ອພຫຸສ຺ສຸໂຕ ປີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕາທິໂສ ຫິ ວິປສ຺ສນາຍ ອານຸຠາໂວ. ສາສນິໂກປິ ຌານາຠິຎ຺ຎາລາຠີ ‘‘ນ ປຎ຺ຎເປຕີ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ ໂສ ອິຘ ນ ອຸທ຺ຘໂຏ. ອິທານິ ເນສໍ ອປຎ຺ຎາປເນ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ເອເຕສຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິນາ. ອິຈ຺ເຈວ ຎາຓໍ ໂຫຕິ, ນ ວິປຣີຕຄ຺ຄາໂຫ ຕສ຺ສ ກາຣຓສ຺ສ ທູຣສມຸສ຺ສາຣິຕຕ຺ຕາ. ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘາ ອິຈ຺ເຈວ ຎາຓໍ ໂຫຕີຕິ ໂຍຊນາ.

ອຕ຺ຕສມນຸປສ຺ສນາວຓ຺ຓນາ

໑໒໑. ທິຏ຺ຐິວເສນ ສມນຸປສ຺ສິຕ຺ວາ, ນ ຎາຓວເສນ. ສາ ຈ ສມນຸປສ຺ສນາ ອຕ຺ຖໂຕ ທິຏ຺ຐິທສ຺ສນວເສນ.

‘‘ເວທນໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວໍ ອາຄຕາ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘວຕ຺ຖຸກາ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິ. ອິຏ຺ຐາທິເຠທໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ນ ປຏິສໍເວເທຕີຕິ ອປ຺ປຏິສໍເວທໂນຕິ ເວທກຠາວປຏິກ຺ເຂປມຸເຂນ ສຎ຺ຊານນາທິຠາໂວປິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ ຕທວິນາຠາວໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອິມິນາ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘວຕ຺ຖຸກາ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິ ກຖິຕາ’’ຕິ. ‘‘ອຕ຺ຕາ ເມ ເວທິຍຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ອປ຺ປຏິສໍເວທນຕ຺ຕໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ໂນປິ ອປ຺ປຏິສໍເວທໂນ’’ຕິ. ‘‘ເວທນາຘມ຺ໂມ’’ຕິ ປນ ອິມິນາ ‘‘ເວທນາ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິມໍ ວາທໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ເວທນາສງ຺ຂາໂຕ ຘມ຺ໂມ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຫິ ເວທນາຘມ຺ໂມຕິ ເວທນາຍ ສມນ຺ນາຄຕຠາວໍ ຕສ຺ສ ປຏິຊານາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເອຕສ຺ສ ຈ ເວທນາຘມ຺ໂມ ອວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕສຠາໂວ’’ຕິ. ສຎ຺ຎາສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ຘວຕ຺ຖຸກາ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິ ກຖິຕາຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ເວທນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເວທິຍຕີ’’ຕິ ຕໍສມ຺ປໂຍຄໂຕ ຕໍກິຈ຺ຈກຕມາຫ ຍຖາ ເຈຕນາໂຍຄໂຕ ເຈຕໂນ ປຸຣິໂສຕິ. ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຕໍ ສາຣມ຺ມຓຘມ຺ມານໍ ອາຣມ຺ມຓານຸຠວນໍ ລພ຺ຠເຕວ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ເອກເທສໂຕ ຜຸຏ຺ຐຕາມຕ຺ຕໂຕ, ເວທນາຍ ປນ ວິສ຺ສວິຕາຍ ສາມິຠາເວນ ອາຣມ຺ມຓຣສານຸຠວນນ຺ຕິ. ຕສ຺ສາ ວເສນ ສຎ຺ຎາທໂຍປິ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ເວທິຍຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐສາລິນິຍໍ ‘‘ອາຣມ຺ມຓຣສານຸຠວນຏ຺ຐານໍ ປຕ຺ວາ ເສສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ເອກເທສມຕ຺ຕກເມວ ອນຸຠວນ຺ຕີ’’ຕິ, (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑ ຘມ຺ມຸທ຺ເທສກຖາ) ຣາຊສູທນິທສ຺ສເນນ ວາຍມຕ຺ໂຖ ຕຕ຺ຖ ວິຠາວິໂຕ ເອວ. ເອຕສ຺ສາຕິ ສຎ຺ຎາທິກ຺ຂນ຺ຘຕ຺ຕຍສ຺ສ. ‘‘ອວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕສຠາໂວ’’ຕິ ອິມິນາ ອວິສໍໂຍຄຊນິຕໍ ກຎ຺ຈິ ວິເສສໍ ຐານໍ ທີເປຕິ.

໑໒໒. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ວາເຣສຸ. ຕີສຸ ທິຏ຺ຐິຄຕິເກສູຕິ ‘‘ເວທນາ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ, ‘‘ອປ຺ປຏິສໍເວທໂນ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ, ‘‘ເວທນາຘມ຺ໂມ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຈ ເອວໍວາເທສຸ ຕີສຸ ທິຏ຺ຐິຄຕິເກສຸ. ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ເວທນານໍ ຠິນ຺ນສຠາວຕ຺ຕາ ສຸຂໍ ເວທນໍ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ສມນຸປສ຺ສໂຕ ທຸກ຺ຂໍ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂໍ ວາ ເວທນໍ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ສມນຸປສ຺ສນາ ນ ຍຸຕ຺ຕາ. ເອວໍ ເສສທ຺ວເຍ ປີຕິ ອາຫ ‘‘ໂຍ ໂຍ ຍໍ ຍໍ ເວທນໍ ອຕ຺ຕາຕິ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິ.

໑໒໓. ‘‘ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ອຸທຍພ຺ພຍວນ຺ຕຕາຍ ອນິຈ຺ຈາຕິ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ເຕຫິ ເຕຫີ’’ຕິອາທິນາ ອເນກກາຣຓສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ ສງ຺ຂຕາຕິ. ຕໍ ຕໍ ປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ‘‘ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ອາຣມ຺ມຓໍ, ວິຎ຺ຎາຓໍ, ສຸຂ, ເວທນີໂຍ ຜສ຺ໂສ’’ຕິ ເອວໍ ອາທິກໍ ຕໍ ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ກາຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ນິສ຺ສາຍ ສມ຺ມາ ສສ຺ສຕາທິຠາວສ຺ສ, ອຸຈ຺ເຉທາທິຠາວສ຺ສ ຈ ອຠາເວນ ຎາເຍນ ສມກາຣເຓນ ສທິສກາຣເຓນ ອນຸຣູປກາຣເຓນ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ຂຍສຠາວາຕິ ຂຍຘມ຺ມາ, ວຍສຠາວາຕິ ວຍຘມ຺ມາ ວິຣຊ຺ຊນສຠາວາຕິ ວິຣາຄຘມ຺ມາ, ນິຣຸຊ຺ຌນສຠາວາຕິ ນິໂຣຘຘມ຺ມາ, ຈຕູຫິປິ ປເທຫິ ເວທນາຍ ຠງ຺ຄຠາວເມວ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຂໂຍຕິ…ເປ… ຂຍຘມ຺ມາຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ວິຄໂຕຕິ ສຠາວວິຄເມນ ວິຄໂຕ. ເອກສ຺ເສວາຕິ ເອກສ຺ເສວ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ. ຕີສຸປິ ກາເລສູຕິ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ເວທນານໍ ປວຕ຺ຕິກາເລສຸ. ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາຕິ ‘‘ເອໂສ ສຸຂເວທນາສຠາໂວ, ທຸກ຺ຂອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນາສຠາໂວ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ກິໍ ປນ ໂຫຕີ, ເອກສ຺ເສວ ຠິນ຺ນສຠາວຕໍ ອນຸມ຺ມຕ຺ຕໂກ ກຖໍ ປຈ຺ເຈຕີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ປຸຈ຺ຉຕິ. ອິຕໂຣ ເອວມ຺ປິ ຕສ຺ສ ນ ໂຫຕິ ເຍວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກິໍ ປນ ນ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິມາຫ. ວິເສເສນາຕິ ສຸຂາທິວິຠາເຄນ. ສຸຂຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂຎ຺ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ເທນ ອທຸກ຺ຂມສຸຂໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ສຸຂສງ຺ຄຫເມວ ວາ ເຕນ ກຕໍ ສນ຺ຕສຸຂຸມຠາວໂຕ. ອວິເສເສນາຕິ ອວິຠາເຄນ ເວທນາສາມຎ຺ເຎນ. ໂວກິຓ຺ຓນ຺ຕິ ສຸຂາທິເຠເທນ ໂວມິສ຺ສກໍ. ຕໍ ຕິວິຘມ຺ປິ ເວທນໍ ເອສ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຕ຺ຕາຕິ ສມນຸປສ຺ສຕິ. ເອກກ຺ຂເຓ ຈ ພຫູນໍ ເວທນານໍ ອຸປ຺ປາໂທ ອາປຊ຺ຊຕິ ອວິເສເສນ ເວທນາສຠາວຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຕໂນ ຫິ ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ສທາ ສພ຺ພເວທນາປວຕ຺ຕິປ຺ປສງ຺ຄໂຕ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ອຄຕິຍາ ເອກກ຺ຂເຓປິ ພຫູນມ຺ປິ ເວທນານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຏິຊາເນຍ຺ຍາຕິ ຕສ຺ສ ອວສຣໍ ອເທນ຺ໂຕ ‘‘ນ ເອກກ຺ຂເຓ ພຫູນໍ ເວທນານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ອາຫ, ປຈ຺ຈກ຺ຂວິຣຸທ຺ຘເມຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອເຕນ ເປຕໍ ນກ຺ຂມຕີຕິ ເອເຕນ ວິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕສາຘເນນປິ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຠາເວນປິ ປຓ຺ຑິຕານໍ ນ ຣຸຈ຺ຈຕິ, ເອຕໍ ທສ຺ສນໍ ຘີຣາ ນກ຺ຂມນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໒໔. ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ເຘປິ ຣູປປ຺ປພນ຺ເຘ ວາໂຍຘາຕຸວິປ຺ຜາຣວເສນ ກາຈິ ກິຣິຍາ ນາມ ລພ຺ຠຕີຕິ ສຸທ຺ຘຣູປກ຺ຂນ຺ເຘປິ ຍຕ຺ຖ ກທາຈິ ວາໂຍຘາຕຸວິປ຺ຜາໂຣ ລພ຺ຠຕິ, ຕເມວ ນິທສ຺ສນຠາເວນ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ຕາລວຓ຺ເຏ ວາ ວາຕປາເນ ວາ’’ຕິ ອາຫ. ເວທນາຘມ຺ເມສູຕິ ເວທນາຘມ຺ມວນ຺ເຕສຸ. ‘‘ອຫມສ຺ມີ’’ຕິ ອິມິນາ ຕໂຍປິ ຂນ຺ເຘ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຫໍກາຣສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາກາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕຕິ. ‘‘ອຍມຫມສ຺ມີ’’ຕິ ປນ ອິມິນາ ຕຕ຺ຖ ເອກໍ ເອກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຫໍກາຣສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາກາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກຘມ຺ໂມປີ’’ຕິອາທິ. ຕນ຺ຕິ ‘‘ອຫມສ຺ມີ’’ຕິ ອຫໍກາຣຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ. ສາ ຫິ ຈຕຸກ຺ຂນ຺ຘນິໂຣເຘນ ອນຸປລພ຺ຠມານສນ຺ນິສ຺ສຍາ ສສວິສາຓຕິຂິຓຕາ ວິຍ ນ ຠເວຍ຺ຍາວາຕິ.

ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ຈ ອານນ຺ທາ’’ຕິອາທິນາ ‘‘ຕນ຺ຕາກຸລກຊາຕາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອນຸສນ຺ຘິທສ຺ສນວເສນ ປວຕ຺ເຕນ ເອຕ຺ຕເກນ ເທສນາຘມ຺ເມນ. ກາມໍ ເຫຏ຺ຐາປິ ວຏ຺ຏກຖາວ ກຖິຕາ, ອິຘ ປນ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ ວຏ຺ຏໂຕ ສີສຸກ຺ຂິປນາສມຕ຺ຖຕາວິຠາວນວເສນ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຍາ ມຫາສາວຊ຺ຊຠາວທີປນິຍກຖາ ປກາສິຕາຕິ ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ວຏ຺ຏກຖາ ກຖິຕາ’’ຕິ ອາຫ. ນນຸ ວຏ຺ຏມູລໍ ອວິຊ຺ຊາ ຕຓ຺ຫາ, ຕາ ອນາມສິຕ຺ວາ ຕໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ກສ຺ມາ ອິຘ ວຏ຺ຏກຖາ ກຖິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຠຄວາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອວິຊ຺ຊາສີເສນາຕິ ອວິຊ຺ຊໍ ອຸຕ຺ຕມງ຺ຄໍ ກຕ຺ວາ, ອວິຊ຺ຊາມຸເຂນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂກຏິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ‘‘ອສຸກສ຺ສ ນາມ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ວາ ກາເລ ອວິຊ຺ຊາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ, ນ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ອວິຊ຺ຊາຍ ອາທິ ມຣິຍາທາ ອປ຺ປຏິຫຕສ຺ສ ມມ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສາປິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ ອວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍ ອິທປ຺ປຈ຺ຈໂຍ, ຕສ຺ມາ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ, ອິມສ຺ມາ ອາສວາທິກາຣຓາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠວຕຓ຺ຫາຍາຕິ ຠວສໍໂຍຊນຠູຕາຍ ຕຓ຺ຫາຍ. ຠວທິຏ຺ຐິຍາຕິ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ. ‘‘ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອຸປປຊ຺ຊນ຺ໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ອິໂຕ ເອຕ຺ຖ ເອຕ຺ໂຕ ອິຘາ’’ຕິ ເອວໍ ອປຣິຍນ຺ຕໍ ອປຣາປຣຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ມຫາສມຸທ຺ເທ’’ຕິອາທິ.

໑໒໖. ປຈ຺ຈຍາກາຣມູຬ຺ຫສ຺ສາຕິ ຠູຕກຖນເມຕໍ, ນ ວິເສສນໍ. ສພ຺ໂພປິ ຫິ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ປຈ຺ຈຍາກາຣມູຬ຺ໂຫ ເອວາຕິ. ວິວຏ຺ຏໍ ກເຖນ຺ໂຕຕິ ວຏ຺ຏໂຕ ວິນິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິວຏ຺ຏໍ, ວິໂມກ຺ໂຂ, ຕໍ ກເຖນ຺ໂຕ. ກາຣກສ຺ສາຕິ ສຕ຺ຖຸໂອວາທກາຣກສ຺ສ, ສມ຺ມາປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ສຕິປຏ຺ຐານວິຫາຣິໂນ’’ຕິ. ໂສ ຫິ ເວທນານຸປສ຺ສນາຍ, ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາຍ ຈ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ‘‘ເນວ ເວທນໍ ອຕ຺ຕານໍ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເອວຣູໂປ ຫີ’’ຕິອາທິ. ສພ຺ພຘມ຺ເມສູຕິ ສພ຺ເພສຸ ເຕຠູມກຘມ຺ເມສຸ. ເຕ ຫິ ສມ຺ມສນີຍາ. ນ ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ເວທນາຍ ອຎ຺ຎໍ ສຎ຺ຎາທິຘມ຺ມໍ ອຕ຺ຕານໍ ນ ສມນຸປສ຺ສຕີຕິ. ‘‘ຂນ຺ຘໂລກາທໂຍ’’ຕິ ຣູປາທິຘມ຺ມາ ເອວ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕສໍ ສມູໂຫຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣູປາທີສຸ ຘມ຺ເມສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ອຸປາທິຍຕິ ທິຏ຺ຐິຕຓ຺ຫາຄາຫວເສນ. ‘‘ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມີ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໔.໑໐໘; ມຫານິ. ໒໑, ໑໗໘; ຘ. ສ. ໑໑໒໑; ວິຠ. ໘໓໒, ໘໖໖) ປວຕ຺ຕມານມຎ຺ຎນາປິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາ ວິຍ ປຣິຕສ຺ສນຣູປາ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິມານປຣິຕສ຺ສນາຍປີ’’ຕິ.

ສາ ເອວໍ ທິຏ຺ຐີຕິ ສາ ອຣຫໂຕ ເອວໍປກາຣາ ທິຏ຺ຐີຕິ ໂຍ ວເທຍ຺ຍ, ຕທກລ຺ລໍ, ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວມສ຺ສ ທິຏ຺ຐີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອວໍປກາຣາ ອສ຺ສ ອຣຫໂຕ ທິຏ຺ຐີຕິອາທິນາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕີຕິ ໂຍ ວເທຍ຺ຍ ‘‘ໂຫຕິ ຕຖາຄໂຕ ປຣໍ ມຣຓາ ອິຕິສ຺ສ ທິຏ຺ຐີ’’ຕິ, ຕສ຺ສ ເຈ ວຈນໍ ຕເຖວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຣຫາ ນ ກິຎ຺ຈິ ຊານາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຠເວຍ຺ຍ ຊານໂຕ ຕຖາ ທິຏ຺ຐິຍາ ອຠາວໂຕ. ເຕເນວາຕິ ຕຖາ ວຕ຺ຕຸມຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອວ. ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ນຍານນ຺ຕິ ‘‘ໂຫຕິ ຕຖາຄໂຕ’’ຕິອາທິນາ ອາຄຕານໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ວາຣານໍ. ອາທິໂຕ ຕີສຸ ວາເຣສຸ ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຣິໂຍສານວາເຣ ວິຕ຺ຖາຣິຕຕ຺ຕາ ‘‘ອວສາເນ ‘ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕູ’ຕິອາທິມາຫາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອາທິໂຕ ຕີສຸ ວາເຣສຸ ຕເຖວ ເທສນາ ປວຕ຺ຕາ, ຍຖາ ປຣິໂຍສານວາເຣ, ປາຬິ ປນ ສງ຺ຂິຕ຺ຕາ’’ຕິ ເກຈິ.

ໂວຫາໂຣຕິ ‘‘ສຕ຺ໂຕ ອິຕ຺ຖີ ປຸຣິໂສ’’ຕິອາທິນາ, ‘‘ຂນ຺ຘາອາຍຕນານີ’’ຕິອາທິນາ, ‘‘ຜສ຺ໂສ ເວທນາ’’ຕິອາທິນາ ຈ ໂວຫາຣິຕພ຺ພໂວຫາໂຣ. ຕສ຺ສ ປນ ໂວຫາຣສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ນາມ ສງ຺ເຂປໂຕ ອິເມ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ຂນ຺ຘາ ອາຍຕນານິ ຘາຕຸໂຍ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ນິພ຺ພານໍ ປຸພ຺ພຠາເຄ ສງ຺ຂາຣານໍ ນິໂຣຘຠາເວເນວ ປຎ຺ຎາປິຍຕິ ຈ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສາປິ ຂນ຺ຘມຸເຂນ ອວຈຣິຕພ຺ພຕາ ລພ຺ຠຕີຕິ ‘‘ປຎ຺ຎາຍ ອວຈຣິຕພ຺ພໍ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ອິມສ຺ມິໍເຍວ ພ຺ຍາມມຕ຺ເຕ ກເຬວເຣ ສສຎ຺ຎິມ຺ຫິ ສມນເກ ໂລກຎ຺ຈ ປຎ຺ຎເປມິ ໂລກສມຸທຍຎ຺ຈ ໂລກນິໂຣຘຎ຺ຈ ໂລກນິໂຣຘຄາມິນິຎ຺ຈ ປຏິປທ’’ນ຺ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໑໐໗; ອ. ນິ. ໔.໔໕) ປຎ຺ຎາວຈຣນ຺ຕິ ວາ ເຕຠູມກຘມ຺ມານເມຕໍ ຄຫຓນ຺ຕິ ‘‘ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກ’’ນ຺ຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຍາວຕາ ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ໂລກິຍປຎ຺ຎາຍ ເອວ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ວຏ຺ຏກຖາ ເຫສາຕິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ຍາວຕາ ວຏ຺ຏໍ ວຏ຺ຏຕິ’’ ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕນ຺ຕາກຸລກປທສ຺ເສວ ອນຸສນ຺ຘິ ທສ຺ສິໂຕ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ຠຄວາ ທິຏ຺ຐິສີເສເນຕ຺ຖ ວຏ຺ຏກຖໍ ກເຖຕ຺ວາ ຍຖານຸສນ຺ຘິນາປິ ວຏ຺ຏກຖໍ ກເຖສິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕນ຺ຕາກຸລກປທສ຺ເສວ ອນຸສນ຺ຘິ ທສ຺ສິໂຕ’’ຕິ ສາວຘາຣຓໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຖາ ປເນຕ຺ຖ ຍາວເທວ ຕສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຠາວວິຠາວນຕ຺ຖາຍ ວິຕ຺ຖາຣິຕາ, ວິວຏ຺ຏກຖາປິ ສມານາ ອິຘ ປຈ຺ຈາມຏ຺ຐາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິວຓ຺ຓນາ

໑໒໗. ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ສມຖປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນາຄມເນນ, ມຄ຺ຄຄມເນນ ຈ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ. ອຸໂຠຫິ ຠາເຄຫິ ມຸຈ຺ຈນໂຕ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕິ. ໂສ ‘‘ເອວໍ ອສມນຸປສ຺ສນ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ວິປສ຺ສນາຍານິໂກຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ໂຍ ຈ ນ ສມນຸປສ຺ສຕີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ໂສ ຍສ຺ມາ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕານນ຺ຕິ ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ຈ, ອານນ຺ທ, ອຕ຺ຕານໍ ນ ປຎ຺ຎເປນ຺ໂຕ ນ ປຎ຺ຎາເປຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໑໑໙), ‘‘ຍໂຕ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸ ເນວ ເວທນໍ ອຕ຺ຕານໍ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໑໒໕ ອາທໂຍ) ຈ ເຫຏ຺ຐາ ປາຬິຍໍ ອາຄຕານໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠິກ຺ຂູນໍ. ນິຄມນນ຺ຕິ ນິສ຺ສຣຓໍ. ນາມນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕາທິນາມໍ.

ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ນານຕ຺ຕກາຍນານຕ຺ຕສຎ຺ຎິຕາວິເສສວິສິຏ຺ຐປຏິສນ຺ຘິວເສນ ວຸຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໂຍ. ຕໍຕໍສຕ຺ຕນິກາຍໍ ປຕິ ນິສ຺ສຍໂຕ ຫິ ນານຕ຺ຕກາຍາທິຕາ ຕໍປຣິຍາປນ຺ນປຏິສນ຺ຘິສມຸທາຄຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ ຕທຠິນິພ຺ພຕ຺ຕກກມ຺ມຠວສ຺ສ ຕຖາ ອາຍູຫິຕຕ຺ຕາ. ຈຕສ຺ໂສ ອາຄມິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ຣູປເວທນາສຎ຺ຎາສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘວເສນ ຈຕສ຺ໂສ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໂຍ ອາຄມິສ຺ສນ຺ຕິ ‘‘ຣູປຸປາຍໍ ວາ ອາວຸໂສ ວິຎ຺ຎາຓໍ ຕິຏ຺ຐມານໍ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໓.໓໑໑). ວິຎ຺ຎາຓປຕິຏ຺ຐານສ຺ສາຕິ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ເອຕຣຫິ ປຕິຏ຺ຐານກາຣຓສ຺ສ. ອຕ຺ຖໂຕ ວຸຕ຺ຕວິເສສວິສິຏ຺ຐາ ປຎ຺ຈໂວກາເຣ ຣູປເວທນາສຎ຺ຎາສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘາ, ຈຕຸໂວກາເຣ ເວທນາທໂຍ ຕໂຍ ຂນ຺ຘາ ເວທິຕພ຺ພາ. ສຕ຺ຕາວາສຠາວໍ ອຸປາທາຍ ‘‘ທ຺ເວ ຈ ອາຍຕນານີຕິ ທ຺ເວ ນິວາສຏ຺ຐານານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິວາສຏ຺ຐານປຣິຍາໂຍປິ ອາຍຕນສທ຺ໂທ ໂຫຕິ ຍຖາ ‘‘ເທວາຍຕນທ຺ວຍ’’ນ຺ຕິ. ສພ຺ພນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິ ອາຍຕນທ຺ວຍນ຺ຕິ ສກລໍ. ຕສ຺ມາ ຄຫິຕໍ ຕຕ຺ຖ ເອກເມວ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຣິຍາທານໍ ອນວເສສຄ຺ຄຫຓໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ ວຏ຺ຏໍ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິອາຍຕນທ຺ວຍານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎອນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ.

ນິທສ຺ສນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ຕສ຺ມາ ເສຍ຺ຍຖາປິ ມນຸສ຺ສາຕິ ຍຖາ ມນຸສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວິເສໂສ ໂຫຕິເຍວ ສຕິປິ ພາຫິຣສ຺ສ ກາຣກສ຺ສ ອເຠເທ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກສ຺ສ ຠິນ຺ນຕ຺ຕາ. ນານຕ຺ຕໍ ກາເຍ ເອເຕສໍ, ນານຕ຺ໂຕ ວາ ກາໂຍ ເອເຕສນ຺ຕິ ນານຕ຺ຕກາຍາ, ອິມິນາ ນເຍນ ເສສປເທສຸປິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເນສນ຺ຕິ ມນຸສ຺ສານໍ. ນານຕ຺ຕາ ສຎ຺ຎາ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ. ສຸຂສມຸສ຺ສຍໂຕ ວິນິປາໂຕ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ວິນິປາຕິກາ ສຕິປິ ເທວຠາເວ ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ, ອປາເຍສຸ ວາ ຄໂຕ ນຕ຺ຖິ ນິປາໂຕ ເອເຕສນ຺ຕິ ວິນິປາຕິກາ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕຸອປາຍວິນິມຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ຘມ຺ມປທນ຺ຕິ ສຕິປຏ຺ຐານາທິຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາສໍ. ວິຊານິຍາຕິ ສຸຕມເຍນ ຕາວ ຎາເຓນ ວິຊານິຕ຺ວາ. ຕທນຸສາເຣນ ໂຍນິໂສມນສິກາຣໍ ປຣິພ຺ຣູຫນ຺ໂຕ ສີລວິສຸທ຺ຘິອາທິກໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິໍ ອປິ ປຏິປຊ຺ເຊມ. ສາ ຈ ປຏິປຕ຺ຕິ ຫິຕາຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິສກລຫິຕາຍ ອມ຺ຫາກໍ ສິຍາ. ອິທານິ ຕຕ຺ຖ ສີລປຏິປຕ຺ຕິໍ ຕາວ ວິຠາເຄນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປາເຓສຸ ຈາ’’ຕິ ຄາຖມາຫ.

ພ຺ຣຫ຺ມກາເຍ ປຐມຊ຺ຌານນິພ຺ພຕ຺ເຕ ພ຺ຣຫ຺ມສມູເຫ, ພ຺ຣຫ຺ມນິກາເຍ ວາ ຠວາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກາ. ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ປຣິສາຍ ຠວາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊາ ຕສ຺ສ ປຣິຈາຣກຏ຺ຐາເນ ຐິຕຕ຺ຕາ. ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ປຸໂຣຫິຕຏ຺ຐາເນ ຐິຕາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມປຸໂຣຫິຕາ. ອາຍຸວຓ຺ຓາທີຫິ ມຫນ຺ໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນຕິ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ. ສຕິປິ ເຕສໍ ຕິວິຘານມ຺ປິ ປຐເມນ ຌາເນນ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕຠາເວ ຌານສ຺ສ ປນ ປວຕ຺ຕິເຠເທນ ອຍໍ ວິເສໂສຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິຕ຺ເຕນາຕິ ຫີເນນ, ສາ ຈສ຺ສ ຫີນຕາ ຉນ຺ທາທີນໍ ຫີນຕາຍ ເວທິຕພ຺ພາ, ປຏິລທ຺ຘມຕ຺ຕໍ ວາ ຫີນໍ. ກປ຺ປສ຺ສາຕິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍກປ຺ປສ຺ສ. ຫີນປຓີຕານໍ ມຊ຺ເຌ ຠວຕ຺ຕາ ມຊ຺ຌິເມນ, ສາ ຈສ຺ສ ມຊ຺ຌິມຕາ ຉນ຺ທາທີນໍ ມຊ຺ຌິມຕາຍ ເວທິຕພ຺ພາ, ປຏິລຠິຕ຺ວາ ນາຕິສຸຠາວິຕໍ ວາ ມຊ຺ຌິມໍ. ອຸປຑ຺ຒກປ຺ໂປຕິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍກປ຺ປສ຺ສ ອຸປຑ຺ຒກປ຺ໂປ. ວິປ຺ຜາຣິກຕໂຣຕິ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ເຊຫິ ປມາຓໂຕ ວິປຸລຕໂຣ, ສຠາວໂຕ ອຸຬາຣຕໂຣ ຈ ໂຫຕິ. ສຠາເວນປິ ຫິ ອຸຬາຣຕໂຣວ, ຕໍ ປເນຕ຺ຖ ອປ຺ປມາຓໍ. ຕຖາ ຫິ ປຣິຕ຺ຕາຠາທີນໍ, ປຣິຕ຺ຕສຸຠາທີນຎ຺ຈ ກາເຍ ສຕິປິ ສຠາວເວມຕ຺ເຕ ເອກຕ຺ຕວເສເນວ ວວຕ຺ຖາປີຍຕີຕິ ‘‘ເອກຕ຺ຕກາຍາ’’ ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ປຓີເຕນາຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ເຐນ, ສາ ຈສ຺ສ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຕາ ຉນ຺ທາທີນໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຕາຍ ເວທິຕພ຺ພາ, ສຸຠາວິຕໍ ວາ ສມ຺ມເທວ ວສິຠາວໍ ປາປິຕໍ ປຓີຕໍ ປຘານຠາວໍ ນີຕນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ, ອິຘາປິ ກປ຺ໂປ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍກປ຺ປວເສເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ ປຣິປຸຓ຺ຓສ຺ສ ມຫາກປ຺ປສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ. ອິຕີຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ. ເຕຕິ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ຕິວິຘາປິ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ. ສຎ຺ຎາຍ ເອກຕ຺ຕາຕິ ຕິເຫຕຸກຠາເວນ ສຎ຺ຎາຍ ເອກຕ຺ຕສຠາວຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ຕສ຺ສາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມວເສນ ອຎ຺ໂຎປິ ໂກຈິ ເຠໂທ ອຕ຺ຖິ.

ເອວນ຺ຕິ ອິມິນາ ນານຕ຺ຕກາຍເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ທຓ຺ຑອຸກ຺ກາຍາຕິ ທຓ຺ຑທີປິກາຍ. ສຣຕີຕິ ຘາວຕິ ວິຍ. ວິສ຺ສຣຕີຕິ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓາ ວິຍ ຘາວຕິ. ທ຺ເວ ກປ຺ປາຕິ ທ຺ເວ ມຫາກປ຺ປາ. ອິໂຕ ປເຣສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ອາຠສ຺ສຣຄ຺ຄຫເຓເນວ ສພ຺ເພປິ ເຕ ປຣິຕ຺ຕາຠາ, ອປ຺ປມາຓາຠາປິ ຄຫິຕາ.

ໂສຠນາ ປຠາ ສຸຠາ, ສຸຠາຍ ກິຓ຺ຓາ ສຸຠາກິຓ຺ຓາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ອາ-ກາຣສ຺ສ ຣສ຺ສຕ຺ຕໍ, ອນ຺ຕິມ-ຓ-ກາຣສ຺ສ ຫ-ກາຣຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ສຸຠກິຓ຺ຫາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ອຏ຺ຐກຖາຍໍປນ ນິຈ຺ຈລາຍ ເອກຄ຺ຆນາຍ ປຠາຍ ສຸໂຠຕິ ປຣິຍາຍວຈນນ຺ຕິ ‘‘ສຸເຠນ ໂອກິຓ຺ຓາ ວິກິຓ຺ຓາ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອຕ຺ຖາປິ ອນ຺ຕິມ-ຓ-ກາຣສ຺ສ ຫ-ກາຣກຣຓໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພເມວ. ນ ຉິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຉິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຠາ ຄຈ຺ຉຕິ ເອກຄ຺ຆນຕ຺ຕາ. ຈຕຸຕ຺ຖວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິເມວ ຠຊນ຺ຕິ ກາຍສ຺ສ, ສຎ຺ຎາຍ ຈ ເອກຣູປຕ຺ຕາ. ວິປຸລສນ຺ຕສຸຂາຍຸວຓ຺ຓາທິຜລຕ຺ຕາ ເວຫປ຺ຜລາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິຍໍ.

ວິວຏ຺ຏປກ຺ເຂ ຐິຕາ ນປຸນຣາວຕ຺ຕນໂຕ. ‘‘ນ ສພ຺ພກາລິກາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເມວ ອສພ຺ພກາລິກຕ຺ຕໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສມ຺ປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສຬສກປ຺ປສຫສ຺ສຈ຺ຈເຍນ ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ສຸທ຺ຘາວາສພ຺ຣຫ຺ມານໍ ປຣິນິພ຺ພາຍນໂຕ, ອຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ຕຕ຺ຖ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ພຸທ຺ຘສຸຎ຺ເຎໂລເກ ສຸຎ຺ຎໍ ຕໍ ຐານໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສຸທ຺ຘາວາສາ ນ ສພ຺ພກາລິກາ, ຂນ຺ຘາວາຣຏ຺ຐານສທິສາ ໂຫນ຺ຕິ ສຸທ຺ຘາວາສຠູມິໂຍ. ອິມິນາ ສຸຕ຺ເຕນ ສຸທ຺ຘາວາສານໍ ສຕ຺ຕາວາສຠາວທີປເນເນວ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິຠາໂວ ທີປິໂຕ, ຕສ຺ມາ ສຸທ຺ຘາວາສາປິ ສຕ຺ຕສຸ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕີສຸ ຈຕຸຕ຺ຖວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໍ ນວສຸ ສຕ຺ຕາວາເສສຸ ຈຕຸຕ຺ຖສຕ຺ຕາວາສໍເຍວ ຠຊນ຺ຕິ.

ສຸຂຸມຕ຺ຕາຕິ ສງ຺ຂາຣາວເສສສຸຂຸມຠາວປ຺ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປຣິພ຺ຍຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈາຠາວໂຕ ເນວ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ສພ຺ພໂສ ອວິຎ຺ຎາຓໍ ນ ໂຫຕີຕິ ນາວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕສ຺ມາ ປຣິປ຺ຜຸຏວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈວນ຺ຕີສຸ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕີສຸ ອວຕ຺ວາ.

໑໒໘. ຕຎ຺ຈ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິນ຺ຕິ ປຐມໍ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໍ. ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສຣູປໂຕ, ມນຸສ຺ສາທິວິຠາຄໂຕ, ສງ຺ເຂປໂຕ, ‘‘ນາມຎ຺ຈ ຣູປຎ຺ຈາ’’ຕິ ເຠທໂຕ ຈ ປຊານາຕິ. ຕສ຺ສາ ສມຸທຍຎ຺ຈາຕິ ຕສ຺ສາ ປຐມາຍ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິຍາ ປຎ຺ຈວີສຕິວິຘໍ ສມຸທຍຎ຺ຈ ປຊານາຕິ. ອຕ຺ຖງ຺ຄເມປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອສ຺ສາເທຕພ຺ພໂຕ, ອສ຺ສາທໂຕ ຈ ອສ຺ສາທໍ. ອຍໍ ອນິຈ຺ຈາທິຠາໂວ ອາທີນໂວ. ຉນ຺ທຣາໂຄ ວິນີຍຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາຕິ ຉນ຺ທຣາຄວິນໂຍ, ສຫ ມຄ຺ເຄນ ນິພ຺ພານໍ. ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ມານທິຏ຺ຐີນໍ ວເສນາຫນ຺ຕິ ວາ, ຕຓ຺ຫາວເສນ ມມນ຺ຕິ ວາ ອຠິນນ຺ທນາປິ ມານສ຺ສ ປຣິຕສ຺ສນາ ວິຍ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ເພສຸ ເສເສສຸ ອຏ຺ຐສຸປິ ວາເຣສຸ. ຕຕ຺ຖາຕິ ອຸປຣິ ຕີສຸ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕີສຸ ທຸຕິຍາຍຕເນສຸ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ຣູປໍ ນຕ຺ຖິ. ປຸນ ຕຕ຺ຖາຕິ ປຐມາຍຕເນ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ເອໂກ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘວ. ເອຕ຺ຖາຕິ ຈ ຕເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ຣູປສ຺ສ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ອາຫາຣວເສນ ໂຍຊນາ ນ ສມ຺ຠວຕິ.

ຍໂຕ ໂຂຕິ ເອຕ຺ຖ ໂຕ-ສທ຺ໂທ ທາ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ກາລວຈໂນ ‘‘ຍໂຕ ໂຂ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໒໑) ວິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍທາ ໂຂ’’ຕິ. ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ກຎ຺ຈິປິ ສງ຺ຂາຣໍ ‘‘ເອຕໍ ມມາ’’ຕິອາທິນາ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ວິໂມກ຺ຂານໍ ອນຘິຄຕຕ຺ຕາ ສາຕິສຍສ຺ສ ສມາຘິພລສ຺ສ ອຠາວໂຕ ປຎ຺ຎາພເລເນວ ວິມຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຏ຺ຐ ວິໂມກ຺ເຂ ອສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ປຎ຺ຎາພເລເນວາ’’ຕິອາທິ. ອປ຺ປວຕ຺ຕິນ຺ຕິ ອາຍຕິໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ. ປຊານນ຺ໂຕ ວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ວາ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ໂຕ, ປຐມຊ຺ຌານຜສ຺ເສນ ວິນາ ປຣິຊານນາທິປ຺ປກາເຣຫິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ຊານນ຺ໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ໂຕ ເຕສໍ ກິຈ຺ຈານໍ ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ນິຏ຺ຐິຕກິຈ຺ຈຕາຍ ວິເສເສນ ມຸຕ຺ໂຕຕິ ວິມຸຕ຺ໂຕ. ໂສ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ໂຕ. ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສໂກຕິ ສມຖຠາວນາສິເນຫາຠາເວນ ສຸກ຺ຂາ ລູຂາ, ອສິນິທ຺ຘາ ວາ ວິປສ຺ສນາ ເອຕສ຺ສາຕິ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສໂກ. ຐຕ຺ວາຕິ ປາທກກຣຓວເສນ ຐຕ຺ວາ. ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິນ຺ຕິ ຈ ອຎ຺ຎຕຣອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ, ເອເກກສ຺ມິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວຎ຺ຫິສ຺ສ ປຎ຺ຈວິຘຕາ ສິຍາ. ‘‘ນ ເຫວ ໂຂ ອຏ຺ຐ ວິໂມກ຺ເຂ ກາເຍນ ຜຸສິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ສາຕິສຍສ຺ສ ສມາຘິພລສ຺ສ ອຠາໂວ ທີປິໂຕ. ‘‘ປຎ຺ຎາຍ ຈສ຺ສ ທິສ຺ວາ’’ຕິອາທິນາ ສາຕິສຍສ຺ສ ປຎ຺ຎາພລສ຺ສ ຠາໂວ. ປຎ຺ຎາຍ ຈສ຺ສ ທິສ຺ວາ ອາສວາ ປຣິກ຺ຂີຓາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ນ ອາສວາ ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ທສ຺ສນກາຣຓາ ປນ ປຣິກ຺ຂີຓາ ‘‘ທິສ຺ວາ ປຣິກ຺ຂີຓາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ທສ຺ສນາຍຕ຺ຕປຣິກ຺ຂຍຕ຺ຕາ ເອວ ຫິ ທສ຺ສນໍ ອາສວານໍ ຂຍສ຺ສ ປຸຣິມກິຣິຍາ ໂຫຕິ.

ອຏ຺ຐວິໂມກ຺ຂວຓ຺ຓນາ

໑໒໙. ເອກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນຕິ ສຕ຺ຕສຸ ອຣິຍປຸຄ຺ຄເລສຸ ເອກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ. ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິອາທິນາ ປຣິຊານນາທິວສປ຺ປ ວຕ຺ຕນິຄ຺ຄມນຎ຺ຈ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕນາມຎ຺ຈ. ອິຕຣສ຺ສາຕິ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ຕສ຺ສ. ອິເມ ສນ຺ຘາຍ ຫິ ປຸພ຺ເພ ‘‘ທ຺ວິນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂູນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເກນຏ຺ເຐນາຕິ ເກນ ສຠາເວນ. ສຠາໂວ ຫິ ຎາເຓນ ຍາຖາວໂຕ ອຣຓີຍໂຕ ຎາຕພ຺ພໂຕ ‘‘ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ເອວ ຕ຺ຖ-ກາຣສ຺ສ ຏ຺ຐ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ອຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຘິມຸຈ຺ຈນຏ຺ເຐນາຕິ ອຘິກໍ ສວິເສສໍ ມຸຈ຺ຈນຏ຺ເຐນ, ເອເຕນ ສຕິປິ ສພ຺ພສ຺ສາປິ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານສ຺ສ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ວິມຸຕ຺ຕຠາເວ ເຍນ ຠາວນາວິເສເສນ ຕໍ ຌານໍ ສາຕິສຍໍ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ວິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕິ, ໂສ ຠາວນາວິເສໂສ ທີປິໂຕ. ຠວຕິ ຫິ ສມານຊາຕິຍຸຕ຺ໂຕປິ ຠາວນາວິເສເສນ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສໂສ, ຍຖາ ຕໍ ສທ຺ຘາວິມຸຕ຺ຕຕາ ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ. ຕຖາ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມຫິ ສຸຏ຺ຐຸ ວິມຸຕ຺ຕຕາຍ, ເອວໍ ອນິຄ຺ຄຫິຕຠາເວນ ນິຣາສງ຺ກຕາຍ ອຠິຣຕິວເສນ ສຸຏ຺ຐຸ ອຘິມຸຈ຺ຈນຏ຺ເຐນປິ ວິໂມກ຺ໂຂ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຣມ຺ມເຓ ຈາ’’ຕິອາທິ. ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖຕິ ອຍໍ ອຘິມຸຈ຺ຈນຏ຺ໂຐ ປຈ຺ຉິເມ ວິໂມກ຺ເຂ ນິໂຣເຘ ນຕ຺ຖິ, ເກວໂລ ວິມຸຕ຺ຕຏ຺ໂຐ ເອວ ຕຕ຺ຖ ລພ຺ຠຕິ, ຕໍ ສຍເມວ ປຣໂຕ ວກ຺ຂຕິ.

ຣູປີຕິ ເຍນາຍໍ ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ເນນ ຣູເປນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ຕໍ ຍສ຺ສ ຌານສ຺ສ ເຫຕຸຠາເວນ ວິສິຏ຺ຐໍ ຣູປໍ ໂຫຕິ, ເຍນ ວິສິຏ຺ເຐນ ຣູເປນ ‘‘ຣູປີ’’ຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ ຣູປີ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕິສຍຕ຺ຖທີປນໂຕ, ຕເທວ ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນຣູປວເສນ ປຏິລທ຺ຘໍ ຌານໍ ອິຘ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ຣູປີຠາວສາຘກນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຣູປຊ຺ຌານໍ ຣູປໍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ. ຣູປານີຕິ ປເນຕ຺ຖ ປຸຣິມປທໂລໂປ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນີລກສິຓາທິຣູປານີ’’ຕິ. ຣູເປ ກສິຓຣູເປ ສຎ຺ຎາ ຣູປສຎ຺ຎາ, ສາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປສຎ຺ຎີ, ສຎ຺ຎາສີເສນ ຌານໍ ວທຕິ. ຕປ຺ປຏິກ຺ເຂເປນ ອຣູປສຎ຺ຎີ. ເຕນາຫ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ນ ຣູປສຎ຺ຎີ’’ຕິອາທິ.

‘‘ອນ຺ໂຕ ອປ຺ປນາຍໍ ສຸຠນ຺ຕິ ອາໂຠໂຄ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອິມິນາ ປຸພ຺ພາໂຠຄວເສນ ຕຖາ ອຘິມຸຕ຺ຕິ ສິຍາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອວຎ຺ເຫຕ຺ຖ ຕຖາວຕ຺ຕພ຺ພຕາປຕ຺ຕິໂຈທນາ ສມຕ຺ຖິຕາ ໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ສຸວິສຸທ຺ເຘສຸ ນີລາທີສຸ ວຓ຺ຓກສິເຓສຸ ຕຕ຺ຖ ກຕາຘິກາຣານໍ ອຠິຣຕິວເສນ ສຸຏ຺ຐຸ ອຘິມຸຈ຺ຈນຏ຺ໂຐ ສມ຺ຠວຕິ, ຕສ຺ມາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ຕຖາ ຕຕິໂຍ ວິໂມກ຺ໂຂ ສໍວຓ຺ຓິໂຕ, ຍສ຺ມາ ປນ ເມຕ຺ຕາວເສນ ປວຕ຺ຕມານາ ຠາວນາ ສຕ຺ເຕ ອປ຺ປຏິກູລໂຕ ທຫນ຺ຕິ ເຕສຸ ຕໂຕ ອຘິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາວ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໒໑໒) ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຠາວນາ ສຸຠວິໂມກ຺ໂຂ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕຍິທໍ ອຸຠຍມ຺ປິ ເຕນ ເຕນ ປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສພ຺ພໂສຕິ ອນວເສສໂຕ. ນ ຫິ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘານໍ ເອກເທໂສປິ ຕຕ຺ຖ ອວສ຺ສິສ຺ສຕິ. ວິສຸທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາເລ ນິໂຣຘິຕຕ຺ຕາ. ອຸຕ຺ຕໂມ ວິໂມກ຺ໂຂ ນາມ ອຣິເຍເຫວ ສມາປຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ, ອຣິຍຜລປຣິໂຍສານຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ນິພ຺ພານປ຺ປຕ຺ຕິຠາວໂຕ ຈ.

໑໓໐. ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ປຐມສມາປຕ຺ຕິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ຍາວ ປຣິໂຍສານາ ສມາປຕ຺ຕິ, ຕາວ. ອຏ຺ຐຕ຺ວາຕິ ກຕ຺ຖຈິ ສມາປຕ຺ຕິຍໍ ອຏ຺ຐິໂຕ ເອວ, ນິຣນ຺ຕຣເມວ ປຏິປາຏິຍາ, ອຸປ຺ປຏິປາຏິຍາ ຈ ສມາປຊ຺ຊເຕວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ສຎ຺ຈຣຓວເສນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອິຈ຺ຉຕິ ສມາປຊ຺ຊິຕຸໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສມາປຊ຺ຊຕິ ປວິສຕີ’’ຕິ ສມາປຕ຺ຕິສມງ຺ຄີປຸຄ຺ຄໂລ ຕໍ ຕໍ ປວິຏ຺ໂຐ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ທ຺ວີຫິ ຠາເຄຫິ ວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ອຣູປຊ຺ຌາເນນ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວິໂມກ຺ເຂນ, ມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ເຉທວິໂມກ຺ເຂນາຕິ ທ຺ວີຫິ ວິມຸຈ຺ຈນຠາເຄຫິ, ອຣູປສມາປຕ຺ຕິຍາ ຣູປກາຍໂຕ, ມຄ຺ເຄນ ນາມກາຍໂຕຕິ ທ຺ວີຫິ ວິມຸຈ຺ຈິຕພ຺ພຠາເຄຫິ ຈ ວິມຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຣູປສມາປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິອາທິ. ວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ຫິ ກິເລເສຫິ ວິມຸຕ຺ໂຕ, ວິມຸຈ຺ຈນ຺ໂຕ ຈ ກິເລສານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນສມຸຈ຺ຉິນ຺ທເນຫິ ກາຍທ຺ວຍໂຕ ວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ຄາຖາຍ ຈ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນລາຠິໂນ ອຸປສິວພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ຠຄວຕາ ‘‘ນາມກາຍາ ວິມຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ ມຸນິ ອກ຺ຂາໂຕ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໍ ປເລຕີຕິ ອຕ຺ຖໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ນ ອຸເປຕິ ສງ຺ຂນ຺ຕິ ‘‘ອສຸກໍ ນາມ ທິສໍ ຄໂຕ’’ຕິ ໂວຫາຣໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ. ເອວໍ ມຸນິ ນາມກາຍາ ວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ເອວໍ ອຣູປໍ ອຸປປນ຺ໂນ ເສກ຺ຂມຸນິ ປກຕິຍາ ປຸພ຺ເພວ ຣູປກາຍາ ວິມຸຕ຺ໂຕ, ຕຕ຺ຖ ຈ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ຄໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ນາມກາຍສ຺ສ ປຣິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ປຸນ ນາມກາຍາປິ ວິມຸຕ຺ໂຕ. ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ ຂີຓາສໂວ ຫຸຕ຺ວາ ອນຸປາທາຍ ປຣິນິພ຺ພານສງ຺ຂາຕໍ ອຕ຺ຖໍ ປເລຕິ ນ ອຸເປຕິ ສງ຺ຂໍ, ‘‘ຂຕ຺ຕິໂຍ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິ ເອວໍ ອາທິກໍ ສມຎ຺ຎໍ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ອຎ຺ຎຕຣໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ ອິທໍ ກິໍ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣລາຠີວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຸທາຫຸ ສພ຺ພາຣຸປ຺ປລາຠີວເສນາຕິ ຍຖິຈ຺ຉສິ, ຕຖາ ໂຫຕຸ, ຍທິ ສພ຺ພາຣຸປ຺ປລາຠີວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ໂກຈິ ວິໂຣໂຘ. ອຖ ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎຕຣລາຠີວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ຍໂຕ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸ ອິເມ ອຏ຺ຐ ວິໂມກ຺ເຂ ອນຸໂລມມ຺ປິ ສມາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິວຈເນນ ວິຣຸຊ຺ເຌຍ຺ຍາຕິ? ຍສ຺ມາ ອຣູປາວຈຣຊ຺ຌາເນສຸ ເອກສ຺ສາປິ ລາຠີ ‘‘ອຏ຺ຐວິໂມກ຺ຂລາຠີ’’ ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຏ຺ຐວິໂມກ຺ເຂ ເອກເທສສ຺ສາປິ ຕໍນາມທານສມຕ຺ຖຕາສມ຺ຠວໂຕ. ອຍຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐວິໂມກ຺ຂສມຎ຺ຎາ ສມຸທາເຍ ວິຍ ຕເທກເທເສປິ ນິຣຸຬ຺ຫາປຕ຺ຕິສມຎ຺ຎາ ວິຍາຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ. ‘‘ປຎ຺ຈວິໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຉພ຺ພິຘຕໍປິສ຺ສ ເກຈິ ປຣິກປ຺ເປນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ, ນິຈ຺ຉິໂຕວາຍໍ ປຎ຺ໂຫ ປຸພ຺ພາຈຣິເຍຫີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເກຈິ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເກຈີຕິ ອຸຕ຺ຕຣວິຫາຣວາສິໂນ, ສາຣສມາສາຈຣິຍາ ຈ. ເຕ ຫິ ‘‘ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ອຸຠຍຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ ສມາຘິວິປສ຺ສນາໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຣູປາວຈຣສມາຘິນາປິ ສມາຘິປຣິປນ຺ຖໂຕ ວິມຸຕ຺ຕິໍ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ. ເອວໍ ຣູປຊ຺ຌານຠາເຄນ, ອຣູປຊ຺ຌານຠາເຄນ ຈ ອຸຠໂຕ ວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ປາຍສມາໂນ. ‘‘ຕາທິສເມວາ’’ຕິ ອິມິນາ ຍາທິສໍ ອຣູປາວຈຣຊ຺ຌານໍ ກິເລສວິກ຺ຂມ຺ຠເນ, ຕາທິສໍ ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ປີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ອຸລ຺ລງ຺ເຄຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ.

ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ຕປຎ຺ໂຫຕິ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ຉພ຺ພິຘຕໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນປຎ຺ໂຫ. ວຓ຺ຓນໍ ນິສ຺ສາຍາຕິ ຕສ຺ສ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖວຈນໍ ນິສ຺ສາຍ. ຈິເຣນາຕິ ເຖຣສ຺ສ ອປຣຠາເຄ ຈິເຣນ ກາເລນ. ວິນິຈ຺ຉຍນ຺ຕິ ສໍສຍເຉທກໍ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ປຕ຺ໂຕ.ຕໍ ປຎ຺ຫນ຺ຕິ ຕມຕ຺ຖໍ. ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິໂຕ ຫິ ອຕ຺ໂຖ ປຎ຺ໂຫ. ນ ເກນຈິ ສຸຕປຸພ຺ພນ຺ຕິ ເກນຈິ ກິຎ຺ຈິ ນ ສຸຕປຸພ຺ພໍ, ອິທໍ ອຕ຺ຖຊາຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກິຎ຺ຈາປິ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕໍ, ກິຎ຺ຈາປິ ກິເລເສ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕີຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ກິຎ຺ຈາປິ-ສທ຺ໂທ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ສມຸທາຈຣຕີຕິ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕຕ຺ຖ ກາຣຓມາຫ ‘‘ອິເມ ຫີ’’ຕິອາທິນາ, ເຕນ ຣູປາວຈຣຠາວນໂຕ ອາຣຸປ຺ປຠາວນາ ສວິເສສໍ ກິເລເສ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕິ ຣູປວິຣາຄຠາວນາຠາວໂຕ, ອຸປຣິຠາວນາຠາວໂຕ ຈາຕິ ທສ຺ເສຕີຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອາຣຸປ຺ປຠາວນານິທ຺ເທເສ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕສ຺ເສວໍ ຕສ຺ມິໍ ນິມິຕ຺ເຕ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຈາເຣນ຺ຕສ຺ສ ນີວຣຓານິ ວິກ຺ຂມ຺ຠນ຺ຕິ ສຕິ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິອາທິ, (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໘໑) ຕໍ ສມຕ຺ຖຕໍ ໂຫຕີຕິ. ອິທໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຎຕ຺ຕິປາຐມາຫ (ປຸ. ປ. ນິທ຺ເທສ ໒໗). ສພ຺ພຎ຺ຫິ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ອຕ຺ຖສູຈນາທິອຕ຺ເຖນ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ວາຍມຕ຺ໂຖ. ຍໍ ປນ ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ວິໂມກ຺ຂານໍ ອນຸໂລມາທິໂຕ ສມາປຊ຺ຊເນນ ສາຕິສຍໍ ສນ຺ຕານສ຺ສ ອຠິສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ, ອຏ຺ຐມຎ຺ຈ ອຸຕ຺ຕມໍ ວິໂມກ຺ຂໍ ປທຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄາຘິຄເມນ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຈ຺ຈນໂຕ ຈ ອິມາຍ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ພເສຏ຺ຐຕາ ເວທິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

ມຫານິທານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ.