ວິຠງ຺ຄ-ອນຸຏີກາ

໑. ຂນ຺ຘວິຠງ຺ໂຄ

໑. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ

ຈຕຸສຈ຺ຈນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ ຄາຖາຍໍ ‘‘ຈຕຸສຈ຺ຈທໂສ’’ຕິ ນິປ຺ປເທສໂຕ ສຈ຺ຈານິ ຄຫິຕານີຕິ ນິປ຺ປເທສໂຕ ເອວ ຕທຕ຺ຖໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສມາຫຏານີຕິ ສມານີຕານິ, ຈິຕ຺ເຕນ ເອກໂຕ ຄຫິຕານີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ສມາຫຏານີ’’ຕິ ຈ ເອເຕນ ສມາຫາເຣ ອຍໍ ສມາໂສຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕເນວສ຺ສ ກເຕກຕ຺ຕສ຺ສ ຈຕຸສຈ຺ຈນ຺ຕິ ນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ ‘‘ຕິວຏ຺ຏ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ປຕ຺ຕາທິປກ຺ເຂເປນ ຫິສ຺ສ ນ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄຕາ ຍຖາ ປຎ຺ຈປຕ຺ຕໍ, ຈຕຸຍຸຄໍ, ຕິຠຸວນນ຺ຕິ, ຕໍ ຈຕຸສຈ຺ຈໍ ປສ຺ສິ ອທກ຺ຂິ, ປຣິຎ຺ຎາປຫານສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠາວນາຠິສມຍວເສນ ປຏິວິຊ຺ຌີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອນນ຺ຕາປຣິມາເຓສຸ ອນຎ຺ຎສາຘາຣເຓສຸ ມຫາກຣຸຓາສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທີສຸ ພຸທ຺ຘຄຸເຓສຸ ສໍວິຊ຺ຊມາເນສຸ ສາວເກຫິ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ເຘຫິ ຈ ສາຘາຣເຓນ ຈຕຸສຈ຺ຈທສ຺ສເນນ ຠຄວນ຺ຕໍ ໂຖເມຕີຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ສຕິປິ ສາວການ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອນຎ຺ຎປຸພ຺ພກຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິມິນາ ສາວເກຫິ, ‘‘ຕຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ເຘຫິ ຈ ຠຄວໂຕ ຈຕຸສຈ຺ຈທສ຺ສນສ຺ສ ອສາຘາຣຓຕໍ, ນິຣຕິສຍຕຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ. ປຣສນ຺ຕາເນສຸ ປສາຣິຕຠາເວນ ສຸປາກຏຕ຺ຕາຕິ ເທສນານຸຠາເວນ ເວເນຍ຺ຍສນ຺ຕາເນສຸ ຈຕຸສຈ຺ຈທສ຺ສນສ຺ສ ວິຕ຺ຖາຣິຕຠາເວນ ຍາວ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສຸປ຺ປກາສິຕຕ຺ຕາ. ນາຖສທ຺ທໍ ໂລເກ ຍາຈນຸປຕາປິສ຺ສຣິຍາສີສາສຸ ປຐນ຺ຕີຕິ ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນາຖຕີຕິ ນາໂຖ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ຠຄວາ ຈຕຸສຈ຺ຈທສ຺ສນຠາເວເນວ ອຕ຺ຕໂນ ຫິຕສຸຂາສີສາຍ ກິເລສພ຺ຍສນຸປຕາປນສ຺ສ, ຫິຕປຏິປຕ຺ຕິຍາຈນສ຺ສ ຈ ມຕ຺ຖກໍ ປຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ເຕເນວ ປກາສິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ປທຸທ຺ຘາຣວເສນ ນາຖສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເວເນຍ຺ຍານໍ ຫິຕສຸຂໍ ອາສີສຕີ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ຈຕຸສຈ຺ຈທໂສ’’ຕິ ວາ ອິມິນາ ອນຎ຺ຎສາຘາຣໂຓ ຠຄວໂຕ ຎາຓານຸຠາໂວ ປກາສິໂຕຕິ ‘‘ນາໂຖ’’ຕິ ອິມິນາ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໍ ກຣຸຓານຸຠາວໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ເວເນຍ຺ຍານ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣເມນ ຈິຕ຺ຕິສ຺ສຣິເຍນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຠຄວາ ນາໂຖຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ໂຍຊນາ. ຕຖາ ປຣເມນ ຈິຕ຺ຕິສ຺ສຣິເຍນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ສພ຺ພສຕ຺ເຕ ຄຸເຓຫິ ອີສຕີຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຈິຕ຺ຕິສ຺ສຣິເຍນາຕິ ອຣິຍິທ຺ຘິອາທິນາ ຈິຕ຺ເຕ ວສີຠາເວນ. ຄຸເຓຫິ ອີສຕີຕິ ປຣມຸກ຺ກໍສຄເຕຫິ ອຕ຺ຕໂນ ສີລາທິຄຸເຓຫິ ຘມ຺ເມນ ອິສ຺ສຣິຍໍ ວຕ຺ເຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍຠູໂຕ ຍສ຺ມາ ສພ຺ພາຠິຠູ ນາມ ໂຫຕິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຠິຠວຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ຈາຫ ‘‘ສເທວເກ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂລເກ…ເປ… ອຠິຠູ ອນຠິຠູໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘ຕຖາຄໂຕ’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໒໓; ທີ. ນິ. ໑.໑໘໘). ທຸວິເຘນາປິ ອິສ຺ສຣິຍຕ຺ຖໍ ນາຖສທ຺ທໍ ທສ຺ເສຕິ.

ອຏ຺ຐາຣສປ຺ປເຠທາຍ ເທສນາຍ ໂຖມນເມວາຕິ ໂຍຊນາ. ສມານຄຓນຄຸເຓຫີຕິ ສມານຄຓເນຫິ ຄຸເຓຫິ ກຣຓຠູເຕຫິ. ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ນິຣຕິສເຍນ ຈຕຸສຈ຺ຈທສ຺ສເນນາຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ, ທສພເລສຸ ວສີຠາວສ຺ສ ຈ ປທຏ຺ຐານຠູເຕນ. ສຈ຺ຈາຠິສມ຺ໂພເຘນ ຫິ ອຠິນີຫາຣານຸຣູປໍ ຣູປາຣູປຘມ຺ເມສຸ ຉຕ຺ຕິໍສໂກຏິສຕສຫສ຺ສມຸຂປ຺ປວຕ຺ເຕນ ສາຕິສຍໍ ສນ຺ຕຕິສມູຫກິຈ຺ຈາຣມ຺ມຓຆນປ຺ປເຠເທນ ມຫາວຊິຣຎາຓສງ຺ຂາເຕນ ພຸທ຺ຘາເວຓິເກນ ສມ຺ມສເນນ ສມ຺ຠູເຕນ ຠຄວາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍໍ ປຕິຏ຺ຐິໂຕວ ກຸສລາທິເຠເທນ, ຜສ຺ສາທິເຠເທນ ຈ ຘມ຺ເມ ວິຠຊນ຺ໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທກຓ຺ຑາທິວເສນ ຘມ຺ມສງ຺ຄຫໍ ຈຕຸຘາ ເທເສຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ອໂຫສິ. ຕຖາ ອຕີຕໍເສ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓຕາທິພຸທ຺ຘຘມ຺ມສມນ຺ນາຄໂຕ ຠຄວາ ອຕີຕາທິເຠທໂຕ ຂນ຺ຘາທິເກ ວິຠຊິຕ຺ວາ ເທເສຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ອໂຫສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ…ເປ… ວິຠງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ສພ຺ພຎ຺ຎຸຠາສິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ອສພ຺ພຎ຺ຎຸນາ ເທເສຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ’’ຕິ ເອເຕນ ຘມ຺ມສງ຺ຄຓີວິຠງ຺ຄານໍ ອນ຺ວຍໂຕ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ຈ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘປ຺ປເວທິຕຕຎ຺ເຎວ ວິຠາເວຕິ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຕາທິຄຸເຓຕິ ພຸທ຺ຘຣຕນສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຕາ, ຘມ຺ມສງ຺ຆຣຕນານໍ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕາຕິ ເອວມາທິຄຸເຓ ປກາເສຕິ.

ນນຸ ຈ ‘‘ຈຕຸສຈ຺ຈທໂສ’’ຕິອາທິນາ ຠຄວໂຕວ ຄຸຓາ ວິຠາວິຕາຕິ? ສຈ຺ຈໍ, ເຕເນວ ຘມ຺ມສງ຺ຆານມ຺ປິ ຄຸຓາ ວິຠາວິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ຕປ຺ປຠວສ຺ສ ອນຎ຺ຎຖາຠາວໂຕ, ຕທປເທເສນ ວາ ຘມ຺ໂມ, ຕທາຘາໂຣ ຈ ສງ຺ໂຆ ວຸຕ຺ໂຕວ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພຸທ຺ຘາທີນໍ…ເປ… ວິຠາເວຕີ’’ຕິ.

ອຕີຕໍເສຕິ ອຕີຕໂກຏ຺ຐາເສ, ປຸພ຺ພນ຺ເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປ຺ປຏິຫຕນ຺ຕິ ນປ຺ປຏິຫຕໍ, ຎາຓສ຺ສ ປຏິຆາໂຕ ນາມ ອຎ຺ຎາຓໍ, ສພ຺ພມ຺ປິ ວາ ກິເລສຊາຕໍ. ຕໍ ຍສ຺ມາ ຠຄວໂຕ ສຫ ວາສນາຍ ປຫີນໍ, ຕສ຺ມາສ຺ສ ອຕີຕໍເສ ສພ຺ພຕ຺ຖກເມວ ເຎຍ຺ຍາວຣຓປ຺ປຫາເນນ ຎາຓໍ ອປ຺ປຏິຫຕນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ກິໍ ປເນຕານິ ປາຏິເຍກ຺ກໍ ວິສຸໍ ຎາຓານິ, ອຸທາຫຸ ອຕີຕາທີສຸ ປວຕ຺ຕນກຎາຓານິ ເອວ? ຕີສຸ ກາເລສຸ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓານິ ນາມ ປາຏິເຍກ຺ກໍ ຠຄວໂຕ ຕີຓິ ຎາຓາເນວາຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອກໍເຍວ ຫຸຕ຺ວາ ຕີສຸ ກາເລສຸ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓໍ ນາມ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓເມວ. ສພ຺ພໍ ກາຍກມ຺ມນ຺ຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຠຄວຕາ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກາຍກມ຺ມໍ. ຎາຓປຸພ຺ພງ຺ຄມນ຺ຕິ ຎາຓປຸເຣຈາຣິກໍ. ຎາຓານຸປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕິ ຎາຓສ຺ສ ອນຸປຣິວຕ຺ຕນກໍ, ສພ຺ພໍ ກາຍປໂຍຄໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ຠຄວາ ຎາເຓນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຎາຓສຫິຕເມວ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຉນ຺ທສ຺ສາຕິ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາຍ, ມຫາກຣຸຓາສມາໂຍຄໂຕ ສຕ຺ຕານໍ ເອກນ຺ຕຫິເຕສິຕາຍ ຫິຕກິຣິຍາຉນ຺ທສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ມເທສນາຍາຕິ ຘມ຺ມກຖາຍ. ອປຣິກ຺ຂຍາປຣິເມຍ຺ຍປຏິຠານຕາຍ ຫິ ຠຄວໂຕ ກຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ຘມ຺ມເທສນາ ນິຣນ຺ຕຣໍ ປວຕ຺ຕິຍມານາປິ ນ ກທາຈິປິ ປຣິກ຺ຂຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ອຸປຣູປຣິ ວຑ຺ຒເຕວ. ວີຣິຍສ຺ສາຕິ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ອຸສ຺ສາຫສ຺ສ. ວິມຸຕ຺ຕິຍາຕິ ຜລວິມຸຕ຺ຕິຍາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສມາຘິອາທີນໍ ອຫານິ ຕໍຕໍປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ສວາສນປຫີນຕ຺ຕາ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕາຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ຉນ຺ທາທີນໍ ປນ ມຫາກຣຸຓາສມາໂຍຄໂຕປິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

໑. ເຕ ເອວ ຘມ຺ເມຕິ ເຕ ເອວ ກຸສລາທິເກ ຕິກທຸເກຫິ ສງ຺ຄຫິເຕ ຘມ຺ເມ. ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ຂນ຺ຘາທິວເສນ ວຸຕ຺ເຕ ຂນ຺ຘາທິວເສນ ວິຠຊິຕຸນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ນນຸ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ປຏິສມ຺ຠິທາວເສນ ເຕ ນ ວຸຕ຺ຕາຕິ? ຍທິປິ ສຣູປໂຕ ນ ວຸຕ຺ຕາ, ‘‘ຊຣາມຣເຓ ຎາຓໍ, ຊຣາມຣຓສມຸທເຍ ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໒.໓໓) ປນ ເຫຕຸເຫຕຸຜລາທີສຸ ຎາຓວິຠາຄສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖໂຕ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ, ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໒.໓໐) ວາ ປຏິສມ຺ຠິທານໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ປຏິສມ຺ຠິທາວເສນປິ ເຕ ຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ. ສງ຺ເຂເປນາຕິ ສມາເສນ. ອຸທ຺ເທສນິທ຺ເທສມຕ຺ເຕເນວ ຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ຂນ຺ຘາທໂຍ ເທສິຕາ, ນ ປຏິນິທ຺ເທສາທິນາຕິ ສງ຺ເຂເປນ ເຕ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖາຕິ ວາ ຘມ຺ມສງ຺ຄເຫ. ຕຕ຺ຖາປິ ຫິ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ສມເຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໕໘) ຂນ຺ຘາທໂຍ ສງ຺ເຂເປນ ວຸຕ຺ຕາຕິ. ວິຠຊີຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ, ເອເຕນ ວາ ຂນ຺ຘາທໂຍຕິ ວິຠງ຺ໂຄ, ເຕ ເອວ ປກິຣີຍນ຺ຕິ ປຏ຺ຐປີຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ, ເອເຕນ ວາຕິ ປກຣຓໍ, ວິຠງ຺ໂຄ ຈ ໂສ ປກຣຓຎ຺ຈາຕິ ວິຠງ຺ຄປ຺ປກຣຓໍ. ອາທິສທ຺ທຕ຺ຖໂຊຕເກນາຕິ ‘‘ອິຕິ ວາ, ອິຕິ ເອວຣູປາ ນຈ຺ຈຄີຕວາທິຕວິສູກທສ຺ສນາ ປຏິວິຣໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໑໓) ວິຍ ອາທິສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖທີປເກນ. ປກາຣຕ຺ຖໂຊຕເກນາຕິ ‘‘ອິຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ສປ຺ປຏິຠໂຍ ພາໂລ, ອປ຺ປຏິຠໂຍ ປຓ຺ຑິໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໑) ວິຍ ປກາຣຕ຺ຖວິຠາວເກນ. ‘‘ເອກເທເສນ ສມຸທາຍໍ ນິທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ເອເຕນ ‘‘ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ…ເປ… ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິສທ຺ທສ຺ສ ນິທສ຺ສນຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ນິທສ຺ສນຕ຺ໂຖປິ ຫິ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ທິຏ຺ໂຐ ຍຖາ ‘‘ອຕ຺ຖີຕິ ໂຂ, ກຈ຺ຈານ, ອຍເມໂກ ອນ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕; ໓.໙໐). ປຣິສມາປນຕ຺ໂຖ ວາ ‘‘ຕສ຺ມາຕິຫ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມທາຍາທາ ຠວຖ, ໂນ ອາມິສທາຍາທາ. ອຕ຺ຖິ ເມ ຕຸມ຺ເຫສຸ ອນຸກມ຺ປາ ‘ກິນ຺ຕິ ເມ ສາວກາ ຘມ຺ມທາຍາທາ ຠເວຍ຺ຍຸໍ, ໂນ ອາມິສທາຍາທາ’ຕິ’’ (ມ. ນິ. ໑.໒໙) ເອວມາທີສຸ ວິຍ. ປຣິສມາປນຎ຺ເຫຕໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍສ຺ສ ເອກເທສທສ຺ສເນນ ຍທິທໍ ‘‘ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ…ເປ… ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ ຕາວ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖາຕິ ວິຠງ຺ຄປ຺ປກຣເຓ. ‘‘ນິພ຺ພານວຊ຺ຊານ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍທິ ນິພ຺ພານວຊ຺ຊານໍ…ເປ… ອປ຺ປກຕຣປທຕ຺ຕາ ຂນ຺ຘານໍ ຂນ຺ຘວິຠງ຺ໂຄ ອາທິມ຺ຫິ ວຸຕ຺ໂຕ, ນນຸ ສຫ ນິພ຺ພາເນນ ສພ຺ພຘມ຺ມສງ຺ຄາຫກຕ຺ຕາ, ສພ຺ພຘມ຺ມສງ຺ຄາຫເກຫິ ຈ ອາຍຕນາທີຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ຈ ອປ຺ປກຕຣປທຕ຺ຕາ ສຈ຺ຈວິຠງ຺ໂຄ ອາທິມ຺ຫິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ? ນ, ຕຕ຺ຖາປິ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈວິຠງ຺ເຄ ເອກເທເສນ ຂນ຺ຘານໍ ເອວ ວິຠຊິຕພ຺ພໂຕ. ຍຖາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ? ຊາຕິປິ ທຸກ຺ຂາ…ເປ… ສໍຂິຕ຺ເຕນ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂາ’’ຕິ (ວິຠ. ໑໙໐; ທີ. ນິ. ໒.໓໘໗; ມ. ນິ. ໑.໑໒໐; ໓.໓໗໓). ອິຘ ປນ ອນວເສສໂຕວ ຂນ຺ຘາ ວິຠຊີຍນ຺ຕີຕິ ນິພ຺ພານວຊ຺ຊານໍ…ເປ… ອປ຺ປກຕຣປທຕ຺ຕາ ຂນ຺ຘານໍ ຂນ຺ຘວິຠງ຺ໂຄ ອາທິມ຺ຫິ ວຸຕ຺ໂຕ.

ອປິຈ ຣູປສມ຺ມູຬ຺ຫາ ອຣູປສມ຺ມູຬ຺ຫາ ອຸຠຍສມ຺ມູຬ຺ຫາຕິ ຕິວິຘາ ໂພຘເນຍ຺ຍປຸຄ຺ຄລາ, ຕຖາ ສໍຂິຕ຺ຕຣຸຈິໂນ ວິຕ຺ຖາຣຣຸຈິໂນ ນາຕິສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣຣຸຈິໂນ, ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍາ ມຸທິນ຺ທ຺ຣິຍາ ມຊ຺ຌິມິນ຺ທ຺ຣິຍາຕິ ຈ. ເຕສຸ ອຣູປສມ຺ມູຬ຺ຫານໍ ອຸປກາຣາຍ ຂນ຺ຘເທສນາ, ຣູປສມ຺ມູຬ຺ຫານໍ ອາຍຕນເທສນາ, ອຸຠຍສມ຺ມູຬ຺ຫານໍ ຘາຕຸເທສນາ. ຕຖາ ສໍຂິຕ຺ຕຣຸຈີນໍ ຂນ຺ຘເທສນາ, ນາຕິສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣຣຸຈີນໍ ອາຍຕນເທສນາ, ວິຕ຺ຖາຣຣຸຈີນໍ ຘາຕຸເທສນາ. ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ຂນ຺ຘເທສນາ, ມຊ຺ຌິມິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ອາຍຕນເທສນາ, ມຸທິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ຘາຕຸເທສນາຕິ ອິມິນາ ປໂຍຊເນນ ອນຸກ຺ກເມນ ຈ ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕຸວິຠງ຺ຄານໍ ເທສນາກ຺ກໂມວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕໍ ປເນຕໍ ຂນ຺ຘາທິຕ຺ຕຍໍ ປວຕ຺ຕິນິວຕ຺ຕິຕທຸຠຍເຫຕຸມຸເຂເນວ ຎາຍມານໍ ຍຖາຠູຕາວໂພຘາຍ ໂຫຕິ, ນາຎ຺ຎຖາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ສຈ຺ຈວິຠງ຺ຄເທສນາ ປວຕ຺ຕາ. ໂສ ຈ ຍຖາຠູຕາວໂພໂຘ ວິເສສໂຕ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສນ຺ນິສ຺ສເຍນາຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍວິຠງ຺ຄເທສນາ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍານຎ຺ຈ ອິນ຺ທຏ຺ໂຐ ຕໍຕໍປຈ຺ຈຍຘມ຺ມຠູຕານໍ ຍຖາສກໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ປຈ຺ຈຍຠາວວິເສເສເນວາຕິ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນວິຠາຄສນ຺ທສ຺ສນີ ປຈ຺ຈຍາກາຣວິຠງ຺ຄເທສນາ. ປຈ຺ຈຍາກາຣສ຺ສ ຂນ຺ຘາທີນຎ຺ຈ ອວິປຣີຕສຠາວາວໂພໂຘ ສຕິປຏ຺ຐານາທີສຸ ສມ຺ມາມນສິກາເຣນາຕິ ສຕິປຏ຺ຐານສມ຺ມປ຺ປຘານອິທ຺ຘິປາທໂພຊ຺ຌງ຺ຄມຄ຺ຄງ຺ຄວິຠງ຺ຄເທສນາ. ສ຺ວາຍໍ ສຕິປຏ຺ຐານາທີສຸ ສມ຺ມາມນສິກາໂຣ ອິມາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ໂຫຕີຕິ ຌານອປ຺ປມຎ຺ຎາວິຠງ຺ຄເທສນາ, ສາ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິ ເອຕ຺ຕເກ ສີເລ ປຕິຏ຺ຐິຕສ຺ສ ສມ຺ຠວຕີຕິ ສິກ຺ຂາປທວິຠງ຺ຄເທສນາ, ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ຈ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອິເມ ອານິສໍສາຕິ ປຏິສມ຺ຠິທາຎາຓວິຠງ຺ຄເທສນາ, ເຕ ຈິເມ ຎາຓວິເສສາ ອິເມສຸ ກິເລເສສຸ ປຫີຍນ຺ເຕສຸ ຈ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ນາຎ຺ຎຖາຕິ ກິເລສວິຠງ຺ຄເທສນາ, ເອວໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ເທສິເຕ ຂນ຺ຘາທິເກ ສງ຺ເຂປໂຕປິ ຊານນ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ ໂຫຕິ ເອວາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຣິໂຍສາເນ ຘມ຺ມຫທຍວິຠງ຺ຄເທສນາ ປວຕ຺ຕາຕິ ເອວເມເຕສໍ ອຏ຺ຐາຣສນ຺ນໍ ມຫາວິຠງ຺ຄານໍ ເທສນາກ຺ກມກາຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຣູປາທີນນ຺ຕິ ຣູປເວທນາສຎ຺ຎາສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓານໍ. ເວທຍິຕາທິສຠາວຕ຺ຕາຠາວາຕິ ຍຖາກ຺ກມໍ ອນຸຠວນສຎ຺ຊານນາຠິສງ຺ຂຣຓາທິສຠາວຕ຺ຕາຠາວາ. ນ ຫິ ຣູປໍ ເວທຍິຕາທິສຠາວໍ, ເວທນາທິ ວາ ຣຸປ຺ປນາທິສຠາວໍ. ຍໂຕ ຣູປາທີນໍ ເວທນາສມວໂຣຘເນນ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາ’’ຕິອາທິນາ ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຂນ຺ຘາ ໐໖ ເທເສຕພ຺ພາ ສິຍຸໍ. ຣຸປ຺ປນາທິໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສາຠາວາຕິ ຣຸປ຺ປນານຸຠວນາທິສຠາວໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຕີຕາທິເກ ຄເຫຕ຺ວາ ຣາສິວເສນ ວຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ສໍຂິຕ຺ຕສ຺ສ ສຠາວສ຺ສ ອຠາວາ. ນ ຫິ ເຈຕສິກາທິຠາໂວ ເວທນາທີນໍ ສຠາໂວ. ເຫຏ຺ຐາ ຄຓເນສູຕິ ປຎ຺ຈໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ຄຓເນສຸ. ອນິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອປຣິໂຍສານໍ. ຣູປາທີສຸ ຫິ ກຕິປເຍ, ເອກມ຺ປິ ວາ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈມານາ ຂນ຺ຘວເສນ ເທສນາ ອນວເສສສງ຺ຂຕຘມ຺ມສງ຺ຄາຫິນີ ນ ສມ຺ຠວຕິ. ຂນ຺ຘສ຺ສາຕິ ຣາສຏ຺ຐສ຺ສ ຂນ຺ຘສ຺ສ. ເຕເນວາຫ ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ສວິຠາຄຘມ຺ເມຫີຕິ ສປ຺ປເຠທຘມ຺ເມຫິ.

‘‘ສທ຺ທຕ຺ຖສຫິຕໍ ຂນ຺ຘສທ຺ທສ຺ສ ວິສຍໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ເອເຕນ ຣາສິສທ຺ທສ຺ສ ວິຍ ຣາສຏ຺ເຐ ຂນ຺ຘສທ຺ທສ຺ສ ວາຈກຠາເວນ ປວຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ ປຣິຍາຍນ຺ຕຣຠາວໂຕ. ຄຸຓາທີສຸ ປນ ເກວລໍ ຕພ຺ພິສຍປໂຍຄຠາເວເນວ ປວຕ຺ຕິ, ນ ວາຈກຠາເວນາຕິ ອາຫ ‘‘ຄຸເຓ…ເປ… ນ ສທ຺ທຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ. ຂນ຺ຘສທ຺ໂທຕິ ສີລາທິສທ຺ເທ ສນ຺ນິຘາປິໂຕ ຂນ຺ຘສທ຺ໂທ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສີລາທິຄຸຓວິສິຏ຺ຐໍ ຣາສຏ຺ຐໍ ທີເປຕີ’’ຕິ. ເກຈີຕິ ຘມ຺ມສິຣິຕ຺ເຖຣໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ສີລກ຺ຂນ຺ໂຘ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໕໕) ເອຕ຺ຖ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ໂສ ເອວ, ອຏ຺ຐກຖາຈຣິເຍຫິປິ ເອຕ຺ຖ ຄຸຓຕ຺ຖຕາ ອິຈ຺ຉິຕາ ເອວ. ຕຖາ ຫິ ອຏ຺ຐສາລິນິຍໍ ‘‘ສີລກ຺ຂນ຺ໂຘ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ໂຘຕິອາທີສຸ ຄຸຓຏ຺ເຐນາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໕) ວຸຕ຺ຕໍ. ນນຸ ຈ ເກວໂລປິ ຂນ຺ຘສທ຺ໂທ ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ໂຂ, ມາຓວ, ຂນ຺ຘານໍ ວຓ຺ຓວາທີ, ນ ໂຂ, ອາວຸໂສ ວິສາຂ, ຕີຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ ສງ຺ຄຫິໂຕ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໒) ຈ ອາທີສຸ ສີລາທິວາຈໂກ ທິຏ຺ໂຐຕິ? ນ, ຕຕ຺ຖາປິ ອຘິກາຣາທິວຈ຺ເຉທກວເສເນວສ຺ສ ສີລາທີສຸ ປວຕ຺ຕິທສ຺ສນໂຕ. ນ ຂນ຺ຘສທ຺ໂທ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ເຖ ວຕ຺ຕຕີຕິ ນິຣຸຕ຺ຕິໂວຫາຣາທິສທ຺ທາ ວິຍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິປຣິຍາໂຍ ນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທາຣຸກ຺ຂນ຺ໂຘຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ຕສ຺ສ ຂນ຺ຘສທ຺ທສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິເສສປ຺ປວຕ຺ຕິຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘຕິ ຂນ຺ຘສທ຺ໂທຕິ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ (ຍມ. ໑.ຂນ຺ຘຍມກ.໓໒) ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ໂຕ ຂນ຺ຘສທ຺ໂທ. ສມຸທາເຍ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ ອຕີຕາທິເຠທຠິນ຺ນສ຺ສ ປຎ຺ຎາຍ ອຠິສໍຍູຫເນນ ຣາສິກເຕ ວິຎ຺ຎາຓສມູເຫ ນິຣຸຬ຺ໂຫ. ຕາຍ ເອວ ຣຸຬ຺ຫິຍາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ຕາຍ ສມຸທາເຍ ນິຣຸຬ຺ຫຕາຍ ຕທວຍເວ ເອກສ຺ມິມ຺ປິ ວິຎ຺ຎາເຓ ປວຕ຺ຕຕີຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕ ນິຣຸຬ຺ໂຫ ໂກສລ຺ລສມ຺ຠູຕຏ຺ເຐນ ກຸສລຠາໂວ ວິຍ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ເຕ ວິຎ຺ຎາຓສມຸທາເຍ ນິຣຸຬ຺ໂຫ ຕເທກເທເສປິ ຣຸຬ຺ຫິຍາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ກິຎ຺ຈິ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສຕິປິ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕຍຸຕ຺ເຕ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິເທວ ວິສເຍ ສມ຺ມຸຕິຍາ ຈິຣກາລຕາວເສນ ນິມິຕ຺ຕວິຣເຫປິ ປວຕ຺ຕິ ຣຸຬ຺ຫິ ນາມ, ຍຖາ ມຫິຍໍ ເສຕີຕິ ມຫິໍໂສ, ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ຄາໂວຕິ, ເອວໍ ຂນ຺ຘສທ຺ທສ຺ສາປິ ຣຸຬ຺ຫິຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຣາສິໂຕ ຄຸຓໂຕຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ວາ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນິຍເມຕ຺ວາຕິ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ. ປິຓ຺ຑຏ຺ໂຐຕິ ສງ຺ຆາຕຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ປຎ຺ເຈວ ຂນ຺ຘາ ວຸຕ຺ຕາ, ໂກຏ຺ຐາສຏ຺ເຐ ຈ ຂນ຺ຘຏ຺ເຐ ນິພ຺ພານສ຺ສ ວເສນ ຉຏ຺ເຐນາປິ ຂນ຺ເຘນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ຂນ຺ຘຏ຺ໂຐ ນາມ ຣາສຏ຺ໂຐຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ເຍສໍ ວາ ອຕີຕາທິວເສນ ເຠໂທ ອຕ຺ຖີ’’ຕິອາທິນາ ອຕີຕາທິວິຠາຄຠິນ຺ເນສຸ ຣຸປ຺ປນາທິສຠາວຘມ຺ເມສຸ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ໂກຏ຺ຐາສຠາເວນ ຄຍ຺ຫມາເນສຸ ຕພ຺ພິຠາຄຣຫິຕສ຺ສ ເອກສ຺ສ ນິພ຺ພານສ຺ສ ຣາສຏ຺ຐຕາ ວິຍ ໂກຏ຺ຐາສຏ຺ຐຕາປິ ນ ສມ຺ຠວຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອເຕນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາປິ ຂນ຺ເຘສຸ ອຄ຺ຄຫເຓ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຜສ຺ສາທິເກ ວິຍ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ເຘ ອນວໂຣເຘຕ຺ວາ ເວທນາສຎ຺ຎາ ວິສຸໍ ຂນ຺ຘຠາເວນ ຄຫິຕາຕິ? ວິວາທມູລຕາທິວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ຄຫຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ວິວາທກາຣຓໍ ກາມຊ຺ໂຌສານໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ ‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ກາມເຫຕຸ ກາມນິທານໍ ກາມາຘິກຣຓໍ ກາມານເມວ ເຫຕຸ ມາຕາປິ ປຸຕ຺ເຕນ ວິວທຕິ, ປຸຕ຺ໂຕປິ ມາຕຣາ ວິວທຕີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໑໖໘, ໑໗໘). ປພ຺ພຊິຕານໍ ທິຏ຺ຐາຠິນິເວໂສ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ເຍ ທິຏ຺ຐິມຸຄ຺ຄຍ຺ຫ ວິວາທຍນ຺ຕິ, ‘ອິທເມວ ສຈ຺ຈ’ນ຺ຕິ (ສຸ. ນິ. ໘໓໘; ມຫານິ. ໖໗) ຈ ວາທຍນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ. ເຕສຸ ກາມຊ຺ໂຌສານໍ ເວທນສ຺ສາເທນ ໂຫຕິ, ທິຏ຺ຐາຠິນິເວໂສ ສຎ຺ຎາວິປລ຺ລາເສນ. ສຎ຺ຎາວິປລ຺ລາເສນ ຫິ ຈິຕ຺ຕວິປລ຺ລາໂສ, ຈິຕ຺ຕວິປລ຺ລາເສນ ທິຏ຺ຐິມານຕຓ຺ຫາປປຎ຺ຈານໍ ວິປລ຺ລາໂສຕິ. ຕຖາ ເວທນານຸຄິທ຺ໂຘ ວິປລ຺ລຕ຺ຖສຎ຺ໂຎ ຈ ສໍສຣຕິ. ເວທນານຸຄິທ຺ຘສ຺ສ ຫິ ເວທນາປຈ຺ຈຍາ ຕຓ຺ຫາ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ຈ ຕຓ຺ຫາປຈ຺ຈຍາ ອຸປາທານນ຺ຕິ ອາວຏ຺ຏຕິ ຠວຈກ຺ກໍ. ວິປລ຺ລຕ຺ຖສຎ຺ຎິສ຺ສ ຈ ‘‘ສຎ຺ຎານິທານາ ຫິ ປປຎ຺ຈສງ຺ຂາ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໘໘໐) ວຈນໂຕ ທິຏ຺ຐິມານຕຓ຺ຫາປປຎ຺ຈານໍ ອນຸປຈ຺ເຉທໂຕ ສໍສາຣສ຺ສ ອນຸປຈ຺ເຉໂທວ. ອິຕິ ວິວາທກາຣຓານໍ ກາມຊ຺ໂຌສານທິຏ຺ຐາຠິນິເວສານໍ ກາຣຓຠາໂວ ສໍສາຣເຫຕຸຠາໂວຕິ ອິມສ຺ສ ວິວາທມູລຕາທິວິເສສສ຺ສ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ເຘ ອນວໂຣເຘຕ຺ວາ ເວທນາສຎ຺ຎາ ວິສຸໍ ຂນ຺ຘຠາເວນ ຄຫິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ໂອກາເສສູຕິ ວິຠຊນກິຣິຍາຍ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠາວໂຕ ອຕີຕາທໂຍ ໂອກາສາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອິຕິສທ຺ເທນາຕິ ‘‘ອຸປາທາຍຣູປ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕອິຕິສທ຺ເທນ. ນິທສ຺ສນຕ຺ເຖນາຕິ ອຸທາຫຣຓຕ຺ເຖນ. ສພ຺ໂພຕິ ສກໂລ ເອກາທສສຸ ໂອກາເສສຸ ວິຠຕ຺ໂຕ ວິຠຊນນໂຍ. ອິທຎ຺ຈ ວິຠຊນນ຺ຕິ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ຈ ມຫາຠູຕາ…ເປ… ອຸປາທາຍຣູປ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ວິຠຕ຺ຕໍ ອິທຎ຺ຈ ວິຠຊນໍ. ໂອຬາຣິກາທີສູຕິ ໂອຬາຣິກສຸຂຸມຫີນປຓີຕທູຣສນ຺ຕິເກສຸ. ຈກ຺ຂາຍຕນນ຺ຕິອາທິວິຠຊນຎ຺ຈາຕິ ‘‘ຈກ຺ຂາຍຕນໍ…ເປ… ໂຜຏ຺ຐພ຺ພາຍຕນໍ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ…ເປ… ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ ຣູປາ ສທ຺ທາ ຄນ຺ຘາ ຣສາ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພາຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕໍ ວິຠຊນຎ຺ຈ. ຍຖາສມ຺ຠວນ຺ຕິ ຍຖາຣຫໍ. ເອກາທສສຸ ໂອກາເສສຸ ຍໍ ຍຕ຺ຖ ວິຠຊນໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຕຕ຺ຖ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘາທີສຸປີຕິ ຍຖາ ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ເອກາທສສຸ ໂອກາເສສຸ ວິຠຊນໍ ໂຍເຊຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘາທີສຸປິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ເອກາທສສຸ ໂອກາເສສຸ ວິຠຊນໍ ໂຍເຊຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕຕ຺ຖ ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘ ຕາວ ປຸຣິເມ ໂອກາສປຎ຺ຈເກ ສຸຂາທິເວທນາຕ຺ຕິກວເສນ ວິຠຕ຺ໂຕ, ອິຕຣສ຺ມິໍ ກຸສລຕ຺ຕິກເວທນາຕ຺ຕິກສມາປນ຺ນທຸກສາສວທຸກວເສນ. ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ໂຘ ປນ ປຸຣິເມ ໂອກາສປຎ຺ຈເກ ຉຜສ຺ສທ຺ວາຣວເສນ, ອິຕຣສ຺ມິໍ ໂອຬາຣິກທຸເກ ປຏິຆສມ຺ຜສ຺ສທຸກວເສນ ເຈວ ຍຖາວຸຕ຺ຕກຸສລຕ຺ຕິກາທິວເສນ ຈ ວິຠຕ຺ໂຕ. ເສເສສຸ ກຸສລຕ຺ຕິກາທິວເສເນວ. ຕຖາ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ໂຘ. ປຏິຆສມ຺ຜສ຺ສທຸໂກ ປເນຕ຺ຖ ນຕ຺ເຖວ. ເຈຕນາຍ ເອວ ເຈຕ຺ຖ ນິທ຺ເທໂສ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘຘມ຺ມານໍ ເຈຕນາປ຺ປຘານຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ຕຖາ ຫິ ສາ ‘‘ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ວິຠຊເນ ປຏິນິທ຺ເທເສ. ຕໍ ປນ ທ຺ວຍນ຺ຕິ ມໂນຘາຕຸມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸທ຺ວຍໍ. ຍຎ຺ຫິ ສຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸເທສນາຍໍ ‘‘ມໂນຘາຕຸ, ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕູ’’ຕິ ທ຺ວຍໍ ເທສິຕໍ, ຕໍ ຉວິຎ຺ຎາຓກາຍເທສນາຍໍ ‘‘ມໂນວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ.

ປາຬິນເຍນາຕິ ຂນ຺ຘວິຠງ຺ຄປາຬິນເຍນ. ອຎ຺ເຎນ ປກາເຣນາຕິ ຘມ຺ມສງ຺ຄເຫ, ຕທຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ອາຄເຕນ ປກາຣນ຺ຕເຣນ.

໑. ຣູປກ຺ຂນ຺ຘນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໒. ‘‘ກິຎ຺ຈີ’’ຕິ ປທໍ ‘‘ເອກຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສມານຕ຺ຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກິຎ຺ຈີຕິ ປກາຣນ຺ຕຣເຠທໍ ອາມສິຕ຺ວາ ອນິຍມນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ອຸຠເຍນາຕິ ປກາຣເຠທໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ອາມສິຕ຺ວາ ຈ ອນິຍມທສ຺ສນວເສນ ປວຕ຺ເຕນ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈີ’’ຕິ ປທທ຺ວເຍນ. ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖນ຺ຕິ ຣູປໍ. ອຕິຈ຺ຈາຕິ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ. ປວຕ຺ຕິໂຕຕິ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ນິຍມນຕ຺ຖນ຺ຕິ ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ.

‘‘ກິຎ຺ຈາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ກິໍ-ສທ຺ໂທ ປຸຈ຺ຉາຍໍ ເຫຕຸອຕ຺ຖທີປໂກ, ກຣເຓ ເຈຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ, ຈ-ສທ຺ໂທ ວຈນາລງ຺ກາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ເກນ ກາຣເຓນ ວເທຖາ’’ຕິ. ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ປນ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ກາຣຓຕ຺ເຖ ປວຕ຺ຕໍ ກິໍ-ສທ຺ທໍ ‘‘ວເທຖາ’’ຕິ ກິຣິຍາປທສມ຺ພນ຺ຘເນນ ອຸປໂຍຄວເສນ ປຣິຓາເມຕ຺ວາ ວທຕິ ‘‘ຕໍ ກາຣຓໍ ວເທຖາ’’ຕິ.

ປຸຣິມສນ຺ຕານສ຺ສ ເຠທນ຺ຕິ ປຸຣິມສນ຺ຕານສ຺ສ ວິນາສໍ, ວິນາສາປເທເສນ ເຈຕ຺ຖ ສນ຺ຕາເນ ວິສທິສຸປ຺ປາທເມວ ທສ຺ເສຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ວິສທິສສນ຺ຕານຸປ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນໂຕ’’ຕິ. ນນຸ ຈ ອຣູປຘມ຺ມານມ຺ປິ ວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ອຕ຺ຖິ, ສາ ປນ ນ ປາກຏຕຣາ, ປາກຏຕຣາ ຈ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສີຕາທິສນ຺ນິປາເຕ’’ຕິ. ຕຖາ ຈາຫ ຠຄວາ ‘‘ສີເຕນປິ ຣຸປ຺ປຕິ, ອຸຓ຺ເຫນປິ ຣຸປ຺ປຕີ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໙). ອິທານິ ເຠທ-ສທ຺ໂທ ອຸຊຸກເມວ ວິກາຣາປຕ຺ຕິໍ ວທຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຠໂທ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ວິສທິສຣູປຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍວ, ນ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອຎ຺ຎຖາຠາໂວຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນ ກາປິລິຍໍ ປຣິຓາມວາທໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ຍທິ ປຸຣິມສນ຺ຕານໂຕ ເຠໂທ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຣຸປ຺ປນໍ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ລກ຺ຂຓສ຺ສ ອຕິປ຺ປສງ຺ໂຄ ສິຍາຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖ ສີຕາທີຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຍຖາ ອຸຓ຺ຫຊິຆຈ຺ຉາທໂຍ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ອາຫາຣາທີນມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຍນາຕິ ເຍນ ສີຕາທີຫິ ສມາຄເມນ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ຣູປຘມ຺ເມສຸ. ອາຫາຣາທິກສ຺ສ ວາ ຐິຕິປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຍຖາ ຣູປຘມ຺ມານໍ ຐິຕິກ຺ຂເຓ ສີຕາທີຫິ ສມາຄໂມ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘານໍ ອຎ຺ເຎຫິ ສມາຄໂມ ນຕ຺ຖິ ອຕິລຫຸປຣິວຕ຺ຕິໂຕ, ຕສ຺ມາ ອຣູປຘມ຺ມາ ຣູປຘມ຺ມານໍ ວິຍ ປາກຏສ຺ສ ວິກາຣສ຺ສ ອຠາວໂຕ ‘‘ຣຸປ຺ປນ຺ຕີ’’ຕິ, ‘‘ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓາ’’ຕິ ຈ ນ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ຣຸປ຺ປຕີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ກຕ຺ຕຸກມ຺ມສາຘນານໍ ວເສນ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ກຸປ຺ປຕິ ຆຏ຺ຏີຍຕິ ປີຬີຍຕິ ຠິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕທຕ຺ຖໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ກຸປ຺ປຕີຕິ ເອເຕນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ໂກປາທິກິຣິຍາຕິ ໂກປສງ຺ຆຏ຺ຏນປີຬນກິຣິຍາ. ໂກປ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ໂຂຠປຣິຍາໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກຕ຺ຕຸຠູໂຕ ກມ຺ມຠູໂຕ ຈ ອຕ຺ໂຖຕິ ກຕ຺ຕຸກມ຺ມສາຘນານໍ ວເສນ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ຠູຕຸປາທາຍຣູປສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ໂຖ. ກມ຺ມກຕ຺ຕຸຕ຺ເຖນ ຠິຊ຺ຊຕິ-ສທ຺ເທນາຕິ ຍທາ ກມ຺ມກຕ຺ຕຸຕ຺ໂຖ ຣຸປ຺ປຕິ-ສທ຺ໂທ, ຕທາ ຠິຊ຺ຊຕິ-ສທ຺ໂທປິ ຕທຕ຺ໂຖ ເອວ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ຍທາ ກມ຺ມຕ຺ເຖ ‘‘ຣຸປ຺ປຕີ’’ຕິ ປທໍ, ຕທາ ‘‘ສີເຕນາ’’ຕິອາທີສຸ ກຕ຺ຕຸອຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ. ຍທາ ປນ ‘‘ຣຸປ຺ປຕີ’’ຕິ ປທໍ ກຕ຺ຕຸອຕ຺ເຖ ກມ຺ມກຕ຺ຕຸອຕ຺ເຖ ວາ, ຕທາ ເຫຕຸມ຺ຫິ ກຣຓວຈນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ຍໍ ປນ ຣຸປ຺ປຕີ’’ຕິອາທິນາ ‘‘ກຸປ຺ປຕີ’’ຕິອາທີນໍ ກຕ຺ຕຸກມ຺ມຕ຺ຖານມ຺ປິ ອຕ຺ຖວຈນານໍ ວຈເນ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍທິປິ ອຕ຺ຖ-ສທ຺ໂທ ‘‘ປີຬນຏ຺ໂຐ’’ຕິອາທີສຸ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໗; ໒.໘) ສຠາວປຣິຍາໂຍປິ ໂຫຕິ, ‘‘ເກນຏ຺ເຐນາ’’ຕິ ປເນຕ຺ຖ ອຠິເຘຍ຺ຍປຣິຍາໂຍ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ເກນຏ຺ເຐນາຕິ ປຸຈ຺ຉາສຠາຄວເສນ ຣຸປ຺ປນຏ຺ເຐນາ’’ຕິ, ຣຸປ຺ປນສທ຺ທາຠິເຘຍ຺ຍຠາເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວາຫ ‘‘ນ ເກວລໍ ສທ຺ທຕ຺ໂຖເຍວ ຣຸປ຺ປນ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ຠູຕຸປາທາຍປ຺ປເຠທສ຺ສ ສຠາວຘມ຺ມສ຺ສ. ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ນາເມຕໍ ອນິຈ຺ຈຕາທິ ວິຍ ກກ຺ຂຬຕ຺ຕາທິໂຕ ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິເສໂສ ຫິ ຕນ຺ຕິ, ກກ຺ຂຬຕ຺ຕາທີນໍເຍວ ປນ ອຣູປຘມ຺ມວິຘຸໂຣ ສຠາວວິເສໂສຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ມຸຈ຺ຉາປຕ຺ຕິຍາຕິ ມຸຈ຺ຉາຍ ໂມຫສ຺ສ ອາປຊ຺ຊເນນ. ກປ຺ປສຓ຺ຐານໍ ອຸທກນ຺ຕິ ກປ຺ປສຓ຺ຐາປກມຫາເມຆວຸຏ຺ຐໍ ອຸທກໍ. ຕຖາຕິ ຕປ຺ປກາຣຕາຍ ຂາຣຠາເວ ສຕິ ອຸທເກນ ກປ຺ປວຸຏ຺ຐານກາເລ ວິຍ ປຖວີ ວິລີເຍຍ຺ຍ. ໂລກນ຺ຕຣິຍສຕ຺ຕານໍ ປນ ປາປກມ຺ມພເລນ ອຂາເຣປິ ຂາເຣ ວິຍ ສຣີຣສ຺ສ ວິລີຍນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕເນວາຕິ ສອຸສ຺ສທນິສ຺ສຍນິຣຍສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອວ. ນ ຫິ ອວີຈິມ຺ຫິ ປຎ຺ຈວິຘພນ຺ຘນາທິກມ຺ມກາຣຓໍ ກໂຣນ຺ຕິ.

໓. ປກຣຓປ຺ປຕ຺ຕໍ ຣູປໍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ມາຕິກາ ຐປິຕາຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ມຫາຠູຕຸ…ເປ… ອາປຊ຺ຊຕິ ຕປ຺ປກາຣຠາເວນ ອຕີຕໍເສ ຄຓນໍ ຄຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ຘມ຺ມນ຺ຕຣນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖຕາ ປກາຣນ຺ຕຣນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖຕາ ຈ ຠູຕຸປາທາຍຄຫຓສ຺ສ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕໍທສ຺ສເນຕິ ຄຓນນ຺ຕຣທສ຺ສເນ. ຕໍສຠາວຕ຺ຕາຕິ ຠູຕຸປາທາຍສຠາວຕ຺ຕາ. ‘‘ນ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ຠູຕຸປາທາຍສຠາໂວ ອຕີຕໍສຄຓິຕຕາຍ ຕໍສຠາວສ຺ສປິ ອຎ຺ຎຖາ ຄຓິຕຕ຺ຕາ, ອຕໍສຠາວສ຺ສ ຈ ຕຖາ ຄຓິຕຕ຺ຕາ ອກາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕ…ເປ… ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ ເອເຕນ ທຸຕິຍນເຍ ນ ເກວລໍ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕວ ໂທໂສ, ອຖ ໂຂ ອພ຺ຍາປິໂຕປິ ໂທໂສຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕເທຕໍ ປນ ອກາຣຓໍ ກາຣຓຠາວສ຺ເສວ ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ນ ເຫຕ຺ຖ ຠູຕຸປາທາຍຣູປຠາໂວ ອຕີຕໍເສ ຄຓນສ຺ສ ກາຣຓນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ຍໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທສາປຕ຺ຕິ ສິຍາ.

‘‘ກິນ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ກິ’’ນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພ ຍໍ ‘‘ຣູປ’’ນ຺ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ຄຫິຕໍ, ຕສ຺ສ ສຣູປປຸຈ຺ຉາ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ນິທສ຺ສນຕ຺ໂຖ, ນ ກາຣຓຕ຺ໂຖ. ເຕນສ຺ສ ຍໍ ຣູປໍ ອຕີຕໍ ນິຣຸທ຺ຘໍ…ເປ… ອຕີຕໍເສນ ສງ຺ຄຫິຕໍ ອຕີຕໂກຏ຺ຐາເສ ຄຓນໍ ຄຕໍ, ຕໍ ກິນ຺ຕິ ເຈ? ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ຈ…ເປ… ຣູປ’’ນ຺ຕິ ຠູຕຸປາທາຍວິຠາຄທສ຺ສນມຸເຂນ ວິເສສໍ ນິທສ຺ເສຕິ. ຍຕ຺ຕກາ ຫິ ອິຘ ວິເສສາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ ຈກ຺ຂາຍຕນາທໂຍ, ເຕສມິທໍ ນິທສ຺ສນນ຺ຕິ. ນ ເຈຕ຺ຖ ປຸຣິມນຍໂຕ ອວິເສໂສ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ຣູປສ຺ສ ຠູຕຸປາທາຍຕາມຕ຺ຕສຠາວທສ຺ສນຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ອຕີຕຣູປມ຺ປິ ຠູຕານິ ເຈວາ’’ຕິອາທິ. ອິຘ ປນ ຠູຕຸປາທາເຍນ ນິທສ຺ສນຠູເຕນ ຣູປສ຺ສ ສພ຺ພວິເສສວິຠາວນຕາ ທສ຺ສິຕາ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອພ຺ຍາປິຕໂທໂສປິ ເຈຕ຺ຖ ອໂນກາໂສວ, ຍໍ ຣູປໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ…ເປ… ອຸປາທິນ຺ນໍ, ກິນ຺ຕິ? ຈຕ຺ຕາໂຣ ຈ…ເປ… ຣູປນ຺ຕິ ຕທຎ຺ຎວິເສສນິທສ຺ສນສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຈາຫ ‘‘ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ.

ປຣິຍາຍເທສນຕ຺ຕາຕິ ສຠາວໂຕ ປຣິຍາຍນໍ ປຣິວຕ຺ຕນໍ ປຣິຍາໂຍ, ອຸຊຸກໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິຍາເຍນ, ປຣິຍາຍຠູຕາ ວາ ເທສນາ ເອຕ຺ຖາຕິ ປຣິຍາຍເທສນໍ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຎ຺ຫິ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນ ເທເສຕພ຺ພຘມ຺ເມ ເລສໂຕ ລພ຺ຠມານຠາວກຖນໍ, ນ ອຸຊຸນິປ຺ປເທສຠາວກຖນນ຺ຕິ ປຣິຍາຍເທສນໍ ນາມ. ເຕເນວ ຕໍ ‘‘ຍຖານຸໂລມສາສນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຠິຘມ຺ໂມ ປນ ເທເສຕພ຺ພຘມ຺ເມ ອຸຊຸນິປ຺ປເທສກຖນນ຺ຕິ ນິປ຺ປຣິຍາຍເທສນໍ ນາມ, ຍໂຕ ‘‘ຍຖາຘມ຺ມສາສນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນິຈ຺ຉເຍນ ເທໂສຕິ ວວຕ຺ຖານໂຕ ກຖນໍ. ຕຖາ ຠທ຺ເທກຣຕ຺ຕສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໗໒ ອາທໂຍ) ວິຍ ອຕີຕາທິຠາໂວ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຠາໂວ ອທ຺ຘາວເສນ ອິຘາປິ ຂນ຺ຘວິຠງ຺ເຄ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍຕ຺ຕາ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ໂພ ສິຍາຕິ ໂຍຊນາ.

ສນ຺ນິປຕິຕນ຺ຕິ ສມາຄຕໍ. ສນ຺ຕານວເສນາຕິ ປຸພ຺ພາປຣວເສນ. ປຸພ຺ເພນາປຣສ຺ສ ສມປ຺ປມາຓຕາຍ ອນູນໍ ອນຘິກໍ, ຕໂຕ ເອວ ເອກາກາຣໍ. ປວຕ຺ຕິກາລວເສນ ວາ ອນູນໍ ອນຘິກໍ, ສມານສຠາວຕາຍ ເອກາກາຣໍ. ເຕນ ວິສຠາຄອຸຕຸນາ ອນນ຺ຕຣິຕຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອວໍ ອາຫາເຣປີຕິ ເອຕ຺ຖ ວິສຠາຄາຫາເຣນ ອນນ຺ຕຣິໂຕ ອເນກວາຣໍ ອເນກທິວສມ຺ປິ ຠຸຕ຺ໂຕ ສຠາເຄກາຫາຣໍ ນາມ. ‘‘ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ວິສຠາຄອຸຕຸອາຫາຣສມຸຏ຺ຐານໍ ອຕີຕໍ, ປຈ຺ຉາ ອນາຄຕ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ‘‘ເອກາຫາຣສມຸຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ປນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອກສ຺ເສວ ອາຫາຣສ຺ສ ໂຍຊນາ ຍຸຕ຺ຕຣູປາຕິ ອປເຣ. ປຎ຺ຈທ຺ວາຣວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣາວຊ຺ຊນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ຕທາຣມ຺ມຓໍ, ຍາວ ຊວນໍ, ຍາວ ວາ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນໍ, ຕາວ ປວຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕຕິ ເອກວີຖິ. ເອກຊວນສມຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ເອກຊວນວາຣສມຸຏ຺ຐານໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສມຍໍ ອນາມສິຕ຺ວາວ ສນ຺ຕຕິວເສນ, ສນ຺ຕຕິຎ຺ຈ ອນາມສິຕ຺ວາວ ສມຍວເສນ ອຕີຕາທິວິຠາໂຄ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ເຕສນ຺ຕິ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍານໍ. ກລາປສ຺ສາຕິ ຣູປກລາປສ຺ສ. ກມ຺ມານນ຺ຕຣາທີຕິ ກມ຺ມາທິ, ອນນ຺ຕຣາທີຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ອາທິ-ສທ຺ໂທ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ປຐເມນ ອາທິສທ຺ເທນ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍສ຺ສ ອາຫາຣາທິໂນ ຈ ທຸຕິເຍນ ສມນນ຺ຕຣານນ຺ຕຣູປນິສ຺ສຍາທິໂນ ສງ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ເຈຕ຺ຖ ກມ຺ມານນ຺ຕຣາທິປຈ຺ຈຍວເສນ, ອິຕຣສ຺ສ ກມ຺ມາທິວເສເນວ ຊນກຠາເວ ໂຍຊນາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຕຖາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ປຸເຣຊາຕວເສນ, ອິຕຣສ຺ສ ປຈ຺ຉາຊາຕວເສນ, ອຸຠເຍສມ຺ປິ ສຫຊາຕວເສນ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓຕິ ເຫຕຸກິຈ຺ຈກ຺ຂເຓ. ເຫຕຸກິຈ຺ຈໍ ນາມ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາເທຕພ຺ພສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກຣຓໍ, ຕຎ຺ຈ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນຜລຕ຺ຕາ ຕໂຕ ປຣໍ ກຕ຺ຕພ຺ພາຠາວໂຕ ນິຏ຺ຐິຕຎ຺ຈາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອິຕຣໍ ປນ ຕີສຸປິ ຂເຓສຸ ປຈ຺ຈຍກິຈ຺ຈໍ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ ໂຍຊນາ.

໖. ອນິຏ຺ຐນາມນິວຕ຺ຕນສ຺ສາຕິ ອນິຏ຺ຐນາມນິວຕ຺ຕິຍາ ອກາຣຓຠາວທສ຺ສເນນ ອິຏ຺ຐນາມລາຠາປນສ຺ສ ອກາຣຓຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ.

ເທວມນຸສ຺ສສມ຺ປຕ຺ຕິຠເວຕິ ສມ຺ປຕ຺ຕິຍຸຕ຺ເຕ ສມ຺ປນ຺ເນ ເທວມນຸສ຺ສຠເວ. ສມິທ຺ຘໂສຠນຕາຕິ ອຠິວຸທ຺ຘໂສຠນຕາ. ຕໂຕ ເອວາຕິ ສມ຺ປຕ຺ຕິວິຣຫໂຕ ເອວ, ອສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕສໍເຍວ ຫຕ຺ຖິອາທີນໍ ສຸຂສ຺ສ ເຫຕຸຠາວໍ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ສາຣຓາທິວເສນ ທຸກ຺ຂປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ. ເຕສນ຺ຕິ ຫຕ຺ຖິຣູປາທີນໍ. ‘‘ຕສ຺ສ ຕສ຺ເສວາ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ. ອກຸສເລນ ອຕ຺ຕນາ ກເຕນ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ໂຍຊນາ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ກມ຺ມໍ ຍສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ເຖວ ສຸຂທຸກ຺ຂານໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ, ຕສ຺ມາ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນາຕິ ເອກຈ຺ຈມຕທສ຺ສນໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອນິຏ຺ຐໍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ຍສ຺ມາ ປຏິເສຘທ຺ວເຍນ ກຸສລກມ຺ມຊສ຺ສ ອິຏ຺ຐຠາໂວ ນິຍໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘‘ກຸສລກມ຺ມຊເມວ ອິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອນິຍເມຕ຺ວາ ‘‘ກຸສລກມ຺ມຊໍ ອິຏ຺ຐເມວາ’’ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ນິຍໂມ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອກຸສລກມ຺ມຊມ຺ປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ກິນ຺ຕິ ອກຸສລກມ຺ມຊໍ ໂສຠນໍ, ຍໍ ປເຣສໍ ອິຏ຺ຐໍ ນາມ ສິຍາ? ຍທິ ທຸຄ຺ຄຕິຍໍ ເກສຎ຺ຈິ ຕິຣຈ຺ຉານານໍ ສຓ຺ຐານາທິສມ຺ປຕ຺ຕິ ສຸຄຕິຍໍ ສຕ຺ຕານໍ ອກຸສລນິສ຺ສນ຺ເທນ ວິຣູປຣູປຕາ ວິຍ ກຸສລນິສ຺ສນ຺ເທນ, ກຖໍ ຕສ຺ສາ ອກຸສລກມ຺ມຊຕາ. ອຖ ປນ ຍໍ ເກສຎ຺ຈິ ອມນາປມ຺ປິ ສມານໍ ຣູປໍ ມນາປໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວມ຺ປິ ຍຖາ ເກສຎ຺ຈິ ຕິຣຈ຺ຉານາທີນໍ ກຸສລກມ຺ມຊໍ ມນຸສ຺ສາທິຣູປໍ ອມນາປໂຕ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕມ຺ປິ ກຸສລວິປາກສ຺ເສວ ອາຣມ຺ມຓຠາວໂຕ ອຕ຺ຖໂຕ ອິຏ຺ຐເມວ ນາມ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອກຸສລກມ຺ມຊໍ ເກສຎ຺ຈິ ມນາປໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕມ຺ປິ ອກຸສລວິປາກສ຺ເສວ ອາຣມ຺ມຓຠາວໂຕ ອຕ຺ຖໂຕ ອນິຏ຺ຐເມວ ນາມ ໂຫຕິ, ເອວຎ຺ເຈຕໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ ອນວກາໂສ, ຍໍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕສ຺ສ ອິຏ຺ໂຐ ກນ຺ໂຕ ມນາໂປ ວິປາໂກ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິອຏ຺ຐານປາຬິຍາ (ມ. ນິ. ໓.໑໓໑) ວິໂຣໂຘ ສິຍາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ກຸສລກມ຺ມຊສ຺ສ ປນາ’’ຕິອາທິ. ສພ຺ເພສນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ, ປເຣສຎ຺ຈ. ອິຏ຺ຐສ຺ສ ອຠາໂວ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ ຍຖາ ‘‘ກຸສລກມ຺ມຊໍ ອນິຏ຺ຐໍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ອກຸສລກມ຺ມຊໍ ອິຏ຺ຐໍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕນ ປນ ນຍທສ຺ສເນນ ອກຸສລກມ຺ມຊສ຺ສ ອຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວ ໂຫຕີຕິ ໂສ ສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອເຕນ ກຸສລກມ຺ມຊເມວ ອິຏ຺ຐນ຺ຕິ ປຸຣິມປທາວຘາຣຓສ຺ສ ຄເຫຕພ຺ພຕໍ ທສ຺ເສຕິ.

ອິທານິ ‘‘ຫຕ຺ຖິອາທີນມ຺ປີ’’ຕິອາທິນາ ຕເມວຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ. ກຸສລວິປາກສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ກຸສລວິປາກສ຺ເສວ ອາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມນຸສ຺ສານນ຺ຕິ ຈ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອິຕເຣສມ຺ປິ ຈ ອກຸສລກມ຺ມຊໍ ອກຸສລວິປາກສ຺ເສວ, ກຸສລກມ຺ມຊຎ຺ຈ ກຸສລວິປາກສ຺ເສວ ອາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ທສ຺ສິໂຕວາຍໍ ນໂຍຕິ. ກສ຺ມາ ປນ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐມິສ຺ສິເຕ ວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ມນາປຕາວ ສຓ຺ຐາຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓນ…ເປ… ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິ. ສຸຏ຺ຐຸ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐໍ ເອກນ຺ຕໂຕ ວິປາເກເນວ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວທນ຺ເຕຫິ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓວວຕ຺ຖານໍ ສມ຺ມເທວ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ອນຸຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ວິປາກວເສນ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓວວຕ຺ຖານໍ ອນຸຄນ຺ຕ຺ວາ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສຸຄຕິທຸຄ຺ຄຕີສຸ, ສພ຺ເພສຸ ວາ ອາຣມ຺ມເຓສຸ.

‘‘ອນິຏ຺ຐາ’’ຕິ ວຈເນເນວ ເຕສໍ ອິຏ຺ຐຕາ ນິວຕ຺ຕິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ສທິສຕາ ຈ ຣູປາທິຠາໂວເຍວາ’’ຕິ. ອິຏ຺ຐາເນວ ຣູປາທີນິ ກາມຄຸຓາຕິ ສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ມິຕ຺ຕປຏິປກ຺ໂຂ ອມິຕ຺ໂຕ ວິຍ ອິຏ຺ຐປຏິປກ຺ຂາ ອນິຏ຺ຐາຕິ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນິຏ຺ຐາຕິ…ເປ… ໂວຫາໂຣ ວິຍາ’’ຕິ. ສພ຺ພານິ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປິຍຣູປໍ ສາຕຣູປ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໔໐໐; ມ. ນິ. ໑.໑໓໓; ວິຠ. ໒໐໓) ວຈນໂຕ ກຖໍ ອນິຏ຺ຐານໍ ຣູປາທີນໍ ກາມຄຸຓຠາວາປຕ຺ຕີຕິ ເຈ? ເຕສມ຺ປິ ວິປລ຺ລາສວເສນ ຕຓ຺ຫາວຕ຺ຖຸຠາວໂຕ ປິຍຣູປຠາວສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍານິ ຣູປານິ ອິຏ຺ຐານີ’’ຕິອາທິສຸຕ຺ຕປທໍ (ມ. ນິ. ໑.໑໖໖; ໒.໑໕໕; ໓.໕໗; ສໍ. ນິ. ໕.໓໐) ນີຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຕິສເຍນາ’’ຕິອາທິ.

ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘຣູປວເສນ ປາຬິຍໍ ຫີນທຸກນິທ຺ເທໂສ ປວຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທ຺ວີສຸປິ ຫີນປຓີຕປເທສູ’’ຕິອາທິມາຫ. ອວຍວໂຍເຄ ສາມິວຈນໍ, ນ ກຕ຺ຕຣີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ເຕສໍ ເຕສໍ ສຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘຣູເປ ນິທ຺ທິຏ຺ເຐ ກສ຺ມາ ກມ຺ມຊວເສນ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ຈຕຸສນ຺ຕຕິວເສນາຕິ ອາຫ ‘‘ສຕ຺ຕສນ຺ຕານ…ເປ… ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ປຘານຕ຺ຕາ ຫິ ກມ຺ມຊວເສນ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ເສເສສຸ ‘‘ເອວໍ ອຸຕຸສມຸຏ຺ຐານາທີສຸປີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອຕິເທໂສ ກໂຕ. ‘‘ເຕຫິ ເຕຫີຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ເຕສໍ ເຕສ’’ນ຺ຕິ ກຕ຺ຕຣິ ສາມິວຈນໍ ອາສງ຺ກຕິ. ຕຖາ ສຕິ ວິສເຍ ວາ ສາມິວຈເນ ລທ຺ຘຄຸຓໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ນ ກມ຺ມຊວເສເນວາ’’ຕິອາທິນາ, ກມ຺ມຊຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອຸປລກ຺ຂຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ມຣິຍາທາຠູຕນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕມມຣິຍາທາຠູຕໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຍສ຺ສ ເຍວ ມນາປາ, ຕສ຺ສ ເຕວ ປຣມາ’’ຕິ. ເຕສນ຺ຕິ ກາມຄຸຓານໍ. ສຠາວໂຕຕິ ລກ຺ຂຓໂຕ.

‘‘ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອສ຺ສາທນກຸຊ຺ຌນໂຕ’’ຕິອາທິນາ ‘‘ຍສ຺ມາ ເຕເຍວ ຣູປາທໂຍ ເອໂກ ອສ຺ສາເທຕີ’’ຕິອາທິກໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕວິວຣຓໍ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐຠາເວ ເຫຕຸຠາເວນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕີຕິ ນິພ຺ພາເນ ວິຍ ອນິຏ຺ຐຄ຺ຄຫຓໍ ສຎ຺ຎາວິປລ຺ລາເສນ ອຎ຺ເຎສຸປິ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐາຠິນິເວໂສ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ວິຠາໂຄ ນາມ ອສງ຺ກໂຣ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ຈາຕິ ‘‘ວິຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ‘‘ວວຕ຺ຖິຕໍ, ປກາສິຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ອຕ຺ຖມາຫ. ອຎ຺ເຎສນ຺ຕິ ອຕິອຑ຺ຒທລິທ຺ທານໍ. ອິທໍ ອິຏ຺ຐໍ, ອນິຏ຺ຐຎ຺ຈ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ເທນ ອນິຏ຺ຐໍ, ອິຏ຺ຐຎ຺ຈ ໂຫຕີຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອນິຏ຺ຐໍ ອິຏ຺ຐນ຺ຕິ ອິຏ຺ຐສ຺ສ ‘‘ອນິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ, ອນິຏ຺ຐສ຺ສ ‘‘ອິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ຄຫເຓ ຍຖາສງ຺ຂ຺ຍໍ ໂຍຊນາ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍວິກາຣາປຕ຺ຕິອາທິນາຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາຣາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ປຸເຣຕຣໍ ປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາຠິສງ຺ຂາຣວເສນາປິ ຫິ ວິນາວ ສຎ຺ຎາວິປລ຺ລາສໍ ອິຏ຺ຐໍ ‘‘ອນິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ, ອນິຏ຺ຐຎ຺ຈ ‘‘ອິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ຄຍ຺ຫຕີຕິ.

ເຕນ ວິປາເກນາຕິ ເຕນ ກຸສລາກຸສລວິປາເກນ. ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐຕນ຺ຕິ ຍຕ຺ຖ ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ພຸທ຺ຘຣູປາທິກສ຺ສ ຄູຖາທິກສ຺ສ ຈ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຍຖາກ຺ກມໍ ອິຏ຺ຐຕໍ ອນິຏ຺ຐຕຎ຺ຈ ນິທສ຺ເສຕິ. ວິຊ຺ຊມາເນປິ ສຎ຺ຎາວິປລ຺ລາເສ ອາຣມ຺ມເຓນ ວິປາກນິຍມທສ຺ສນນ຺ຕິ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ກຸສລວິປາໂກວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອນິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ອກຸສລວິປາໂກວາຕິ ເອວໍ ອາຣມ຺ມເຓນ ວິປາກນິຍມທສ຺ສນໍ. ອາຣມ຺ມຓນິຍມທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ຍໍ ກຸສລວິປາກສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ, ຕໍ ອິຏ຺ຐໍ ນາມ. ຍໍ ອກຸສລວິປາກສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ, ຕໍ ອນິຏ຺ຐໍ ນາມາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ອາຣມ຺ມເຓນ ນິຍາມິໂຕ ຫິ ວິປາໂກ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປກາຣກສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ນິຍາມໂກ ໂຫຕີຕິ.

ທ຺ວາຣນ຺ຕເຣ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠູຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ທ຺ວາຣນ຺ຕເຣ ສຸຂວິປາກຸປ຺ປາທນໂຕ, ທ຺ວາຣນ຺ຕເຣ ສຸຂສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠູຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ທ຺ວາຣນ຺ຕເຣ ທຸກ຺ຂວິປາກຸປ຺ປາທນໂຕ ວິປາເກນ ອາຣມ຺ມຓນິຍມທສ຺ສເນນ ວິປາກວເສນ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐຕາ ທສ຺ສິຕາຕິ ໂຍຊນາ.

໗. ທຸປ຺ປຣິຄ຺ຄຫຏ຺ເຐນ ກາຣຓຠູເຕນ ລກ຺ຂຓສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍາທິສຠາວສ຺ສ ທຸປ຺ປຏິວິຊ຺ຌຕາ, ເອວໍ ສຸປຣິຄ຺ຄຫຏ຺ເຐນ ລກ຺ຂຓສຸປ຺ປຏິວິຊ຺ຌຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ທູເຣ’’ຕິ ອວຸຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ລກ຺ຂຓໂຕ ‘‘ທູເຣ’’ຕິ ອກຖິຕສ຺ສ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປີຕິ ລກ຺ຂຓໂຕ ‘‘ທູເຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ສຸຂຸມຣູປໍ.

‘‘ຠິນ຺ທມາໂນ’’ຕິ ສມ຺ຠິນ຺ທມາໂນຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມິສ຺ສກໍ ກໂຣນ຺ໂຕ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ເຠທນໍ ວິຠາຄກຣຓມ຺ປິ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ‘‘ຠິນ຺ທມາໂນ’’ຕິ ປທສ຺ສ ‘‘ວິສຸໍ ກໂຣນ຺ໂຕ’’ຕິ ອຕ຺ຖມາຫ. ຕຕິຍວິກປ຺ເປ ປນ ຠິນ຺ທມາໂນຕິ ວິນາເສນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ສນ຺ຕິກຠາວໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ທູຣຠາວໍ, ທູຣຠາວຎ຺ຈ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ສນ຺ຕິກຠາວໍ ກໂຣນ຺ໂຕ’’ຕິ. ນ ຫິ ສກ຺ກາ ສນ຺ຕິກສ຺ສ ຕພ຺ຠາວໍ ອວິນາເສຕ຺ວາ ທູຣຠາວໍ ກາຕຸໍ, ຕຖາ ອິຕຣສ຺ສາປິ. ສນ຺ຕິກຠາວກຣເຓນ ນ ຠິນ຺ທຕິ ນ ວິນາເສຕິ, ນ ຈ ໂອກາສທູຣໂຕ ລກ຺ຂຓໂຕ ທູຣໍ ວິສຸໍ ກຣເຓນ ຠິນ຺ທຕິ ວິຠາຄໍ ກໂຣຕິ, ນາປິ ໂອກາສທູເຣນ ລກ຺ຂຓໂຕ ທູຣໍ ໂວມິສ຺ສກກຣເຓນ ຠິນ຺ທຕິ ສມ຺ຠິນ຺ທຕີຕິ ໂຍຊນາ. ‘‘ຕິຘາ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ ສງ຺ເຂເປນ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ວິວຣຕິ. ວິສຸໍ ກໂຣຕິ, ໂວມິສ຺ສກໍ ກໂຣຕີຕິ ກໂຣຕິ-ສທ຺ທໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ເອຕ຺ຖາປີ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາ ‘‘ໂອກາສໂຕ ທູຣເມວ ຠິນ຺ທຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ໂອກາສໂຕ ທູຣສ຺ສ ໂອກາສໂຕ ສນ຺ຕິກຠາວກຣຓໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ວິນາສນໍ ເຠທນໍ, ເອວໍ ‘‘ນ ລກ຺ຂຓໂຕ ທູຣໍ ຠິນ຺ທຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ລກ຺ຂຓໂຕ ທູຣສ຺ສ ລກ຺ຂຓໂຕ ສນ຺ຕິກຠາວາກຣຓໍ ອເຠທນໍ ອວິນາສນນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ໂວມິສ຺ສກກຣຓວິຠາຄກຣຓຕ຺ຖຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຠິນ຺ທມາໂນຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ອຎ຺ຎຖາ ເຠທນໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ປຈ຺ຉິມນເຍ ວິນາສນຕ຺ຖເມວ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເຠທນໍ ອິຘ ຈ ອຎ຺ຎຖາ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອໂວຈ.

ຣູປກ຺ຂນ຺ຘນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໘. ຈກ຺ຂາທໂຍ ປສາທາຕິ ໂອຬາຣິກຕ຺ຕຠາວປຣິຍາປນ຺ນາ ຈກ຺ຂຸໂສຕຆານຊິວ຺ຫາປສາທາ, ມໂນມຍຕ຺ຕຠາວປຣິຍາປນ຺ນາ ຈກ຺ຂຸໂສຕປ຺ປສາທາ ຈ. ກາຍໂວຫາຣໍ ອຣຫນ຺ຕີຕິ ກາຍນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ກາເຍກເທສຕ຺ຕາ ຈ ກາໂຍຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫນ຺ຕິ. ກາໂຍຕິ ຫິ ອຕ຺ຕຠາໂວປິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໑; ໓.໑໕໕), ກຣຊກາໂຍປິ ‘‘ໂສ ອິມມ຺ຫາ ກາຍາ ອຎ຺ຎໍ ກາຍໍ ອຠິນິມ຺ມິນາຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ປຏິ. ມ. ໓.໑໔). ຕພ຺ພຕ຺ຖຸກາຕິ ຈກ຺ຂາທິນິສ຺ສິຕາ ກາຍິກາຕິ ປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕາ, ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ປນ ເຈຕສິກາວ. ຍຖາຫ ‘‘ຍໍ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຕຊ຺ຊາຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ເຈຕສິກໍ ເນວ ສາຕໍ ນາສາຕໍ ເຈໂຕສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ອທຸກ຺ຂມສຸຂໍ ເວທຍິຕ’’ນ຺ຕິອາທິ (ຘ. ສ. ໑໕໒). ‘‘ນ ຫິ ຈກ຺ຂາທໂຍ ກາຍປ຺ປສາທາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ກາຍປສາທນິສ຺ສິຕາ ເວທນາ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ກາຍິກາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ກາຍິກເຈຕສິກາທິຠາເວນາຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ກຸສລາກຸສລາພ຺ຍາກຕາທິຠາວາ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ. ເຕນາຕິ ສຸຂາທິເວທເນກເທສສ຺ສ ອທ຺ຘາສມຍວເສນ ອຕີຕາທິຠາວາຠາເວນ. ເກຈິ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ເຫຏ຺ຐາ ທສ຺ສິຕນຍຕ຺ຕາ ປາກຏຕ຺ຕາ ອທ຺ຘາວເສນ, ເອກມຸຫຸຕ຺ຕາທິປຸພ຺ພຓ຺ຫາທີສຸ ອຸຕຸອາທິນາ ຣູປສ຺ສ ວິຍ ເວທນາຍ ວິຠາໂຄ ນ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ສມຍວເສນ ຈ ອຕີຕາທິເຠໂທ ນ ທສ຺ສິໂຕ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ສນ຺ຕານວເສນ ປວຕ຺ຕານມ຺ປິ ເວທນານໍ ຈິຕ຺ເຕນ ສມູຫໂຕ ຄເຫຕພ຺ພຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ເວທນາສມຸທາໂຍ’’ຕິ. ເຕຫີຕິ ອທ຺ຘາສມຍວເສນ ອຕີຕາທິຠາເວຫິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ວິຠງ຺ເຄ. ເຕຕິ ‘‘ເວທເນກເທສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ກາຍິກເຈຕສິກາທິຠາເວນ ຠິນ຺ນາ ສຸຂາທິເວທນາວິເສສາ. ຍທິ ເວທເນກເທສາ ເອຕ຺ຖ ຄຫິຕາ, ຂຓປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາວ ເຕ ຄເຫຕພ຺ພາ, ນ ສນ຺ຕຕິປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາຕິ ອາຫ ‘‘ເອກສນ຺ຕຕິຍໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ເຕສູຕິ ສຸຂາທິເຠເທສຸ. ເຠໂທຕິ ວິເສໂສ. ຕສ຺ສາຕິ ສຸຂາທິວິເສສສ຺ສ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ, ເອວໍ ‘‘ຕໍສຫິຕຕທຸປ຺ປາທກາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ຕໍ-ສທ຺ເທນ ສຸຂາທິວິເສໂສ ປຈ຺ຈາມຏ຺ໂຐຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສນ຺ຕຕິ ປຣິຈ຺ເຉທິກາ ຠວິຕຸໍ ອຣຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສນ຺ຕຕິຂຓວເສເນວ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ອທ຺ຘາສມຍວເສນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

‘‘ປຸພ຺ພນ຺ຕາປຣນ຺ຕມຊ຺ຌຄຕາ’’ຕິ ນິຏ຺ຐິຕເຫຕຸກິຈ຺ຈາ ອນິຏ຺ຐິຕປຈ຺ຈຍກິຈ຺ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕໍ ປນ ອຕິກ຺ກນ຺ຕເຫຕຸປຈ຺ຈຍກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ນຍສ຺ສ ອຸປລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຸພ຺ພນ຺ຕາປຣນ຺ຕມຊ຺ຌຄຕາຕິ ເອເຕນ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍກິຈ຺ຈວເສນ ວຸຕ຺ຕນຍໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ກຸສລາກຸສລກິຣິຍເວທນານໍ ຣູປສ຺ສ ວິຍ, ວິປາການໍ ວິຍ ຈ ອຍໍ ນາມ ຊນກເຫຕູຕິ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ, ປຣິຍາເຍນ ປນ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠູໂຕ ເຫຕູຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ.

໑໑. ສນ຺ຕາປນກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ປຣິຑຫນກິຈ຺ຈໍ. ຊາຕິອາທິສງ຺ກຣນ຺ຕິ ຊາຕິສຠາວປຸຄ຺ຄລໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣໂຕ ສງ຺ກຣໍ ສມ຺ເຠທໍ ອກຕ຺ວາ. ສມານຊາຕິຍນ຺ຕິ ເອກຊາຕິຍໍ. ສຸຂໂຕ ຕຊ຺ຊາຕິຍາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ປຓີຕາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສມານເຠເທຕິ ຠູມນ຺ຕຣາທິສມານວິຠາເຄ. ອຸປພ຺ຣູຫິຕານໍ ຘາຕູນນ຺ຕິ ອຸຬາຣຣູປສມຸຏ຺ຐາປເນນ ປຓີຕານໍ ຣູປຘມ຺ມານໍ. ວິພາຘິຕານນ຺ຕິ ນິປ຺ປີຬິຕານໍ ມິລາປິຕານໍ. ອຸຠຍນ຺ຕິ ສຸຂາທິທ຺ວຍໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ໂຂຠນາ, ອາລຸຬນາ ຈ ກາຍິກສຸຂສ຺ສ ວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຠິສນ຺ທນາ ຌານສຸຂສ຺ສ. ມທຍນາ ກາມສຸຂສ຺ສ. ຕຖາ ຉາທນາ. ອາສິຎ຺ຈນາ ສພ຺ພສ຺ສ. ຉາທນາ ອາສິຎ຺ຈນາ ວາ ສພ຺ພສ຺ສ ວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ.

ສຠາວາທິເຠເທນ ຈາຕິ ສຠາວປຸຄ຺ຄລໂລກິຍາທິເຠເທນ ຈ. ເອກນ຺ຕປຓີເຕ ໂລກຸຕ຺ຕເຣ ຫີນປຓີຕານໍ ປຏິປທານໍ ວເສນ ຫີນປຓີຕຕາ. ເອກນ຺ຕຫີເນ ອກຸສເລ ຉນ຺ທາທິວເສນ ຫີນປຓີຕຕາ, ໂອຬາຣິກສຸຂຸມຕາ ຈ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຍາ ໂອຬາຣິກາ, ສາ ຫີນາ. ຍາ ສຸຂຸມາ, ສາ ປຓີຕາ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໑໑). ອກຸສລາທີສຸ ໂທສສຫຄຕາທິອນ຺ຕຣເຠທວເສນ ອຸປາທາຍຸປາທາຍ ໂອຬາຣິກສຸຂຸມຕາ ຕໍຕໍວາປນວເສນ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ກຸສລາກຸສລາທິວເສນາຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍຕໍວາປນວເສນ ກຖເນປິ ປຣິວຕ຺ຕນໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ໂທສຸສ຺ສນ຺ນຕາຍາຕິ ກິເລສາຘິກຕາຍ. ຕຖາຕິ ໂທສຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ. ກຖໍ ປນ ກຸສເລສຸ ໂທສຸສ຺ສນ຺ນຕາ? ອຸປນິສ຺ສຍວເສນ, ກິເລສາຘິເກຫິ ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕມານາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ກິເລເສຫິ ສມ຺ພາຘປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕິຓາທີຫິ ສມ຺ພາຘປ຺ປຕ຺ຕານິ ວິຍ ສສ຺ສານິ ວິປຸລຜລອຸຬາຣຜລາ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ຕຖາຕິ ມນ຺ທໂທສຕາຍ. ກຸສລານໍ ມນ຺ທໂທສຕາປິ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພາ. ໂອຬາຣິກສຸຂຸມນິກນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອນ຺ໂຕຄຘວິເສສໍ ນິກນ຺ຕິຍາ ໂອຬາຣິກສຸຂຸມຕາສາມຎ຺ຎໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ເຫຕ຺ຖ ໂອຬາຣິກສາມຎ຺ເຎນ ໂອຬາຣິໂກຬາຣິກຕໂຣຬາຣິກຕມາ ນິກນ຺ຕິໂຍ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ສຸຂຸມສຸຂຸມຕຣສຸຂຸມຕມາ ສຸຂຸມຕາສາມຎ຺ເຎນ ຄຍ຺ຫນ຺ຕີຕິ. ສຸຂຸມຕມນິກນ຺ຕິວຕ຺ຖຸນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ ຍາວ ຠວຄ຺ຄໍ ວິປສ຺ສນາຎາຓຎ຺ຈ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໓. ຍທິ ສິຍາຕິ ຍທິ ອສມ຺ປໂຍໂຄ ວິສໍສຏ຺ໂຐ ສິຍາ.

ສນ຺ຕິກໂຕ ອກຸສລໂຕຕິ ອກຸສລຠາເວນ ສນ຺ຕິກໂຕ ໂລຠສຫຄຕາທິອກຸສລເວທຍິຕໂຕ. ອກຸສລາຕິ ໂທສສຫຄຕາທິອກຸສລເວທນາ ທູເຣຕິ ຍຖາ ອຸທ຺ຘຣີຍຕິ. ຕໂຕ ທູຣໂຕ ກຸສລໂຕຕິ ຕໂຕ ອກຸສລໂຕ ທູຣໂຕ ກາມາວຈຣາທິກຸສລເວທຍິຕໂຕ ກຸສລາ ກາມາວຈຣາທິກຸສລເວທນາ. ‘‘ນ ສກ຺ກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຸທ຺ຘຣິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕໍ ‘‘ຕຖາ ຫິ ສຕີ’’ຕິອາທິນາ ວິວຣຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ທູຣໂຕ ສນ຺ຕິກຸທ຺ຘຣຓໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສນ຺ຕິກໂຕ ສນ຺ຕິກຸທ຺ຘຣຓເມວ ໂຫຕິ, ຕຖາ ສຕິ ອຕ຺ຖວິເສໂສ ນ ໂຫຕິ, ອຸປາທາຍຸປາທາຍ ທູຣສນ຺ຕິກຕາ ອິຘ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ມາ ສນ຺ຕິກໂຕ ສນ຺ຕິກຸທ຺ຘຣຓຎ຺ຈ ນ ສກ຺ກາ ກາຕຸໍ ອຕ຺ຖວິເສສາຠາວໂຕ, ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ຈາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ນນຸ ຈ ອຕິສຍວຈນິຈ຺ຉາວເສນ ອຕ຺ເຖວ ອຕ຺ຖວິເສໂສຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ທູຣທູຣຕຣຕາຍ ວິຍ ສນ຺ຕິກສນ຺ຕິກຕຣຕາຍ ຈ ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ’’ຕິ. ຍາຕິ ອກຸສລເວທນາ. ຕໂຕຕິ ກຸສລເວທຍິຕໂຕ. ອິຘ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ທູຣສ຺ສາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘວິຠງ຺ເຄ ‘‘ອກຸສລາ ເວທນາ ກຸສລາພ຺ຍາກຕາຫິ ເວທນາຫິ ທູເຣ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໑໓) ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ທູຣສ຺ສ. ທູຣໂຕ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິສຠາຄຕ຺ຕາຕິ ຍໂຕ ຍໍ ‘‘ທູເຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິສທິສຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ວເສນ ທູເຣ ສນ຺ຕິກໍ ນຕ຺ຖີຕິ ນ ສກ຺ກາ ທູຣໂຕ ສນ຺ຕິກໍ ອຸທ຺ຘຣິຕຸໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ເຫຏ຺ຐາ ຍາ ເວທນາ ຍາຍ ເວທນາຍ ທູເຣຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ສາ ເອວ ຕສ຺ສາ ເກນຈິປິ ປຣິຍາເຍນ ສນ຺ຕິເກຕິ ນ ອຸທ຺ຘຣິຕພ຺ພາຕິ. ສນ຺ຕິເກຕິ ວຸຕ຺ຕເວທນໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ຠິນ຺ເນຕິ ໂລຠສຫຄຕາທິວເສນ ວິຠຕ຺ເຕ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ‘‘ສນ຺ຕິເກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕອຕ຺ເຖ ເອວ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ອກຸສລາ ເວທນາ ອກຸສລາຍ ເວທນາຍ ສນ຺ຕິເກ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕອກຸສລາຍ ເວທນາຍເມວ ໂລຠສຫຄຕາທິວເສນ ວິຠຕ຺ຕາຍ ທູຣຠາໂວປິ ລພ຺ຠຕິ. ເອວໍ ເສເສສຸປີຕິ.

ຍທິ ສນ຺ຕິກໂຕ ທູຣໍ ລພ຺ຠຕິ, ຍທຄ຺ເຄນ ທູຣໍ ລພ຺ຠຕິ, ຕທຄ຺ເຄນ ທູຣໂຕ ສນ຺ຕິກໍ ອຸທ຺ຘຣິເຍຍ຺ຍາຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ອຸປາທາຍຸປາທາຍ ທູຣໂຕ ຈ ສນ຺ຕິກໍ ນ ສກ຺ກາ ອຸທ຺ຘຣິຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຍໍ ສນ຺ຕິກໂຕ ທູຣໍ ລພ຺ຠຕິ, ຍທິປິ ຕໍ ວິສຠາຄຏ຺ເຐນ ລພ຺ຠຕິ, ຕຖາປິ ຍໍ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ຕິກໍ ລພ຺ຠຕິ, ຕໍ ສຠາຄຏ຺ເຐເນວ ລພ຺ຠຕີຕິ ສນ຺ຕິກໂຕວ ສນ຺ຕິກໍ ອຸທ຺ຘຏໍ ສິຍາຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ວິສຠາຄຏ຺ເຐນ ທູຣຕາ, ສຠາຄຏ຺ເຐນ ຈ ສນ຺ຕິກຕາ ອິຈ຺ຉິຕາ, ຕສ຺ມາ. ໂລຠສຫຄຕາຍ ໂທສສຫຄຕາ ວິສຠາຄຕາຍ ທູເຣ ສມານາ ກຖໍ ສນ຺ຕິເກ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນນຸ ຕາສໍ ອກຸສລສຠາຄຕາ ລພ຺ຠເຕວາຕິ ຕຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕຣມາຫ ‘‘ວິສຠາຄຕາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ເຠທໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ນ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ເຠທໍ ວິເສສໍ ອສທິສຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອວ ປວຕ຺ຕຕິ ວິສຠາຄຕາ. ທູຣຕາຍາຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາຍ ທູຣຕາຍ ສຠາຄສ຺ສ ອພ຺ຍາປກຕ຺ຕາ ທູຣໂຕ ສນ຺ຕິກຸທ຺ຘຣຓໍ ນ ສກ຺ກາ ກາຕຸໍ. ສຕິ ຫິ ສຠາຄພ຺ຍາປກຕ຺ເຕ ສິຍາ ສນ຺ຕິກຕາຕິ ທູຣໂຕ ສນ຺ຕິກຸທ຺ຘຣຓໍ ສກ຺ກາ ກາຕຸນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ຕເມວຕ຺ຖໍ ປາກຏໍ ກໂຣຕິ. ສຠາຄຕາຕິ ສາມຎ຺ຎໍ. ເຠທນ຺ຕິ ວິເສສໍ. ອນ຺ໂຕຄຘໍ ກຕ຺ວາວາຕິ ອຠິພ຺ຍາເປຕ຺ວາວ. ວິສຠາຄພ຺ຍາປກຕ຺ຕາ ສນ຺ຕິກຕາຍາຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕວິສຠາຄໍ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕສນ຺ຕິກຕາຍ ສນ຺ຕິກໂຕ ທູຣຸທ຺ຘຣຓໍ ສກ຺ກາ ກາຕຸໍ. ຕເມວຕ຺ຖໍ ‘‘ອກຸສລຕາ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ປາກຏໍ ກໂຣຕິ.

ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໑໗. ຕສ຺ສາປີຕິ ສຎ຺ຎາຍປິ. ຕພ຺ພຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາຕິ ຈກ຺ຂຸວຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາ. ປຏິຆວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຏິຆໂຕ ວິຊານິຕພ຺ໂພ ປຏິຆວເສນ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ອຸຕ຺ຕຣປທໂລປໍ ກຕ຺ວາຕິ ປຸຣິມປເທ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລປໍ ກຕ຺ວາ.

ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາເວ, ນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວຈນນ຺ຕິ ສທ຺ໂທ, ນາມນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຈນາຘີນາຕິ ຄເຫຕພ຺ພຕໍ ປຕິ ສທ຺ທາຘີນາ, ນາມາຍຕ຺ຕຄຫຓາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍເທຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ນາມຣູປທຸເກ (ຘ. ສ. ມູລຏີ. ໑໐໑-໑໐໘) ວຸຕ຺ຕເມວ. ອຘິວຈນໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິປກາສກໍ ຎາປກໍ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອຘິວຈນາ ຍຖາ ອຣິສໂສຕິ. ຕໂຕໂຊຕິ ອຘິວຈນສງ຺ຂາຕໂຕ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘໂຕ ຊາໂຕ. ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ຜສ຺ເສປິ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສມ຺ຜສ຺ໂສເຍວ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ນ ເກວລໍ ມໂນທ຺ວາຣິກຜສ຺ເສ ເອວ, ອຖ ໂຂ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກຜສ຺ເສປິ ‘‘ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາເວ ວຈນໍ ອຘິກິຈ຺ຈ ປວຕ຺ຕາ ອຘິວຈນາ’’ຕິອາທິວຸຕ຺ຕປ຺ປກາໂຣ ອຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ. ອິຕີຕິ ຕສ຺ມາ. ເຕນ ປຣິຍາເຍນາຕິ ມໂນສມ຺ຜສ຺ສຊປຣິຍາເຍນ. ຕໂຕຊາປີຕິ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກຜສ຺ສຊາຕາປິ. ອຎ຺ຎປ຺ປກາຣາສມ຺ຠວໂຕຕິ ປຏິຆສມ຺ຜສ຺ສຊປຣິຍາຍສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ. ອາເວຓິກໍ ປຏິຆສມ຺ຜສ຺ສຊຕາ. ປກາຣນ຺ຕຣໍ ອຘິວຈນສມ຺ຜສ຺ສຊຕາ.

ຍທິ ເອວນ຺ຕິ ຍທິ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກຜສ຺ເສຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎາ ປຣິຍາຍໂຕ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ຈ ‘‘ອຘິວຈນສມ຺ຜສ຺ສຊາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເອວໍ ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ອຣູປິໂນ ຂນ຺ຘາ ເອວໍ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ສຎ຺ຎາວ ກສ຺ມາ ‘‘ອຘິວຈນສມ຺ຜສ຺ສຊາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ຂນ຺ຘານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຕິຓ຺ຓໍ ຂນ຺ຘານນ຺ຕິ ເວທນາສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ຘານໍ. ອຕ຺ຖວເສນາຕິ ‘‘ວຈນໍ ອຘິກິຈ຺ຈ ປວຕ຺ຕາ ອຘິວຈນາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕອຕ຺ຖວເສນ ອນ຺ວຕ຺ຖຕາວເສນ. ອຕ຺ຕໂນ ປຕ຺ຕມ຺ປິ ນາມນ຺ຕິ ‘‘ອຘິວຈນສມ຺ຜສ຺ສຊາ’’ຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຕໂນ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕມ຺ປິ ນາມໍ. ຘມ຺ມາຠິລາໂປຕິ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິ. ປຸພ຺ເພ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘານໍ ສາຘາຣໂຓປິ ອຘິວຈນສມ຺ຜສ຺ສຊໂວຫາໂຣ ຣຸຬ຺ຫິວເສນ ສຎ຺ຎາຍ ເອວ ປວຕ຺ໂຕຕິ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ໂສ ຕທຎ຺ຎາຣູປກ຺ຂນ຺ຘສາຘາຣໂຓ ສຎ຺ຎາຍ ນິເວສິໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຣຊ຺ຊິຕ຺ວາ ໂອໂລກນາທີສູຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ກຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ໂອໂລກນາທິ ວິຍ ຣຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສວນາທິປິ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ, ຕຖາໂສຕາວຘານາທິໂນປິ ຣຕ຺ຕຕາທິວິຊານນນິມິຕ຺ຕຕາສມ຺ຠວໂຕ. ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊາສຎ຺ຎາຍ ປນ ປາກຏຠາວໍ ນິທສ຺ສນວເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂອໂລກນໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓວິສຍສມາຄເມ’’ຕິອາທິມາຫ.

ໂອໂລກນສ຺ສ ອປາກຏຠາເວ ຣຕ຺ຕຕາທິວິຊານນໍ ນ ໂຫຕິ, ປາກຏຠາເວ ຈ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປສາທວຕ຺ຖຸກາ ເອວາ’’ຕິ. ‘‘ອຎ຺ຎໍ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຍໍ ປຸພ຺ເພ ເຕນ ກຖິຕໍ, ກາເຍນ ວາ ປກາສິຕໍ, ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖໍ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຎາຕ’’ນ຺ຕິ.

ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໒໐. ‘‘ເຫຏ຺ຐິມໂກຏິຍາຕິ ເອຕ຺ຖາ’’ຕິ ອິທໍ ປຐມໍ ‘‘ເຫຏ຺ຐິມໂກຏິຍາ’’ຕິ ວຈນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ຫິ ຠຸມ຺ມວເສນ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຫິ ປຘານໍ ທສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິ. ເຫຏ຺ຐິມໂກຏິຍາວ ປຘານໍ ທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຍທິ ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ໂຈເທຕິ. ອິຕໂຣ ‘‘ເຫຏ຺ຐິມໂກຏິຍາ ປຘານເມວ ທສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ນິຍໂມ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຸປຣິມໂກຏິຄຕຠາເວນາ’’ຕິອາທິນາ ຕໍ ປຣິຫຣຕິ. ປຘານສ຺ເສວ ທສ຺ສນໍ. ປຘາເນ ຫິ ທສ຺ສິເຕ ອປ຺ປຘານມ຺ປິ ອຕ຺ຖໂຕ ທສ຺ສິຕເມວ ໂຫຕີຕິ. ເຕນາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາ ປນ ຕາຍ ຄຫິຕາຍ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ຍໍ ເຫຏ຺ຐິມໂກຏິຍໍ ລພ຺ຠຕິ, ຕໍ ອຸປຣິມໂກຏິຍມ຺ປິ ລພ຺ຠຕິ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ເຫຏ຺ຐິມໂກຏິ ຫິ ສພ຺ພພ຺ຍາປິກາ’’ຕິ. ທຸຕິເຍ ກຣຓນິທ຺ເທສຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອາຄຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ’’ຕິ ອາຫ. ອາຄມນກິຣິຍາ ຫິ ເຫຏ຺ຐິມໂກຏິຍາ ກຣຓຠາເວນ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕາຕິ. ຍຖາ ຈ ອາຄມນກິຣິຍາຍ, ເອວໍ ວຈນກິຣິຍາຍປິ ເຫຏ຺ຐິມໂກຏິຍາ ກຣຓຠາໂວ ສມ຺ຠວຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຸຣິເມປິ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ເອກູນປຎ຺ຎາສປ຺ປເຠເທ’’ຕິ ອິທໍ ໂລກິຍຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ ປາຬິອາຄຕານໍ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘຘມ຺ມານໍ ອຸປຣິມໂກຏິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍວາປນກຘມ຺ເມຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຸປຣິມໂກຏິຍາ ຄຍ຺ຫມານາຍ ‘‘ເຕປຎ຺ຎາສາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ໂລກຸຕ຺ຕຣຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທວເສນ ປນ ‘‘ສຕ຺ຕປຎ຺ຎາສາ’’ຕິ.

ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປກິຓ຺ຓກກຖາວຓ຺ຓນາ

ສມຸຄ຺ຄມ-ປທສ຺ສ ຕຕ຺ວໂຕ ປຣິຍາຍໂຕ ຈ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ສຎ຺ຊາຕິຍໍ ອາທິອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ. ເຠທໂຕ ປນ ສມາໂຍເຄ ອຸຄ຺ຄມນນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເກນ ສມາໂຍເຄ, ກຸໂຕ, ກຖຎ຺ຈ ອຸຄ຺ຄມນນ຺ຕິ ວິຈາຣຓາຍໍ ອາຫ ‘‘ຕໍຕໍປຈ຺ຈຍສມາໂຍເຄ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ປຎ຺ຈໂວກາຣຠເວ ເອວ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ປຣິປຸຓ຺ຓາ ສມຸຄ຺ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຍຖາຘິຄຕານໍ ອຘິຄຕປ຺ປກາຣານໍ, ປຏິສນ຺ຘິການນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂອປປາຕິກສມຸຄ຺ຄເມເນວ ເຈຕ຺ຖ ສໍເສທຊສມຸຄ຺ຄໂມປິ ຄຫິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘປຣິຍາປນ຺ນານໍ ຕທາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ຕຕ຺ຖ ສໍເສທຊາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຑ຺ຒນ຺ຕິ, ອິຕເຣ ນ ວຑ຺ຒນ຺ຕີຕິ ອິທເມເຕສໍ ນານາກຣຓໍ. ສຸຂຸມຊາຕິຍໂລມາ ເອວ ກິຣ ເກຈິ ເອຬກາ ຫິມວນ຺ເຕ ວິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເຕສໍ ໂລມໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຊາຕິມນ຺ຕເອຬກໂລມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຕິສຸຂຸມຕ຺ຕາ ເຕສໍ ໂລມານໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອຊປາກຕິເກຬກາທີຫິ ສງ຺ກຣຣຫິຕານໍ ເຕສໍ ເອຬກວິເສສານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຬກສ຺ສ ໂລມໍ ຊາຕິອຸຓ຺ຓາ, ຕມ຺ປິ ຕງ຺ຂຓນິພ຺ພຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຄພ຺ຠໍ ຜາເລຕ຺ວາ ຄຫິຕສ຺ສາຕິ ອປເຣ. ເອວໍສຓ຺ຐານນ຺ຕິ ຊາຕິອຸຓ຺ຓໍສຸໂນ ປຄ຺ຆຣິຕ຺ວາ ອຄ຺ເຄ ຐິຕເຕລພິນ຺ທຸສຓ຺ຐານໍ. ວຓ຺ຓປ຺ປຏິຠາໂຄຕິ ຣູປປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນ ສຓ຺ຐານປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນ ຈ.

ສນ຺ຕຕິມູລານີຕິ ຕສ຺ມິໍ ຠເວ ຣູປສນ຺ຕຕິຍາ ມູລຠູຕານິ. ອເນກິນ຺ທ຺ຣິຍສມາຫາຣຠາວໂຕຕິ ຍຖາຣຫໍ ຈກ຺ຂາທິອເນກິນ຺ທ຺ຣິຍສງ຺ຆາຕຠາວໂຕ. ປຘານງ຺ຄນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕມງ຺ຄໍ ສິໂຣ.

ນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຂນ຺ຘສ຺ສ ປຣິປຸຓ຺ຓຕໍ, ຕໍຕໍຂນ຺ເຘກເທສສ຺ເສວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກາມາວຈຣານນ຺ຕິ ກາມາວຈຣສຕ຺ຕານໍ. ປຣິຫີນາຍຕນສ຺ສາຕິ ປຣິຫີນສ຺ສ ຈກ຺ຂາທິອາຍຕນສ຺ສ ວເສນ. ຕຕ຺ຖ ທຸຄ຺ຄຕິຍໍ ອນ຺ຘສ຺ສ ຈກ຺ຂຸທສກວເສນ, ພຘິຣສ຺ສ ໂສຕທສກວເສນ, ອນ຺ຘພຘິຣສ຺ສ ອຸຠຍວເສນ ສນ຺ຕຕິສີສຫານິ ເວທິຕພ຺ພາ. ນປຸໍສກສ຺ສ ປນ ຠາວຫານິ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ. ຕຖາ ອນ຺ຘພຘິຣາຆານກສ຺ສ ຈກ຺ຂຸໂສຕຆານວເສນ. ຕໍ ປນ ຘມ຺ມຫທຍວິຠງ຺ຄປາຬິຍາ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ຕໍ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ຣູປາວຈຣານໍ ປນ ຈກ຺ຂຸໂສຕວຕ຺ຖຸຊີວິຕວເສນ ຈຕ຺ຕາຣິ ສນ຺ຕຕິສີສານີຕິ ອິຕເຣສໍ ວເສນ ສນ຺ຕຕິສີສຫານິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ເຕສນ຺ຕິ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ. ວຕ຺ຖຸຠາເວນາຕິ ວິຈາຣຓາຍ ອຘິຏ຺ຐານຠາເວນ. ປຏິສນ຺ຘິຍໍ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ປວຕ຺ຕາ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາຕິ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ຈ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ເຘ ທສ຺ເສຕິ. ຠຸມ຺ມນິທ຺ເທໂສຕິ ‘‘ປຎ຺ຈສຸ ຂນ຺ເຘສູ’’ຕິ ອຍໍ ຠຸມ຺ມນິທ຺ເທໂສ. ອຎ຺ຎຖາຕິ ນິທ຺ຘາຣເຓ ອນຘິປ຺ເປເຕ. ‘‘ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓຕ຺ເຖ’’ຕິ ອິທໍ ວິສຍາທິອຕ຺ຖານໍ ອິຘາສມ຺ຠວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸຠຍນ຺ຕິ ຣູປາຣູປໍ. ຣູປາຣູປສນ຺ຕຕິນ຺ຕິ ຣູປສມຸຏ຺ຐາປກໍ ຣູປສນ຺ຕຕິໍ ອຣູປສນ຺ຕຕິຎ຺ຈ. ‘‘ວຕ຺ຖຸ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ທຸພ຺ພລໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິທໍ ນ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂຓໍ ເອວ, ນາປິ ວຕ຺ຖຸຣູປໍ ເອວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພຣູປານໍ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ທຸພ຺ພລຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຕທາ ຫີ’’ຕິອາທິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ກາຣຓວຈນໍ. ຕຕ຺ຖ ຕນ຺ຕິ ຣູປໍ. ‘‘ກມ຺ມກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິທໍ ນ ກມ຺ມຊຕາມຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ກມ຺ມຊສ຺ສ ປຐມຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ອປຕິຏ຺ຐິຕຕໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຕິປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ຕໂຕ ປຏິສນ຺ຘິໂຕ ປຣໍ. ສທິສສນ຺ຕາເນ ຍຖາ ປຕິຏ຺ຐິຕໍ, ນ ຕຖາ ວິສທິສສນ຺ຕາເນຕິ ອາຫ ‘‘ສມານສນ຺ຕຕິຍ’’ນ຺ຕິ.

ອງ຺ຄຠາວນ຺ຕິ ກາຣຓຠາວໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສຫາຍຠາວ’’ນ຺ຕິ. ເຕສໍ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ເຍຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ເຕສໍ ປຏິສນ຺ຘິຍໍ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກຘມ຺ມານໍ. ຕທາຕິ ຐິຕິກ຺ຂເຓ ຠງ຺ຄກ຺ຂເຓ ຈ ຣູປຸປ຺ປາທນເມວ ນຕ຺ຖິ. ອນນ຺ຕຣາທິປຈ຺ຈຍລາເຠນ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ເອວ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ພລວຠາໂວ, ນ ອິຕຣຕ຺ຣ. ເຕນາຫ ‘‘ຍທາ ຈ ຣູປຸປ຺ປາທນໍ, ຕທາ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ’’ຕິ.

ເຍຫາກາເຣຫີຕິ ອາຫາຣິນ຺ທ຺ຣິຍປຈ຺ຈຍາທິອາກາເຣຫິ. ຍຖາສມ຺ຠວໍ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຜສ຺ສາທໂຍ ອາຫາຣາທິວເສນ ຍຖາຣຫໍ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ປຏ຺ຐາເນ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ວິປາກາພ຺ຍາກຕາ ອາຫາຣາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການໍ ຂນ຺ຘານໍ, ກຏຕ຺ຕາ ຈ ຣູປານໍ ອາຫາຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິອາທິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໒໙).

ຈຸຕິຈິຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ, ຈຸຕິຈິຕ຺ເຕນ ວາ ກາຣຓຠູເຕນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ. ຕໂຕ ປຸຣິມຕເຣຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ວິຍາຕິ ຍຖາ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕໂຕ ອາສນ຺ເນຫິ ປຸຣິມຕເຣຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ຣູປໍ ຠວນ຺ຕເຣ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ຈຸຕິຈິຕ຺ເຕນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານມ຺ປິ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ເນປິ ວຏ຺ຏມູເລຕິ ອກາຣຓໍ ວຏ຺ຏມູລາວູປສໂມ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຣູປຸປ຺ປາທເນຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອຣູປສ຺ສາຕິ ອາຣຸປ຺ປສ຺ສ.

ອຸຕຸນາຕິ ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຐິຕິກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ເນນ ອຸຕຸນາ. ສມຸຏ຺ຐິເຕ ຣູເປຕິ ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຠງ຺ຄກ຺ຂເຓ ຣູເປ ສມຸຏ຺ຐິເຕ ປຏິສນ຺ຘິອນນ຺ຕຣໍ ປຐມຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ ຣູປໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ. ອຸປ຺ປາທນິໂຣຘກ຺ຂຓາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ໂສຬສສຸ ຈິຕ຺ເຕສຸ ອາທິຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂໂຓ, ໂສຬສມຈິຕ຺ຕສ຺ສ ນິໂຣຘກ຺ຂໂຓ ຈາຕິ ວທນ຺ຕິ, ຣູປສ຺ເສວ ປນ ອຸປ຺ປາທນິໂຣຘກ຺ຂຓາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຘຣມານກ຺ຂເຓ ເອວາຕິ ຕສ຺ສ ອຸຕຸໂນ ວິຊ຺ຊມານກ຺ຂເຓ ເອວ ຍທິ ຄຫິຕາ, ‘‘ໂສຬສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກໍ ຣູປ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ໂສຬສເຫວ ຈິຕ຺ເຕຫິ ຕສ຺ສ ຘຣມານຕາຍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ. ອຸປ຺ປາທກ຺ຂຓໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຸຕຸໂນ ຘຣມານກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂຓໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ນິໂຣຘກ຺ຂໂຓ ອຖ ຄຫິໂຕ, ‘‘ສຕ຺ຕຣສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກໍຣູປ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂຓສຫິເຕນ ຈ ເອກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ‘‘ອຘິກໂສຬສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ນິໂຣຘກ຺ຂຓສ຺ສ ພຫິກຕຕ຺ຕາ.

ເອວໍ ອຸປ຺ປາທນິໂຣຘກ຺ຂເຓສຸ ຄຫິເຕສຸ ອຄ຺ຄຫິເຕສຸ ຈ ໂສຬສສຕ຺ຕຣສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກຕາ, ຕໂຕ ອຘິກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກຕາ ຈ ສິຍາຕິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕຕ຺ຖ ຐິຕປກ຺ຂໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ສ ຘຣມານກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ເນສູຕິ ຕສ຺ສ ອຸຕຸໂນ ຘຣມານກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ໂສຬສສຸ ຈິຕ຺ເຕສຸ ປຏິສນ຺ຘິປິ ຍສ຺ມາ ຄຫິຕາ, ຕສ຺ມາ ອຸຕຸໂນ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂໂຓ ຘຣມານກ຺ຂເຓ ຄຫິໂຕຕິ ນິໂຣຘກ຺ຂເຓ ອຄ຺ຄຫິເຕ ‘‘ຣູເປ ຘຣນ຺ເຕເຍວ ໂສຬສ ຈິຕ຺ຕານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຕໍ ປນ ສຕ຺ຕຣສເມນ ຈິຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໖ ປກິຓ຺ຓກກຖາ) ເອວໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວກ຺ຂມານາ ອຘິກໂສຬສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກຕາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ຄຫິເຕ ວາ ນິໂຣຘກ຺ຂເຓ ໂສຬສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກຕາ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອຘິກໂສຬສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກຕາ’’ຕິ ອິທໍ ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂໂຓ ຄຫິໂຕຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວິຠງ຺ຄວຓ຺ຓນາຍໍ ‘‘ທ຺ເວ ຠວງ຺ຄານິ, ອາວຊ຺ຊນໍ, ທສ຺ສນໍ, ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນໍ, ສນ຺ຕີຣຓໍ, ໂວຏ຺ຐພ຺ພນໍ, ປຎ຺ຈ ຊວນານິ, ທ຺ເວ ຕທາຣມ຺ມຓານິ, ເອກໍ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຎ຺ຈທສ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາ ອຕີຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ອຖາວເສສເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸເກ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໒໗), ຕຖາ ຕທາຣມ຺ມຓປຣິໂຍສານານິ, ‘‘ເອກໍ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕໍ, ຕທວສາເນ ຕສ຺ມິຎ຺ເຎວ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓຏ຺ຐິຕິເກ ອາຣມ຺ມເຓ ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໒໗) ຈ ວກ຺ຂຕິ. ຕສ຺ມາ ຣູປສ຺ສ ໂສຬສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກຕາຍປິ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ ໂຫຕິເຍວ. ເຕນາຫ ‘‘ໂສຬສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກຕາ ອຘິປ຺ເປຕາ’’ຕິ. ຕຖາປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຠວງ຺ຄຈລນສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານເມວາຕິ ສຕ຺ຕຣສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ໂອຊາຍ ສຠາວສຸຂຸມຕາ ອຸປາທາຣູປຠາວໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ມາຕຣາ ອຊ຺ໂຌຫຏາ ໂອຊາ ພາຫິຣພ຺ຠຎ຺ຊນໍ ວິຍ ຄພ຺ຠມລ຺ລິນາ ຕສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ໂອຊຏ຺ຐມກຣູປຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ອາຫາຣສມຸຏ຺ຐານຣູປປເວຓິຍາ ໂອຊາຍ ວິຍ ເສສຕິສນ຺ຕຕິໂອຊາຍ ຣູປຸປ຺ປາທນນ຺ຕິ ອຸທຣິເຍ ໂອຊາ ຣູປໍ ນ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ ອຸຕຸສມຸຏ຺ຐານຠາວໂຕ, ອຸປາທິນ຺ນກຏ຺ຐາເນ ເອວ ປນ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ, ຣສຫຣຓີຫິ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກາຍານຸສຏນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຈິຕ຺ຕຎ຺ເຈວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ເທນ ປຏິໂຍຄີນໍ ກມ຺ມເມວ ສມຸຈ຺ຈິໂນຕິ, ນ ຈິຕ຺ເຕນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມຕິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ‘ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕີ’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑) ວິຍ, ນ ກມ຺ມເຈຕນໍ ວິຍ ເອກຘມ຺ມເມວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ຍຖາ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານຣູປສ຺ສ ເຫຕຸອາທໂຍ ຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາປິ ສມຸຏ຺ຐາປກາວ, ເອວໍ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານຣູປສ຺ສ ກມ຺ມສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາປີ’’ຕິ ໂຈທນໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຣິຫາຣໍ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຣູປສ຺ສາຕິ ຣູປກ຺ຂຓສ຺ສ, ຣູປສ຺ສ ວາ ອທ຺ຘຸໂນ. ນຍທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ເອວ ຣູປາຣູປຘມ຺ມານໍ ເອກກ຺ຂເຓ ປາຕຸຠາໂວຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕໂຕ ປຣມ຺ປິ ຣູປາຣູປານໍ ສຫຸປ຺ປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໂຕ’’ຕິ. ຍຖາ ຈ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ເອວາ’’ຕິ ນິຍໂມ ນ ຄເຫຕພ຺ໂພ, ເອວໍ ‘‘ເອກກ຺ຂເຓ ເອວ ປາຕຸຠາໂວ’’ຕິປິ ນິຍໂມ ນ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນ ປເນຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕໍທີປນຕ຺ຖເມວາຕິ ອສມານກາລຕາທີປນຕ຺ຖເມວ, ນ ສຫຸປ຺ປາທທີປນຕ຺ຖໍ. ອທ຺ຘານປຣິຈ຺ເຉທກຖາ ຫິ ອຍນ຺ຕິ.

ຍທິ ເອວນ຺ຕິ ຍຖາ ຜລປຕ຺ຕານິ, ເອວໍ ຣູປາຣູປຘມ຺ມາ ຍທິ ທນ຺ຘລຫຸປຣິວຕ຺ຕິໂນ. ອສມານທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ອຕຸລ຺ຍກາລຕ຺ຕາ. ນິຈ຺ຉິທ຺ເທສູຕິ ນິພ຺ພິວເຣສຸ. ເຕນ ນິຣນ຺ຕຣປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ເອວ ວິຠາເວຕິ. ອຍນ຺ຕິ ອທ຺ຘານປຣິຈ຺ເຉທກຖາ. ຈິຕ຺ຕຊຣູປາທີນໍ ນ ຕຖາ ນິຣນ຺ຕຣຠາເວນ ປວຕ຺ຕິ, ຍຖາ ກມ຺ມຊຣູປານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກມ຺ມຊຣູປປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ສນ຺ຘາຍາ’’ຕິ. ກມ຺ມຊຣູປານໍ ວາ ອິຕເຣສໍ ມູລຠາວໂຕ ປຘານນ຺ຕິ ‘‘ກມ຺ມຊຣູປປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ສນ຺ຘາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທກຕ຺ຕາ ອພ຺ຍາພຊ຺ຌຕາຍ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ນິພ຺ພານປຏິຠາຄຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ປເທ ປທໍ ອກ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ລກຸຓ຺ຑກປາທຕາຍ ອຕ຺ຕໂນ ອກ຺ກນ຺ຕປທສມີເປ ປທໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ. ໂຍ ຫິ ສີຆປທວິກ຺ກໂມ ລກຸຓ຺ຑກປາໂທ, ໂສ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ລຫຸໍ ລຫຸໍ ອກ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ສເຫວ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ຣູປໍ ກມ຺ມຊມິຘາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸຕຸຊໍ ປນ ຈຸຕິໂຕ ອຸທ຺ຘມ຺ປິ ປວຕ຺ຕຕິ ເອວ. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ຣູປສ຺ສ ສຕ຺ຕຣສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາ, ອຣູປສ຺ສ ຕໂຕ ເອກຠາໂຄ’’ຕິ (ວິຠ. ມູລຏີ. ໒໐ ປກິຓ຺ຓກກຖາວຓ຺ຓນາ) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອທ຺ຘານປ຺ປກາຣໍ.

ເອກຸປ຺ປາທໂຕຕິ ສມານຸປ຺ປາທໂຕ. ສມານຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ເອກ-ສທ຺ໂທ. ເອໂກ ທຏ຺ຐພ຺ພາກາໂຣຕິ ເອໂກ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສິຕພ຺ພາກາໂຣ. ເອວຎ຺ຫິ ໂສຬສາກາຣາ ສິຍຸໍ, ອິຕຣຖາ ວີສຕິ, ຕໂຕ ອຘິກາ ວາ ເອເຕ ອາກາຣາ ຠເວຍ຺ຍຸໍ. ຕສ຺ສາຕິ ປຈ຺ຉິມກມ຺ມຊສ຺ສ. ເຫຏ຺ຐາ ໂສຬສເກຕິ ປຣິໂຍສານໂສຬສກສ຺ສ ອນນ຺ຕຣາຕີຕໂສຬສເກ. ປຈ຺ຉິມສ຺ສາຕິ ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຉິມຈິຕ຺ຕສ຺ສ. ນານານິໂຣຘຠາວໍ ວິຍ ເອກຸປ຺ປາທຠາວມ຺ປິ ປຈ຺ຉິມກມ຺ມຊສ຺ສ ຐປເນ ກາຣຓໍ ອນິຈ຺ຉນ຺ໂຕ ‘‘ຍທິ ປນາ’’ຕິ ສາສງ຺ກໍ ວທຕິ. ‘‘ສພ຺ພມ຺ປີ’’ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ອຕິປ຺ປສງ຺ຄໍ ທສ຺ເສຕິ. ວຊ຺ເຊຕພ຺ພໍ ນານຸປ຺ປາທໍ ເອກນິໂຣຘໍ. ຄເຫຕພ຺ພໍ ເອກຸປ຺ປາທນານານິໂຣຘໍ. ອຸຠຍມ຺ປິ ຕທາ ນຕ຺ຖິ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ເຕເນວາຫ ‘‘ກມ຺ມຊຣູປສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ’’ຕິ. ຕໂຕ ປຸພ຺ເພຕິ ປຈ຺ຉິມກມ຺ມຊຣູປຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ໂອຣໍ. ອຎ຺ຎສ຺ສາຕິ ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຕໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ. ຐິຕິກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ເອກຸປ຺ປາທຕາ, ຠງ຺ຄກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ນານານິໂຣຘຕາ ຈ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ຐິຕິຠງ຺ຄກ຺ຂເຓສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນຣູປານິ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ’’ຕິ. ເຕນາຕິ ຣູເປນ. ‘‘ສງ຺ຂລິກສ຺ສ ວິຍ ສມ຺ພນ຺ໂຘ’’ຕິ ເອເຕນ ອວິຈ຺ຉິນ຺ນສມ຺ພນ຺ໂຘ ອິຘ ‘‘ປເວຓີ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຎ຺ຎຖາຕິ ວິຈ຺ຉິຊ຺ຊມານມ຺ປິ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ປເວຓີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນ. ນ ຫິ ຣູປຘມ຺ມານໍ ອຣູປຘມ຺ມານໍ ວິຍ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠາໂວ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປຘມ຺ມານໍ ຠງ຺ຄກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນຣູປຘມ຺ເມ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຏ຺ຐຈຕ຺ຕາລີສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕສໍ ປນ ຄຫເຓ ເອກູນປຎ຺ຎາສາວ ສິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ເອກູນປຎ຺ຎາສກມ຺ມຊິຍວຈນໍ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ’’ຕິ.

ສຸທີປນຕ຺ຕາຕິ ສຸຂທີປນຕ຺ຕາ, ນຍທສ຺ສນຠາເວນ ວາ ສຸຏ຺ຐຸ ທີປນຕ຺ຕາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ເອເຕນ ຫິ ນເຍນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຕນ຺ຕິ ຣູປໍ. ເຕນາຕິ ຣູເປນ. ອຸຠຍຕ຺ຖາຕິ ປຈ຺ຉິມກມ຺ມຊຣູປປ຺ປວຕ຺ຕິຍໍ, ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ຈ. ອຎ຺ຎສ຺ສາຕິ ເອກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຐິຕິກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຕໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ. ຕສ຺ສາຕິ ຣູປສ຺ສ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຈ຺ຉິມກມ຺ມຊຣູປປ຺ປວຕ຺ຕິຍໍ ນິຣຸຊ຺ຌນກນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຕໂຕ ປຸເຣຕຣປ຺ປວຕ຺ຕໍ ຣູປໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຈຕຸສນ຺ຕຕິກຣູເປນາຕິອາທິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສງ຺ຄຫຄມນທສ຺ສນໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ນານຸປ຺ປາເທກນິໂຣຘຕາທີປເນ. ຐິຕິກ຺ຂເຓຕິ ອຣູປສ຺ສ ຣູປສ຺ສ ຈ ຐິຕິກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຣູປສ຺ສ ຈ ອຣູປສ຺ສ ຈ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ອທສ຺ສິຕສ຺ສາຕິ ຍຖາ ເອວ ເອຕ຺ຖ, ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ວິຠຊິຕ຺ວາ ອທສ຺ສິຕສ຺ສ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ປຈ຺ຉິມກມ຺ມເຊນ ທີປນາຍໍ ສມຕິໍສກມ຺ມຊຣູປຄ຺ຄຫຓໍ ກຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສມຕິໍສ…ເປ… ໂຍຊິຕ’’ນ຺ຕິ. ຕໂຕ ກມ຺ມໂຕ ຊາຕາ ຕໍກມ຺ມຊາ, ເຕສຸ. ສງ຺ຂໂຣຕີຕິ ສງ຺ຂາໂຣ, ຊີວິຕຎ຺ຈ ຕໍ ສງ຺ຂາໂຣ ຈາຕິ ຊີວິຕສງ຺ຂາໂຣ, ອາຍຸ. ຊີວິເຕນ ສງ຺ຂຣີຍນ຺ຕີຕິ ຊີວິຕສງ຺ຂາຣາ, ອຸສ຺ມາທໂຍ.

ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓຕິ ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຣູປໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຕໂຕ ສຕ຺ຕຣສມສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ, ຐິຕິກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຐິຕິກ຺ຂເຓຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ’’ຕິ ອິທໍ ປາຬິຍາ ວິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕມ຺ປິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອາຄຕຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສ຺ມາຕິ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານຣູປໍ ສນ຺ຘາຍ ປາຬິ ປວຕ຺ຕາ, ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ກມ຺ມຊຣູປນ຺ຕິ ສາ ຕາຍ ເກນ ກາຣເຓນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕຸ…ເປ… ຠວິຕພ຺ພຕ຺ຕາ’’ຕິ, ນິປ຺ຜນ຺ນສ຺ສາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ໂຍ ຈາຍໍ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ…ເປ… ກມ຺ມາທິສມຸຏ຺ຐານສ຺ສາປິ ອຍເມວ ຂຓນິຍໂມ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໖ ປກິຓ຺ຓກກຖາ). ເອເຕຫີຕິ ຍຖານີໂຕ ຍມກປາໂຐ, ‘‘ກາຍສງ຺ຂາໂຣ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐາໂນ’’ຕິອາທິໂກ ອຏ຺ຐກຖາປເທໂສຕິ ເອເຕຫິ. ນຕ຺ຖິເຍວ ເອກຸປ຺ປາທເອກນິໂຣຘທີປນໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຍນ ຈິຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສຕ຺ຕຣສເມນ ສທ຺ຘິໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິອາທິ.

ປຸນ ‘‘ເອເຕຫີ’’ຕິ ອິມິນາ ເອກຸປ຺ປາທນານານິໂຣຘນານຸປ຺ປາທເອກນິໂຣຘທີປນວເສນ ປວຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐກຖາປເທສາ ຄຫິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ, ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ວາ ເອເຕຫິ ອາຈຣິເຍຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕິໂຍ ຠາໂຄ, ເຕນ ອຘິກາ ໂສຬສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກຕາ ຕຕິຍ…ເປ… ຍຸກຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕິຍ ຠາໂຄຕິ ຈ ອຸປ຺ປາທຏ຺ຐິຕິກ຺ຂເຓ ອຸປາທາຍ ຠງ຺ຄກ຺ຂໂຓ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຍສ຺ມິໍ ເອກາທສ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາ ອຕີຕາ, ອວເສສປຎ຺ຈຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸເກ, ຍສ຺ມິໍ ປຎ຺ຈທສ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາ ອຕີຕາ, ອວເສສເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸເກ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອາຣມ຺ມເຓຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອຸຠຍຎ຺ເຈຕໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ມໂນທ຺ວາເຣ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ຈ ອາປາຖຄຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ນ ໂຂ ປເນວໍ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຕີຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ສນ຺ຘາຍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວິຠງ຺ຄຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໒໗) ຕຖາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນ ຫິ ສກ຺ກາ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຎ຺ຈທສາຕິ ອຕິເຣກປຎ຺ຈທສ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາ ອຕີຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ຍຕ຺ຖ ຂເຓກເທສໍ ອຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ, ຕເມວ ທສ຺ເສຕິ. ເອວໍ ຕາວ ນ ຣູປໍ ສຕ຺ຕຣສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກໍ, ນາປິ ຕຕິຍຠາຄາຘິກໂສຬສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກໍ, ອຖ ໂຂ ໂສຬສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກເມວາຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຣູປເມວ ສມາເນປິ ອນິຈ຺ຈສງ຺ຂຕາທິຠາເວ ຈິຣາຍຸກໍ ຊາຕນ຺ຕິ? ທນ຺ຘປຣິວຕ຺ຕິຠາວໂຕ. ອຣູປຘມ຺ມາ ຫິ ສາຣມ຺ມຓາ ຈິຕ຺ຕປຸພ຺ພງ຺ຄມາ, ເຕ ຍຖາພລໍ ອຕ຺ຕໂນ ອາຣມ຺ມຓວິຠາວນວເສນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ຕທຕ຺ຖນິປ຺ຜຕ຺ຕິສມນນ຺ຕຣເມວ ນິຣຸຊ຺ຌນໂຕ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕິໂນ. ເຕນາຫ ຠຄວາ, ‘‘ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຎ຺ຎໍ ເອກຘມ຺ມມ຺ປິ ສມນຸປສ຺ສາມິ ເອວໍ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕໍ, ຍທິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໔໘). ຣູປຘມ຺ມາ ປນ ອນາຣມ຺ມຓາ, ເຕ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ອຣູປຘມ຺ເມຫິ ວິຠາເວຕພ຺ພາ. ສາ ຈ ເນສໍ ໂວຫາຣານຸຄຸຓາ ວິຠາເວຕພ຺ພຕາ ອຕ຺ຕໂນ ທນ຺ຘປຣິວຕ຺ຕິຕາຍ, ເຕສຎ຺ຈ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕິຕາຍ ໂສຬສຫິ ສຕ຺ຕຣສຫິ ວາ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂເຓຫິ ນິປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ຣູປເມເວຕ຺ຖ ຈິຣາຍຸກໍ ຊາຕໍ. ກິຎ຺ຈ – ລຫຸວິຎ຺ຎາຓວິສຍສນ຺ຕຕິມຕ຺ຕາຘີນວຸຕ຺ຕິຕາຍ ຕິຓ຺ຓໍ ຂນ຺ຘານໍ, ອາຣມ຺ມຓູປລທ຺ຘິມຕ຺ຕຠາວໂຕ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ຈ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕິຕາ, ທນ຺ຘມຫາຠູຕປ຺ປຈ຺ຈຍຕາຍ ປນ ຣູປສ຺ສ ທນ຺ຘປຣິວຕ຺ຕິຕາ. ນານາຘາຕູສຸ ຕຖາຄຕສ຺ເສວ ຍຖາຠູຕຎາຓໍ, ເຕນ ຈ ຣູປເມວ ປຸເຣຊາຕປຈ຺ຈໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ປຈ຺ຉາຊາຕປຈ຺ຈໂຍ ຈ ຕສ຺ເສວາຕິ ນ ເອຕ຺ຖ ອນິຈ຺ຈສງ຺ຂຕາທິຠາວສາມຎ຺ເຎນ ຣູປາຣູປໍ ສມານາຍຸກໍ ປຣິກປ຺ເປຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຣູປເມວ ຈິຣາຍຸກນ຺ຕິ ນິຏ຺ຐເມຕ຺ຖ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ.

ຍຖາ ຈ ຣູປສ຺ສ ສຕ຺ຕຣສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກຕາ, ຕຕິຍຠາຄາຘິກໂສຬສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກຕາ ວາ ນ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຍ຺ວາຍໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຐິຕິກ຺ຂເຓ ຣູປຸປ຺ປາໂທ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕຕ຺ຖ ຐິຕິກ຺ຂຓເມວ ຕາວ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນນຸຊານນ຺ໂຕ ‘‘ໂຍ ເຈຕ຺ຖ…ເປ… ວິຈາເຣຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຍມເກ ອຸປ຺ປນ຺ນອຸປ຺ປຊ຺ຊມານວາຣາທິປາຬິໍ ອາຫຣນ຺ໂຕ ‘‘ຈິຕ຺ຕຍມເກ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປຣິປຸຓ຺ຓວິສ຺ສຊ຺ຊເນຕິ ອຸຠຍມ຺ປິ ຍມກປທໍ ອຫາເປຕ຺ວາ ກຕວິສ຺ສຊ຺ຊເນ. ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ອນາຄຕຎ຺ຈາຕິ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ຈ ຈິຕ຺ຕໍ, ອນາຄຕຎ຺ຈ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ນິຣຸທ຺ຘໍ, ນິຣຸຊ຺ຌມານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຐິຕິກ຺ຂຓາຠາວໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ທີເປຕີຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນອຸປ຺ປຊ຺ຊມານວາຣາທີສຸ ‘‘ຐິຕິກ຺ຂເຓ’’ຕິ ອວຈນໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຐິຕິກ຺ຂຓໍ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ ໂພເຘຕິ. ນ ຫິ ຍຖາຘມ຺ມສາສເນ ອຠິຘມ຺ເມ ລພ຺ຠມານສ຺ສ ອວຈເນ ກາຣຓໍ ທິສ຺ສຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນ ເກວລມຠິຘມ຺ເມ ອວຈນເມວ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຐິຕິກ຺ຂຓາຠາວໂຊຕກໍ, ອປິຈ ໂຂ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປາຬິປີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຸຕ຺ເຕສຸປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ນາມ ປຸພ຺ພາປຣວິເສໂສ. ຂຓທ຺ວຍສມງ຺ຄິໍ ຐິຕນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຐິຕຠາວມາຫ. ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ປນ ສນ຺ຕາເນເຍວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ເກຈິ ‘‘ຍຖາຠູໂຕ ຘມ຺ໂມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ກິໍ ຕຖາຠູໂຕວ ຠິຊ຺ຊຕິ, ອຸທາຫຸ ອຎ຺ຎຖາຠູໂຕ? ຍທິ ຕຖາຠູໂຕວ ຠິຊ຺ຊຕິ, ນ ຊຣຕາຍ ສມ຺ຠໂວ. ອຖ ອຎ຺ຎຖາຠູໂຕ, ອຎ຺ໂຎ ເອວ ໂສຕິ ສພ຺ພຖາປິ ຐິຕິກ຺ຂຓສ຺ສ ອຠາໂວເຍວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເອກຘມ຺ມາຘາຣຠາເວປິ ອຸປ຺ປາທນິໂຣຘານໍ ອຎ຺ໂຎວ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂໂຓ, ອຎ຺ໂຎ ນິໂຣຘກ຺ຂໂຓ. ອຸປ຺ປາທາວຕ຺ຖຎ຺ຫິ ອຸປາທາຍ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂໂຓ, ນິໂຣຘາວຕ຺ຖໍ ອຸປາທາຍ ນິໂຣຘກ຺ຂໂຓ. ອຸປ຺ປາທາວຕ຺ຖາຍ ຈ ຠິນ຺ນາ ນິໂຣຘາວຕ຺ຖາຕິ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ສຠາວຘມ຺ເມ ຍຖາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ອຎ຺ຎຖາ ອຎ຺ໂຎວ ຘມ຺ໂມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຎ຺ໂຎ ຘມ຺ໂມ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ເອວໍ ນິໂຣຘາວຕ຺ຖາຍ ວິຍ ນິໂຣຘາຠິມຸຂາວຕ຺ຖາຍປິ ຠວິຕພ຺ພໍ. ສາ ຐິຕິ, ຊຣຕາ ຈາຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພເມຕໍ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ປາຬິຍໍ ຐິຕິກ຺ຂໂຓ ນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ? ວິເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍານຸໂຣເຘນ ນຍທສ຺ສນວເສນ ປາຬິ ຄຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຠິຘມ຺ມເທສນາປິ ຫິ ກທາຈິ ວິເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍານຸໂຣເຘນ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕຖາ ຫິ ຣູປສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທ ‘‘ອຸປຈໂຍ, ສນ຺ຕຕີ’’ຕິ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ເທສິໂຕ. ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕທຸກາທິເທສນາ ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສິຕພ຺ພາ.

‘‘ຍສ຺ສ ວາ ປນາ’’ຕິອາທິ ປຸຈ຺ຉາວຈນໍ. ຕສ຺ສ ‘‘ໂນ’’ຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ. ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ນິໂຣຘກ຺ຂໂຓ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ຍທິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຠງ຺ຄກ຺ຂເຓ ຣູປໍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ໂນ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ. ຕສ຺ມາ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ‘‘ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ນິໂຣຘກ຺ຂເຓ ຣູປຸປ຺ປາໂທ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ຕຍິທມກາຣຓໍ. ອຣູປໂລກຎ຺ຫິ ສນ຺ຘາຍ, ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານຣູປໍ ວາ ‘‘ໂນ’’ຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ຍມກເທສນາຍ ປກຕິ, ຍທິທໍ ຍຖາສມ຺ຠວໂຍຊນາ. ເອເຕນ ‘‘ນ ຈ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານຣູປເມວາ’’ຕິອາທິວຈນໍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ປຈ຺ຈາສຕ຺ຕິຎາເຍນ ຍໍ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ເຕນ ຍໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ອຸປ຺ປາເທຕພ຺ພໍ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຣູປສງ຺ຂາຕໍ, ຕສ຺ສ ຕທາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖີຕິ ‘‘ໂນ’’ຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ, ນ ສພ຺ພສ຺ສ.

ສຫຸປ຺ປາເທກນິໂຣຘວຈນໂຕຕິ ‘‘ຍສ຺ສ ກາຍສງ຺ຂາໂຣ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຣ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ? ອາມນ຺ຕາ’’ຕິ (ຍມ. ໒.ສງ຺ຂາຣຍມກ.໗໙) ເອວໍ ສຫຸປ຺ປາທສຫນິໂຣຘວຈນໂຕ. ເຕນ ວຈເນນາຕິ ‘‘ຍສ຺ສ ກາຍສງ຺ຂາໂຣ’’ຕິອາທິວຈເນນ. ອຎ຺ຎຣູປານນ຺ຕິ ກມ຺ມອຸຕຸອາຫາຣຊຣູປານໍ. ສຫຸປ຺ປາທສຫນິໂຣຘາທິການນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຍໍ ໂຍຊນາ – ອປ຺ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕສຫຸປ຺ປາທສຫນິໂຣຘອນນຸຎ຺ຎາຕນານຸປ຺ປາທນານານິໂຣຘອນິວາຣິຕອພ຺ຍາກຕຠາວານໍ ກມ຺ມຊາທີນນ຺ຕິ. ເອເຕນາຕິ ‘‘ຍສ຺ສ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິອາທິເກນ (ຍມ. ໓.ຘມ຺ມຍມກ.໑໖໓) ປາເຐນ, ‘‘ນ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານຣູປເມວາ’’ຕິ ຍຸຕ຺ຕິວຈເນນ ຈ. ຍມກປາຬິອນຸສ຺ສຣເຓຕິ ຍຖາທສ຺ສິຕຈິຕ຺ຕຍມກປາຬິຍາ ຍຖາຣຸຕວເສເນວ ອນຸສ຺ສຣເຓ ວິຊ຺ຊມາເນ. ຠິຊ຺ຊມານຕາຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຠິຊ຺ຊມານຕາ ນາມ ນິຣຸຊ຺ຌມານຕາ ຐິຕິຍາ ອຠາວໂຕ. ສຫາຍຠາວໍ ນາປິ ຄຈ຺ຉຕິ ນິສ຺ສຍຕ຺ຖິຠາວາທິນາ ປຈ຺ຈຍຠາວາຠາວໂຕ. ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ເອວ ຫິ ອນນ຺ຕຣາທິປຈ຺ຈຍລາເຠນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ພລວຕາ. ເອວຎ຺ຈ ສຕີຕິ ເອວຎ຺ຈ ອຸຕຸນາປິ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓເຍວ ຣູປສມຸຏ຺ຐາປເນ ສຕິ. ຕໍຈິຕ຺ຕກ຺ຂເຓຕິ ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຂເຓ, ຂຓທ຺ວເຍປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວາຕິ ອຕິລຫຸປຣິວຕ຺ຕິຠາເວເນວ. ອຖ ວາ ເຕເນວາຕິ ທນ຺ຘປຣິວຕ຺ຕິກຕາຍ ຣູປສ຺ສ ສກລໍ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານຠາເວເນວ. ຕນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ. ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ວິຍ ສຫຊາຕຣູປຘມ຺ມານມ຺ປິ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິໂຕ ອຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານານໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິເຍວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານານ’’ນ຺ຕິ. ຕທນນ຺ຕຣນ຺ຕິ ເຍນ ຈິຕ຺ເຕນ ສຫຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ. ຕນ຺ຕິ ຣູປໍ. ຕທນນ຺ຕຣໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ສຫຸປ຺ປນ຺ນຈິຕ຺ຕານນ຺ຕຣໍ ຈິຕ຺ຕໍ. ຍທິ ເອວນ຺ຕິ ຍທິ ສກລໍ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓໍ ຣູປໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານເມວ ໂຫຕິ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ເອວ ຣູປສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຣມ຺ໂຠຕິ ອາຫ ‘‘ນ, ຈິຕ຺ຕນິໂຣຘກ຺ຂເຓ ຣູປຸປ຺ປາທາຣມ຺ຠາຠາວໂຕ’’ຕິ. ຈິຕ຺ຕກ຺ຂເຓຕິ ອຕ຺ຕນາ ສຫຸປ຺ປນ຺ນຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຂເຓ. ຕນ຺ຕິ ຣູປໍ. ຣູປສມຸຏ຺ຐາປນປຸເຣຊາຕປຈ຺ຈຍກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ຣູປສມຸຏ຺ຐາປນກິຈ຺ຈຎ຺ຈ ປຸເຣຊາຕປຈ຺ຈຍກິຈ຺ຈຎ຺ຈ. ຐິຕິປ຺ປຕ຺ຕິວິເສສາລາຠນ຺ຕິ ຐິຕິປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ລທ຺ຘພ຺ໂພ ໂຍ ວິເສໂສ, ຕສ຺ສ ອລາຠໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ເຍນ ສຫຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕໍຈິຕ຺ຕກ຺ຂເຓ ຣູປໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານເມວາ’’ຕິ ອິທໍ ປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຍໍ ຍສ຺ສ ສມ຺ພນ຺ຘິຠາເວນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ທູເຣ ຐິຕມ຺ປິ ເຕນ ສມ຺ພນ຺ຘນີຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕໂຕ ປຣໍ…ເປ… ເອເຕນ ສຫ ສມ຺ພນ຺ໂຘ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ຕໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕໍສທ຺ເທນ ຈຸຕິໍ ປຈ຺ຈາມສຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຸຕິໂຕ ປຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ນຕ຺ຖີຕິ ກຕ຺ວາຕິ ຍທິປິ ຍຖາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ເອກຸປ຺ປາເທກນິໂຣຘຕາ ຣູປານໍ ອຣູເປຫິ, ອຣູປານຎ຺ຈ ຣູເປຫິ ນຕ຺ຖິ. ຍຖາ ຈ ອມ຺ເຫຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ອຕ຺ເຖວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ຈຕຸຕ຺ຖສ຺ສ ປກາຣສ຺ສ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ‘‘ຕໂຍ ປກາເຣ ອາຫາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

‘‘ເຕສໍເຍວ ຣູປານໍ ກາຍວິກາໂຣ’’ຕິອາທິນາ ປຣິນິປ຺ຜນ຺ນານໍ ວິກາຣາທິຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ສພ຺ພໍ ປຣິນິປ຺ຜນ຺ນໍ ສງ຺ຂຕເມວາ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ປຣິນິປ຺ຜນ຺ນຕາປຣິຍາໂຍ ທສ຺ສິໂຕ. ປຸພ຺ພນ຺ຕາປຣນ຺ຕປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນຕິ ປາຕຸຠາວວິທ຺ຘໍສຠາວປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ, ອຸທຍພ຺ພຍປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ວາ. ‘‘ອຍໍ ທຕ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕູ’’ຕິອາທິນາ ນາມກຣຓໍ ນາມຄ຺ຄຫຓໍ. ສມາປຊ຺ຊນໍ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ສມຖວິປສ຺ສນານຸກ຺ກເມນ ນາມກາຍສ຺ສ ນິໂຣຘເມວ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສຕ຺ຕກສິຓາທິປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ປຎ຺ຎາປນໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ນິປ຺ຜາທິຍມາໂນຕິ ສາຘິຍມາໂນ.

ປກິຓ຺ຓກກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ກມາທິວິນິຈ຺ຉຍກຖາວຓ຺ຓນາ

ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກມາທີສຸ ເທສນາກ຺ກໂມປິ ລພ຺ຠເຕວາຕິ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາຕິອາທິໂກ ເທສນາກ຺ກໂມວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຸປຸພ຺ພຸກ຺ກໍສໂຕຕິ ທານສີລກາມາທີນວາທິທສ຺ສນເນກ຺ຂມ຺ມກຖານໍ ອນຸກ຺ກເມນ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຠາວໂຕ ກຖານໍ ອນຸປຸພ຺ພຸກ຺ກໍສຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕນ ອຸກ຺ກໍສກ຺ກໂມ ນາມາຍໍ ວິສຸໍ ກໂມຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕຖາປິ ທານາທີນໍ ເທສນາກ຺ກມາວໂຣຘເນ ກາຣຓມາຫ ‘‘ອຸປ຺ປຕ຺ຕິອາທິວວຕ຺ຖານາຠາວໂຕ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປຫານປຏິປຕ຺ຕິຠູມິກ຺ກເມ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ‘‘ຈກ຺ຂຸອາທີນມ຺ປິ ວິສຍຠູຕ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປຎ຺ຈຣູປິນ຺ທ຺ຣິຍໂຄຈຣຕາ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ ‘‘ເອກເທເສນາ’’ຕິອາທິ. ເອກເທເສນາຕິ ພາຫິໂຣຬາຣິກາຍຕເນຫິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ຍໍ ເວທຍຕິ, ຕໍ ສຎ຺ຊານາຕີ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ປເທ ວຸຕ຺ຕນເຍນ.

ຕໍສຠາວຕານິວຕ຺ຕນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອນາສວຘມ຺ມສຠາວຕານິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ. ອນາສວາ ຂນ຺ເຘສ຺ເວວ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ ສາສວານມ຺ປິ ຂນ຺ເຘສຸ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ນນຸ ຈ ອນາສວຘມ຺ໂມ ຂນ຺ເຘສຸ ອວຸຕ຺ໂຕປິ ອຕ຺ຖີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ອຕ຺ຖິ, ຂນ຺ຘາຘິກາເຣ ຂນ຺ຘປຣິຍາປນ຺ນາ ເອວ ອນາສວາ ຄຍ຺ຫນ຺ຕີຕິ ນາຍໍ ໂທໂສ.

ຍຖາ ຜສ຺ສາທໂຍ ວິເສສໂຕ ຕທນຸຄຸຓວຸຕ຺ຕິຕາຍ ສງ຺ຂຕາຠິສງ຺ຂຣຓສຠາວາຕິ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ເຘ ສມວຣຸທ຺ຘາ, ນ ເອວໍ ເວທນາສຎ຺ຎາວິຎ຺ຎາຓານີຕິ ຣູປຘມ຺ມາ ວິຍ ຕານິ ວິສຸໍ ຂນ຺ຘຠາເວນ ວຸຕ຺ຕານິ. ເອເຕນ ຜສ຺ສາທີນໍ ວິສຸໍ ຂນ຺ຘສທ຺ທວຈນີຍຕາຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຜຸສນາທໂຍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ອິຕິອາທີນຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ຣູເປ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕິ ຣູປໍ ອຸປາທາຍ ຣູປໍ ອຠິນິວິສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ສໍໂຍຊນາຠິນິເວສວິນິພນ຺ຘາ. ເວທນາຍ…ເປ… ສຎ຺ຎາຍ… ສງ຺ຂາເຣສຸ… ວິຎ຺ຎາເຓ ສຕິ ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຸປາທາຍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຠິນິວິສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ສໍໂຍຊນາຠິນິເວສວິນິພນ຺ຘາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໕໘), ຕຖາ ‘‘ອຫໍ ຣູປໍ, ມມ ຣູປນ຺ຕິ ປຣິຍຸຏ຺ຐຏ຺ຐາຍີ ໂຫຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໑) ຈ ເອວມາທີນໍ ສຸຕ຺ຕປທານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອເຕນາຕິ ອຕ຺ຕນາ ທສ຺ສິຕສຸຕ຺ເຕນ. ວກ຺ຂມານສຸຕ຺ຕວເສນ ຈາຕິ ‘‘ຣູເປ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕີ’’ຕິອາທິກສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໖ ປກິຓ຺ຓກກຖາ) ວກ຺ຂມານສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ວເສນ. ‘‘ປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາທິວເສນ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ ເອເຕນ ນວຕ຺ຕພ຺ພາຣມ຺ມຓາປິ ທິຏ຺ຐິ ຂນ຺ເຘ ເອວ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ປເຄວ ຂນ຺ຘາຣມ຺ມຓາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ເວທນາກາຣຓາຍາຕິ ເວທນາຍາຕນາຍ. ຉາທາປນໂຕຕິ ໂຣຈາປນໂຕ. ພາຫຸລ຺ເລນາຕິ ພຫຸລຠາເວນ. ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ຫິ ພາຫຸລ຺ລປ຺ປວຕ຺ຕິກາ, ນ ອິຕເຣ.

ປຸຏໍ ກຕ຺ວາຕິ ຈ ຉຕ຺ຕສທິສໍ ປຸຏໍ ພນ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ. ວຕ຺ຖຸມ຺ຫີຕິ ຈກ຺ຂາທິວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ. ວຏ຺ຏຄຕເວທນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາ ຫິ ອິຘ ທຏ຺ຐພ຺ພຠາເວ ຐິຕາ. ອູເນຫີຕິ ວຕ຺ຖຸນາ, ກິເລເສຫິ ຈ ອູເນຫິ.

ມາຍາຍາຕິ ອິນ຺ທຊາລາທິມາຍາຍ ປໂຍໂຄ ມາຍາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ມາຍາຍ ທສ຺ສິຕໍ ຣູປໍ ‘ມາຍາ’ຕິ ອາຫາ’’ຕິ. ວຕ຺ຖຸຠາວາທິໂຕຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອາຣມ຺ມຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ກຕ຺ຖຈີຕິ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘາທິເກ. ໂກຈິ ວິເສໂສຕິ ອສຸຠາທິໂກວ.

ຕສ຺ສາຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກຣູປສ຺ສ. ຍສ຺ສ ກາມຣາຄປ຺ປຫານມຸເຂນ ສພ຺ພຣາຄປ຺ປຫານໍ ສມ຺ຠວຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ກາມຣາຄມຸເຂນ ວາ ສພ຺ພໂລຠປ຺ປຫານໍ ວທຕີ’’ຕິ. ໂຍເຊຕພ຺ພນ຺ຕິ ເວທນາຍ ຉນ຺ທຣາຄໍ ປຊຫນ຺ໂຕ ຕສ຺ສາ ສມຸທຍຠູເຕ ຜສ຺ເສປິ ຉນ຺ທຣາຄໍ ປຊຫຕີຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພນ຺ຕິ. ປຣິຎ຺ຎຕ຺ຕຍສ຺ສ ໂຍຊນາ ປາກຏາ ເອວ.

ຕໂຕຕິ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປາທນສຸຂວິນາສນານໍ ອທສ຺ສນໂຕ. ຠິນ຺ທຕີຕິ ວິນາເສຕິ. ຕນ຺ຕິ ມໂນສຎ຺ເຈຕນາຫາຣໍ ຎາຕຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາຫິ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ ຕີເຣຕິ.

ຕໍ ປຊຫນ຺ໂຕຕິ ອວິຊ຺ຊໍ ປຊຫນ຺ໂຕ. ປຣາມຏ຺ຐນ຺ຕິ ປຣາມາສສງ຺ຂາຕາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ນິຈ຺ຈາທິວເສນ ຄຫິຕໍ. ວິຎ຺ຎາຓໍ ນິຈ຺ຈໂຕ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ທິຏ຺ຐຸປາທານໍ ອຸປາທິຍຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ‘‘ຕເທວິທໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ສນ຺ຘາວຕິ ສໍສຣຕິ, ອນຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິອາທິສຸຕ຺ຕປເທຫິ (ມ. ນິ. ໑.໓໙໖) ທີເປຕພ຺ໂພ.

ກມາທິວິນິຈ຺ຉຍກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ

໓໔. ຕໍ ວຕ຺ວາຕິ ຕໍ ຠູມິວເສນ ຊານິຕພ຺ພຕໍ ‘‘ສພ຺ພາປິ ຈຕຸຠູມິກເວທນາ’’ຕິອາທິນາ ວຕ຺ວາ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໂຕ ທສ຺ສິຕຕາທີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ເຫຕຸຊາຕິຠູມິອິນ຺ທ຺ຣິຍວຕ຺ຖຸສມ຺ຜສ຺ສຊເຠທໂຕ ທສ຺ສິຕຕໍ ອນວເສສໂຕ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ຍທິປິ ຕໍ-ສທ຺ໂທ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສາມຎ຺ຎໂຕ ປຏິນິທ຺ເທໂສ, ຕຖາປິ ອນນ຺ຕຣເມວ ປຈ຺ຈາມສິຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕ ອິຕຣຕ຺ຖ ອສມ຺ຠວໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຏ຺ຐ…ເປ… ໂຍຊນາ’’ຕິ. ‘‘ອຏ຺ຐວິຘຕ຺ຕາຠາວໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ຕໍ ອສມ຺ຠວໍ ທສ຺ເສຕິ.

ປູຣຓຕ຺ຖເມວ ວຸຕ຺ໂຕ, ອປຸພ຺ພຕາຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຄຫຓວຑ຺ຒນວເສນາຕິ ຄຫຓສ຺ສ ວຑ຺ຒນວເສນ. ຄຫຓນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ ກຖນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ຕສ຺ສ ວຑ຺ຒນໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ອວຸຕ຺ຕສ຺ສ ກຖນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸພ຺ເພ ຄຫິຕໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຄຫຓໍ ວຑ຺ຒນ’’ນ຺ຕິ, ຕໂຕ ເອວ ຈ ‘‘ປຸຣິມຄຫິເຕ ອຎ຺ຎຸປຈຍວເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ວຑ຺ຒນສທ຺ໂທ ເຉທນຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອິທໍ ຍຖາ ອສິວາ ‘‘ສິວາ’’ຕິ, ທິຏ຺ຐຎ຺ຈ ‘‘ອທິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນຍນີຫຣຓນ຺ຕິ ນີຍຕີຕິ ນໂຍ, ເທສນາ, ຕສ຺ສ ນີຫຣຓໍ ປວຕ຺ຕນໍ. ວຑ຺ຒນກນໂຍຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວຑ຺ຒນກວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ເທສນານໂຍ. ອຎ຺ເຎ ເຠທາຕິ ເອກວິຘຈຕຸພ຺ພິຘາທໂຍ ເຠທາ. ຍທິ ອວິສິຏ຺ຐາ, ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຕຖາປີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາປ຺ປເຠທຊນນຕ຺ຖນ຺ຕິ ຘມ຺ມວິສຍາຍ ປເຠທຄຕາຍ ປຎ຺ຎາຍ ວິເນຍ຺ຍານໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ, ວິຊ຺ຊາຏ຺ຐານາທິວເສນ ວິເນຍ຺ຍານໍ ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາຍ ອຸປ຺ປາທນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມວິຠາຄຕາຍ ສມ຺ມສນວາຣສ຺ສ ວິສຍຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອເກກສ຺ສ ວາຣສ຺ສ ຄຫິຕສ຺ສ ນິຍ຺ຍານມຸຂຠາວໂຕ’’ຕິ. ອິຕເຣປິ ເຠທາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທຸວິຘຕິວິຘເຠທານໍ ຍໍ ນານຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ວເສນ ອິຕເຣ ເຠທາ ອນານຕ຺ຕາປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕກາຣຓໂຕ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ນ ເກວລ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ເຠທານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎເປກ຺ຂຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ເຕສໍ ວິສິຏ຺ຐຕໍ ທສ຺ເສຕິ.

ຍຖາ ທຸກມູລກາທີສຸ ເຠທາ ຄຓນານຸປຸພ຺ພິຍາ ປວຕ຺ຕາ ປເຠທນ຺ຕຣາເປກ຺ຂາ, ນ ເອວເມເຕ. ເອເຕ ປນ ສຕ຺ຕວິຘາທິເຠທາ ປເຠທນ຺ຕຣນິຣເປກ຺ຂາ ເກວລໍ ພຫຸວິຘຠາວສາມຎ຺ເຎເນວ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອຎ຺ຎປ຺ປເຠທນິຣເປກ຺ຂາ’’ຕິອາທິນາ. ທຸກຕິກປທຕ຺ຖານໍ ຍຖາຣຫໍ ອເປກ຺ຂິຕພ຺ພາເປກ຺ຂກຠາເວນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຍຖາ ທຸເກ ຐເປຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕາ ຕິກາ ຕຕ຺ຖ ປກ຺ຂິຕ຺ຕາ ນາມ ຊາຕາ, ເອວໍ ຕິກທຸກປທຕ຺ຖານໍ ອເປກ຺ຂິຕພ຺ພາເປກ຺ຂກຠາເວນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ທຸເກ ວຕ຺ວາ ວຸຕ຺ເຕສຸປິ ຕິເກສຸ ເຕ ປກ຺ຂິຕ຺ຕາ ນາມ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຣໂຕ…ເປ… ໂຍຊິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ.

ສມານວີຖິຍນ຺ຕິ ເອກວີຖິຍໍ. ຈກ຺ຂຸສງ຺ຆຏ຺ຏນາຍາຕິ ຈກ຺ຂຸຣູປປຏິຆາເຕນ. ໂສຕິ ຈກ຺ຂຸຣູປປຏິຆາໂຕ. ຕທຸປ຺ປາທິກາຕິ ຕສ຺ສ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສສ຺ສ ອຸປ຺ປາທິກາ. ສາຕິ ອາວຊ຺ຊນເວທນາ. ນນຸ ຈ ເວທນາປຈ຺ຈໂຍ ຜສ຺ໂສ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ເວທນາຕິ? ນ, ເວທນາສີເສນ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາຕິ. ຕປ຺ປໂຍຊນຕ຺ຕາຕິ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສປໂຍຊນຕ຺ຕາ. ປໂຍຊຍຕີຕິ ປໂຍຊນໍ, ຜລໍ.

ຣູປາວຈຣາຣູປາວຈຣານໍ ວິປາການນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕ ຫິ ອິຘ ອຄ຺ຄຫິຕາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ເຕສໍ ສຍເມວ ມໂນທ຺ວາຣຠູຕຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ຕໂຕຕິ ຠວງ຺ຄໂຕ. ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາທິກຸສລາທີນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸຣິເມນ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ໂສຕສມ຺ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ ເອວມາທໂຍ ສງ຺ຄຫິຕາ, ທຸຕິເຍນ ອກຸສລາທໂຍ. ‘‘ກາມາວຈຣອຏ຺ຐກຸສລຈິຕ຺ຕວເສນາ’’ຕິອາທິນາ ກຸສລາພ຺ຍາກຕານມ຺ປິ ກາມາວຈຣານໍເຍວ ໂຍຊິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມານວີຖິຍໍ ລພ຺ຠມານຕາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ເວທນາປີຕິສນິທສ຺ສນຕ຺ຕິກວຊ຺ຊານໍ ເອກູນວີສຕິຍາ ຕິການໍ ວເສນ ເອກູນວີສຕິຈຕຸວີສຕິກາ. ຍທິ ອສມານວີຖິຍມ຺ປິ ກຸສລາທີນໍ ລພ຺ຠມານຕາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ, ອຖ ກສ຺ມາ ສມານວີຖິຍໍເຍວ ໂຍຊິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ເຕເນວາຕິ ອສມານວີຖິຍໍ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາເຍວ.

ຈິຕ຺ຕສມ຺ພນ຺ໂຘຕິ ຈິຕ຺ເຕນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ຈິຕ຺ຕສມ຺ພນ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕສີເສນ ເວທນາຍ ກຖນໍ. ຕິກຠູມິວເສນາຕິ ກຸສລຕ຺ຕິກາທິຕິກວເສນ, ກາມາວຈຣາທິຠູມິວເສນ ຈ. ທ຺ວາຣຕິກວເສນາຕິ ຈກ຺ຂາທິອຸປ຺ປຕ຺ຕິທ຺ວາຣວເສນ, ກຸສລຕ຺ຕິກາທິຕິກວເສນ ຈ. ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈີຕິ ທີເປຕພ຺ພສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິເສສາຠາວໂຕ ສຕ຺ຕວິຘເຠທາທີສຸ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ. ນ ຈ ທ຺ວາຣໍ ອນາມຏ຺ຐນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ເຕນ ສຕ຺ຕວິຘເຠທໂຕ ຕິໍສວິຘເຠເທ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍທິປິ ອຸຠຍຕ຺ຖ ຠູມິໂຍ ອາຄຕາ, ຣູປາວຈຣາທິຠູມິອາມສເນນ ປນ ອສມານວີຖິຍໍ ລພ຺ຠມານຕາ ທສ຺ສິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອຕິພ຺ຍຕ຺ຕາ ຈ ເອຕ຺ຖ ສມານາສມານວີຖີສຸ ລພ຺ຠມານຕາ’’ຕິ. ສຸຂທີປນານິ ໂຫນ຺ຕິ ທ຺ວາຣຠູມິອາມສນມຸເຂນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ວິຠຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ນ ຠູມິໂຍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຐປິຕາຕິ ກເຖຕພ຺ພຠາເວນ ຠູມິໂຍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ນ ຐປິຕາ, ຠູມິວິຠາເຄນ ນ ກຖິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອເປກ຺ຂິຕພ຺ພຣຫິຕາຕິ ທ຺ວາຣຠູມີນໍ ອຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອາກງ຺ຂິຕພ຺ພທ຺ວາຣາທິວິເສສຣຫິຕາ.

‘‘ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ປຣິຍາຍໂຕ ຈ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິທສ຺ສນມຸເຂນ ອິຘາຘິປ຺ເປຕອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສທ຺ຘໍ ອຸປນິສ຺ສາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຸປນິສ຺ສຍານນ຺ຕິ ເວທນາຍ ອຸປນິສ຺ສຍຠູຕານໍ. ທສ຺ສນນ຺ຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ, ທິສ຺ວາ ວາ ຄຫຓໍ. ອຸປນິສ຺ສຍນ຺ຕຠາເວນາຕິ ລາມກູປນິສ຺ສຍຠາເວນ. ຍທິ ຆາຍນາທີນິ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ຠເວຍ຺ຍຸໍ, ປກຕູປນິສ຺ສຍາເນວ ສິຍຸໍ. ປກຕູປນິສ຺ສໂຍ ຈ ນານາວີຖິຍໍເຍວາຕິ ຕທລາຠວຈນໍ ອິຘ ນານາວີຖິໂຊຕກນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຆານາທິທ຺ວາເຣສູ’’ຕິອາທິນາ. ກສິຓປຣິກມ຺ມາທີນນ຺ຕິ ກສິຓປຣິກມ຺ມສມາປຕ຺ຕິນິພ຺ພຕ຺ຕນວິປສ຺ສນາວຑ຺ຒນາທີນໍ. ຕທລາໂຠຕິ ອຸປນິສ຺ສຍາລາໂຠ, ໂສ ຈ ຆາຍນາທີຫິ ປເຣສໍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຊານິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ. ອນ຺ຕິມຠວິກໂພຘິສຕ຺ຕາທີນໍ ສວເນນ ວິນາ ຕໍຜຸສນໍ ສິຍາ ມູລູປນິສ຺ສໂຍຕິ ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສມ຺ປນ຺ນຊ຺ຌາສໂຍຕິ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສມ຺ປນ຺ນຊ຺ຌາສໂຍ. ເຕນາຕິ ‘‘ເອວໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຈເນນ. ຕທຸປນິສ຺ສຍນ຺ຕິ ຕໂຕ ປຣໍ ອຸປ຺ປນ຺ນກສິຓຣູປທສ຺ສນາທີນໍ ອຸປນິສ຺ສຍຠູຕໍ.

ຖາມຄມນໍ ນາມ ກາມຣາຄາທີນໍເຍວ ອາເວຓິໂກ ສຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ອປ຺ປຫີນກາມຣາຄາທິກສ຺ສ ວາ’’ຕິ. ‘‘ຣາໂຄ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິອາທິນາ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ຣາຄປຏິຆານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິວິຈາຣຓາວ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ເນສໍ ກິຈ຺ຈວິເສໂສຕິ ກິຈ຺ຈວິເສເສນ ວຸຕ຺ເຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອສມເປກ຺ຂນາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ປວຕ຺ຕາ ເວທນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປກາຣນ຺ຕເຣນາຕິ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ອຸປ຺ປນ຺ນກິເລສານໍ ສມຕິກ຺ກມນສງ຺ຂາເຕນ ປກາຣນ຺ຕເຣນ. ຕຖາ ຠາວນາວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ຕຖາ-ສທ຺ເທນ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສສ຺ສ ຈຕຸຠູມິກເວທນາຍ ອຸປນິສ຺ສຍຠາໂວ ເອວ ປກາຣນ຺ຕເຣນ ກຖິໂຕຕິ ອິມເມວຕ຺ຖໍ ອາກຑ຺ຒຕິ. ຠາວນາເຍເວຕ຺ຖ ປກາຣນ຺ຕຣໍ.

ສພ຺ພໍ ສມ຺ມສນໍ ຠາວນາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ, ນ ນີວຣຓປ຺ປຫານປຣິຎ຺ຎາວ.

ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ຈາຕິ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພມຫາຠູເຕສຸ ອິຕຣີຕຣສ຺ສ, ອາໂປຘາຕຸຍາ ຈ ວເສນ.

ເຕສນ຺ຕິ ຊາຕິອາທີນໍ, ກມ຺ມຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ສຫຊາຕສ຺ສ ມໂນສມ຺ຜສ຺ສສ຺ສ ພລວປຈ຺ຈຍຠາວໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕສ຺ສ ວາ ທສ຺ສນສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ວາ ຊາຕິອາທິເກ ຠຍໂຕ ທສ຺ສນວເສນ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ກາມາວຈຣຎາຓສ຺ສ.

ຕເທວ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ເສວ ຜລຠາເວນາຕິ ‘‘ມໂນສມ຺ຜສ຺ໂສ’’ຕິ ຜສ຺ສສ຺ສ ກາຣຓຠາເວນ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕເທວ ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ຜລຠາເວນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ຜສ຺ສສ຺ສ ‘‘ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຜລຠາເວນ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ມໂນສມ຺ຜສ຺ໂສ’’ຕິອາທິນາ ລພ຺ຠມາໂນປິ ວິຎ຺ຎາຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ຜສ຺ສສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ເຫຕຸຜລສງ຺ກຣປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ ນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ວຕ຺ວາ ຍທິປິ ຜສ຺ໂສ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ນ ປນ ຜສ຺ສສ຺ສ ວິຍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ໂສ ຕສ຺ສ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊາທິຕາ ນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍສ຺ມາ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉກວຓ຺ຓນາ

໑໕໐. ຕໍ ຕໍ ສມຸທາຍນ຺ຕິ ຕໍ ຕໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສງ຺ຂາຕຘມ຺ມສມຸທາຍໍ, ອນວເສສຣູປຘມ຺ມສມຸທາຍຎ຺ຈ. ຍຖາສມ຺ຠວນ຺ຕິ ໂຈປນໍ ປຕ຺ໂຕ ສໍວໂຣ ຉຏ຺ຐທ຺ວາເຣ, ອິຕໂຣ ຉສຸປີຕິ ເອວໍ ຍຖາສມ຺ຠວໍ. ຕໂຕຕິ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສາທິໂຕ. ຍຖາໂຍຄນ຺ຕິ ໂຍ ສໍວຣິຕພ຺ໂພ, ຕທນຸຣູປໍ.

ກຕ຺ຖຈີຕິ ເຕ ເອວ ປຣິວຏ຺ເຏ ສາມຎ຺ເຎນ ວທຕິ. ກຕ຺ຖຈີຕິ ວາ ເຕສຸ ປຣິວຏ຺ເຏສຸ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິປິ ປເທເສ. ກິຎ຺ຈິປິ ອປ຺ປກມ຺ປິ. ເອໂກວ ປຣິຈ຺ເຉໂທ, ນ ອາຍຕນວິຠງ຺ຄາທີສຸ ວິຍ ນານາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຂນ຺ຘວິຠງ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ອາຍຕນວິຠງ຺ໂຄ

໑. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ

໑໕໔. ອສາຘາຣຓໂຕຕິ ອາເວຓິກໂຕ. ຕໍ ເນສໍ ອສາຘາຣຓຠາວໍ ວິປກ຺ຂວເສນ ປຕິຏ຺ຐາເປຕຸໍ ສາຘາຣຓໍ ອຸທາຫຣຓວເສນ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອາຍຕນສທ຺ທຕ຺ໂຖ ວິຍາ’’ຕິ. ອຖ ວາ ຈກ຺ຂາທິອຕ຺ໂຖ ເອວ ຈກ຺ຂາທິສທ຺ທວິເສສິໂຕ ອາຍຕນຕ຺ໂຖຕິ ຕໍ ຕາທິສໍ ອາຍຕນຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອາຍຕນສທ຺ທຕ຺ໂຖ ວິຍ ອສາຘາຣຓໂຕ’’ຕິ.

ຍທິ ວິສຍສ຺ສາທນຕ຺ໂຖ ຈກ຺ຂຸ-ສທ຺ໂທ, ໂສຕາທີນມ຺ປິ ອຍໍ ສມຎ຺ຎາ ສິຍາຕິ ອຕິປ຺ປສງ຺ຄໍ ປຣິຫຣນ຺ໂຕ ‘‘ສຕິປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ທຸຕິເຍ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ຈກ຺ຂຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຓາຘິຏ຺ຐິຕໍ ສມວິສມໍ ອາຈິກ຺ຂຕິ, ອາຈິກ຺ຂນ຺ຕໍ ວິຍ, ວິຠາເວນ຺ຕໍ ວິຍ ວາ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣູປມິວ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ວິຍ ສວິຄ຺ຄຫມິວ ສພິມ຺ພກໍ ວິຍ ວຓ຺ຓວາຈໂກ ຣູປ-ສທ຺ໂທ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ວິຕ຺ຖາຣຓໍ ວາ ຣູປສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ວຈນເມວາຕິ ສວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກສທ຺ທເມວ. ຄມີຍຕີຕິ ອຸປນີຍຕິ. ອຊ຺ໂຌຫຣຓສ຺ສ ຣສຄ຺ຄຫຓມູລຕາວຈເນນ ຣສສ຺ສ ປຣມ຺ປຣາຍ ຊີວິຕເຫຕຸຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຣສນິມິຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຣສຄ຺ຄຫຓໍ, ຣສຄ຺ຄຫຓນິມິຕ຺ຕໍ ອຊ຺ໂຌຫຣຓໍ, ຕໍນິມິຕ຺ຕໍ ຊີວິຕນ຺ຕິ. ຣສຄ຺ຄຫຓມູລຕາ ຈ ອຊ຺ໂຌຫຣຓສ຺ສ ເຍຠຸຍ຺ຍໂຕ ເວທິຕພ຺ພາ. ທິສ຺ສຕິ ອປທິສ຺ສຕິ ເອເຕນ ຜລນ຺ຕິ ເທໂສ, ເຫຕູຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປ຺ປຕ຺ຕິເທໂສຕິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາຕິ ຈກ຺ຂາຍຕນາທິປ຺ປກາເຣນ. ມໂນໂຄຈຣຠູຕາຕິ ມນໂສ ເອວ ໂຄຈຣຠູຕາ. ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂເຓເນວາຕິ ອນຸຠວນາທິວິເສສລກ຺ຂຓໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຘມ຺ມຠາວສງ຺ຂາຕສາຘາຣຓລກ຺ຂເຓເນວ. ເອກາຍຕນຕ຺ຕໍ ອຸປເນຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕາ ທ຺ວາທສ ເອກສຠາວຕ຺ຕາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ວຈເນ ປໂຍຊນາຠາວາ. ທ຺ວາຣາລມ຺ພນວິຠາຄທສ຺ສນຕ຺ຖາ ຫິ ອາຍຕນເທສນາຕິ.

ປຸພ຺ພນ຺ຕໂຕຕິ ປຸຣິມຠາຄໂຕ ປາກຠາວໂຕ. ປາກຠາໂວ ຫິ ສຠາວຘມ຺ມານໍ ປຸພ຺ພນ຺ໂຕ, ວິທ຺ຘໍສາຠາໂວ ອປຣນ຺ໂຕ.

ນິວາສຏ຺ຐານາທີສຸ ອາຍຕນ-ສທ຺ໂທ ນ ອາຍຕນຕ຺ຖາທີສຸ ວິຍ ປທຕ຺ຖວິວຣຓມຸເຂນ ປວຕ຺ໂຕ, ອຖ ໂຂ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ເທວຆຣາທິເກ ນິຣຸຬ຺ຫຕາຍ ເອວມຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ຣຸຬ຺ຫິວເສນ ອາຍຕນສທ຺ທສ຺ສຕ຺ຖໍ ວຕ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິ. ມໂນຕິ ທ຺ວາຣຠູຕມໂນ. ນິສ຺ສຍຠາໂວຕິ ເອຕ຺ຖ ນິສ຺ສຍສທິໂສ ນິສ຺ສໂຍ, ສທິສຕາ ຈ ຜລສ຺ສ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕາຍ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ວຈນີຍຕ຺ໂຖ ຠາວຕ຺ໂຖ.

ຕາວຕ຺ວໂຕຕິ ຕຕ຺ຕກໂຕ. ອູນໂຈທນາຕິ ທ຺ວາທສໂຕ ອູນານິ ກສ຺ມາ ນ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ໂຈທນາ. ຍທິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ອສາຘາຣຓໍ ຘມ຺ມຊາຕໍ ຘມ຺ມາຍຕນໍ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຈກ຺ຂາທີນມ຺ປິ ຘມ຺ມາຍຕນຠາໂວ ສິຍາຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ສຕິປີ’’ຕິອາທິ. ທ຺ວາຣາຣມ຺ມຓຠາເວຫີຕິ ນ ອາຣມ຺ມຓຠາເວເນວ ອສາຘາຣຓໍ, ອຖ ໂຂ ທ຺ວາຣາຣມ຺ມຓຠາເວຫິ ອສາຘາຣຓໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ວຈນເສໂສ.

ເຍຠຸຍ຺ຍສຫຸປ຺ປຕ຺ຕິອາທີຫີຕິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຈກ຺ຂາຍຕນາທີນິ ກສ຺ສຈິ ກທາຈິ ເອກໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ‘‘ກາມຘາຕຸຍາ ອຸປປຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ກສ຺ສຈິ ເອກາທສາຍຕນານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ອາຍຕນານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ ຕາວ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ນ ປຫານກ຺ກໂມ ກຸສລາພ຺ຍາກຕານໍ ອປ຺ປຫາຕພ຺ພໂຕ, ນ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ ອກຸສລານໍ, ເອກຈ຺ຈອພ຺ຍາກຕານຎ຺ຈ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊນີຍໂຕ, ນ ຠູມິກ຺ກໂມ ອຑ຺ເຒກາທສນ຺ນໍ ອາຍຕນານໍ ເອກນ຺ຕກາມາວຈຣຕ຺ຕາ, ອິຕເຣສໍ ຈຕຸຠູມິປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ, ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ໂລກຸຕ຺ຕຣຠາວໂຕ ຈ. ເອວໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກມາທິອຍຸຕ຺ຕິໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຍສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ປຎ຺ຎາປນາ, ເຕ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ຈກ຺ຂຸ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອຘິກສິເນຫວຕ຺ຖຸຠູຕາ ຈກ຺ຂາທໂຍ ຍຖາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກຕາຍ, ເອວໍ ທສ຺ສນາທິກິຈ຺ຈກຣອິນ຺ທ຺ຣິຍຕາ ຈ ປຘານາຕິ ອາຫ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກຠາເວນ, ວິສຍິຠາເວນ ຈາ’’ຕິ. ຆານາທິກ຺ກເມນາຕິ ຆານໍ ຊິວ຺ຫາ ກາໂຍຕິ ອິມິນາ ກເມນ.

ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມຓຕ຺ຕາ ວາ ຈກ຺ຂາທີນິ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕານິ, ມໂນ ປນ ກິຎ຺ຈິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມຓໍ, ກິຎ຺ຈິ ຍາວນວຕ຺ຕພ຺ພາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ປຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມເຓສຸປິ ອຸປາທາຣູປາຣມ຺ມຓານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕໂຕ ຠູຕຣູປາຣມ຺ມຓໍ. ອຸປາທາຣູປາຣມ຺ມເຓສຸປິ ທູຣຕເຣ ທູເຣ, ສີຆຕຣໍ ສີຆຎ຺ຈ ອາຣມ຺ມຓສມ຺ປຏິຈ຺ຉນທີປນຕ຺ຖໍ ຈກ຺ຂາທີນໍ ເທສນາກ຺ກໂມ. ຈກ຺ຂຸໂສຕທ຺ວຍຎ຺ຫິ ທູຣໂຄຈຣນ຺ຕິ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣາປິ ຈກ຺ຂຸ ທູຣຕຣໂຄຈຣນ຺ຕິ ສພ຺ພປຐມໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປສ຺ສນ຺ໂຕປິ ຫິ ທູຣຕເຣ ນທິໂສຕໍ ນ ຕສ຺ສ ສທ຺ທໍ ສຸຓາຕິ. ຆານຊິວ຺ຫາສຸປິ ຆານໍ ສີຆຕຣວຸຕ຺ຕີຕິ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸຣໂຕ ຐປິຕມຕ຺ຕສ຺ສ ຫິ ໂຠຊນສ຺ສ ຄນ຺ໂຘ ຄຍ຺ຫຕີຕິ. ຍຖາຐານໍ ວາ ເຕສໍ ເທສນາກ຺ກໂມ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຫິ ສຣີເຣ ສພ຺ພຸປຣິ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ຕສ຺ສ ອໂຘ ໂສຕສ຺ສ, ຕສ຺ສ ອໂຘ ຆານສ຺ສ, ຕສ຺ສ ອໂຘ ຊິວ຺ຫາຍ, ຕຖາ ກາຍສ຺ສ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ, ມໂນ ປນ ອຣູປີຠາວໂຕ ສພ຺ພປຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕໍຕໍໂຄຈຣຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສານນ຺ຕຣໍ ພາຫິຣາຍຕນານິ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖຕິ ເອວມ຺ປິ ອິເມສໍ ກໂມ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕໂຕຕິ ຫທຍວຕ຺ຖຸເຠທໂຕ. ຍຎ຺ຫິ ຫທຍວຕ຺ຖຸໍ ນິສ຺ສາຍ ເອກໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ຕເທວ ນິສ຺ສາຍ ອຎ຺ຎໍ ປວຕ຺ຕຕິ. ນິທ຺ເທສວເສນາຕິ ສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣນິທ຺ເທສວເສນ. ໂຍເຊຕພ຺ພໍ ‘‘ກຸສລສມຸຏ຺ຐານໍ ກຸສລສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ສຠາຄ’’ນ຺ຕິອາທິນາ.

ສຠາໂວຕິ ວິສຍິວິສຍຠາໂວ, ຕທຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິຍຎ຺ຈ ໂຍຄ຺ຍຕາ. ກາຣຓສມຕ຺ຖຕາຕິ ກາຣຓຠູຕາ ສມຕ຺ຖຕາ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ. ທ຺ວາຣາທິຠາໂວຕິ ທ຺ວາຣາຣມ຺ມເຓ ທ຺ວາຣວຸຕ຺ຕິຠາໂວ. ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖຕິ ອນນ຺ຕຣໍ ວຸຕ຺ຕອຕ຺ເຖ. ຍສ຺ມາຕິ ຍາຍ ຘມ຺ມຕາຍ ເຍນ ທ຺ວາຣາທິຠາເວນ ກາຣຓຠູເຕນ. ສມ຺ຠວນວິເສສນນ຺ຕິ ກິຣິຍາຍ ປຣາມສນມາຫ. ຍໍ ສມ຺ຠວນໍ, ຘມ຺ມຕາເວສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣິຕ຺ຕກາເນວາຕິ ຘຸວາທິຠາວຣິຕ຺ຕກາເນວ. ວິສມາທີສຸ ອຊ຺ຌາສໂຍ ເອເຕສນ຺ຕິ ວິສມາທິອຊ຺ຌາສຍານິ, ວິສມາທິອຊ຺ຌາສຍານິ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວິສມາທິອຊ຺ຌາສຍານິ, ຈກ຺ຂາທີນິ. ວິສມຠາວ…ເປ… ວນຠາເວຫີຕິ ວິສມຠາວາທິສນ຺ນິສ຺ສິຕອຫິອາທິສທິສຸປາທິນ຺ນຘມ຺ເມຫິ ຈກ຺ຂາທີຫິ, ວນສນ຺ນິສ຺ສິຕມກ຺ກຏສທິເສນ ຈິຕ຺ເຕນ ຈ ອຠິຣມິຕຕ຺ຕາ. ວນຠາໂວຕິ ຫິ ວນຊ຺ຌາສໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປຸຣິມນ຺ຕວິວິຕ຺ຕຕາຕິ ປຸພ຺ພຠາຄວິຣໂຫ. ອຸປ຺ປາທໂຕ ປຸຣິມໂກຏ຺ຐາໂສ ຫິ ອິຘ ປຸຣິມນ຺ໂຕ. ອປຣນ຺ເຕຕິ ອປຣຠາເຄ, ຠງ຺ຄໂຕ ອຸທ຺ຘນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸທຍພ຺ພຍປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ຫິ ສຠາວຘມ຺ໂມ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນິຘານຄຕາ ຠຄ຺ຄາ, ປຸຎ຺ໂຊ ນຕ຺ຖິ ອນາຄເຕ’’ຕິ (ມຫານິ. ໑໐). ສທາ ອຠາໂວຕິ ນ ສທາ ອຠາວປຕິຏ຺ຐາປນໍ ສພ຺ພກາລມ຺ປິ ນຕ຺ຖີຕິ, ອຖ ໂຂ ອຸທຍພ຺ພຍປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ສທາຠາວປຏິກ຺ເຂໂປຕິ ອາຫ ‘‘ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ. ສຠາວວິຊຫນນ຺ຕິ ຠງ຺ຄປ຺ປຕ຺ຕິມາຫ. ວິປຣິວຕ຺ຕນໍ ອຸປ຺ປາທຊຣາວຕ຺ຖາຫິ ສນ຺ຕານໍ ວິນາ ນ ວິກາຣາປຕ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສນ຺ຕານວິກາຣາປຕ຺ຕິ ວາ’’ຕິ.

ຊາຕິຘມ຺ມຕາທີຫີຕິ ຊາຕິຊຣາພ຺ຍາຘິມຣຓາທິສຠາວຕາຫິ. ອນິຏ຺ຐຕາຕິ ນ ອິຏ຺ຐຕາ, ທຸກ຺ຂຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຣິມໍ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ‘‘ປຏິປີຬນຏ຺ເຐນາ’’ຕິ ປຸພ຺ເພ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓໍ. ປຈ຺ຈຍວເສນ ທຸກ຺ຂນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕມານານໍ ສຠາວຘມ຺ມານໍ ທຸກ຺ຂນໍ ປຸຄ຺ຄລສ຺ເສວ ວເສນ ທຸກ຺ຂມຕາຕິ ອາຫ ‘‘ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປີຬນໂຕ ທຸກ຺ຂມ’’ນ຺ຕິ. ທຸກ຺ຂວຈນນ຺ຕິ ‘‘ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ສຕ຺ຖຸ ວຈນໍ.

‘‘ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ວສວຕ຺ຕໂກ’’ຕິ ອິມິນາ ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຕາຕິ ອນຕ຺ຕາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ນາປິ ອິທໍ ວສວຕ຺ຕກ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປນ ນ ອຕ຺ຕາຕິ ອນຕ຺ຕາຕິ. ອຕ຺ຕໂນຕິ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ປຣສ຺ມິນ຺ຕິ ຕໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ. ປຣສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຕນີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕໍ ເອຕສ຺ສ ນຕ຺ຖີຕິ ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຣປຣິກປ຺ປິຕໍ ວສວຕ຺ຕກໍ ເອຕສ຺ສ ຈກ຺ຂາທິໂນ ນຕ຺ຖິ, ເອເຕນ ຈຕຸໂກຏິກສຸຎ຺ຎຕາຍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ‘‘ສຸຎ຺ຎໍ ຕໍ ເຕນ ວສວຕ຺ຕນາກາເຣນາ’’ຕິ ອິມິນາ ອຸຠຍຖາປິ ອວສວຕ຺ຕນຏ຺ເຐ ທສ຺ສິຕພ຺ເພ ຕຕ຺ຖ ຕາວ ເອກໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຣສ຺ສາ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິນາ ອິຕຣໍ ທສ຺ເສຕິ. ສາມິ ເອວ ສາມິໂກ, ນ ສາມິໂກ ອສ຺ສາມິໂກຕິ ເອວໍ ອຕ຺ເຖ ຄຍ຺ຫມາເນ ‘‘ອສ຺ສາມິກໂຕ’’ຕິ ປທສ຺ສ ສຸຎ຺ຎວິເສສນຕາຍ ປໂຍຊນໍ ນຕ຺ຖິ. ກາມກາຣິຍນ຺ຕິ ຍຖາກາມກຣຓີຍໍ. ອວສວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ ສມາສທ຺ວຍຕ຺ຖສງ຺ຄຫໂຕ.

ສສນ຺ຕາເນ ຘມ຺ມານໍ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອິຘ ຠາວສງ຺ກນ຺ຕິຄມນໍ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ສນ຺ຕຕິຍໍ ຠາວນ຺ຕຣຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ. ຕຖາ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ປຸຣິມາກາຣວິຄໂມ ປກຕິຠາວວິຊຫນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສນ຺ຕຕິຍາ ຍຖາປວຕ຺ຕາກາຣວິຊຫນ’’ນ຺ຕິ. ຠວຕີຕິ ວາ ຠາໂວ, ອວຕ຺ຖາວິເສໂສ, ຕສ຺ສ ສງ຺ກມນໍ ຠາວສງ຺ກນ຺ຕິ. ສຠາວຘມ຺ໂມ ຫິ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂຓໍ ຐິຕິກ຺ຂຓຎ຺ຈ ປຕ຺ວາ ຠິຊ຺ຊຕີຕິ ອຸປ຺ປາທາວຕ຺ຖາຍ ຊຣາວຕ຺ຖໍ, ຕໂຕ ຠງ຺ຄາວຕ຺ຖໍ ສງ຺ກມຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຖາ ສງ຺ກມໂຕ ຈ ອຕ຺ຕລາຠກ຺ຂຓໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ຊຣາມຣເຓຫິ ຕໍສຠາວປຣິຈ຺ຈາໂຄ ປກຕິຠາວວິຊຫນນ຺ຕິ ຂຓວເສນ ເຈຕໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ປຸພ຺ພາປຣວເສນາຕິ ຈ ຂຓານໍ ປຸພ຺ພາປຣວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ. ເອກຕ຺ຖຕ຺ຕາຕິ ສມານາຘິກຣຓຕ຺ຕາ, ນ ປນ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາວານໍ ເອກຕ຺ຕາ. ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ຈກ຺ຂຸ’’ນ຺ຕິປິ ວຸຕ຺ຕເມວ ໂຫຕີຕິ ‘‘ຍໍ ຈກ຺ຂຸ, ຕໍ ອນິຈ຺ຈໍ, ຍໍ ອນິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ຈກ຺ຂຸ’’ນ຺ຕິ ອາປນ຺ນເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ອນິຈ຺ຈານໍ ເສສຘມ຺ມານມ຺ປິ ຈກ຺ຂຸຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ.

ເຕຫິ ຈ ອນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂລກ຺ຂເຓຫິ ຈ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓເມວ ວິເສເສນ ທສ຺ສິຕໍ ‘‘ຍທນິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຕທນຕ຺ຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໕, ໔໕, ໗໖, ໘໕; ໒.໔.໑, ໒; ປຏິ. ມ. ໒.໑໐) ວິຍ. ໂທສລກ຺ຂຓາກາຣນິທສ຺ສນຕ຺ໂຖຕິ ໂທສສ຺ສ ລກ຺ຂິຕພ຺ພາກາຣນິທສ຺ສນຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ທຸກ຺ເຂນາຕິ ເອວໍ ນານປ຺ປກາເຣນ ອກ຺ຂິໂຣຄາທິທຸກ຺ເຂນ ອາພາຘຕາຍ. ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓທີປການນ຺ຕິ ອນຕ຺ຕຕາປຎ຺ຎາປນສ຺ສ ໂຊຕການໍ ອຸປາຍຠູຕານໍ. ນ ຫິ ຆຏເຠທກຓ຺ຏກເວຘາທິວເສນ ລພ຺ຠມານາ ອນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂຕາ ສຕ຺ຕານໍ ເອກນ຺ຕໂຕ ອນຕ຺ຕຕາຘິຄມເຫຕູ ໂຫນ຺ຕິ. ປຈ຺ຈຍປຏິພທ຺ຘຕາອຠິຓ຺ຫສມ຺ປຏິປີຬນາທິວເສນ ປນ ລພ຺ຠມານາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ຈກ຺ຂາທີນິ ກມ຺ມາທິມຫາຠູຕາທິປຈ຺ຈຍປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕີນິ, ຕໂຕ ເອວ ອຫຸຕ຺ວາ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ຫຸຕ຺ວາ ປຏິເວນ຺ຕີຕິ ອນິຈ຺ຈານິ, ອຠິຓ຺ຫສມ຺ປຏິປີຬິຕຕ຺ຕາ ທຸກ຺ຂານິ, ເອວໍຠູຕານິ ຈ ອວສວຕ຺ຕນໂຕ ອນຕ຺ຕການີຕິ ປຣິຄ຺ຄເຫ ຐິເຕຫິ ສມຸປຈິຕຎາຓສມ຺ຠາເຣຫິ ປສ຺ສິຕຸໍ ສກ຺ກາ.

ກຖໍ ປເນເຕສໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຠາໂວ ຊານິຕພ຺ໂພຕິ? ຂເຓ ຂເຓ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕທສ຺ສນໂຕ. ຕໍ ກຖໍ ຎາຍຕີຕິ? ຍຸຕ຺ຕິໂຕ. ກາ ປເນຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕີຕິ? ວິເສສຄ຺ຄຫຓໍ. ຍທິ ຈກ຺ຂາທີນໍ ຂເຓ ຂເຓ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ນ ສິຍາ, ພຫິປຈ຺ຈຍເຠເທ ຍທິທໍ ປຈ຺ຉາ ວິເສສຄ຺ຄຫຓໍ, ຕໍ ນ ສິຍາ. ຍສ຺ສ ຫິ ຕາທິສໍ ຂເຓ ຂເຓ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ສ ອສຕິ ພຫິປຈ຺ຈຍວິເສເສ ກຖໍ ປຈ຺ຉາ ວິເສສຄ຺ຄຫຓໍ ຠເວຍ຺ຍ, ຠວຕິ ຈ ວິເສສຄ຺ຄຫຓໍ. ຕສ຺ມາ ອຕ຺ຖິ ເນສໍ ຂເຓ ຂເຓ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ຍໍ ສຓິກໍ ສຓິກໍ ວຑ຺ເຒນ຺ຕໍ ປຈ຺ຉາ ປາກຏຕຣໍ ຊາຍຕີຕິ. ຕຖາ ຫິ ສຣີຣສ຺ສ ຕາວ ອານາປານານໍ ອນວຕ຺ຖານໂຕ ປຣິສ຺ສມໂຕ ຈ ວິເສສຄ຺ຄຫຓໍ. ອນວຕ຺ຖິຕາ ຫິ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ວາຕາ ວາເຣນ ວາເຣນ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ຍທິ ຫິ ອສ຺ສສິເຕ ວາ ປສ຺ສສ຺ສິເຕ ວາ ສຣີຣສ຺ສ ໂກຈິ ປຈ຺ຉາ ວິເສໂສ ນ ສິຍາ, ນ ເນສໍ ໂກຈິ ເຠໂທ ສິຍາ, ທິຏ຺ໂຐ ຈ ໂສ. ຕສ຺ມາ ອສ຺ສສິຕໍ ສຣີຣໍ ອຎ຺ຎຖາ ໂຫນ຺ຕໍ ກເມນ ຕາທິສໍ ອວຕ຺ຖໍ ປາປຸຓາຕິ. ຍາ ປສ຺ສາສສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ປສ຺ສສິເຕ ຈ ປຸນ ຕເຖວ ອສ຺ສາສສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ອານາປານານໍ ອນວຕ຺ຖານໂຕປິ ສຣີຣສ຺ສ ວິເສສຄ຺ຄຫຓໍ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕສິທ຺ຘິ. ຕຖາ ປຣິສ຺ສໂມປິ ອສຕິ ວິເສເສ ປຈ຺ຉາ ສຣີຣສ຺ສ ນ ສິຍາ, ເຍນາຍໍ ອິຣິຍາປຖນ຺ຕຣາທີນິ ເສວເນນ ປຣິສ຺ສມວິໂນທນໍ ກໂຣຕິ.

ອຖ ວາ ຣູປາທິເຠທໂຕປິ ວິເສສຄ຺ຄຫຓໍ. ຣູປຄນ຺ຘຣສຜສ຺ສາທີນຎ຺ຫິ ວິເສເສນ ໂຍ ສຣີເຣ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ເຘສຸ ຈ ຂີຣູທກວຕ຺ຖປຸປ຺ຜຜໂລສຘິຘຎ຺ຎາທີນໍ ປຈ຺ຉາ ວິເສໂສ ຄຍ຺ຫຕິ, ໂສ ອສຕິ ພຫິປຈ຺ຈຍວິເສເສ ເນສໍ ຊຣາທິອວຕ຺ຖາສຸ ວຓ຺ຓພລາທິເຠໂທ, ຣສວີຣິຍວິປາການຸຠາວເຠໂທ ຈ ຂເຓ ຂເຓ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ວິນາ ກຖມຸປລພ຺ເຠຍ຺ຍ. ຍໍ ປນ ຕໍ ຘມ຺ມຕາຣູປໍ ສິລາທິ, ຕຕ຺ຖ ກຖນ຺ຕິ? ຕສ຺ສາປິ ສີຕຸຓ຺ຫສມ຺ຜສ຺ສເຠທໂຕ ອຕ຺ເຖວ ວິເສສຄ຺ຄຫຓໍ. ຕໍ ຂເຓ ຂເຓ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ວິນາ ນ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ. ສຕິ ຈ ຣູປາທິເຠເທ ສິທ຺ໂຘວ ຕໍນິສ຺ສຍມຫາຠູຕເຠໂທປິ. ນ ຫິ ນິສ຺ສຍມຫາຠູຕເຠເທນ ວິນາ ນິສ຺ສິຕເຠໂທ ສມ຺ຠວຕີຕິ. ເອວໍ ຕາວ ຣູປຘມ຺ມານໍ ວິເສສຄ຺ຄຫຓໂຕ ຂເຓ ຂເຓ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ຈ ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວສິທ຺ຘິ.

ອຣູປຘມ຺ມານໍ ປນ ອາຣມ຺ມຓາທິເຠເທນ ວິເສສຄ຺ຄຫຓໍ. ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ຫິ ອາຣມ຺ມເຓ ອຣູປຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ເຕ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ອຎ຺ຎໍ ສງ຺ກມນ຺ຕິ, ອາຣມ຺ມຓຘມ຺ມາ ຈ ຍຖາສກໍ ຂຓໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ນ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີຕິ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ປທີປາທິອຸທາຫຣເຓນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຎ຺ເຎ ເອວ ຫິ ຂເຓ ຂເຓ ຣູປາທໂຍ ປທີປຊາລາຍ, ຕຖາ ຂີຣຘາຣາທີສຸ ປຕນ຺ຕີສຸ, ວາຍຸມ຺ຫິ ຈ ປຫຣນ຺ເຕ ສມ຺ຜສ຺ສານິ. ຍຖາ ເຈເຕສໍ ຂເຓ ຂເຓ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ. ກິຎ຺ຈ ສທ຺ທເຠທໂຕ, ສທ຺ທວິເສສໂຕປິ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕານໍ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ຂເຓ ຂເຓ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ວິເສສຄ຺ຄຫຓໍ. ປຄຸຓຎ຺ຫິ ຄນ຺ຖໍ ສີຆໍ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານານໍ ສທ຺ທານໍ ເຠໂທ ທິຏ຺ໂຐ. ນ ຫິ ກາຣຓເຠເທນ ວິນາ ຜລເຠໂທ ອຕ຺ຖິ. ຍຖາ ຕໍ ວາທິຕສທ຺ທານໍ, ເອວໍ ອາຣມ຺ມຓເຠເທນ ອຣູປຘມ຺ມານໍ ວິເສສຄ຺ຄຫຓໍ. ເຕເນວ ເນສໍ ຂເຓ ຂເຓ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຊາຕິຠູມິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມເຠເທນ ວິເສສຄ຺ຄຫເຓປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອວໍ ຣູປາຣູປຘມ຺ມານໍ ວິເສສຄ຺ຄຫຓໂຕ ຂເຓ ຂເຓ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕສິທ຺ຘິ. ຍໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວໂຕ ຈກ຺ຂາທີນິ ອນິຈ຺ຈານີຕິ ສິທ຺ຘານິ, ອນິຈ຺ຈຕ຺ຕາ ເອວ ອຠິຓ຺ຫສມ຺ປຏິປີຬນໂຕ ທຸກ຺ຂານິ, ຕໂຕ ຈ ອວສວຕ຺ຕນໂຕ ອນຕ຺ຕການິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ຍທນິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຕທນຕ຺ຕາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໕, ໔໕, ໗໖, ໘໕; ໒.໔.໑, ໒; ປຏິ. ມ. ໒.໑໐).

ນິຣນ຺ຕຣໍ ປວຕ຺ຕມານສ຺ສາຕິ ອຠິຓ຺ຫສທ຺ທຕ຺ຖໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ວທຕິ. ຘາຕຸມຕ຺ຕຕາຍາຕິ ຘາຕຸມຕ຺ຕຠາເວນ. ສມູຫໂຕຕິ ສສມ຺ຠາຣຈກ຺ຂາທິປິຓ຺ຑໂຕ. ‘‘ຈກ຺ຂາທີນ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ‘‘ສມູຫໂຕ’’ຕິ ປທໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ເຘ ສາມິວຈນໍ, ‘‘ວິນິພ຺ຠຸຊນ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ກມ຺ມຕ຺ເຖຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຈຕ຺ຕາຣິປິ ຆນານີຕິ ສນ຺ຕຕິສມູຫກິຈ຺ຈາຣມ຺ມຓຆນານິ. ປວຕ຺ຕຣູປາທິຄ຺ຄຫຓໂຕຕິ ຣຸປ຺ປນາທິວເສນ ປວຕ຺ຕຎ຺ຈ ຕໍ ຣູປາທິຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈາຕິ ປວຕ຺ຕຣູປາທິຄ຺ຄຫຓໍ, ຕໂຕຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອນິຈ຺ຈາທິຄ຺ຄຫຓສ຺ສ ສພ຺ຠາວາຕິ ຣູປເວທນາທິຎາຓໂຕ ຠິນ຺ນສ຺ສ ອນິຈ຺ຈາທິຎາຓສ຺ສ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ. ເຕນ ສຕິປິ ຣູປາທິອຕ຺ຖານໍ ອນິຈ຺ຈາທິຠາເວ ຣຸປ຺ປນາທິຠາວໂຕ ອນິຈ຺ຈາທິຠາວສ຺ສ ເຠທມາຫ. ອິທານິ ຕເມວ ເຠທໍ ຎາຕຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາວິສຍຕາຍ ປາກຏໍ ກາຕຸໍ ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ນາຕິຘາວິຕຸນ຺ຕິ ອິຘ ລກ຺ຂຓລກ຺ຂຓວນ຺ຕາ ຠິນ຺ນາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓິກວິປສ຺ສນາຍ ຂນ຺ຘາຣມ຺ມຓຕາວຈເນນ ອຠິນ຺ນາຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິໂຣຘາປາທເນນ ອຕິຘາວິຕຸໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຕ ປນາກາຣາ’’ຕິອາທິ. ອຘິປ຺ປາໂຍປິ ເຈຕ຺ຖ ລກ຺ຂຓານໍ ຣູປາທິອາກາຣມຕ຺ຕຕາວິຠາວນນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ຫິ ສງ຺ຂາເຣ ສຠາວໂຕ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕເຍວ ລກ຺ຂຓານິ ຈ ສລ຺ລກ຺ເຂຕີຕິ. ຍຖາ ອນິຈ຺ຈາທິໂຕ ອນິຈ຺ຈຕາທີນໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເຠໂທ, ເອວໍ ອນິຈ຺ຈຕາທີນມ຺ປິ ສຕິປິ ລກ຺ຂຓຠາວສາມຎ຺ເຎ ນານາຎາຓໂຄຈຣຕາຍ, ນານາປຏິປກ຺ຂຕາຍ, ນານິນ຺ທ຺ຣິຍາຘິກຕາຍ ຈ ວິໂມກ຺ຂມຸຂຕ຺ຕຍຠູຕານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎເຠໂທຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ຈ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ

໑໕໕. ປຈ຺ຈຍຍຸຄຬວເສນາຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣປຈ຺ຈຍທ຺ວຍວເສນ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣວເສນ ອພ຺ໂພກາຣໂຕຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກວເສນ ເຈວ ພາຫິຣວເສນ ຈ ອສງ຺ກຣໂຕ.

໑໖໗. ວິສງ຺ຂາຣນິນ຺ນສ຺ສາຕິ ນິພ຺ພານໂປຓສ຺ສ. ວິນິມຸຕ຺ຕສງ຺ຂາຣສ຺ສາຕິ ສມຸຈ຺ເຉທປຏິປສ຺ສທ຺ຘິວິມຸຕ຺ຕີຫິ ສມຸເຂນ, ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນນ ຈ ສຸຏ຺ຐຸ ວິນິມຸຕ຺ຕສງ຺ຂາຣສ຺ສ ປຣມສ຺ສາສຠາເວນ, ຄຕິຠາເວນ ຈ ປຕິຏ຺ຐານຠູເຕ. ‘‘ນິພ຺ພານໍ ອຣຫໂຕ ຄຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ໓໓໙) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຐິຕິຠາເວນາຕິ ຈ ປາໂຐ. ຕໍສຈ຺ຉິກຣຓາຠາເວຕິ ຕສ຺ສ ນິພ຺ພານສ຺ສ ສຈ຺ຉິກຣຓາຠາເວ. ນີໂຕຕິ ປາປິໂຕ, ປກາສິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຈຸຓ຺ຓິຕນ຺ຕິ ເຠທິຕໍ. ຕ຺ວເມວ ກິໍ ນ ຊານາສີຕິ ກິໍ ຕ຺ວໍ ນ ຊານາສິເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ກິໍ ຕ຺ວໍ ເອກໍ ນານໍ ຊານາສິ, ກິໍ ຕ຺ວໍ ນ ຊານາສິ ເອວາ’’ຕິ ເອວໍ ວິກ຺ເຂປໍ ກໂຣນ຺ຕໍ ປຣວາທິໍ ‘‘ນນຸ ຎາເຕ’’ຕິອາທິນາ ສກວາທີ ນິພນ຺ຘຕິ. ວິຠຊິຕ຺ວາຕິ ‘‘ຣາຄາທີນໍ ຂີຓນ຺ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ’’ຕິ ຠາວຕ຺ຖໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ. ຣາຄາທີນໍ ຂຍາ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ສສຠາວຕາ ຈ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອາປນ຺ນາ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓກຣເຓນ ກາຣຓຠູເຕນ. ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ຫິ ອິທໍ ກຣຓວຈນໍ. ກິເລສກ຺ຂຍມຕ຺ຕຕໍ ວາ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອິຈ຺ຉໂຕ ກິເລສກ຺ຂເຍນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຍຊນາ.

ເອວໍ ກິເລສກ຺ຂຍມຕ຺ເຕ ນິພ຺ພາເນ ເຂເປຕພ຺ພາ ກິເລສາ ພຫຸວິຘາ ນານປ຺ປກາຣາ, ມຄ຺ໂຄ ຈ ໂອຘິໂສ ກິເລເສ ເຂເປຕິ. ສ຺ວາຍໍ ‘‘ກຕມໍ ກິເລສກ຺ຂຍໍ ນິພ຺ພານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ກຕເມ ກິເລເສ ເຂເປຕີ’’ຕິ ປຸຣິມປຸຈ຺ຉາທ຺ວຍເມວ ວທຕິ. ຕເທວາຕິ ຍໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫານໍ ກິຎ຺ຈິ ເອກເທສມຕ຺ຕມ຺ປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕເທວ.