໑໖. ຎາຓວິຠງ຺ໂຄ

໑. ເອກກມາຕິກາທິວຓ຺ຓນາ

໗໕໑. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຕາຍ, ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຕາຍ ໂອກາສຏ຺ໂຐ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນເຫຕາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ອເຫຕຸກາ’’ຕິອາທິກໍ ສພ຺ພໍ ເອກວິເຘນ ຎາຓວຕ຺ຖຸໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອກໍ ນເຫຕູຕິ ນເຫຕຸຕາຍ ເອກໍ ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓໍ ນເຫຕູຕິ ວຸຕ຺ຕາ ເຕສໍ ນເຫຕຸຕາ. ເອກນ຺ຕາເຫຕຸຠາເວນ ຫິ ເຕ ເອກປ຺ປກາຣາວາຕິ. ອຎ຺ຎມ຺ປີຕິ ອເຫຕຸກາທິ. ອວິຕຖສາມຎ຺ຎຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຕເນວ ອເຫຕຸກຕາທິນາ ຍຖາຠູເຕນ ສມານຠາເວນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ຎາຓາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ຎາຓສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓາທິ. ວຕ຺ຖຸວິຠາວນາຕິ ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓາທິກສ຺ສ ຎາຓວຕ຺ຖຸສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິເສເສນ ວິຠາວນາ ປກາສນາ ປຎ຺ຎາ.

ໂອສານທຸກສ຺ສາຕິ ‘‘ອຕ຺ຖຊາປິກາ ປຎ຺ຎາ, ຊາປິຕຕ຺ຖາ ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ທຸກສ຺ສ. ທຸກມາຕິກາ ຘມ຺ມສງ຺ຄຓິຍໍ ວຸຕ຺ຕທຸກມາຕິກາຕິ ອາຫ ‘‘ທຸກມາຕິກໍ ອນິສ຺ສາຍາ’’ຕິ.

‘‘ຈິນ຺ຕາມຍາ ປຎ຺ຎາ’’ຕິອາທິກາ ຕິກມາຕິກໍ ອນິສ຺ສາຍ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ຕິການຸຣູເປຫີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ຍທິປິ ຊາປ-ສທ຺ໂທ ພ຺ຍຕ຺ຕວຈເນ, ມານເສ ຈ ປວຕ຺ຕຕິ, ຊນນຕ຺ເຖປິ ປນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຘາຕຸສທ຺ທານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ກຸສລປຎ຺ຎາ ວິປາກສງ຺ຂາຕສ຺ສ, ກິຣິຍປຎ຺ຎາ ປຣິກມ຺ມາທິຠູຕາ ອຕ຺ຕນາ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕພ຺ພຜລສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ ອຕ຺ຖຊາປິກາຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຖຊາປິກາ ກາຣຓຄຕາ ປຎ຺ຎາ’’ຕິ. ວິປາກປຎ຺ຎາ, ກິຣິຍປຎ຺ຎາ ຈ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍວເສນ ຕໍຕໍວິປາກາທິອຕ຺ຖໍ ຊາເປຕິ ຊເນຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຊາປິໂຕ ຊນິໂຕ ອຕ຺ໂຖ ເອຕິສ຺ສາຕິ ຊາປິຕຕ຺ຖາ’’ຕິ. ສຕິປິ ສຫຊາຕານໍ ປຈ຺ຈຍຠາເວ ວິປາກກິຣິຍປຎ຺ຎາ ນ ກຸສລາ ວິຍ ວິປາການໍ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ກາຣຓໂວຫາຣໍ ລຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ກາຣຓປຎ຺ຎາສທິສີ’’ຕິ. ວິຠາວນຕ຺ເຖນ ປຎ຺ຎາ ອາຣມ຺ມຓໍ ວິຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕປິ ປກາເສຕິເຍວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຜລປ຺ປກາສນຠູຕາ’’ຕິ. ຍໂຕ ສາ ອາໂລໂກຠາສປຊ຺ໂຊຕປຣິຍາເຍຫິ ວິຠາວິຕາ.

໑໐. ທສກມາຕິກາວຓ຺ຓນາ

໗໖໐. ‘‘ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ຎາຓໍ, ອສຕິ ຊາຕິຍາ ນຕ຺ຖິ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ຎາຓໍ. ອຕີຕມ຺ປິ ອທ຺ຘານໍ ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ຎາຓໍ, ອສຕິ ຊາຕິຍາ ນຕ຺ຖິ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ຎາຓໍ. ອນາຄຕມ຺ປິ ອທ຺ຘານໍ ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ຎາຓໍ, ອສຕິ ຊາຕິຍາ ນຕ຺ຖິ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ຎາຓໍ. ຍມ຺ປິສ຺ສ ຕໍ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ, ຕມ຺ປິ ຂຍຘມ຺ມໍ ວຍຘມ຺ມໍ ວິຣາຄຘມ຺ມໍ ນິໂຣຘຘມ຺ມນ຺ຕິ ຎາຓໍ. ຠວປຈ຺ຈຍາ…ເປ… ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ…ເປ… ນິໂຣຘຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໓໔) ເອວມາຄຕານິ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິ ຎາຓານິ. ‘‘ຊຣາມຣເຓ ຎາຓໍ, ຊຣາມຣຓສມຸທເຍ ຎາຓໍ, ຊຣາມຣຓນິໂຣເຘ ຎາຓໍ, ຊຣາມຣຓນິໂຣຘຄາມິນິຍາ ປຏິປທາຍ ຎາຓໍ. ຊາຕິຍາ ຎາຓໍ…ເປ… ສງ຺ຂາເຣສຸ ຎາຓໍ…ເປ… ປຏິປທາຍ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໓໓) ເອວມາຄຕານິ ຈຕຸຈຕ຺ຕາຣີສໍ ຎາຓານິ. ສຸຕມຍຎາຓາທີນິ ອນາວຣຓຎາຓປຣິໂຍສານານິ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ມາຕິກາ ໑.໑ ອາທໂຍ) ອາຄຕານິ ເຕສຕ຺ຕຕິ ຎາຓານິ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕສຕ຺ຕຕິ ປນ…ເປ… ນ ສໍຍຸຕ຺ຕເກ’’ຕິ. ‘‘ສໍຍຸຕ຺ຕເກ’’ຕິ ວາ ອິທໍ ‘‘ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິ ຎາຓານີ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ, ນ ‘‘ເຕສຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ອິມິນາ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ນິກ຺ເຂປກຓ຺ຑາທີສຸ. ຍຖາ ສມ຺ມາປຏິເວຘາຠາວໂຕ ມິຈ຺ຉາຎາຓາທິ ຖຸສຣາສິມ຺ຫິ ນິຂາຕຂາຓຸໂກ ວິຍ ອາຣມ຺ມເຓ ຈຎ຺ຈລໍ ໂຫຕິ, ນ ເອວໍ ໂຫຕິ ຍຖາຠູຕາວໂພຘກໍ ຎາຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍາຖາວປຏິເວຘໂຕ ສຍຎ຺ຈ ອກມ຺ປິຍ’’ນ຺ຕິ. ອຘິພລກຣຓໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນນ຺ຕິ ຕໍ ປຸຄ຺ຄເລ ອາໂຣເປນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ປຸຄ຺ຄລຎ຺ຈ…ເປ… ກໂຣຕີ’’ຕິ. ວິສຠາຄຘມ຺ເມສຸ ວາ ອກມ຺ປິຍຕ຺ໂຖ, ສຠາຄຘມ຺ເມສຸ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຠິມຸຂໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ‘‘ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖວຈນໍ. ອຸປຄມນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາຍ ປຏິຊານນເມວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຏິຊານນວເສນາ’’ຕິ. ອຏ຺ຐ ວາ ປຣິສາ ອຸປສງ຺ກມນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ປຏິຊານນວເສນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕນ຺ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອຏ຺ຐສຸ ປຣິສາສຸ ທສ຺ສິຕອກມ຺ປິຍຎາຓຍຸຕ຺ໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ຜລສມ຺ປຕ຺ຕິປວຕ຺ຕີຕິ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍາທີນໍ ກາຣຓສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ຜລຠູຕາຍ ປຕິຣູປເທສວາສອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິອາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປວຕ຺ຕນໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສຸຕ຺ຕເສສາ ສງ຺ຄຫິຕາ. ຕຕ຺ຖ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍາທິເກ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ສມາເນ ອຕ຺ຖກິຈ຺ເຈ ປຏິເວຘຎາຓສ຺ສ ວິຍ ເທສນາຎາຓສ຺ສາປິ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານຕາ ນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ປຏິເວຘນິຏ຺ຐຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ປຏິເວຘນິຏ຺ຐຕ຺ຕາຕິ ປຏິເວຘສ຺ສ ປຣິໂຍສານຕ຺ຕາ. ເຕນາຕິ ປຏິເວຘປຣິໂຍສານຠູເຕນ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຎາເຓນ. ຕທຘິຄເມນ ຫິ ສມ຺ປຕ຺ຕສກລສພ຺ພຎ຺ຎຸຄຸໂຓ ຠຄວາ ອນນ຺ຕປຏິຠາໂນ ອນຸປມາຍ ພຸທ຺ຘລີຬາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ອໂຫສິ. ‘‘ປຏິລທ຺ຘສ຺ສາປີ’’ຕິ ອິມິນາ ສພ຺ພຖາ ລຠາປກສ຺ສ ປຏິເວຘານຸຣູປຕາ ເທສນາຎາຓສ຺ສ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາຕິ ທີເປຕິ, ເຕນ ຈ ປຏິເວຘນມຕ຺ເຕເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເທສນາຎາຓສ຺ສາ’’ຕິອາທິ.

ຫານຠາຄິຍຘມ຺ມນ຺ຕິ ວາ ຫານຠາຄິຍຠາວສ຺ສ ກາຣຓໍ. ກາມສຫຄຕສຎ຺ຎາທິຘມ຺ມນ຺ຕິ ກາມຄຸຓາຣມ຺ມຓໍ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣາທິໍ. ປຸພ຺ເພວ ກຕາຠິສງ຺ຂາຣາທິນ຺ຕິ ‘‘ຈນ຺ເທ ວາ ສູຣິເຍ ວາ ເອຕ຺ຕກໍ ຄເຕ ວຸຏ຺ຐຫິສ຺ສາມີ’’ຕິອາທິນາ ສມາປຊ຺ຊນໂຕ ປຸພ຺ເພ ປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາຠິສງ຺ຂາຣປຣິກມ຺ມາທິໍ.

ຕທຠາວຄ຺ຄຫເຓນາຕິ ກິເລສາວຣຓາຠາວຄ຺ຄຫເຓນ. ຐິຕິນ຺ຕິ ອຕ຺ຖິຠາວໍ. ຕພ຺ພິປຣີຕາຍາຕິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິກາຍ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຍາ. ຐານາຠາວນ຺ຕິ ອປ຺ປວຕ຺ຕິໍ, ນຕ຺ຖິຠາວໍ ວາ. ອຸປຣີຕິ ອິມິສ຺ສາ ພລານໍ ອນຸກ຺ກມກຖາຍ ອຸປຣິ ອນນ຺ຕຣເມວ. ວິປາກາວຣຓາຠາວທສ຺ສນາທິກສ຺ສາຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ກມ຺ມາວຣຓາຠາວທສ຺ສນໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອິຕຣນ຺ຕິ ອຘິຄມສ຺ສ ອຏ຺ຐານທສ຺ສນໍ. ຕໍສຫິຕານໍ ຘາຕູນນ຺ຕິ ຣາຄາທິສຫິຕານໍ ສຠາວານໍ. ເວມຕ຺ຕຕາ ຈ ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍວິເສສສິທ຺ເຘນ ອວຕ຺ຖາທິວິເສເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ຈຣິຍາເຫຕູນນ຺ຕິ ຣາຄາທິຈຣິຍາກາຣຓຠູຕານໍ ຘມ຺ມານໍ.

໑. ເອກກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໗໖໑. ອຍໍ ວິເສໂສຕິ ສມາເນປິ ນຍທ຺ວຍສ຺ສ ເຕສໍ ອເຫຕຸຠາວາທິທີປເນ ເອກສ຺ສ ເຫຕຸຠາວາທິປຏິເສຘຕາ, ອິຕຣສ຺ສ ຣາສນ຺ຕຣາສງ຺ຄໂຫຕິ ອິທໍ ນານາກຣຓໍ. ເອກາຍ ຊາຕິຍາຕິ ອາທານນິກ຺ເຂປປຣິຈ຺ຉິນ຺ນສ຺ສ ເອກສ຺ສ ຠວສ຺ສ. ຕທນ຺ໂຕຄຘຕາຍາຕິ ຄຕິອນ຺ໂຕຄຘຕາຍ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຕໍຕໍຄຕິຈຸຕິຠເວສຸ.

໗໖໒. ຕຖາຕິ ອຎ຺ຎທ຺ວາຣາຣມ຺ມຓຕາຍ. ຂີຣາທີນໍ…ເປ… ວິລກ຺ຂຓຕາຕິ ຍຖາ ຂີຣສ຺ສ ທຘິຠາເວນ, ທຘິໂນ ຕກ຺ກຠາເວນ ວິລກ຺ຂຓຕາປຕ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓານໍ ນເຫຕຸຠາວາທິໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ສຠາວາປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໗໖໓. ມຫຕ຺ເຕປີຕິ ປຸຖຸຕ຺ເຕປິ. ພຫຸຠາວວາຈໂກ ຫິ ອຍໍ ມຫາ-ສທ຺ໂທ ‘‘ມຫາຊໂນ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ຣູປສງ຺ຆາຏສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ອຎ຺ຎຖາ ສຠາວຘມ຺ມສ຺ສ ກາ ມຫນ຺ຕຕາ, ສຸຂຸມຕາ ວາ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວຈນໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ຈກ຺ຂຸປສາເທ ມມ ວຕ຺ຖຸມ຺ຫີ’’ຕິ. ອິສ຺ສຣິຍຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອິສ຺ສຣິຍປວຕ຺ຕນຏ຺ຐານໍ. ຕຖາ ຫິ ນໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຠາວິຕໍ ວິຠາເວນ຺ຕເມວ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອຎ຺ຎວິຎ຺ຎາຓານິ ຈ ເຕນ ທິນ຺ນນຍາເນວ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ອປິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓໍ, ຍໂຕ ຕໍ ອນ຺ຘສ຺ສ ນ ນິປ຺ຜຊ຺ຊຕິ.

໗໖໔. ວວຕ຺ຖິຕານມ຺ປີຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອສໍກິຓ຺ຓານມ຺ປິ. ປຏິປາຏິນິຍໂມ ນິຍຕານຸປຸພ຺ພິກຕາ. ເຕນາຕິ ‘‘ອພ຺ໂພກິຓ຺ຓາ’’ຕິ ວຈເນນ.

໗໖໖. ອາວຏ຺ຏນຠາໂວ ອາວຊ຺ຊນກິຈ຺ຈຕາ.

ເຕສນ຺ຕິ ຣູປາທີນໍ. ເອເຕສຎ຺ຫິ ຣູປາທີນໍ ປຎ຺ຈຫິ ວິຎ຺ຎາເຓຫິ ສມາຄໂມ. ອຠິນິປຕິຕພ຺ພານິ ອາລມ຺ພິຕພ຺ພານິ, ວິຊານິຕພ຺ພານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຣມ຺ມຓກຣເຓນ ປຏິວິຊານິຕພ຺ພານີ’’ຕິ. ກຸສລາກຸສລເຈຕນາຍ, ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານຎ຺ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕານໍ ‘‘ມໂນປຸພ຺ພງ຺ຄມາ…ເປ… ອກຸສລໍ ວາ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໗໖໖) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕານໍ ປຏິວິຊານິຕພ຺ພານໍ ປຏິວິຊານນນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກມ຺ມຕ຺ເຖ ຫິ ເອຕໍ ສາມິວຈນໍ. ສຫຊປຸພ຺ພງ຺ຄມຘມ຺ເມນາຕິ ທສ຺ສນາທີຫິ ສຫຊາຕຜສ຺ສາທິນາ ປຸພ຺ພງ຺ຄເມນ ອາວຊ຺ຊນາທິນາ. ກິຈ຺ຈນ຺ຕຣນ຺ຕິ ທສ຺ສນາທິກິຈ຺ຈໂຕ ອຎ຺ຎໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທິກິຈ຺ຈໍ.

ອວິປາກຠາເວນ ກາຣເຓນ, ເຕນ ວາ ສທ຺ຘິໍ. ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ຣູປຠາວາທິໍ. ຠາສນກຣຓກຣາຕິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສມຸຏ຺ຐາປນວເສນ ປວຕ຺ຕກຸສລາກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທຘມ຺ມາ. ເຕ ເອວ ກາຍງ຺ຄວາຈງ຺ຄໍ ອໂຈເປຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕາ ຕໍສທິສາ. ປຸພ຺ພງ຺ຄມປຏິວິຊານນນ຺ຕິ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຠາເວນ ວິຊານນໍ ມໂນທ຺ວາຣິກຊວນານໍ ປຸເຣຈຣຠາເວນ ຄຫຓໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ. ‘‘ນ ປຏິສິທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ສ຺ວາຍມປ຺ປຏິເສໂຘ ສາມຕ຺ຖິຍລທ຺ໂຘຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນ ກາຍກມ຺ມໍ…ເປ… ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຕຖາ’’ຕິ ອິທໍ ຍຖາ ກາຍວຈີກມ຺ມປຏ຺ຐປນໍ, ເອວໍ ກຸສລາທິຘມ຺ມສມາທານມ຺ປິ ນຕ຺ຖີຕິ ອຸປສໍຫຣຓຕ຺ຖໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍທິ ນ ຠວໂຕ ຈວຕິ, ກຖໍ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ຈຸຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ນ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກ…ເປ… ອຕໍທ຺ວາຣິກຕ຺ຕາ’’ຕິ. ຕສ຺ສາ ປາຬິຍາ. ອາປາຖມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາປາຖຄມນມຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາວມຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ‘‘ຣູປໍ ນີລ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິຘມ຺ມວິເສສໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຘມ຺ມສຠາວ’’ນ຺ຕິ. ຣູປນ຺ຕິ ຈ ນ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ຣູປາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ສມານໍ ‘‘ຣູປໍ ນາເມຕ’’ນ຺ຕິ ນ ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຖາ ຈາຫຸ ເອເກ ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄີ ນີລໍ ວິຊານາຕິ, ໂນ ຕຸ ນີລ’’ນ຺ຕິ. ຣູປນີລາທິອາກາໂຣ ຣູປາຣມ຺ມຓຣູປາທານາກາຣປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ຕຊ຺ຊາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ເຫສາ ຍຖາ ອນິຈ຺ຈຕາທິ. ສາຕິສຍໍ ສວິຕກ຺ກສວິຈາຣຕ຺ຕາ. ຕໂຕ ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ສທ຺ທາຣມ຺ມຓໂຕ ອຎ຺ຎໍ ນາມປຎ຺ຎຕ຺ຕິອາຣມ຺ມຓໍ, ອຎ຺ຎຖາ ສຫຸປ຺ປຕ຺ຕິປຏິເສໂຘ ນ ສມ຺ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ມໂນທ຺ວາເຣປີຕິ ນ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣເຍວ ທຸຕິເຍ ໂມຆວາເຣ, ອຖ ໂຂ ມໂນທ຺ວາເຣປິ. ອາວຊ຺ຊນໍ ທ຺ວຕ຺ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ…ເປ… ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກສ຺ສ ອາວຊ຺ຊນສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ຕຖາ ອສມ຺ຠວໂຕ.

ຕສ຺ສາຕິ ຍາຖາວກວຕ຺ຖຸວິຠາວນາຍ ປຎ຺ຎາຍ.

ເອກກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ທຸກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໗໖໗. ອຘິກຣເຓສູຕິ ປທຕ຺ເຖສຸ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສຠາວໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຖສທ຺ທສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕນາກາຣທສ຺ສນໍ, ເຕນ ອຕ຺ຖສທ຺ທສ຺ສ ສຠາວຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຘິກຣຓວເສນ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ‘‘ອຠິເຘຍ຺ຍານຸຣູປໍ ລິງ຺ຄວຈນານີ’’ຕິ ຫິ ສທ຺ທວິທູ ວທນ຺ຕິ.

ທຸກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ຕິກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໗໖໘. ປຣິປາຈິເຕສູຕິ ສາຘິເຕສຸ. ‘‘ວິຫິເຕສູ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸທ຺ຘາທີສຸ ວິຍ ຠູຕກາລຕາ ນາຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ ‘‘ວິສຍວິເສສນມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ. ‘‘ກມ຺ມໍ, ສິປ຺ປ’’ນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາ ກາຣຓູປຈາເຣນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຎາ ເອວ ວາ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ.

ກຸສລໍ ກມ຺ມໍ ສກໍ ເອກນ຺ຕໍ ຫິຕສຸຂາວຫຕ຺ຕາ. ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂຕ຺ຕາ ອິຕຣໍ ອກຸສລໍ ກມ຺ມໍ ໂນສກໍ. ສຈ຺ຈປຏິເວຘານຸໂລມນໍ ສຈ຺ຈານຸໂລມນໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕປ຺ປຏິເວຘປຈ຺ຈຍຠາເວນາ’’ຕິ. ມຄ຺ຄສຈ຺ຈສ຺ສ ອນຸໂລມນໂຕ ວາ ສຈ຺ຈານຸໂລມິກຕາ, ຕຖາ ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈສ຺ສ ອນຸໂລມນໂຕ. ເຕນາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ມຄ຺ຄສຈ຺ຈສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ປຎ຺ຎາ ວຸຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາວິສເຍ ປຎ຺ຎາກິຈ຺ຈສ຺ສ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ‘‘ໂຍຄວິຫິເຕສູ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕຠູມິນິທ຺ເທໂສ, ‘‘ກມ຺ມສ຺ສກຕໍ ສຈ຺ຈານຸໂລມິກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕສຣູປນິທ຺ເທໂສ, ‘‘ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣນິທ຺ເທໂສ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕາ…ເປ… ນິທ຺ເທສາ. ‘‘ໂຍຄວິຫິເຕສຸ ກມ຺ມາຍຕເນສຸ ຂນ຺ຕິໍ, ກມ຺ມສ຺ສກຕໍ ຂນ຺ຕິໍ, ‘ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈ’ນ຺ຕິ ຂນ຺ຕິ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຂນ຺ຕິອາທິປເທຫິ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ໂອໂລກນໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓໍ. ຘມ຺ມາ ໂອໂລກນໍ ຂມນ຺ຕີຕິ ປຎ຺ຎາຍ ຕໂທໂລກນສມຕ຺ຖຕມາຫ.

໗໖໙. ມຸຎ຺ຈຕີຕິ ປຊຫຕິ. ອາຣພ຺ຠ-ກິຣິຍາຍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ສມງ຺ຄິຠາໂວ, ອຘິກຣຓໍ ປຏ຺ຐປນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ມຸຎ຺ຈ…ເປ… ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

໗໗໐. ປຎ຺ຈສີລທສສີລານິ ກມ຺ມວຏ຺ເຏກເທສຠູຕານິ ສນ຺ຘາຍ ເຕສໍ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍໍ ສມວໂຣໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຕິປິ ສວເນຕິ ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສາວໂກ ປາຓາຕິປາຕາ ປຏິວິຣໂຕ’’ຕິອາທິນາ (ອ. ນິ. ໘.໓໙; ກຕາ. ໔໘໐) ຕຖາຄຕໂຕ ສວເນ ສຕິປິ. ຠິກ຺ຂຸອາທີນມ຺ປິ ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອຘິສີລປຎ຺ຎາປນໍ ວິຍ ນ ພຸທ຺ຘາເວຓິກນ຺ຕິ.

ອຘິປຎ຺ຎານິພ຺ພຕ຺ເຕສູຕິ ຐເປຕ຺ວາ ອຘິປຎ຺ຎໍ ຕທຎ຺ເຎສຸ ມຄ຺ຄຜລຘມ຺ເມສຸ. ຕທຘິຏ຺ຐາເນສູຕິ ຕສ຺ສາ ອຘິປຎ຺ຎາຍ ອຘິຏ຺ຐາເນສຸ ວິປສ຺ສນາຘມ຺ເມສຸ.

໗໗໑. ອປາຍຸປ຺ປາທນໍ ອວຑ຺ຒິນິພ຺ພຕ຺ຕນໍ. ຕສ຺ມິໍເຍວ ຐາເນຕິ ຕສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ.

ຕິກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ຈຕຸກ຺ກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໗໙໓. ປຣິຕສ຺ສນໍ ປຣິຕ຺ຕາໂສ, ຈິຕ຺ຕຸຕ຺ຣາໂສ ຈາຕິ ‘‘ນ ປຣິຕສ຺ສຕີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ‘‘ນ ປຕ຺ເຖຕິ ນ ອຸຕ຺ຕສຕີ’’ຕິ ອຕ຺ຖມາຫ.

໗໙໖. ອຣິຍສຈ຺ເຈສຸ ຘມ຺ມສທ຺ໂທ ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ອຣິຍມຄ຺ໂຄ, ຕສ຺ສ ຈ ຜລໍ ຘມ຺ໂມ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປນ຺ເນ ອປາເຍສຸ ອປຕມາເນ ຘາເຣຕີຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຣິຍມຄ຺ຄຜເລ ນິສ຺ສຍຠູເຕ ປຎ຺ຎາ. ເຕນາຫ ‘‘ຕໍສຫຄຕາ’’ຕິ. ອວິທິຕໍ ວິທິຕໍ ວິຍ ເນຕິ ຎາເປຕີຕິ ນໂຍ, ອນຸມານໍ, ຕສ຺ສ ນຍນໍ ປວຕ຺ຕນໍ, ຕໍ ປນ ວິສຸໍເຍເວກໍ ຎາຓຸປ຺ປາທນນ຺ຕິ ອາສງ຺ກາຍ ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖມາຫ ‘‘ນ ອຎ຺ຎ…ເປ… ວິເສໂສ’’ຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ຫິ ອຘິຄມານຸສາເຣນ ປຣາຘິຄຕານໍ ກາລຕ຺ຕເຍ ມຄ຺ຄາທີນໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣານຸມານໍ ນຍນຍນໍ. ອນຸມິນນາກາຣເມວ ຫິສ຺ສ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຎາຓສ຺ເສວ ປວຕ຺ຕິວິເສໂສ’’ຕິ. ກາຣຓຎ຺ຈ ນຍນຍນສ຺ສ ສຈ຺ເຈສຸ ປຈ຺ຈກ຺ຂປວຕ຺ຕນໂຕ. ‘‘ຕຖາ’’ຕິ ອິມິນາ ຍຖາ ມຄ຺ຄຎາຓໂຕ ອຎ຺ຎາປິ ‘‘ອິມິນາ ຘມ຺ເມນາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ປກາຣນ຺ຕເຣນປິ ‘‘ອິມິນາ ຘມ຺ເມນ ຎາເຓນາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ອຸປສໍຫຣຕິ. ເຕນາຕິ ຕສ຺ມາ ຎາເຓນ ຎາຕໂຕ ສມ຺ປໂຍເຄຫິ ນຍນຍນໂຕ. ຎາຓວິສຍຠາເວນາຕິ ປຏິເວຘຎາຓສ຺ສ ວິສຍຠາເວນ. ຎາເຕນ ປຏິວິທ຺ເຘນ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ເມນ, ຎາຓສມ຺ປໂຍເຄນ ວາ ຎາເຕນ ຊານິຕ຺ວາ ຐິເຕນ ມຄ຺ຄຜລຘມ຺ເມນ.

ສພ຺ເພນ ສພ຺ພນ຺ຕິ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ສພ຺ພໍ, ອນວເສສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອທ຺ຘຕ຺ຕຍປຣິຍາປນ຺ນຎ຺ຫິ ສພ຺ພໍ ເຕຠູມກສງ຺ຂາຣຄຕໍ ສມ຺ມສີຍຕິ. ນຍນໂຕຕິ ນຍຄ຺ຄາຫໂຕ. ອນຸຣູປຕ຺ຖວາຈໂກ ວາ ກາຣຓສທ຺ໂທ ‘‘ກາຣຓໍ ວທຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ.

ອນ຺ວຍຎາຓສ຺ສປິ ປຣິໂຍຄາເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນໂຕ ສວິເສໂສ ວິສຍາວໂພໂຘຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຘມ຺ເມ ຎາຓ…ເປ… ອຠາວາ’’ຕິ. ວິສໂຍຠາສນມຕ຺ຕຊານນສາມຎ຺ເຎນາຕິ ອສຕິປິ ອຠິສເມຈ຺ຈ ຄຫເຓ ວິສຍວິຠາວນສງ຺ຂາຕອວໂພຘສາມຎ຺ຎມຕ຺ເຕນ. ‘‘ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ສມ຺ມເຕສູຕິ ‘‘ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ໂວຫຣິເຕສຸ ລທ຺ຘຎາຓໂວຫາເຣສຸ. ສມ຺ມຸຕິວເສນາຕິ ຘມ຺ມຎາຓາທິ ວິຍ ສມຸເຂນ ວິສເຍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຸເຂນ ປວຕ຺ຕໍ. ອວເສສນ຺ຕິ ສມ຺ມຸຕິຎາຓເມວາຫ. ອິຕຣຎາຓຕ຺ຕຍວິສຠາຄນ຺ຕິ ຘມ຺ມຎາຓາທິຎາຓຕ຺ຕຍວິຘຸຣໍ.

໗໙໗. ກາມຠວຘມ຺ເມຕິ ກາມຠວສງ຺ຂາເຕ ຘມ຺ເມ.

໗໙໘. ສາຕິ ປຐມຊ຺ຌານປຎ຺ຎາ. ວີຕຣາຄຠາວນາວຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ‘‘ວີຕຣາໂຄ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ. ຕນ຺ຕິ ຉຏ຺ຐາຠິຎ຺ຎໍ. ມຄ຺ຄຎາຓຎ຺ຫິ ກິຈ຺ຈໂຕ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈມ຺ປິ ປຏິວິຊ຺ຌຕິ. ອິຕຣາຕິ ເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ. ຕທຸປນິສ຺ສຍຕ຺ຕາຕິ ຕສ຺ສາ ຉຏ຺ຐາຠິຎ຺ຎາຍ, ຕສ຺ສ ວາ ປຏິວິຊ຺ຌນສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍຕ຺ຕາ ປຏິວິຊ຺ຌຕິ ນາມ. ຍຖານຸຣູປນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐາສວາທີນໍ ຍຖານຸຣູປໍ. ອາສວກ຺ຂເຍຕິ ອາສວກ຺ຂຍປຣິຍາເຍ ກາຣຓູປຈາເຣນ. ຕໍນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕຕິ ຕສ຺ສ ອາສວກ຺ຂຍສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຜລສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ. ອິທຎ຺ຈ ‘‘ອາສວານໍ ຂເຍ ຎາຓໍ ຉຏ຺ຐາຠິຎ຺ຎາ’’ຕິ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ.

໘໐໑. ອຠິວິສິຏ຺ເຐນ ວາ ຎາເຓນ ປາກຏໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຘິຄມວເສນ ປກາສໍ ວິຠູຕໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ.

໘໐໒. ວສິຕາປຎ຺ຈກຣຫິຕໍ ວສິຠາວໍ ອປາປິຕໍ ປຏິລທ຺ຘມຕ຺ຕໍ. ປຏິປທາຣມ຺ມຓສຫຄຕາ ປຎ຺ຎາ ປຏິປທາຣມ຺ມຓສມ຺ພນ຺ຘິນີຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຎາຍ ປຏິປທາຣມ຺ມຓຸທ຺ເທເສນາ’’ຕິ.

ຈຕຸກ຺ກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ປຎ຺ຈກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໘໐໔. ຕເມວ ປຎ຺ຎໍ ‘‘ທ຺ວີສຸ ຌາເນສຸ ປຎ຺ຎາ ປີຕິຜຣເຓນາ’’ຕິອາທິນາ ວິຠຊຕິ. ອຠິສນ຺ທນປຣິສນ຺ທນປຣິປູຣຓານິປິ ປຣິປ຺ຜຣຓໍ ວິຍ ຜຣຓາປີຕິຍາ, ຕໍສຫຄຕສຸຂສ຺ສ ຈ ກິຈ຺ຈວິເສສຠູຕານິ ອຘິປ຺ເປຕານີຕິ ອາຫ ‘‘ອຠິສນ຺ເທຕີຕິ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອາທິນາ ນເຍນາຕິ ‘‘ອຠິສນ຺ເທຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໒໒໖; ມ. ນິ. ໑.໔໒໗) ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕນເຍນ. ຜຣຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ປີຕິສຸຂສມຸຏ຺ຐິຕປຓີຕຣູເປຫິ ກາຍສ຺ສ ອຠິພ຺ຍາປນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອາຣມ຺ມເຓຕິ ປີຕິຜຣຓຕາສຸຂຜຣຓຕາສີເສນ ວຸຕ຺ຕານໍ ຕິກທຸກຌານານໍ ອາຣມ຺ມເຓ. ຕາຕິ ປີຕິຜຣຓຕາສຸຂຜຣຓຕາ.

ສມາຘິມຸເຂນາຕິ ສມາຘິໍ ມຸຂໍ ປມຸຂໍ ກຕ຺ວາ, ສມາຘິສີເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ສມາຘິປມຸເຂນ ວາ ອຸທ຺ເທສນິທ຺ເທເສນ. ອຎ຺ເຎ ກິເລສາ ທິຏ຺ຐິມານາທໂຍ. ອປ຺ປໂຍເຄນາຕິ ຌານວິໂມກ຺ຂາທີນໍ ວິຍ ອຸປ຺ປາທນີຍປຣິກມ຺ມປໂຍເຄນ ວິນາ. ອາວຊ຺ຊນາສທິໂສ ຫິ ຜລສມາປຕ຺ຕິອຕ຺ໂຖ ສມ຺ມສນຈາໂຣ. ຐປິຕຕ຺ຕາຕິ ປວຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ. ສຕິພຫຸລຕາຍາຕິ ສຕິຍາ ອຠິຓ຺ຫຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນສຕິຍາ ກາລສ຺ສ ສໂຕຕິ ທສ຺ເສຕີຕິ ໂຍຊນາ.

ປຎ຺ຈກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ຉກ຺ກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໘໐໕. ວິສຸທ຺ຘິຠາວນ຺ຕິ ວິສຸທ຺ຘິຍາ ສພ຺ຠາວໍ. ‘‘ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາເຓກເທສຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິທໍ ຕສ຺ສ ປຣິຠຓ຺ຑຎາຓຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ປາຬິຍໍ ‘‘ສຕ຺ຕານໍ ຈຸຕູປປາຕຎາຓາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຠິນີຫຣຕິ ອຠິນິນ຺ນາເມຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໔໗) ອາຣຠິຕ຺ວາ ‘‘ໂສ ທິພ຺ເພນ ຈກ຺ຂຸນາ ວິສຸທ຺ເຘນາ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໔໖) ວຸຕ຺ຕໍ. ທິພ຺ພສ຺ສ ຕິໂຣຫິຕວິປ຺ປກຏ຺ຐາທິເຠທສ຺ສ, ອິຕຣສ຺ສ ຈ ຣູປາຍຕນສ຺ສ ທສ຺ສນສມຕ຺ຖສ຺ສາປິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓສ຺ສ ສິຂາປຕ຺ຕິ ຈວມາໂນປປຊ຺ຊມານສຕ຺ຕທສ຺ສນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ມຸທ຺ຘປ຺ປຕ຺ເຕນ ຈາ’’ຕິອາທິ.

ຉກ຺ກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ສຕ຺ຕກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໘໐໖. ຉພ຺ພິຘມ຺ປິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓນ຺ຕິ ‘‘ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໘໐໖) ວຸຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທງ຺ຄານໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວເສນ ປວຕ຺ຕຎາຓໍ. ສຫ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນາຣມ຺ມຓຠາວສາມຎ຺ເຎນ ເອກຕ຺ເຕນ ຄເຫຕ຺ວາ. ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ເຕນາຕິ ປຸພ຺ເພ ຉຘາ ວຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ທສ຺ສິຕໍ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓນ຺ຕິ ເອວໍ ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ເຕນ. ‘‘ຂຍຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປກາເຣນ ທສ຺ສນນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປວຕ຺ຕຎາຓສ຺ສາຕິ ‘‘ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ, ປວຕ຺ເຕ ວາ ສໍສາຣວຏ຺ເຏ ຎາຓສ຺ສ. ຎາຓາຣມ຺ມຓາ ວິປສ຺ສນາ ຎາຓວິປສ຺ສນາ. ວິປສ຺ສນາຕິ ຈ ‘‘ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ເມ ວິຠາເຄນ ທສ຺ສນໂຕ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ. ຕສ຺ສ ຂຍຘມ຺ມຕາທິຊານນໍ ປຏິວິປສ຺ສນາ. ເຕນາຫ ‘‘ວິປສ຺ສນາປຏິວິປສ຺ສນາທສ຺ສນມຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ເອວເມຕ຺ຖ ອຏ຺ຐກຖາຘິປ຺ປາຍວເສນ ປາຬິຍາ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອຕ຺ຕໂນ ອຘິປ຺ປາຍວເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປາຬິຍໍ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ອທ຺ຘຕ຺ຕເຍ ປຈ຺ຈຍວິເສເສນ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນວິເສສນິທ຺ຘາຣເຓ. ຎາຓວຈເນນາຕິ ‘‘ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຎາຓສ຺ສ ຄຫເຓນ. ອງ຺ຄານນ຺ຕິ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິຍາ ອງ຺ຄານໍ. ອິຕິສທ຺ເທນາຕິ ‘‘ນິໂຣຘຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕອິຕິສທ຺ເທນ. ປກາເສຕ຺ວາຕິ ຎາຓສ຺ສ ປວຕ຺ຕິອາກາຣໍ ໂຊເຕຕ຺ວາ. ເຕນ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໂຕ ອຎ຺ຎໍເຍວ ປຣິໂຍສາເນ ວຸຕ຺ຕໍ ຎາຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ ສຕ຺ຕມໍ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ. ອຍເມວ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຕມ຺ປິ ຎາຓນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອວໍ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ນ ຍຸຕ຺ໂຕ ອງ຺ຄນ຺ຕຣຠາວສ຺ສ ອວິຠາວນໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕໍຎາຓ…ເປ… ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ’’ຕິ. ນ ຫິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕເມວ ເອກຊ຺ຌໍ ວຈນມຕ຺ເຕນ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣໍ ໂຫຕີຕິ. ‘‘ຂຍຘມ຺ມໍ…ເປ… ຈາ’’ຕິ ອິມິນາ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ອຸປຈເຍນ ໂທສມາຫ.

ສຕ຺ຕກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ອຏ຺ຐກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໘໐໘. ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມຕິ ນີວຣຓາທິປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມ. ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ສມາປຊ຺ຊເນ ອສຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກທຸກ຺ຂໍ.

ອຏ຺ຐກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ທສກນິທ຺ເທໂສ

ປຐມພລນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໘໐໙. ນ ຐານນ຺ຕິ ອຏ຺ຐານໍ, ອນຸປລພ຺ຠນຕ຺ໂຖ ອຍມກາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ອວິຊ຺ຊມານໍ ຐານໍ ອຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ອຠາວຕ຺ໂຖ ວາ, ນ ອຎ຺ຎປຏິປກ຺ຂາທິອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ນຕ຺ຖິ ຐານນ຺ຕິ ວາ ອຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ໂກ ປເນຕສ຺ສ ອຕ຺ຖທ຺ວຍສ຺ສ ວິເສໂສຕິ? ປຐໂມ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍຫິ ອນຸປລພ຺ຠມານຕໍ ວທຕິ, ທຸຕິໂຍ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອຠາວນ຺ຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ. ຕຓ຺ຫຸປາທານາທີນມ຺ປິ ສຸຂໂຕ ອຸປຄມນສ຺ສ ເຫຕຸຠາເວ ທິຏ຺ຐິວິປລ຺ລາສສ຺ສ ໂສ ສາຕິສໂຍ ອສຸເຂປິ ທຬ຺ຫໍ ປວຕ຺ຕາປນໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ທິຏ຺ຐິວິປລ຺ລາໂສວ…ເປ… ອຘິປ຺ເປຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອຕ຺ຕທິຏ຺ຐິວເສນາ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ສພ຺ພາປິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ນຕ຺ຖີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ, ອຕ຺ຕທິຏ຺ຐິສນ຺ນິສ຺ສຍາ ປນ ສພ຺ພທິຏ຺ຐິໂຍຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຕ຺ຕທິຏ຺ຐິວເສນາຕິ ປຘານທິຏ຺ຐິມາຫາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຠທານຸຣູປສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ. ເຠທານຸຣູເປນ ‘‘ອຘມ຺ເມ ຘມ຺ໂມ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ເຕນ.

ໂສ ເອວາຕິ ໂຍ ລິງ຺ເຄ ອປຣິວຕ຺ເຕ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ຠວງ຺ຄຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍປ຺ປພນ຺ໂຘ, ໂສ ເອວ. ຕຎ຺ຫິ ອຸປາທາຍ ເອກຊາຕິສມຎ຺ຎາ, ນ ເຈຕ຺ຖ ຠາວກລາປຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ວເສນ ໂຈທນາ ກາຕພ຺ພາ ຕທຎ຺ຎສ຺ເສວ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຕຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ອວິຈ຺ເຉທວຸຕ຺ຕິຍາ ປພນ຺ຘໂວຫາຣໍ ລຠຕິ, ອິຕຣມ຺ປິ ວາ ຠາວານຸປາລນຕາສາມຎ຺ເຎນາຕິ ອໂນກາສາວ ໂຈທນາ.

ສປຕ຺ຕວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ສປຕ຺ຕໍ ມາເຣມີຕິ ອຠິສນ຺ຘິນາ ສປຕ຺ເຕນ ນິປນ຺ນຏ຺ຐາເນ ນິປນ຺ນໍ ມນຸສ຺ສຠູໂຕ ມນຸສ຺ສຠູຕໍ ມາຕຣໍ ປິຕຣໍ ວາ ມາເຣນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ຈຕູສຸປິ ວິກປ຺ເປສຸ. ປຸຣິມໍ ອຠິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຸພ຺ພຠາຄິໂຍ ມຣຓາຘິປ຺ປາໂຍ. ອປ຺ປມາຓໍ ເຕນ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິຍາ ອຠາວໂຕ. ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ເສວ ຕໍ ທິນ຺ນໍ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ປຣິຠຸຕ຺ຕມ຺ປິ ປຸຖຸຊ຺ຊນກາເລ ທິນ຺ນໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນທານເມວ ໂຫຕິ, ເອວໍ ມຣຓາຘິປ຺ປາເຍນ ປຸຖຸຊ຺ຊນກາເລ ປຫາເຣ ທິນ຺ເນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ເຕເນວ ປຫາເຣນ ມເຕ ກສ຺ມາ ອຣຫນ຺ຕຆາໂຕເຍວ ໂຫຕິ, ນ ປຸຖຸຊ຺ຊນຆາໂຕຕິ? ວິເສສສມ຺ຠວໂຕ. ຍຖາ ຫິ ທານໍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ປຣິຈ຺ຈາຄມຕ຺ເຕນ ໂຫຕິ, ນ ເອວໍ ວໂຘ. ໂສ ຫິ ປາໂຓ, ປາຓສຎ຺ຎິຕາ, ວຘກເຈຕນາ, ອຸປກ຺ກໂມ, ເຕນ ມຣຓນ຺ຕິ ອິເມສໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອງ຺ຄານໍ ປາຣິປູຣິຍາວ ໂຫຕິ, ນ ອປາຣິປູຣິຍາ. ຕສ຺ມາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕສ຺ເສວ ມຣຓນ຺ຕິ ອຣຫນ຺ຕຆາໂຕເຍວ ໂຫຕິ, ນ ປຸຖຸຊ຺ຊນຆາໂຕ. ຍສ຺ມາ ປນ ‘‘ອິມໍ ມາເຣມີ’’ຕິ ຍໍ ສນ຺ຕານໍ ອາຣພ຺ຠ ມາຣຓິຈ຺ຉາ, ຕສ຺ສ ປຸຖຸຊ຺ຊນຂີຓາສວຠາເວນ ປໂຍຄມຣຓກ຺ຂຓານໍ ວເສນ ສຕິປິ ສນ຺ຕານເຠເທ ອເຠໂທເຍວ. ຍທາ ຈ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ, ຕທາ ຂີຓາສວຠາໂວ. ຕສ຺ມາ ອຣຫນ຺ຕຆາໂຕວ ໂຫຕີຕິ ນິຈ຺ຉິຕໍ. ກຖໍ ປເນຕ຺ຖ ວຘກເຈຕນາ ວຕ຺ຕມານວິສຍາ ສິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ວຘກຈິຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມຓມ຺ປິ…ເປ… ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ປພນ຺ຘວິຈ຺ເຉທວເສນາຕິ ເຍນ ປພນ຺ໂຘ ວິຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ຕາທິສໍ ປໂຍຄໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ຍທາ ປພນ຺ຘວິຈ຺ເຉໂທ, ຕທາ ອຣຫາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕຆາຕໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ. ນ ເອວນ຺ຕິ ຍຖາ ກາລນ຺ຕຣາເປກ຺ຂກິຈ຺ຈສິທ຺ຘໍ ວຘກຈິຕ຺ຕໍ, ນ ເອວໍ ຈາຄເຈຕນາ. ‘‘ສາ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ຈາຄເຈຕນາຍ ກາລນ຺ຕຣານເປກ຺ຂກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິຕໍເຍວ ວິຠາເວຕິ. ອຎ຺ຎສກກຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂຕ ວິນິໂມເຈຕ຺ວາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍສ຺ສ ສນ຺ຕກຠາວກຣຓໍ. ຕສ຺ສາຕິ ຈຊິຕພ຺ພສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ. ຍສ຺ສາຕິ ຍສ຺ສ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ. ຕສ຺ເສວ ຕໍ ທິນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ສເຈປິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ເຕນ ປຣິຠຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ກປ຺ປວິນາເສ’’ຕິ ອິທໍ ‘‘ສຓ຺ຐຫນ຺ເຕ ກປ຺ເປ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ມຫາກປ຺ປວິນາສໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກປ຺ປຏ຺ຐກຖາຍ ນ ສເມຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຍຸກປ຺ປສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ອາຍຸກປ຺ໂປ ເຈຕ຺ຖ ອວີຈິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕສຕ຺ຕານໍ ອນ຺ຕຣກປ຺ປປຣິມາຓໍ ປຣມາຍຸ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຎ຺ຫິ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອກໍ ກປ຺ປໍ ອສີຕິຠາເຄ ກຕ຺ວາ ຕໂຕ ເອກຠາຄມຕ຺ຕໍ ກາລ’’ນ຺ຕິ (ກຖາ. ອຏ຺ຐ. ໖໕໔-໖໕໗) ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຍິທໍ ‘‘ເອກໍ ກປ຺ປ’’ນ຺ຕິ ຍທິ ເອກໍ ມຫາກປ຺ປນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕຖາ ສຕິ ວີສຕິອນ຺ຕຣກປ຺ປປຣິມາໂຓ ເອໂກ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍກປ຺ໂປຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຖ ເອກໍ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍກປ຺ປນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ສພ຺ພຖາປິ ‘‘ຈຕຸສຏ຺ຐິ ອນ຺ຕຣກປ຺ປາ’’ຕິ ວຈເນນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ວີມໍສິຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ປນ ກປ຺ປຏ຺ຐກຖາຍ ອຍໍ ອຏ຺ຐກຖາ ສເມຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກປ຺ປວິນາເສເຍວາຕິ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ປກຕຕ຺ໂຕ ວາ ອປາຣາຊິໂກ. ສມານສໍວາສໂກ ກມ຺ມລທ຺ຘີນໍ ວເສນ ອນານາສໍວາສໂກຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ນິຍຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວິຊ຺ຊມານຕໍ ປຏິເສເຘຕ຺ວາຕິ ໂຍຊນາ. ຕຕ຺ຖ ປຏິເສເຘຕ຺ວາຕິ ‘‘ປຸຄ຺ຄໂລ ປນ ນິຍໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ເອວໍ ປຏິເສເຘຕ຺ວາ. ຕຕ຺ຖ ກາຣຓມາຫ ‘‘ມິຈ຺ຉຕ຺ຕສມ຺ມຕ຺ຕນິຍຕຘມ຺ມານໍ ວິຍ ສຠາວໂຕ’’ຕິ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕສມ຺ມຕ຺ຕນິຍຕຘມ຺ມນິສ຺ສຍໍ, ຍທິທໍ ນິຍໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລຕິ. ຍຖາປຸຈ຺ຉິຕນ຺ຕິ ‘‘ກິໍ ປຸພ຺ພເຫຕຸ ນິຍເມຕີ’’ຕິອາທິນາ ປຸຈ຺ຉິຕປ຺ປກາຣໍ ນິຍາມກເຫຕຸໍ. ເຍນາຕິ ເຍນ ອຸປຣິມຄ຺ຄຕ຺ຕຍວິປສ຺ສນາຎາເຓນ. ນິຍຕານິຍຕເຠທນ຺ຕິ ໂສຕາປນ຺ນາທິນິຍຕເຠທໍ, ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມາທິອນິຍຕເຠທຎ຺ຈ. ໂສຕາປນ຺ໂນ ເອວ ຫິ ເອໂກ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣໂມ ນາມ ໂຫຕິ, ເອໂກ ໂກລໍໂກໂລ ນາມ, ເອໂກ ເອກພີຊີ ນາມາຕິ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ນິຍຕຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ໂສຕາປນ຺ໂນ ຈ ນິຍໂຕ’’ຕິ. ພ຺ຍຕິເຣກຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ຈ-ສທ຺ໂທ. ຕໂຕ ປຸພ຺ເພຕິ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄໂຕ ປຸພ຺ເພ. ‘‘ປຸພ຺ພເຫຕຸກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອິທໍ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ນິຍຕຕາຍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວກ຺ຂມານຎ຺ຈ ໂທສໍ ຫທເຍ ຐເປຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປຣິມຄ຺ຄານໍ ສອຸປນິສ຺ສຍຕ຺ເຕ ປຐມມຄ຺ຄສ຺ສາປິ ສອຸປນິສ຺ສຍຕາ ສິທ຺ຘາ ເອວາຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຍທິ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຕຎ຺ຈ ນິຍຕຕ຺ຕໍ. ອສ຺ສາຕິ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄສ຺ສ.

ເຕເນວ ຂີຓາຕິ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ເຄເນວ ຂີຓາ. ກາຣຓຸປຈ຺ເຉເທນ ຫິ ຜລຸປຈ຺ເຉໂທ ສິຍາ. ຕໂຕຕິ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມາທິໂຕ. ສາຕິ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມາທິຕາ. ປວຕ຺ຕິໂຕຕິ ວິປາກປ຺ປພນ຺ຘໂຕ. ເຕນາຕິ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ເຄນ. ວຸຏ຺ຐາເນຕິ ວຸຏ຺ຐາເນ ສຕິ. ກາຣເຓນ ວິນາ ຜລໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ສກ຺ກາຍ…ເປ… ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ນາມກຣຓນິມິຕ຺ຕໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ນາມກຣຓເຫຕຸຕາຍ ນິຍາມກຕໍ ວິຠາເວຕິ ເອກພີຊິອາທິສມຎ຺ຎານໍ ອນ຺ວຕ຺ຖສຎ຺ຎາຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ວິປສ຺ສນາ…ເປ… ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ເອໂກມ຺ຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ສີຕີຠູໂຕສ຺ມິ ນິພ຺ພຸໂຕ’’ຕິອາທີນິ (ມຫາວ. ໑໑; ກຖາ. ໔໐໕; ມ. ນິ. ໑.໒໘໕) ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ສທິໂສ ເມ ນ ວິຊ຺ຊຕິ, ເອໂກມ຺ຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ (ມຫາວ. ໑໑; ກຖາ. ໔໐໕; ມ. ນິ. ໑.໒໘໕). ‘ອຕ຺ເຖຕຣຫິ ອຎ຺ເຎ ສມຓາ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ວາ ຠຄວຕາ ສມສມາ ສມ຺ໂພຘິຍ’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປຸຏ຺ໂຐ ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ‘ໂນ’ຕິ ວເທຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໓.໑໖໑) ວຈເນຫິ ອິມິສ຺ສາ ໂລກຘາຕຸຍາ ວິຍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຎ຺ຎິສ຺ສາ ໂລກຘາຕຸຍາ ອຸປ຺ປາໂທ ນິວາຣິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນ ຫິ ວິຊ຺ຊມາເນ ‘‘ສທິໂສ ເມ ນ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ຍໍ ປນ ວທນ຺ຕິ ‘‘ໂລກຘາຕຸວິເສສາເປກ຺ຂາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ, ຕມ຺ປິ ນຕ຺ຖິ ຕຖາ ວິເສສນສ຺ສ ອຠາວໂຕ, ພຸທ຺ຘານຸຠາວສ຺ສ ຈ ອສມຕ຺ຖຠາວວິຠາວນໂຕ. ອາຓາເຂຕ຺ຕກິຕ຺ຕນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຘມ຺ມຕາທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ສກ຺ໂກຕິ ຫິ ຠຄວາ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອາຓໍ ວຕ຺ເຕຕຸໍ. ‘‘ເອກິສ຺ສາ ໂລກຘາຕຸຍາ’’ຕິ ຈ ອິທໍ ພຸທ຺ຘເຂຕ຺ຕຠູຕາຍ ໂລກຘາຕຸຍາ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖາຍມຕ຺ໂຖ – ພຸທ຺ຘເຂຕ຺ຕຠູຕາ ເອກາວາຍໍ ໂລກຘາຕຸ. ຕຕ຺ຖ ເອກສ຺ມິໍ ກາເລ ເອໂກ ເອວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘເຂຕ຺ຕ…ເປ… ອຘິປ຺ປາໂຍ’’ຕິ.

ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ອຸປສມ຺ປທາຘີນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ, ອຸປສມ຺ປທາ ຈ ປພ຺ພຊ຺ຊາຘີນາ, ຕສ຺ມາ. ປາຕິໂມກ຺ເຂ ສິທ຺ເຘ, ສິທ຺ຘາສຸ ຕາສຸ ປພ຺ພຊ຺ຊູປສມ຺ປທາສຸ. ຕໂຕ ປຣໍ ວິນຏ຺ຐໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ປຈ຺ຉິມປຏິເວຘໂຕ ປຣໍ ປຏິເວຘສາສນໍ, ປຈ຺ຉິມສີລເຠທໂຕ ຈ ປຣໍ ປຏິປຕ຺ຕິສາສນໍ ວິນຏ຺ຐໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ສາສນຠາວສາມຎ຺ເຎນ ປນ ອຸຠຍໍ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຈ຺ຉິມ…ເປ… ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ອາຫ.

ປຣິເທວນກາຣຸຎ຺ຎນ຺ຕິ ປຣິເທວເນນ ກຣຸຓາຍິຕພ຺ພຕາ ກຣຸຓາຍນາ.

ຘມ຺ມານໍ ສຠາວວິເສໂສ ນ ສກ຺ກາ ຘາເຣຕຸໍ, ຍໂຕ ປາຣມີປວິຈຍາທີສຸ ອຸທກປຣິຍນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ມຫາປຖວີກມ຺ໂປ ອໂຫສິ, ອຠິສມ຺ໂພຘິທິວເສ ຈ ຐເປຕ຺ວາ ປຸພ຺ພຸຕ຺ຕຣທິສາຠາເຄ ໂພຘິຣຸກ຺ຂມູເລ ຠູມິຠາໂຄ ມຫາປຸຣິສໍ ຘາເຣຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ, ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ເອກປສ຺ເສ ປກ຺ຂິຕ຺ຕອຕິຠາຣຠຣິຕນາວາ ວິຍ ຈກ຺ກວາຬຄພ຺ໂຠ ວິປຣິວຕ຺ໂຕ. ‘‘ສມຸປ຺ປາທິກາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ສ-ກາເຣ ອ-ກາຣສ຺ສ ອາ-ກາໂຣ, ເອກສ຺ສ ຈ ປ-ກາຣສ຺ສ ໂລໂປ ກໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສມໍ ອຸທ຺ຘໍ ປຊ຺ຊຕີຕິ ສາມຸປາທິກາ’’ຕິ. ສມໍ ອຸປາທິຍຕີຕິ ວາ ສມຸປາທາ, ສມຸປາທາ ເອວ ສາມຸປາທິກາ, ສມຸປາຫິນີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສນ຺ຕຕິຂຓວເສນາຕິ ສນ຺ຕຕິວເສນ ອາຍູຫນສມງ຺ຄິຕາ, ສປຸພ຺ພປຈ຺ຉາຠາຄສ຺ສ ຄຫຓວເສນ ເຈຕນາກ຺ຂຓວເສນ ເຈຕນາສມງ຺ຄິຕາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ເອກສ຺ມິໍ ອຸປຏ຺ຐິເຕ ປຈ຺ຈຍວເສນ ຕທຎ຺ຎສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານໍ ປຣິວຕ຺ຕນໍ.

ປຐມພລນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ທຸຕິຍພລນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໘໑໐. ໂຠເຄ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ນ ຊານາຕິ, ວິນາເສຕີຕິ ໂຍຊນາ.

ລຫຸປຣິວຕ຺ຕິຕາຍ ຊີວິຕສ຺ສາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ນ ອທາສິ ປຍຸຕ຺ຕວາຈາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ.

ສມ຺ມາປໂຍເຄນາຕິ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ.

ທຸຕິຍພລນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຎ຺ຈມພລນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໘໑໓. ຘາຕຸສຠາໂວຕິ ຠູຕາທິສງ຺ຂາຕຘາຕູນໍ ສຠາໂວ. ສຠາຄວເສນ ຜລຠູເຕນ. ອຊ຺ຌາສຍຘາຕຸປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕຕິ ອຊ຺ຌາສຍສຠາວສ຺ສ ‘‘ຫີນໍ, ປຓີຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ຊານນໂຕ, ວຸຏ຺ຐິນິມິຕ຺ເຕນ ວິຍ ມໂຫເຆນ ອຸປຣິເມຆວຸຏ຺ຐິຍາ.

ປຎ຺ຈມພລນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຉຏ຺ຐພລນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

ສທ຺ທຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ ສມາສນ຺ເຕເນວ ຕຖາ ສທ຺ທສິທ຺ຘິໂຕ. ເຕສນ຺ຕິ ປໂຣປຣານໍ ວິສທາວິສທານໍ ສທ຺ຘາທິອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາຕິ ອາສຍາທິໂຕ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕສ຺ສ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕໂຕ ຈ ອຘິມຸຕ຺ຕິເຠທສ຺ສ ວິສິຏ຺ຐສຠາວຕ຺ຕາ ເອວ.

໘໑໕. ‘‘ເກ ປນ ເຕ ອຣິຍາວາສາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ເຕ ສຸຕ຺ເຕເນວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິປາຬິໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ‘‘ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ນິຄເມຕ຺ວາ ປຸນ ມຄ຺ຄາຘິຄເມເນວ ເຕສໍ ອຘິຄມໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອເຕສູ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອິຕເຣຕິ ຉຬງ຺ຄສມນ຺ນາຄມເອກາຣກ຺ຂາສງ຺ຂາຍປຏິເສວນາທໂຍ.

໘໑໖. ອາຣມ຺ມຓສນ຺ຕານານຸສຍເນສູຕິ ອາຣມ຺ມຓານຸສຍນໍ, ສນ຺ຕານານຸສຍນນ຺ຕິ ທ຺ວີສຸ ອນຸສຍເນສຸ. ຍຖາ ຫິ ມຄ຺ເຄນ ອສມຸຈ຺ຉິນ຺ໂນ ຣາໂຄ ກາຣຓລາເຠ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣໂຫ ຖາມຄຕຏ຺ເຐນ ສນ຺ຕາເນ ອນຸເສຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓປີຕິ ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓານຸສຍນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕໍ ປນສ຺ສ ອນຸສຍນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປາກຏໍ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຍຖາ ນາມາ’’ຕິອາທິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໑໖) ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອາຈິຓ຺ຓສມາຈິຓ຺ຓາ’’ຕິ ເອເຕນ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ຣາຄສ຺ສ ຈິຣປຣິຠາວນໍ ວິຠາເວຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ເອວໍ ຈິຣປຣິຠາວິຕໍ ປຣິເວເຐຕ຺ວາ ວິຍ ຐິຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສມນ຺ຕໂຕ ເວເຐຕ຺ວາ ວິຍ ຐິຕຠາເວນ ອນຸສຍິຕຕໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ອຸທເກ ນິມຸຄ຺ຄສທິໂສ ອຸທາຫໂຏ. ‘‘ສພ຺ເພປິ ເຕຠູມກາ ຘມ຺ມາ ກາມນີຍຏ຺ເຐນ ກາມາ’’ຕິອາທິປາຬິວເສນ ຠວຣາຄສ຺ສາປິ ວຕ຺ຖຸກາມຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຣາຄວເສນາຕິ ອາຣມ຺ມຓຣຊ຺ຊນວເສນ.

໘໑໘. ອິນ຺ທ຺ຣິຍວິເສໂສ ວິເນຍ຺ຍານໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕໍ.

໘໑໙. ປຫາຕພ຺ເພນ ອຸປທ຺ທຸຕນິໂຣຘນຕ຺ຖໍ ປຫາຍກໍ ປຣິເຍສຕີຕິ ປຐມໍ ປຫາຕພ຺ພໍ, ປຈ຺ຉາ ປຫາຍກນ຺ຕິ ອຍໍ ປຫາຕພ຺ພປຊຫນກ຺ກໂມ ປຫານກ຺ກມປເທນ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍສ຺ສາຕິ ປຫາຕພ຺ພສ຺ສ. ຕນ຺ຕິ ປຫາຕພ຺ພໍ. ປຐມໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ປຫານວິຈາຣຓານໍ ປຐມໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕໂຕ ປຈ຺ຉາ ອປ຺ປຫາຕພ຺ພໍ ຍຖາ ຕໍ ທສ຺ສນຕ຺ຕິກາທີສຸ.

໘໒໖. ຕນ຺ຕິ ຠວງ຺ຄໍ. ຕສ຺ສາຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣສ຺ສ. ປາທກນ຺ຕິ ອນ຺ຕິມຠວິກສ຺ສ ຠວງ຺ຄໍ ສນ຺ຘາຍາຫ.

ຉຏ຺ຐພລນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສຕ຺ຕມພລນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໘໒໘. ສມາປນ຺ໂນມ຺ຫີຕິ ມຎ຺ຎຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສມາຘິ ວາ ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຠູຕໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວາ ຈິຕ຺ຕມຎ຺ຊູສາຕິ ໂຍຊນາ. ຐເປຕຸນ຺ຕິ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນໍ ກາລໍ ສມາປຕ຺ຕິຈິຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ເຕຕຸໍ.

ເຕຫີຕິ ສຎ຺ຎາມນສິກາເຣຫິ. ຕໍສຠາວຕາຕິ ກາມາທິທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິອນຸປກ຺ຂນ຺ທນສຠາວຕາ. ປຄຸຓໂວທານໍ ປຄຸຓຠາວສິທ຺ຘາ ຌານສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ວິສຸທ຺ຘິ.

ສຕ຺ຕມພລນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ທສມພລນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໘໓໑. ປຎ຺ຎາວ ວິມຸຕ຺ຕີຕິ ຣາຄາທີຫິ ວິມຸຕ຺ຕິຠູຕາ ປຎ຺ຎາວ ວິມຸຕ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ກມ຺ມນ຺ຕຣສ຺ສ ວິປາກນ຺ຕຣເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ ວິປາກນ຺ຕຣຊານນສ຺ເສວ ທຸຕິຍພລກິຈ຺ຈຕ຺ຕາ, ກມ຺ມນ຺ຕຣຊານນສ຺ສ ຈ ຕຕິຍພລກິຈ຺ຈຕ຺ຕາ. ພລສທິສຕນ຺ຕິ ເອກຈ຺ຈພລສທິສຕໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ພລຎາຓກິຈ຺ເຈ ວຸຈ຺ຈມາເນ ຌານາທິອພລຎາຓໍ ອຸທາຫຏນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຍທິປີ’’ຕິອາທິ. ຕທນ຺ໂຕຄຘນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ຌານາທິປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາສຠາເວ ສຕ຺ຕມພລຎາເຓ ອນ຺ໂຕຄຘໍ. ເອວນ຺ຕິ ຌານາທິຎາຓໍ ວິຍ. ອປ຺ເປຕຸໍ, ວິກຸພ຺ພິຕຸຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ຕນາ ວຸຕ຺ຕາກາຣໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ສມຸທຍປ຺ປຫານາທິເອກຈ຺ຈຎາຓກິຈ຺ຈມ຺ປິ ອກໂຣນ຺ຕໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ກຖມປ຺ປນາທິກໍ ຌານາທິກິຈ຺ຈໍ ກເຣຍ຺ຍ, ພລຎາເຓຫິ ປນ ຊານິຕພ຺ພໍ, ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິຎ຺ຈ ຊານນ຺ຕມ຺ປິ ຍສ຺ມາ ເອກຈ຺ຈພລກິຈ຺ຈໍ ນ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ມາ ອຎ຺ຎາເນວ ພລຎາຓານິ, ອຎ຺ຎໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ເອເຕສໍ ປນ ກິຈ຺ຈໍ ນ ສພ຺ພໍ ກໂຣຕີ’’ຕິອາທິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໓໑) ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ອພລກິຈ຺ຈໍ ເອກຈ຺ຈໍ ນ ກໂຣຕິ, ເອວໍ ພລກິຈ຺ຈມ຺ປີຕິ ອຸທາຫຣຓທສ຺ສນວເສນ ‘‘ຕຎ຺ຫິ ຌານໍ ຫຸຕ຺ວາ ອປ຺ເປຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຖ ວາ…ເປ… ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ທສມພລນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຎາຓວິຠງ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.