໔. ຈກ຺ກວຄ຺ໂຄ

໑. ຈກ຺ກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໑. ຈຕຸຕ຺ຖສ຺ສ ປຐເມ ຈຕ຺ຕາຣິ ຈກ຺ການີຕິ ເອຕ຺ຖ ຈກ຺ກໍ ນາມ ທາຣຸຈກ຺ກໍ, ຣຕນຈກ຺ກໍ, ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ, ອິຣິຍາປຖຈກ຺ກໍ, ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ກນ຺ຕິ ປຎ຺ຈວິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຍໍ ປນິທໍ, ສມ຺ມ, ຣຖກາຣຈກ຺ກໍ ຉຫິ ມາເສຫິ ນິຏ຺ຐິຕໍ ຉາຣຕ຺ຕູເນຫີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໑໕) ອິທໍ ທາຣຸຈກ຺ກໍ. ‘‘ປິຕຣາ ປວຕ຺ຕິຕໍ ຈກ຺ກໍ ອນຸວຕ຺ເຕຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໑໕) ອິທໍ ຣຕນຈກ຺ກໍ. ‘‘ມຍາ ປວຕ຺ຕິຕໍ ຈກ຺ກ’’ນ຺ຕິ (ສຸ. ນິ. ໕໖໒; ພຸ. ວໍ. ໒໗.໑໗; ຊາ. ໑.໑.໑໐໔; ໑.໕.໑໐໐, ໑໐໓) ອິທໍ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ. ‘‘ຈຕຸຈກ຺ກໍ ນວທ຺ວາຣ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໙, ໑໐໙) ອິທໍ ອິຣິຍາປຖຈກ຺ກໍ. ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈກ຺ການິ ເຍຫິ ສມນ຺ນາຄຕານໍ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ຈຕຸຈກ຺ກໍ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໓໑) ອິທໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ກໍ. ອິຘາປິ ເອຕເທວ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ການິ ວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ. ອນຸຈ຺ຉວິເກ ເທເສຕິ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອນຸຣູປເທເສ. ເສວນໍ ກາເລນ ກາລໍ ອຸປສງ຺ກມນໍ. ຠຊນໍ ຠຕ຺ຕິວເສນ ປຍິຣຸປາສນໍ. ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ມາ ຐປນນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ໂຍນິໂສ ຐປນໍ. ສທ຺ຘາທີສຸ ນິເວສນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສເຈ’’ຕິອາທິ. ອິທເມວ ເຈຕ຺ຖ ປມາຓນ຺ຕິ ອິທເມວ ປຸພ຺ເພກຕປຸຎ຺ຎຕາສງ຺ຂາຕໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ກໍ ເອວ ເອເຕສຸ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ເກສຸ ປມາຓຠູຕໍ ອິຕເຣສໍ ກາຣຓຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ເຍນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ໂສ ເອວ ຈ ກຕປຸຎ຺ໂຎ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຕ຺ຕານໍ ສມ຺ມາ ຐເປຕິ ອກຕປຸຎ຺ຎສ຺ສ ຕທຠາວໂຕ.

ຈກ຺ກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ສງ຺ຄຫສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໒. ທຸຕິເຍ ຕສ຺ສ ທານເມວ ທາຕພ຺ພນ຺ຕິ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ປພ຺ພຊິຕປຣິກ຺ຂາຣໍ ປຕ຺ຕຈີວຣາທິ, ຄິຫິໂນ ຄິຫິປຣິກ຺ຂາຣໍ ວຕ຺ຖາວຸຘຍານສຍນາທິ ທາຕພ຺ພໍ. ສພ຺ພນ຺ຕິ ສພ຺ພໍ ອຸປກາຣໍ. ມກ຺ເຂຕ຺ວາ ນາເສຕິ ມກ຺ຂິຠາເວ ຐຕ຺ວາ. ເຕເລນ ວິຍ ມກ຺ເຂຕີຕິ ສຕໂຘຕເຕເລນ ມກ຺ເຂຕິ ວິຍ. ອຕ຺ຖວຑ຺ຒນກຖາຕິ ຫິຕາວຫກຖາ. ກຖາຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ, ປເຣສໍ ຫິຕາວໂຫ ກາຍປ຺ປໂຍໂຄປິ ອຕ຺ຖຈຣິຍາ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ວຈິປ຺ປໂຍຄວເສເນວ ອຕ຺ຖຈຣິຍາ ວຸຕ຺ຕາ. ສມານຕ຺ຕຕາຕິ ສທິສຠາໂວ, ສມານຏ຺ຐາເນ ຐປນໍ, ຕໍ ປນສ຺ສ ສມານຏ຺ຐປນໍ ອຕ຺ຕສທິສຕາກຣຓມຸເຂນ ເອກສມ຺ໂຠຄຕາ. ອຕ຺ຕໂນ ສຸຂຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ຕສ຺ສ ຈ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ເຕນ ທຸກ຺ເຂນ ອຕ຺ຕນາ ເອກສມ຺ໂຠຄຕາຕິ ອາຫ ‘‘ສມານສຸຂທຸກ຺ຂຠາໂວ’’ຕິ. ສາ ຈ ສມານສຸຂທຸກ຺ຂຕາ ເອກໂຕ ນິສຊ຺ຊາທິນາ ປາກຏາ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອກາສເນ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ຊາຕິຍາ ຫີໂນ ໂຠເຄນ ອຘິໂກ ທຸສ຺ສງ຺ຄໂຫ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ສກ຺ກາ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ເອກປຣິໂຠໂຄ ກາຕຸໍ ຊາຕິຍາ ຫີນຕ຺ຕາ. ຕສ຺ສ ຕຖາ ອກຣິຍມາເນ ຈ ໂສ ກຸຊ຺ຌຕິ ໂຠເຄນ ອຘິກຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ໂສ ທຸສ຺ສງ຺ຄໂຫ. ໂຠເຄນ ຫີໂນ ຊາຕິຍາ ອຘິໂກປິ ທຸສ຺ສງ຺ຄໂຫ ໂຫຕິ. ໂສ ຫິ ‘‘ອຫໍ ຊາຕິມາ’’ຕິ ໂຠຄສມ຺ປນ຺ເນນ ສທ຺ຘິ ເອກປຣິໂຠຄໍ ອິຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ມິໍ ອກຣິຍມາເນ ກຸຊ຺ຌຕິ. ອຸໂຠຫິປິ ຫີໂນ ສຸສງ຺ຄໂຫ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ໂສ ອິຕເຣນ ສທ຺ຘິໍ ເອກປຣິໂຠຄໍ ອິຈ຺ຉຕິ ຊາຕິຍາ ຫີນຠາວໂຕ, ນ ອກຣິຍມາໂນ ກຸຊ຺ຌຕິ ໂຠເຄນ ຫີນຠາວໂຕ. ອຸໂຠຫິ ສທິໂສປິ ສຸສງ຺ຄໂຫເຍວ. ສທິສຠາເວເນວ ອິຕເຣນ ສຫ ເອກປຣິໂຠຄສ຺ສ ປຈ຺ຈາສີສາຍ, ອກຣເຓ ຈ ຕສ຺ສ ກຸຊ຺ຌນສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຠິກ຺ຂຸ ທຸສ຺ສີໂລ ທຸສ຺ສງ຺ຄໂຫ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ສກ຺ກາ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ເອກປຣິໂຠຄໍ ກາຕຸໍ, ອກຣິຍມາເນ ຈ ກຸຊ຺ຌຕິ. ສີລວາ ປນ ສຸສງ຺ຄໂຫ ໂຫຕິ. ສີລວາ ຫິ ອທີຍມາເນປິ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ອາມິເສ ອກຣິຍມາເນປິ ສງ຺ຄເຫ ນ ກຸຊ຺ຌຕິ, ອຎ຺ຎໍ ອຕ຺ຕນາ ສທ຺ຘິໍ ປຣິໂຠຄໍ ອກໂຣນ຺ຕມ຺ປິ ນ ປາປເກນ ຈິຕ຺ເຕນ ປສ຺ສຕິ ເປສລຠາວໂຕ. ຕໂຕ ເອວ ປຣິໂຠໂຄປິ ອເນນ ສທ຺ຘິໍ ສຸກໂຣ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຄິຫິ ເຈ, ອຸໂຠຫິ ສທິໂສ. ປພ຺ພຊິໂຕ ເຈ, ສີລວາ ປຸຄ຺ຄໂລ. ເອວໍ ສມານຕ຺ຕຕາຍ ສງ຺ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເຕເນວາຫ ‘‘ໂສ ສເຈ ຄຫຏ຺ຐສ຺ສ ຊາຕິຍາ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ສີເລນ ສທິໂສ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສາຍໍ ສມານຕ຺ຕຕາ ກາຕພ຺ພາ’’ຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ສງ຺ຄຫສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ສີຫສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໓. ຕຕິເຍ ສີໂຫຕິ ປຣິສ຺ສຍສຫນໂຕ ປຏິປກ຺ຂຫນນໂຕ ຈ ‘‘ສີໂຫ’’ຕິ ລທ຺ຘນາໂມ ມິຄາຘິປຕິ. ຈຕ຺ຕາໂຣຕິ ສມາເນປິ ສີຫຊາຕິຠາເວ ວຓ຺ຓວິເສສາທິສິທ຺ເຘນ ວິເສເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສີຫາ. ເຕ ອິທານິ ນາມໂຕ ວຓ຺ຓໂຕ ອາຫາຣໂຕ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິຘາຘິປ຺ເປຕສີຫໍ ນານປ຺ປກາຣໂຕ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຕິຓສີໂຫ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕິຓຠກ຺ໂຂ ສີໂຫ ຕິຓສີໂຫ ປຸຣິມປເທ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ຍຖາ ‘‘ສາກປຕ຺ຖິໂວ’’ຕິ (ປາຓິນິ ໒.໑.໖໐). ກາຬວຓ຺ຓຕາຍ ກາຬສີໂຫ. ຕຖາ ປຓ຺ຑຸສີໂຫ. ເຕນາຫ ‘‘ກາຬຄາວິສທິໂສ, ປຓ຺ຑຸປລາສວຓ຺ຓຄາວິສທິໂສ’’ຕິ ຈ. ຣຕ຺ຕກມ຺ພລສ຺ສ ວິຍ ເກສໂຣ ເກສຣກໂລໂມ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ເກສຣີ. ລາຂາປຣິກມ຺ມກເຕຫິ ວິຍ ປາທປຣິຍນ຺ເຕຫີຕິ ຈ ໂຍຊນາ.

ກມ຺ມານຸຠາວສິທ຺ຘອຘິປຈ຺ຈມເຫສກ຺ຂຕາຫິ ສພ຺ພມິຄຄຓສ຺ສ ຣາຊາ. ສຸວຓ຺ຓຄຸຫໂຕ ວາຕິອາທິ ‘‘ສີຫສ຺ສ ວິຫາໂຣ ກິຣິຍາ ເອວໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສມໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາຕິ ສພ຺ພຠາເຄຫິ ສມເມວ ຠູມິຍໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ. ອາກຑ຺ຒິຕ຺ວາຕິ ປຸຣໂຕ ອາກຑ຺ຒິຕ຺ວາ. ອຠິຫຣິຕ຺ວາຕິ ອຠິມຸຂໍ ຫຣິຕ຺ວາ. ສງ຺ຆາຕນ຺ຕິ ວິນາສໍ. ວີສຕິຍຏ຺ຐິກໍ ຐານໍ ອຸສຠໍ.

ສມສີໂຫຕິ ສມຊາຕິໂກ ສມປ຺ປຠາໂວ ຈ ສີໂຫ. ສມາໂນສ຺ມີຕິ ເທສນາມຕ຺ຕໍ, ສມປ຺ປຠາວຕາຍ ເອວ ນ ຠາຍຕິ. ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິພລວຕາຍາຕິ ‘‘ເກ ອຎ຺ເຎ ອມ຺ເຫຫິ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣາ, ອຖ ໂຂ ມຍເມວ ມຫາພລາ’’ຕິ ເອວໍ ພລາຕິມານນິມິຕ຺ຕາຍ ອຫໍກາຣເຫຕຸຠູຕາຍ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິຍາ ພລວຠາເວນ. ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິຍາ ປຫີນຕ຺ຕາຕິ ນິຣຫໍກາຣຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕສິເນຫສ຺ສ ສຸຏ຺ຐຸ ສມຸຄ຺ຆາຕຕ຺ຕາ ນ ຠາຍຕິ.

ຕຖາ ຕຖາຕິ ສີຫສທິສຕາທິນາ ເຕນ ເຕນ ປກາເຣນ ອຕ຺ຕານໍ ກເຖສີຕິ ວຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສີໂຫຕິ ໂຂ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກຕມຫາຠິນີຫາຣສ຺ສ ໂລກນາຖສ຺ສ ໂພຘິຍາ ນິຍຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເອກນ຺ຕຠາວີ ພຸທ຺ຘຠາໂວຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ຕີສຸ ປາສາເທສຸ ນິວາສກາໂລ, ມຄຘຣຎ຺ໂຎ ປຏິຎ຺ຎາທານກາໂລ, ປາຍາສສ຺ສ ປຣິຠຸຕ຺ຕກາໂລ’’ຕິອາທິນາ ອຠິສມ຺ໂພຘິໂຕ ປຸຣິມາວຕ຺ຖາປິ ສີຫສທິສາ ກຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕາ. ຠາວິນິ ຠູຕູປຈາໂຣປິ ຫິ ໂລກໂວຫາໂຣ. ວິຊ຺ຊາຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ ທ຺ວິວິຊ຺ຊໍ ອິຕຣວິຊ຺ຊມ຺ປິ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສມ຺ມສນໂຕ ຕໍ ປຸເຣຕຣສິທ຺ຘໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ ໂສເຘຕ຺ວາ’’ຕິ. ອນຸໂລມປຏິໂລມໂຕ ປວຕ຺ຕຎາຓສ຺ສ ວເສນ ‘‘ຍມກຎາຓມນ຺ຖເນນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຕ຺ຖ ວິຫຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຊປາລນິຄ຺ໂຣຘມູເລ ວິຫຣນ຺ຕສ຺ສ. ເອກາທສເມ ທິວເສຕິ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫໂຕ ປຣໍ ເອກາທສເມ ທິວເສ. ອຈລປລ຺ລງ຺ເກຕິ ອິສິປຕເນ ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ນິສິນ຺ນປລ຺ລງ຺ເກ. ຕມ຺ປິ ຫິ ເກນຈິ ອປ຺ປຏິວຕ຺ຕິຍໍ ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ນິສຊ຺ຊາຕິ ກຕ຺ວາ ວຊິຣາສນໍ ວິຍ ອຈລປລ຺ລງ຺ກໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ປນ ປເທຕິ ‘‘ທ຺ເວເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນ຺ຕາ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ເຕ ຈ ອິມສ຺ມິໍ ສທ຺ຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາເສ. ຘມ຺ມໂຆໂສ…ເປ… ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸໍ ປຏິຈ຺ຉາເທສິ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖ ຐິຕາ ສຸຓນ຺ຕູ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐາເນນ. ໂສຬສຫາກາເຣຫີຕິ ທຸກ຺ຂປຣິຎ຺ຎາ, ສມຸທຍປ຺ປຫານໍ, ນິໂຣຘສຈ຺ຉິກິຣິຍາ, ມຄ຺ຄຠາວນາຕິ ເອເກກສ຺ມິໍ ມຄ຺ເຄ ຈຕ຺ຕາຣິ ຈຕ຺ຕາຣິ ກຕ຺ວາ ໂສຬສຫິ ອາກາເຣຫິ.

ປຐເມນ ນເຍນ ອຠິສມ຺ໂພຘິໂຕ ປຸຣິມຕຣາວຕ຺ຖາປິ ອວສ຺ສໍຠາວິຕາຍ ຄເຫຕ຺ວາ ສີຫສທິສຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘາວຕ຺ຖາສຸ ເອວ ສີຫສທິສຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປໂຣ ນໂຍ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ອຏ຺ຐຫິ ກາຣເຓຫີຕິ ‘‘ຕຖາ ອາຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ, ຕຖາ ຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ, ຕຖລກ຺ຂຓໍ ອາຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ, ຕຖຘມ຺ເມ ຍາຖາວໂຕ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ຕຖາຄໂຕ, ຕຖທສ຺ສິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ, ຕຖວາທິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ, ຕຖາກາຣິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ, ອຠິຠວນຏ຺ເຐນ ຕຖາຄໂຕ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໒; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓.໗໘; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໗໐; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑໘; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ໓໘; ເຖຣຄາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໓; ພຸ. ວໍ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒ ນິທານກຖາ; ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໑໔; ປຏິ. ມ. ໑.໓໗) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕຫິ ອຏ຺ຐຫິ ຕຖາຄຕສາຘເກຫິ ກາຣເຓຫິ. ຍທິປິ ຠຄວາ ໂພຘິປລ຺ລງ຺ເກ ນິສິນ຺ນມຕ຺ເຕວ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ນ ຊາໂຕ, ຕຖາປິ ຕາຍ ນິສຊ຺ຊາຍ ນິສິນ຺ໂນວ ປນຸຊ຺ຊ ສພ຺ພໍ ປຣິສ຺ສຍໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຊາໂຕ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ‘‘ອປຣາຊິຕປລ຺ລງ຺ກ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຍາວ ໂພຘິປລ຺ລງ຺ກາ ວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕນ ອປຣິຕຸສ຺ສນ຺ໂຕ ‘‘ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຎາຓາ ວາ’’ຕິ ອາຫ.

ອິຕິ ສກ຺ກາໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິສທ຺ໂທ ນິທສ຺ສນຕ຺ໂຖ. ເຕນ ສກ຺ກາໂຍ ສຣູປໂຕ ປຣິມາຓໂຕ ປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ຈ ທສ຺ສິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຍໍ ສກ຺ກາໂຍ’’ຕິອາທິ. ‘‘ອຍໍ ສກ຺ກາໂຍ’’ຕິ ອິມິນາ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ສຣູປໂຕ ທສ຺ສິຕາ. ‘‘ເອຕ຺ຕໂກ ສກ຺ກາໂຍ’’ຕິ ອິມິນາ ເຕ ປຣິມາຓໂຕ ທສ຺ສິຕາ. ຕສ຺ສ ຈ ປຣິມາຓສ຺ສ ເອກນ຺ຕິກຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ນ ອິໂຕ ຠິຍ຺ໂຍ ສກ຺ກາໂຍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຠາວໂຕຕິ ສລກ຺ຂຓໂຕ. ສຣສໂຕຕິ ສກິຈ຺ຈໂຕ. ປຣິຍນ຺ຕໂຕຕິ ປຣິມາຓປຣິຍນ຺ຕໂຕ. ປຣິຈ຺ເຉທໂຕຕິ ຍຕ຺ຕເກ ຐາເນ ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຕສ຺ສ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ. ປຣິວຏຸມໂຕຕິ ປຣິໂຍສານປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ. ສພ຺ເພປິ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ວິຠາເຄນ. ອຍໍ ສກ຺ກາຍສ຺ສ ສມຸທໂຍ ນາມາຕິ ອຍໍ ອາຫາຣາທິສກ຺ກາຍສ຺ສ ສມຸທໂຍ ນາມ. ເຕນາຫ ‘‘ເອຕ຺ຕາວຕາ’’ຕິອາທິ. ອຕ຺ຖງ຺ຄໂມຕິ ນິໂຣໂຘ. ‘‘ອາຫາຣສມຸທຍາ ອາຫາຣນິໂຣຘາ’’ຕິ ຈ ອສາຘາຣຓເມວ ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເສເສສຸ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ປຓ຺ຓາສລກ຺ຂຓປຏິມຓ຺ຑິຕນ຺ຕິ ປຓ຺ຓາສອຸທຍວຍລກ຺ຂຓວິຠູສິຕໍ ສມຸທຍຕ຺ຖງ຺ຄມຄ຺ຄຫຓໂຕ. ຂີຓາສວຕ຺ຕາຕິ ອນວເສສໍ ສາວເສສຎ຺ຈ ອາສວານໍ ປຣິກ຺ຂີຓຕ຺ຕາ. ອນາຄາມີນມ຺ປິ ຫິ ຠຍໍ ຈິຕ຺ຕຸຕ຺ຣາສຎ຺ຈ ນ ໂຫຕີຕິ. ຎາຓສໍເວໂຄ ຠຍຕຸປຏ຺ຐານປຎ຺ຎາ. ອິຕຣາສໍ ປນ ເທວຕານນ຺ຕິ ອຂີຓາສວເທເວ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ໂຠຕິ ຘມ຺ມາລປນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ສຠາວກຖນມຕ຺ຕໍ.

ຈກ຺ກນ຺ຕິ ສຕ຺ຖຸ ອາຓາຈກ຺ກໍ. ຕໍ ປນ ຘມ຺ມໂຕ ອາຄຕນ຺ຕິ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ. ຕຕ຺ຖ ອຣິຍສາວການໍ ປຏິເວຘຘມ຺ມໂຕ ອາຄຕນ຺ຕິ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ. ອິຕເຣສໍ ເທສນາຘມ຺ມໂຕ ອາຄຕນ຺ຕິ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ. ທຸວິເຘປິ ຎາຓໍ ປຘານນ຺ຕິ ຎາຓສີເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຏິເວຘຎາຓມ຺ປິ ເທສນາຎາຓມ຺ປີ’’ຕິ. ອິທານິ ຕໍ ຎາຓໍ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຏິເວຘຎາຓໍ ນາມາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ຕສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ປຏິວິທ຺ຘຕ຺ຕາ ຠຄວາ ຕານິ ສຏ຺ຐິ ນຍສຫສ຺ສານິ ເວເນຍ຺ຍານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ອໂຫສິ, ຕສ຺ມາ ຕານິ ສຏ຺ຐິ ນຍສຫສ຺ສານິ ເຕນ ຎາເຓນ ສທ຺ຘິໍເຍວ ສິທ຺ຘານີຕິ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຏ຺ຐິຍາ ຈ ນຍສຫສ຺ເສຫິ ປຏິວິຊ຺ຌີ’’ຕິ ອາຫ. ຕິປຣິວຏ຺ຏນ຺ຕິ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ປຣິຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ເອວໍ ຕິປຣິວຏ຺ຏໍ, ຕໍເຍວ ທ຺ວາທສາກາຣໍ. ຕນ຺ຕິ ເທສນາຎາຓໍ. ເອສ ຠຄວາ. ອປ຺ປຏິປຸຄ຺ຄໂລຕິ ປຏິນິຘິຠູຕປຸຄ຺ຄລຣຫິໂຕ. ເອກສທິສສ຺ສາຕິ ນິພ຺ພິກາຣສ຺ສ.

ສີຫສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ອຄ຺ຄປສາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໔. ຈຕຸຕ຺ເຖ ອຄ຺ເຄສຸ ປສາທາຕິ ເສຏ຺ເຐສຸ ປສາທາ. ອຄ຺ຄາ ວາ ປສາທາຕິ ເສຏ຺ຐຠູຕາ ປສາທາ. ເສຏ຺ຐວຈໂນ ເຫຕ຺ຖ ອຄ຺ຄສທ຺ໂທ. ປຸຣິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ອຄ຺ຄສທ຺ເທນ ພຸທ຺ຘາທິຣຕນຕ຺ຕຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕສຸ ຠຄວາ ຕາວ ອສທິສຏ຺ເຐນ, ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ, ອສມສມຏ຺ເຐນ ຈ ອຄ຺ໂຄ. ໂສ ຫິ ມຫາຠິນີຫາຣໍ ທສນ຺ນໍ ປາຣມີນໍ ປວິຈຍຎ຺ຈ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ໂພຘິສມ຺ຠາຣຄຸເຓຫິ ເຈວ ພຸທ຺ຘຄຸເຓຫິ ຈ ປໂຍຊເນຫິ ຈ ເສສຊເນຫິ ອສທິໂສຕິ ອສທິສຏ຺ເຐນປິ ອຄ຺ໂຄ. ເຍ ຈສ຺ສ ເຕ ຄຸຓາ ມຫາກຣຸຓາທໂຍ, ເຕຫິ ເສສສຕ຺ຕານໍ ຄຸເຓຫິ ວິສິຏ຺ຐຏ຺ເຐນປິ ສພ຺ພສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມຕາຍ ອຄ຺ໂຄ. ເຍ ປນ ປຸຣິມກາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ ສພ຺ພສຕ຺ເຕຫິ ອສມາ, ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຍເມວ ຣູປກາຍຄຸເຓຫິ ເຈວ ຘມ຺ມກາຍຄຸເຓຫິ ຈ ສໂມຕິ ອສມສມຏ຺ເຐນປິ ອຄ຺ໂຄ. ຕຖາ ທຸລ຺ລຠປາຕຸຠາວໂຕ ອຈ຺ຉຣິຍມນຸສ຺ສຠາວໂຕ ພຫຸຊນຫິຕສຸຂາວຫໂຕ ອທຸຕິຍອສຫາຍາທິຠາວໂຕ ຈ ຠຄວາ ໂລເກ ອຄ຺ໂຄຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ເອກປຸຄ຺ຄລສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ປາຕຸຠາໂວ ທຸລ຺ລໂຠ ໂລກສ຺ມິໍ. ກຕມສ຺ສ ເອກປຸຄ຺ຄລສ຺ສ? ຕຖາຄຕສ຺ສ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ມຸທ຺ຘສ຺ສ. ເອກປຸຄ຺ຄໂລ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອຈ຺ຉຣິຍມນຸສ຺ໂສ. ເອກປຸຄ຺ຄໂລ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ພຫຸຊນ…ເປ… ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ. ເອກປຸຄ຺ຄໂລ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອທຸຕິໂຍ ອສຫາໂຍ ອປ຺ປຏິໂມ ອປ຺ປຏິຠາໂຄ ອປ຺ປຏິປຸຄ຺ຄໂລ ອສໂມ ອສມສໂມ ທ຺ວິປທານໍ ອຄ຺ໂຄ. ກຕໂມ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ? ຕຖາຄໂຕ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໑໗໑-໑໗໓).

ຘມ຺ມສງ຺ຆາ ອຎ຺ຎຘມ຺ມສງ຺ເຆຫິ ອສທິສຏ຺ເຐນ ວິສິຏ຺ຐຄຸຓຕາຍ ທຸລ຺ລຠປາຕຸຠາວາທິນາ ຈ ອຄ຺ຄາ. ຕຖາ ຫິ ເຕສໍ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາທິສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕາທິຄຸຓວິເສເສຫິ ອຎ຺ເຎ ຘມ຺ມສງ຺ຆສທິສາ ອປ຺ປຕຣໍ ນິຫີນາ ວາ ນຕ຺ຖິ, ກຸໂຕ ເສຏ຺ຐາ. ສຍເມວ ເຕຫິ ວິສິຏ຺ຐຄຸຓຕາຍ ເສຏ຺ຐາ. ຕຖາ ທຸລ຺ລຠຸປ຺ປາທອຈ຺ຉຣິຍຠາວພຫຸຊນຫິຕສຸຂາວຫອທຸຕິຍາສຫາຍາທິສຠາວາ ຈ ເຕ. ຍທຄ຺ເຄນ ຫິ ຠຄວາ ທຸລ຺ລຠປາຕຸຠາໂວ, ຕທຄ຺ເຄນ ຘມ຺ມສງ຺ຆາປີຕິ. ອຈ຺ຉຣິຍາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອວໍ ອຄ຺ເຄສຸ ເສຏ຺ເຐສຸ ອຸຕ຺ຕເມສຸ ປວເຣສຸ ຄຸຓວິສິຏ຺ເຐສຸ ປສາທາຕິ ອຄ຺ຄປ຺ປສທາ.

ທຸຕິຍສ຺ມິໍ ປນຕ຺ເຖ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ອຄ຺ເຄສຸ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຄ຺ຄຠູຕາ ປສາທາ ອຄ຺ຄປ຺ປສາທາ. ເຍ ປນ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ອາຄຕາ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາທາ, ເຕ ເອກນ຺ເຕເນວ ອຄ຺ຄຠູຕາ ປສາທາຕິ ອຄ຺ຄປ຺ປສາທາ. ຍຖາຫ – ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສາວໂກ ພຸທ຺ເຘ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາເທນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໓໗-໑໐໓໘). ອຄ຺ຄວິປາກຕ຺ຕາປິ ເຈເຕ ອຄ຺ຄປ຺ປສາທາ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ – ‘‘ອຄ຺ເຄ ໂຂ ປນ ປສນ຺ນານໍ ອຄ຺ໂຄ ວິປາໂກ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໓໔; ອິຕິວຸ. ໙໐).

ອປທາ ວາຕິອາທີສຸ ວາ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ, ນ ວິກປ຺ປຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ວາ ກາມາສໂວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ວາ ກາມາສໂວ ປວຑ຺ຒຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໗) ເອຕ຺ຖ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ຈ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ຈ ‘‘ຠູຕານໍ ວາ ສຕ຺ຕານໍ ຐິຕິຍາ ສມ຺ຠເວສີນໍ ວາ ອນຸຄ຺ຄຫາຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຠູຕານຎ຺ຈ ສມ຺ຠເວສີນຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ຈ ‘‘ອຄ຺ຄິໂຕ ວາ ອຸທກໂຕ ວາ ມິຖຸເຠທໂຕ ວາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໕໒) ເອຕ຺ຖ ອຄ຺ຄິໂຕ ຈ ອຸທກໂຕ ຈ ມິຖຸເຠທໂຕ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເອວໍ ‘‘ອປທາ ວາ…ເປ… ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໓໔; ອິຕິວຸ. ໙໐) ເອຕ຺ຖາປິ ອປທາ ຈ ທ຺ວິປທາ ຈາຕິ ສມ຺ປິຓ຺ຑນວເສນ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວາ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ, ນ ວິກປ຺ປຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ຣູປິໂນຕິ ຣູປວນ຺ໂຕ. ນ ຣູປິໂນຕິ ອຣູປິໂນ. ສຎ຺ຎິໂນຕິ ສຎ຺ຎວນ຺ໂຕ. ນ ສຎ຺ຎິໂນຕິ ອສຎ຺ຎິໂນ. ‘‘ອປທາ ວາ’’ຕິອາທິສພ຺ພປເທຫິ ກາມຠໂວ, ຣູປຠໂວ, ອຣູປຠໂວ, ເອກໂວກາຣຠໂວ, ຈຕຸໂວກາຣຠໂວ, ປຎ຺ຈໂວກາຣຠໂວ, ສຎ຺ຎິຠໂວ, ອສຎ຺ຎິຠໂວ, ເນວສຎ຺ຎິນາສຎ຺ຎິຠໂວຕິ ນວວິເຘປິ ຠເວ ສຕ຺ເຕປິ ອນວເສສໂຕ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ຣູປິຄ຺ຄຫເຓນ ກາມຠໂວ, ຣູປຠໂວ, ປຎ຺ຈໂວກາຣຠໂວ, ເອກໂວກາຣຠໂວ ຈ ທສ຺ສິໂຕ, ອຣູປິຄ຺ຄຫເຓນ ອຣູປຠໂວ, ຈຕຸໂວກາຣຠໂວ ຈ ທສ຺ສິໂຕ, ສຎ຺ຎິຠວາທໂຍ ປນ ສຣູເປເນວ ທສ຺ສິຕາ. ອປທາທິຄ຺ຄຫເຓນ ກາມຠວປຎ຺ຈໂວກາຣຠວສຎ຺ຎິຠວານໍ ເອກເທໂສວ ທສ຺ສິໂຕ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຍຖາ ອທຸຕິຍສຸຕ຺ເຕ ‘‘ທ຺ວິປທານໍ ອຄ຺ໂຄ’’ຕິ ທ຺ວິປທາ ເອວ ຄຫິຕາ, ເອວໍ ທ຺ວິປທຄ຺ຄຫຓເມວ ອກຕ຺ວາ ອປທາທິຄ຺ຄຫຓໍ ກຕນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ອທຸຕິຍສຸຕ຺ເຕ ຕາວ ເສຏ຺ຐຕຣວເສນ ທ຺ວິປທຄ຺ຄຫຓເມວ ກຕໍ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຫິ ໂລເກ ເສຏ຺ໂຐ ນາມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອປທຈຕຸປ຺ປທພຫຸປເທສຸ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ທ຺ວິປເທສຸເຍວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ກຕເຣສຸ ທ຺ວິປເທສຸ? ມນຸສ຺ເສສຸ ເຈວ ເທເວສຸ ຈ. ມນຸສ຺ເສສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ສກລໂລກໍ ວເສ ວຕ຺ເຕຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເທເວສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸໍ ວເສ ວຕ຺ຕນໂກ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ໂສ ຕສ຺ສ ກປ຺ປິຍກາຣໂກ ວາ ອາຣາມິໂກ ວາ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອິຕິ ຕໂຕປິ ເສຏ຺ຐຕຣວເສເນສ ທ຺ວິປທານໍ ອຄ຺ໂຄຕິ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ປນ ອນວເສສປຣິຍາທານວເສນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຕາ ອປທາ ວາ…ເປ… ເນວສຎ຺ຎິນາສຎ຺ຎິໂນ ວາ, ຕຖາຄໂຕ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິ. ນິທ຺ຘາຣເຓ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ມ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ, ອຄ຺ໂຄ ອກ຺ຂາຍຕີຕິ ປທວິຠາໂຄ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຄຸເຓຫິ ອຄ຺ໂຄ’’ຕິອາທິ.

ອຄ຺ໂຄ ວິປາໂກ ໂຫຕີຕິ ອຄ຺ເຄ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘ ປສນ຺ນານໍ ໂຍ ປສາໂທ ອຄ຺ໂຄ ເສຏ຺ໂຐ ອຸຕ຺ຕມໂກຏິຠູໂຕ ວາ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ວິປາໂກປິ ອຄ຺ໂຄ ເສຏ຺ໂຐ ອຸຕ຺ຕມໂກຏິຠູໂຕ ອຸຬາຣຕໂມ ປຓີຕຕໂມ ໂຫຕິ. ໂສ ປນ ປສາໂທ ທຸວິໂຘ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣເຠທໂຕ. ເຕສຸ ໂລກິຍສ຺ສ ຕາວ –

‘‘ເຍ ເກຈິ ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓໍ ຄຕາເສ,

ນ ເຕ ຄມິສ຺ສນ຺ຕິ ອປາຍຠູມິໍ;

ປຫາຍ ມານຸສໍ ເທຫໍ,

ເທວກາຍໍ ປຣິປູເຣສ຺ສນ຺ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໒; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ໙໐; ສໍ. ນິ. ໑.໓໗);

‘‘ພຸທ຺ໂຘຕິ ກິຕ຺ຕຍນ຺ຕສ຺ສ, ກາເຍ ຠວຕິ ຍາ ປີຕິ;

ວຣເມວ ຫິ ສາ ປີຕິ, ກສິເຓນປິ ຊມ຺ພຸທີປສ຺ສ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ໙໐);

‘‘ສຕໍ ຫຕ຺ຖີ ສຕໍ ອສ຺ສາ, ສຕໍ ອສ຺ສຕຣີຣຖາ;

ສຕໍ ກຎ຺ຎາສຫສ຺ສານິ, ອາມຸກ຺ກມຓິກຸຓ຺ຑລາ;

ເອກສ຺ສ ປທວີຕິຫາຣສ຺ສ, ກລໍ ນາຄ຺ຆນ຺ຕິ ໂສຬສິໍ’’. (ຈູຬວ. ໓໐໕);

‘‘ສາຘຸ ໂຂ, ເທວານມິນ຺ທ, ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓຄມນໍ ໂຫຕິ, ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓຄມນເຫຕຸ ໂຂ, ເທວານມິນ຺ທ, ເອວມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ສຸຄຕິໍ ສຄ຺ຄໍ ໂລກໍ ອຸປປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເຕ ອຎ຺ເຎ ເທເວ ທສຫິ ຐາເນຫິ ອຘິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ທິພ຺ເພນ ອາຍຸນາ, ທິພ຺ເພນ ວຓ຺ເຓນ, ທິພ຺ເພນ ສຸເຂນ, ທິພ຺ເພນ ຍເສນ, ທິພ຺ເພນ ອາຘິປເຕຍ຺ເຍນ, ທິພ຺ເພຫິ ຣູເປຫິ, ທິພ຺ເພຫິ ສທ຺ເທຫິ, ທິພ຺ເພຫິ ຄນ຺ເຘຫິ, ທິພ຺ເພຫິ ຣເສຫິ, ທິພ຺ເພຫິ ໂຜຏ຺ຐພ຺ເພຫີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໔໑) –

ເອວມາທີນໍ ສຸຕ຺ຕປທານໍ ວເສນ ປສາທຜລວິເສສໂຍໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ, ຕສ຺ມາ ໂສ ອປາຍທຸກ຺ຂວິນິວຕ຺ຕເນນ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິຠເວສຸ ສຸຂວິເສສທາຍໂກວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ໂລກຸຕ຺ຕໂຣ ປນ ສາມຎ຺ຎຜລວິປາກທາຍໂກ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂວິນິວຕ຺ຕໂກ. ສພ຺ໂພປິ ຈາຍໍ ປສາໂທ ປຣມ຺ປຣາຍ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໍ ວິນິວຕ຺ເຕຕິເຍວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສາວໂກ ອຕ຺ຕໂນ ສທ຺ຘໍ ອນຸສ຺ສຣຕິ, ເນວສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຣາຄປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ນ ໂທສປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ…ເປ… ນ ໂມຫປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ອຸຊຸຄຕເມວສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ອຸຊຸຄຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປາໂມຊ຺ຊໍ ຊາຍຕິ, ປມຸທິຕສ຺ສ ປີຕິ ຊາຍຕິ…ເປ… ນາປຣໍ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕາຍາຕິ ປຊານາຕີ’’ຕິ.

ຘມ຺ມາຕິ ສຠາວຘມ຺ມາ. ສງ຺ຂຕາຕິ ສເມຈ຺ຈ ສມ຺ຠູຍ ປຈ຺ຈເຍຫິ ກຕາຕິ ສງ຺ຂຕາ, ສປຈ຺ຈຍາ ຘມ຺ມາ. ເຫຕູຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ຈ ນ ເກຫິຈິ ກຕາ ສງ຺ຂຕາຕິ ອສງ຺ຂຕາ, ອປຈ຺ຈໂຍ ນິພ຺ພານໍ. ສງ຺ຂຕານໍ ປຣິໂຍສິຕຠາເວນ ‘‘ອສງ຺ຂຕາ’’ຕິ ປຸຖຸວຈນໍ. ວິຣາໂຄ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີຕິ ເຕສໍ ສງ຺ຂຕາສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ ໂຍ ວິຣາຄສງ຺ຂາໂຕ ອສງ຺ຂຕຘມ຺ໂມ, ໂສ ສຠາເວເນວ ສຓ຺ຫສຸຂຸມຠາວໂຕ ສນ຺ຕຕຣປຓີຕຕຣຠາວໂຕ ຄມ຺ຠີຣາທິຠາວໂຕ ມທນິມ຺ມທນາທິຠາວໂຕ ອຄ຺ຄໍ ເສຏ຺ຐໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ປວຣນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍທິທນ຺ຕິ ນິປາໂຕ, ໂຍ ອຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມທນິມ຺ມທໂນຕິອາທີນິ ສພ຺ພານິ ນິພ຺ພານເວວຈນານິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ວິຣາໂຄຕິອາທີນິ ນິພ຺ພານສ຺ເສວ ນາມານີ’’ຕິ. ຣາຄມທາທໂຍຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ມານມທປຸຣິສມທາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສພ຺ພາ ປິປາສາຕິ ກາມປິປາສາທິກາ ສພ຺ພາ ປິປາສາ. ສພ຺ເພ ອາລຍາ ສມຸຄ຺ຆາຕໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ກາມາລຍາທິກາ ສພ຺ເພປິ ອາລຍາ ສມຸຄ຺ຆາຕໍ ຍນ຺ຕິ. ວຏ຺ຏານີຕິ ກມ຺ມວຏ຺ຏວິປາກວຏ຺ຏານິ. ຕຓ຺ຫາຕິ ອຏ຺ຐສຕປ຺ປເຠທາ ສພ຺ພາປິ ຕຓ຺ຫາ.

ອຄ຺ໂຄ ວິປາໂກ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ –

‘‘ເຍ ເກຈິ ຘມ຺ມໍ ສຣຓໍ ຄຕາເສ…ເປ…’’. (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໒; ສໍ ນິ. ໑.໓໗);

‘‘ຘມ຺ໂມຕິ ກິຕ຺ຕຍນ຺ຕສ຺ສ, ກາເຍ ຠວຕິ ຍາ ປີຕິ…ເປ…’’. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ໙໐);

‘‘ສາຘຸ ໂຂ, ເທວານມິນ຺ທ, ຘມ຺ມໍ ສຣຓຄມນໍ ໂຫຕິ, ຘມ຺ມໍ ສຣຓຄມນເຫຕຸ ໂຂ, ເທວານມິນ຺ທ, ເອວມິເຘກຈ຺ເຈ…ເປ… ທິພ຺ເພຫິ ໂຜຏ຺ຐພ຺ເພຫີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໔໑) –

ເອວມາທີນໍ ສຸຕ຺ຕປທານໍ ວເສນ ຘມ຺ເມ ປສາທສ຺ສ ຜລວິເສສໂຍໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສງ຺ຆາ ວາ ຄຓາ ວາຕິ ຊນສມູຫສງ຺ຂາຕາ ຍາວຕາ ໂລເກ ສງ຺ຆາ ວາ ຄຓາ ວາ. ຕຖາຄຕສາວກສງ຺ໂຆຕິ ອຏ຺ຐອຣິຍປຸຄ຺ຄລສມູຫສງ຺ຂາໂຕ ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສໍຫໂຕ ຕຖາຄຕສ຺ສ ສາວກສງ຺ໂຆ. ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິອາທິຄຸຓວິເສເສນ ເຕສໍ ສງ຺ຆານໍ ອຄ຺ໂຄ ເສຏ຺ໂຐ ອຸຕ຺ຕໂມ ປວໂຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍທິທນ຺ຕິ ຍານິ ອິມານິ. ຈຕ຺ຕາຣິ ປຸຣິສຍຸຄານິ ຍຸຄຬວເສນ, ປຐມມຄ຺ຄຏ຺ໂຐ ປຐມຜລຏ຺ໂຐຕິ ອິທເມກໍ ຍຸຄຬໍ, ຍາວ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ຄຏ຺ໂຐ ຈຕຸຕ຺ຖຜລຏ຺ໂຐຕິ ອິທເມກໍ ຍຸຄຬນ຺ຕິ ເອວໍ ຈຕ຺ຕາຣິ ປຸຣິສຍຸຄານິ. ອຏ຺ຐ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄລາຕິ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄລວເສນ ເອໂກ ປຐມມຄ຺ຄຏ຺ໂຐ, ເອໂກ ປຐມຜລຏ຺ໂຐຕິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຏ຺ຐ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄລາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຸຣິໂສຕິ ວາ ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ວາ ເອກຕ຺ຖານິ ເອຕານິ ປທານິ, ເວເນຍ຺ຍວເສນ ປເນວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອສ ຠຄວໂຕ ສາວກສງ຺ໂຆຕິ ຍານິມານິ ຍຸຄຬວເສນ ຈຕ຺ຕາຣິ ຍຸຄານິ ປາຏິເຍກ຺ກໂຕ ອຏ຺ຐ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄລາ, ເອສ ຠຄວໂຕ ສາວກສງ຺ໂຆ. ອາຫຸເນຍ຺ໂຍຕິອາທີນິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖາເນວ. ອິຘາປິ –

‘‘ເຍ ເກຈິ ສງ຺ຆໍ ສຣຓໍ ຄຕາເສ…ເປ…’’. (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໒; ສໍ. ນິ. ໑.໓໗);

‘‘ສງ຺ໂຆຕິ ກິຕ຺ຕຍນ຺ຕສ຺ສ, ກາເຍ ຠວຕິ ຍາ ປີຕິ…ເປ…’’. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ໙໐);

‘‘ສາຘຸ ໂຂ, ເທວານມິນ຺ທ, ສງ຺ຆໍ ສຣຓຄມນໍ ໂຫຕິ, ສງ຺ຆໍ ສຣຓຄມນເຫຕຸ ໂຂ, ເທວານມິນ຺ທ…ເປ… ທິພ຺ເພຫິ ໂຜຏ຺ຐພ຺ເພຫີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໔໑) –

ອາທີນໍ ສຸຕ຺ຕປທານໍ ວເສນ ສງ຺ເຆ ປສາທສ຺ສ ຜລວິເສສໂຍໂຄ ຕສ຺ສ ອຄ຺ຄວິປາກຕາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ອນຸຕ຺ຕຣິຍປຏິລາໂຠ ສຕ຺ຕມຠວາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສມຸຈ຺ເຉໂທ ອນຸຕ຺ຕຣສຸຂາຘິຄໂມຕິ ເອວມາທິອຸຬາຣຜລນິປ຺ຜາທນວເສນ ອຄ຺ຄວິປາກຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຄາຖາສຸ ອຄ຺ຄໂຕຕິ ອຄ຺ເຄ ຣຕນຕ຺ຕເຍ, ອຄ຺ຄຠາວໂຕ ວາ ປສນ຺ນານໍ. ອຄ຺ຄໍ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ອຄ຺ຄສຠາວໍ ພຸທ຺ຘສຸໂພຘິໍ ຘມ຺ມສຸຘມ຺ມຕໍ ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໍ, ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໍ ອຸຕ຺ຕມສຠາວໍ, ທສພລາທິສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາທິສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕາທິຄຸຓສຠາວໍ ວາ. ວິຊານຕນ຺ຕິ ວິຊານນ຺ຕານໍ. ເອວໍ ສາຘາຣຓໂຕ ອຄ຺ຄປ຺ປສາທວຕ຺ຖຸໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອສາຘາຣຓໂຕ ຕໍ ວິຠາເຄນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຄ຺ເຄ ພຸທ຺ເຘ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປສນ຺ນານນ຺ຕິ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາເທນ ຈ ອິຕຣປ຺ປສາເທນ ຈ ປສນ຺ນານໍ ອຘິມຸຕ຺ຕານໍ. ວິຣາຄູປສເມຕິ ວິຣາເຄ ອຸປສເມ ຈ, ສພ຺ພສ຺ສ ຣາຄສ຺ສ ສພ຺ເພສໍ ກິເລສານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິຣາຄເຫຕຸຠູເຕ ອຈ຺ຈນ຺ຕອຸປສມເຫຕຸຠູເຕ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸເຂຕິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂກ຺ຂຍຠາເວນ ສງ຺ຂາຣູປສມສຸຂຠາເວນ ສຸເຂ.

ອຄ຺ຄສ຺ມິໍ ທານໍ ທທຕນ຺ຕິ ອຄ຺ເຄ ຣຕນຕ຺ຕເຍ ທານໍ ທທນ຺ຕານໍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ປຣິຈ຺ຈຊນ຺ຕານໍ. ຕຕ຺ຖ ຘຣມານໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ຈຕູຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕາ ປູເຊນ຺ຕາ ສກ຺ກໂຣນ຺ຕາ, ປຣິນິພ຺ພຸຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຘາຕຸເຈຕິຍາທິເກ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕາ ປູເຊນ຺ຕາ ສກ຺ກໂຣນ຺ຕາ ພຸທ຺ເຘ ທານໍ ທທນ຺ຕິ ນາມ. ‘‘ຘມ຺ມໍ ປູເຊສ຺ສາມາ’’ຕິ ຘມ຺ມຘເຣ ປຸຄ຺ຄເລ ຈຕູຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕາ ປູເຊນ຺ຕາ ສກ຺ກໂຣນ຺ຕາ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ຈິຣຏ຺ຐິຕິກໍ ກໂຣນ຺ຕາ ຘມ຺ເມ ທານໍ ທທນ຺ຕິ ນາມ. ຕຖາ ອຣິຍສງ຺ຆໍ ຈຕູຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕາ ປູເຊນ຺ຕາ ສກ຺ກໂຣນ຺ຕາ ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ອິຕຣສ຺ມິມ຺ປິ ຕຖາ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕາ ສງ຺ເຆ ທານໍ ທທນ຺ຕິ ນາມ. ອຄ຺ຄໍ ປຸຎ຺ຎໍ ປວຑ຺ຒຕີຕິ ເອວໍ ຣຕນຕ຺ຕເຍ ປສນ຺ເນນ ເຈຕສາ ອຸຬາຣໍ ປຣິຈ຺ຈາຄໍ ອຸຬາຣຎ຺ຈ ປູຊາສກ຺ກາຣໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕານໍ ທິວເສ ທິວເສ ອຄ຺ຄໍ ອຸຬາຣໍ ກຸສລໍ ອຸປຈີຍຕິ. ອິທານິ ຕສ຺ສ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ອຄ຺ຄວິປາກຕາຍ ອຄ຺ຄຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຄ຺ຄໍ ອາຍູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອາຍູຕິ ທິພ຺ພໍ ວາ ມານຸສໍ ວາ ອຄ຺ຄໍ ອຸຬາຣໍ ປຣມໍ ອາຍຸ ປວຑ຺ຒຕິ ອຸປຣູປຣິ ພ຺ຣູຫຕິ. ວຓ຺ໂຓຕິ ຣູປສມ຺ປທາ. ຍໂສຕິ ປຣິວາຣສມ຺ປທາ. ກິຕ຺ຕີຕິ ຖຸຕິໂຆໂສ. ສຸຂນ຺ຕິ ກາຍິກໍ ເຈຕສິກຎ຺ຈ ສຸຂໍ. ພລນ຺ຕິ ກາຍພລຎ຺ເຈວ ຎາຓພລຎ຺ຈ.

ອຄ຺ຄສ຺ສ ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ທານໍ ທາຕາ. ອຖ ວາ ອຄ຺ຄສ຺ສ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ທານໍ ອຸຬາຣໍ ກຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຸຎ຺ຎໍ ປວຕ຺ເຕຕາ. ອຄ຺ຄຘມ຺ມສມາຫິໂຕຕິ ອຄ຺ເຄນ ປສາທຘມ຺ເມນ ທານາທິຘມ຺ເມນ ຈ ສໍຫິໂຕ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອຈລປ຺ປສາທຍຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ວາ ວິປາກຠູເຕຫິ ພຫຸຊນສ຺ສ ປິຍມນາປຕາທິຘມ຺ເມຫິ ຍຸຕ຺ໂຕ. ອຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ໂຕ ປໂມທຕີຕິ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ສຕ຺ຕນິກາເຍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອຄ຺ຄຠາວໍ ເສຏ຺ຐຠາວໍ ອຘິຄໂຕ, ອຄ຺ຄຠາວໍ ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ຄຜລໍ ອຘິຄໂຕ ປໂມທຕິ ອຠິຣມຕິ ປຣິຕຸສ຺ສຕີຕິ.

ອຄ຺ຄປສາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ວສ຺ສກາຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໕. ປຎ຺ຈເມ ອຣິເຍ ຎາເຍຕິ ສໍກິເລສໂຕ ອາຣກຕ຺ຕາ ອຣິເຍ ນິທ຺ໂທເສ ປຣິສຸທ຺ເຘ ນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ມຠາວໂຕ ຎາເຍ ກາຣເຓຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຎາຍຕິ ນິຈ຺ຉເຍນ ກມຕິ ນິພ຺ພານໍ, ຕໍ ວາ ຎາຍຕິ ປຏິວິຊ຺ຌີຍຕິ ເອເຕນາຕີ ຎາໂຍ, ອຣິຍມຄ຺ໂຄ. ໂສ ເອວ ຈ ສມ຺ປາປກເຫຕຸຠາວໂຕ ກາຣຓນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຘ ປນ ສຫ ວິປສ຺ສນາຍ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ສຫວິປສ຺ສນເກ ມຄ຺ເຄ’’ຕິ. ຄາຖາສຸ ‘‘ຎາຍໍ ຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ວສ຺ສກາຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ໂທຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໖. ຉຏ຺ເຐ ອຸກ຺ກາຫິ ຘາຣິຍມານາຫີຕິ ທີປິກາຫິ ຘາຣິຍມານາຫິ, ທຓ຺ຑທີປິກາສຸ ຊາເລຕ຺ວາ ຘາຣິຍມານາສຸ ມາປິຕຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຎ຺ຫິ ນຄຣໍ ‘‘ມງ຺ຄລທິວເສ ສຸຂເຓ ສຸນກ຺ຂຕ຺ຕໍ ມາ ອຕິກ຺ກມີ’’ຕິ ຣຕ຺ຕິມ຺ປິ ອຸກ຺ກາສຸ ຘາຣິຍມານາສຸ ມາປິຕໍ. ອຸກ຺ກາສຸ ຐາຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາ, ອຸກ຺ກາສຸ ວິຊ຺ໂຊຕຍນ຺ຕີສຸ ຐິຕາ ປຕິຏ຺ຐິຕາຕິ ມູລວິຠູຊາທິປກ຺ເຂເປນ (ປາຓິນິ ໓.໒.໕) ສທ຺ທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ. ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ວາ ອຸກ຺ກາສຸ ຐິຕາສຸ ຐິຕາ ອາສີຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາ. ອປເຣ ປນ ຠຓນ຺ຕິ ‘‘ຠູມິຠາຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ມນຸສ຺ສສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປກຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ສາ ນຄຣີ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄຸຓໂຍຄໂຕ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຕິ ນາມໍ ລຠຕີ’’ຕິ. ເສຕພ຺ຍນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ນຄຣສ຺ສ ນາມໍ. ຕໍ ປນ ກສ຺ສປທສພລສ຺ສ ຊາຕນຄຣນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຕີເຕ ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຊາຕນຄຣ’’ນ຺ຕິ.

ວິຊ຺ຊນ຺ຕຣິກາຍາຕິ ວິຊ຺ຊຸນິຈ຺ຉຣຓກ຺ຂເຓ. ອນ຺ຕຣໂຕຕິ ຫທເຍ. ອນ຺ຕຣາຕິ ອາຣມ຺ຠນິພ຺ພຕ຺ຕີນໍ ເວມຊ຺ເຌ. ອນ຺ຕຣິກາຍາຕິ ອນ຺ຕຣາເຬ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຕທນ຺ຕຣໍ ໂກ ຊາເນຍ຺ຍ (ອ. ນິ. ໖.໔໔; ໑໐.໗໕), ເອເຕສໍ ອນ຺ຕຣາ ກປ຺ປາ ຄຓນໂຕ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍາ (ພຸ. ວໍ. ໒໘.໓), ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ກຖໍ ໂອປປາເຕຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໔໒໖) ຈ ອາທີສຸ ວິຍ ກາຣຓເວມຊ຺ເຌສຸ ວຕ຺ຕມານາ ອນ຺ຕຣາສທ຺ທາ ເອວ ອຸທາຫຣິຕພ຺ພາ ສິຍຸໍ, ນ ປນ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓວິວເຣສຸ ວຕ຺ຕມານາ ອນ຺ຕຣອນ຺ຕຣິກສທ຺ທາ. ອນ຺ຕຣາສທ຺ທສ຺ສ ຫິ ອຍມຕ຺ຖຸທ຺ຘາໂຣຕິ.

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ສິຍາ – ເຍສຸ ອນ຺ຕຣາສທ຺ໂທ ວຕ຺ຕຕິ, ເຕສຸ ອນ຺ຕຣສທ຺ໂທປິ ວຕ຺ຕຕີຕິ ສມານຕ຺ຖຕ຺ຕາ ອນ຺ຕຣາສທ຺ທຕ຺ເຖ ວຕ຺ຕມາໂນ ອນ຺ຕຣສທ຺ໂທ ອຸທາຫໂຏ. ອນ຺ຕຣາສທ຺ໂທ ເອວ ວາ ‘‘ຍສ຺ສນ຺ຕຣໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຄາຖາສຸຂຕ຺ຖໍ ຣສ຺ສໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອນ຺ຕຣາສທ຺ໂທ ເອວ ປນ ອິກສທ຺ເທນ ປທໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ‘‘ອນ຺ຕຣິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຸທາຫຣໂຓທາຫຣິຕພ຺ພານໍ ວິໂຣຘາຠາໂວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອໂຍຊິຍມາເນ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ນ ປາປຸຓາຕິ ສາມິວຈນສ຺ສ ປສງ຺ເຄ ອນ຺ຕຣາສທ຺ທໂຍເຄນ ອຸປໂຍຄວຈນສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອນ຺ຕຣາສທ຺ເທນ ປນ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ.

ສກລຊມ຺ພຸທີເປ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ມຫາກລຫໍ ວູປສເມຕ຺ວາຕິ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ຠຄວຕິ ຘາຕູນໍ ອຕ຺ຖາຍ ກຸສິນາຣນຄຣໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຐິເຕຫິ ເສສຣາຊູຫິ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ຘາຕຸໂຍ ວາ ເທນ຺ຕຸ ຍຸທ຺ຘໍ ວາ’’ຕິອາທິນາ ໂກສິນາຣເກຫິ ມລ຺ເລຫິ ສທ຺ຘິໍ ກຕໍ ວິວາທໍ ວູປສເມຕ຺ວາ. ໂສ ກິຣ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ເຕສໍ ວິວາທໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ເອເຕ ຣາຊາໂນ ຠຄວໂຕ ປຣິນິພ຺ພຸຕຏ຺ຐາເນ ວິວາທໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ນ ໂຂ ປເນຕໍ ປຕິຣູປໍ, ອລໍ ອິມິນາ ກລເຫນ, ວູປສເມສ຺ສາມິ ນ’’ນ຺ຕິ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸນ຺ນເຕ ປເທເສ ຐຕ຺ວາ ທ຺ເວຠາຓວາຣປຣິມາຓໍ ໂທຓຄຊ຺ຊິຕໍ ນາມ ອໂວຈ. ຕຕ຺ຖ ປຐມຠາຓວາເຣ ຕາວ ເອກປທມ຺ປິ ເຕ ນ ຊານິໍສຸ. ທຸຕິຍຠາຓວາຣປຣິໂຍສາເນ ຈ ‘‘ອາຈຣິຍສ຺ສ ວິຍ ໂຠ ສທ຺ໂທ, ອາຈຣິຍສ຺ສ ວິຍ ໂຠ ສທ຺ໂທ’’ຕິ ສພ຺ເພ ນິຣວາ ອເຫສຸໍ. ຊມ຺ພຸທີປຕເລ ກິຣ ກຸລຆເຣ ຊາໂຕ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຕສ຺ສ ນ-ອນ຺ເຕວາສິໂກ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ອຖ ໂຂ ໂສ ອຕ຺ຕໂນ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ນິຣເວ ຕຸຓ຺ຫີຠູເຕ ວິທິຕ຺ວາ ປຸນ –

‘‘ສຸຓນ຺ຕຸ ໂຠນ຺ໂຕ ມມ ເອກວາຈໍ,

ອມ຺ຫາກ ພຸທ຺ໂຘ ອຫຸ ຂນ຺ຕິວາໂທ;

ນ ຫິ ສາຘຸຍໍ ອຸຕ຺ຕມປຸຄ຺ຄລສ຺ສ,

ສຣີຣຠາເຄ ສິຍາ ສມ຺ປຫາໂຣ.

‘‘ສພ຺ເພວ ໂຠນ຺ໂຕ ສຫິຕາ ສມຄ຺ຄາ,

ສມ຺ໂມທມານາ ກໂຣມຏ຺ຐຠາເຄ;

ວິຕ຺ຖາຣິກາ ໂຫນ຺ຕຸ ທິສາສຸ ຖູປາ,

ພຫູ ຊນາ ຈກ຺ຂຸມໂຕ ປສນ຺ນາ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໒໓໗) –

ອິມໍ ຄາຖາທ຺ວຍໍ ວຕ຺ວາ ຕໍ ກລຫໍ ວູປສເມຕ຺ວາ ຘາຕຸໂຍ ອຏ຺ຐຘາ ຠາເຊຕ຺ວາ ອທາສິ, ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສກລຊມ຺ພຸທີເປ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ມຫາກລຫໍ ວູປສເມຕ຺ວາ ຘາຕຸໂຍ ຠາເຊສ຺ສຕີ’’ຕິ. ລກ຺ຂຓຈກ຺ການີຕິ ທ຺ວີສຸ ປາທຕເລສຸ ທ຺ເວ ລກ຺ຂຓຈກ຺ການິ.

ອາສເວນາຕິ ກມ຺ມກິເລສກາຣເຓນ ອາສເວນ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ເຕຠູມກຎ຺ຈ ກມ຺ມໍ, ອວເສສາ ຈ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ‘‘ອາສວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເທວູປປຕ຺ຕີຕິ ເທເວສຸ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍກ຺ຂຄນ຺ຘພ຺ພຕາຍ ວິນິມຸຕ຺ຕາ ສພ຺ເພ ເທວາ ເທວຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາ. ຄນ຺ຘພ຺ໂພ ວາ ວິຫງ຺ຄໂມ ອາກາສຈາຣີ. ອຫນ຺ຕິ ວິຠຕ຺ຕິວິປຣິຓາເມນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ໂທຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ອປຣິຫານິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໗. ສຕ຺ຕເມ ນິພ຺ພານສນ຺ຕິເກເຍວ ຈຣຕີຕິ ກິເລສນິພ຺ພານສ຺ສ ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານສ຺ສ ຈ ສນ຺ຕິເກເຍວ ຈຣຕິ ‘‘ນ ຈິຣສ຺ເສວ ອຘິຄມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ຄາຖາຍ ອປ຺ປມາທຣໂຕຕິ ສມຖວິປສ຺ສນາຍ ອປ຺ປມຊ຺ຊເນ ຣໂຕ ອຠິຣໂຕ, ອປ຺ປມາເທເນວ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ວີຕິນາເມນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປມາທໍ ຠຍໂຕ ປສ຺ສນ຺ໂຕຕິ ນິຣຍູປປຕ຺ຕິອາທິຠຍເຫຕຸໂຕ ປມາທໍ ຠຍໂຕ ປສ຺ສນ຺ໂຕ. ອຠພ຺ໂພ ປຣິຫານາຍາຕິ ໂສ ເອວຣູໂປ ສມຖວິປສ຺ສນາຘມ຺ເມຫິ ມຄ຺ຄຜເລຫິ ວາ ປຣິຫານາຍ ອຠພ຺ໂພ. ສມຖວິປສ຺ສນາໂຕ ຫິ ສມ຺ປຕ຺ຕໂຕ ນ ປຣິຫາຍຕິ, ອິຕຣານິ ຈ ອປ຺ປຕ຺ຕານິ ປາປຸຓາຕີຕິ.

ອປຣິຫານິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ປຕິລີນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໘. ອຏ຺ຐເມ ອນ຺ຕວາ ໂລໂກຕິ ເອກປສ຺ເສນ ວຑ຺ຒິຕໍ ກສິຓນິມິຕ຺ຕໍ ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ຄາເຫນ ວາ ຕກ຺ເກນ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນທິຏ຺ຐິ. ລາຠີ ຫິ ຌານຈກ຺ຂຸນາ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ, ອິຕໂຣ ຕກ຺ກມຕ຺ເຕນ. ອນນ຺ຕວາຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ວຑ຺ຒິຕໍ ອປ຺ປມາຓໍ ກສິຓນິມິຕ຺ຕໍ ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ຄາເຫນ ວາ ຕກ຺ເກນ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນທິຏ຺ຐິ. ຕໍ ຊີວໍ ຕໍ ສຣີຣນ຺ຕິ ຊີໂວ ສຣີຣຎ຺ຈ ເອກເມວ ວຕ຺ຖູຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນທິຏ຺ຐິ. ວິສ຺ສຏ຺ຐານີຕິ ສກປຣິຈ຺ຈຊນວເສນ ນິສ຺ສຏ຺ຐານິ. ວນ຺ຕານີຕິ ອິທໍ ປຸນ ອນາທິຍນຠາວທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈຕ຺ຕມ຺ປິ ຫິ ເກຈິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ນຍິທເມວນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ວນ຺ຕານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ຍໍ ເຍນ ວນ຺ຕໍ, ນ ໂສ ຕໍ ປຸນ ອາທີຍຕິ. ວນ຺ຕມ຺ປິ ກິຎ຺ຈິ ສສນ຺ຕຕິລຄ຺ຄໍ ສິຍາ, ນຍິທເມວນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ມຸຕ຺ຕານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຉິນ຺ນພນ຺ຘນານິ ກຕານີ’’ຕິ, ສນ຺ຕຕິໂຕ ວິນິໂມຈນວເສນ ຉິນ຺ນພນ຺ຘນານິ ກຕານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຸຕ຺ຕມ຺ປິ ກິຎ຺ຈິ ມຸຕ຺ຕພນ຺ຘນໍ ວິຍ ຜລໍ ກຸຫິຎ຺ຈິ ຕິຏ຺ຐຕິ, ນ ເອວມິທນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ປຫີນານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ກິຎ຺ຈິ ທຸນ຺ນິສ຺ສຏ຺ຐໍ ປຸນ ອາທາຍ ສມ຺ມເທວ ນິສ຺ສຏ຺ຐໍ ‘‘ປຏິນິສ຺ສຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ວິປສ຺ສນາຍ ນິສ຺ສຏ຺ຐານິ ອາທິນ຺ນສທິສານິ ມຄ຺ເຄນ ປຫີນານິ ປຏິນິສ຺ສຏ຺ຐານິ ນາມ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ປຏິນິສ຺ສຏ຺ຐານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຍຖາ ນ ປຸນ ຈິຕ຺ຕໍ ອາໂຣຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊິຕານີ’’ຕິ.

ກາເມສນາຕິ ກາມານໍ ເອສນາ, ກາມສງ຺ຂາຕາ ວາ ເອສນາ ກາເມສນາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ກາເມສນາ? ໂຍ ກາເມສຸ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ກາມຣາໂຄ ກາມນນ຺ທີ ກາມປິປາສາ ກາມມຸຈ຺ຉາ ກາມຊ຺ໂຌສານໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ກາເມສນາ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ກາມຣາໂຄ ‘‘ກາເມສນາ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕເນວາຫ ‘‘ກາເມສນາ…ເປ… ອນາຄາມິມຄ຺ເຄນ ປຫີນາ’’ຕິ. ຠວານໍ ເອສນາ ຠເວສນາ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ຠເວສນາ? ໂຍ ຠເວສຸ ຠວຈ຺ຉນ຺ໂທ…ເປ… ຠວຊ຺ໂຌສານໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຠເວສນາ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ຠເວສນຣາໂຄ ຣູປາຣູປຠວປຕ຺ຖນາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຠເວສນາ ປນ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ປຫີຍຕີ’’ຕິ.

ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ເອສນາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ. ສາ ຈ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ, ທິຏ຺ຐິຄຕິກສມ຺ມຕພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ຈ ຄເວສນວເສນ ທ຺ວິປ຺ປກາຣາຕິ ອາຫ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ເອສິສ຺ສາມີ’’ຕິອາທິ. ທິຏ຺ຐິຄຕິກສມ຺ມຕສ຺ສ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ເອສນາປິ ຫິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ? ສສ຺ສໂຕ ໂລໂກຕິ ວາ, ອສສ຺ສໂຕ ໂລໂກຕິ ວາ, ອນ຺ຕວາ ໂລໂກຕິ ວາ, ອນນ຺ຕວາ ໂລໂກຕິ ວາ, ຕໍ ຊີວໍ ຕໍ ສຣີຣນ຺ຕິ ວາ, ອຎ຺ຎໍ ຊີວໍ ອຎ຺ຎໍ ສຣີຣນ຺ຕິ ວາ, ໂຫຕິ ຕຖາຄໂຕ ປຣໍ ມຣຓາຕິ ວາ, ນ ໂຫຕິ ຕຖາຄໂຕ ປຣໍ ມຣຓາຕິ ວາ, ໂຫຕິ ຈ ນ ຈ ໂຫຕິ ຕຖາຄໂຕ ປຣໍ ມຣຓາຕິ ວາ, ເນວ ໂຫຕິ ນ ນ ໂຫຕິ ຕຖາຄໂຕ ປຣໍ ມຣຓາຕິ ວາ, ຍາ ເອວຣູປາ ທິຏ຺ຐິ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ທິຏ຺ຐິຄຫນໍ ທິຏ຺ຐິກນ຺ຕາຣໍ ທິຏ຺ຐິວິສູກາຍິກໍ ທິຏ຺ຐິວິປ຺ຜນ຺ທິຕໍ ທິຏ຺ຐິສໍໂຍຊນໍ ຄາໂຫ ປຕິຏ຺ຐາໂຫ ອຠິນິເວໂສ ປຣາມາໂສ ກຸມ຺ມຄ຺ໂຄ ມິຈ຺ຉາປໂຖ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕໍ ຕິຕ຺ຖາຍຕນໍ ວິປຣິເຍສຄ຺ຄາໂຫ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ’’ຕິ (ວິຠ. ໙໑໙).

ຕສ຺ມາ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສມ຺ມຕສ຺ສ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ເອສນາ ທິຏ຺ຐພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ທິຏ຺ຐິພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ ປນ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ເຄເນວ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠຕີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ຣາຄທິຏ຺ຐິໂຍ ເອສນາຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ຣາຄທິຏ຺ຐິໂຍ ເອວ ເອສນາ, ຕເທກຏ຺ຐໍ ກມ຺ມມ຺ປິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ກາເມສນາ? ກາມຣາໂຄ ຕເທກຏ຺ຐໍ ອກຸສລໍ ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີກມ຺ມໍ ມໂນກມ຺ມໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ກາເມສນາ. ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ຠເວສນາ? ຠວຣາໂຄ ຕເທກຏ຺ຐໍ ອກຸສລໍ ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີກມ຺ມໍ ມໂນກມ຺ມໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຠເວສນາ. ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ? ອນ຺ຕຄ຺ຄາຫິກາ ທິຏ຺ຐິ ຕເທກຏ຺ຐໍ ອກຸສລໍ ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີກມ຺ມໍ ມໂນກມ຺ມໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ’’ຕິ (ວິຠ. ໙໑໙).

ນວວິຘມາໂນຕິ ‘‘ເສຍ຺ຍສ຺ສ ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມີ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໔.໑໐໘; ຘ. ສ. ໑໑໒໑; ວິຠ. ໘໖໖; ມຫານິ. ໒໑) ອາຄໂຕ ນວວິຘມາໂນ.

‘‘ກາເມສນາ’’ຕິອາທິຄາຖາຍ ປນ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ ສຫາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາຍ ສທ຺ຘິໍ. ວິຠຕ຺ຕິໂລເປນ ຫິ ອຍໍ ນິທ຺ເທໂສ. ກຣຓຕ຺ເຖ ວາ ເອຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາຍ ສທ຺ຘິໍ ກາເມສນາ ຠເວສນາຕິ ຕິສ຺ໂສ ເອສນາ’’ຕິ. ຕາສຸ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນໍ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິຕິສຈ຺ຈປຣາມາໂສ, ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາ ສມຸສ຺ສຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ອິຕິ ເອວໍ ສຈ຺ຈນ຺ຕິ ປຣາມາໂສ ອິຕິສຈ຺ຈປຣາມາໂສ. ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ ໂມຆມຎ຺ຎນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິຍາ ປວຕ຺ຕິອາກາຣໍ ທສ຺ເສຕິ. ທິຏ຺ຐິໂຍ ເອວ ສພ຺ພານຕ຺ຖເຫຕຸຠາວໂຕ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິປຣມາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ວຊ຺ຊໍ ວທາມີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໓໑໐). ຕາ ເອວ ຈ ອຸປຣູປຣິ ວຸທ຺ຘິຍາ ມານໂລຠາທິກິເລສສມຸສ຺ສຍເນນ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສມຸສ຺ສຍເນນ ຈ ສມຸສ຺ສຍາ, ‘‘ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ ໂມຆມຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ມິຈ຺ຉາຠິນິວິສມານາ ສພ຺ພານຕ຺ຖເຫຕຸກາ ກິເລສທຸກ຺ຂູປຈຍໂຕ ເຫຕຸຠູຕາ ຈ ທິຏ຺ຐິໂຍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອເຕນ ປວຕ຺ຕິອາກາຣໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ ທສ຺ສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ສພ຺ພຣາຄວິຣຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ສພ຺ເພຫິ ກາມຠວຣາເຄຫິ ວິຣຕ຺ຕສ຺ສ. ຕໂຕ ເອວ ຕຓ຺ຫາກ຺ຂຍສງ຺ຂາເຕ ນິພ຺ພາເນ ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕຓ຺ຫາກ຺ຂຍວິມຸຕ຺ຕິໂນ ອຣຫໂຕ. ເອສນາ ປຏິນິສ຺ສຏ຺ຐາຕິ ກາເມສນາ, ຠເວສນາ ສພ຺ພໂສ ນິສ຺ສຏ຺ຐາ ປຫີນາ. ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາ ສມູຫຕາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາສງ຺ຂາຕາ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາ ຈ ປຐມມຄ຺ເຄເນວ ສມຸຄ຺ຆາຕິຕາ. ເອວມ຺ປິ ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ປຕິລີນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ອຸຊ຺ຊຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໙. ນວເມ ອນຸກຸລຍຎ຺ຎນ຺ຕິ ອນຸກຸລໍ ກຸລານຸກ຺ກມໍ ອຸປາທາຍ ທາຕພ຺ພທານໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ…ເປ… ກຸລານຸກຸລວເສນ ຍຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ວໍສປຣມ຺ປຣາຍ ປຈ຺ຉາ ທຸຄ຺ຄຕປຸຣິເສຫິ ປທາຕພ຺ພທານໍ. ເອວຣູປໍ ກຸລໍ ສີລວນ຺ເຕ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ນິພທ຺ຘທານໍ, ຕສ຺ມິໍ ກຸເລ ທລິທ຺ທານິປິ ນ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣິທໍ ວຕ຺ຖຸ – ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ຆເຣ ປຎ຺ຈ ສລາກຠຕ຺ຕສຕານິ ທີຍິໍສຸ. ທນ຺ຕມຍສລາການໍ ປຎ຺ຈສຕານິ ອເຫສຸໍ. ອຖ ຕໍ ກຸລໍ ອນຸກ຺ກເມນ ທາລິທ຺ທິເຍນ ອຠິຠູຕໍ. ເອກາ ຕສ຺ມິໍ ກຸເລ ທາຣິກາ ເອກສລາກໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ທາຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ. ສາປິ ປຈ຺ຉາ ສາຕວາຫນໍ ຣຏ຺ຐໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຂລໍ ໂສເຘຕ຺ວາ ລທ຺ຘຘຎ຺ເຎນ ຕໍ ສລາກໍ ອທາສິ. ເອໂກ ເຖໂຣ ຣຎ຺ໂຎ ອາໂຣເຈສິ. ຣາຊາ ຕໍ ອາເນຕ຺ວາ ອຄ຺ຄມເຫສິຏ຺ຐາເນ ຐເປສິ. ສາ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຸນ ປຎ຺ຈປິ ສລາກສຕານິ ປວຕ຺ເຕສິ.

ອສ຺ສເມຘນ຺ຕິອາທີສຸ ໂປຣາຓກຣາຊກາເລ ກິຣ ສສ຺ສເມຘໍ, ປຸຣິສເມຘໍ, ສມ຺ມາປາສໍ, ວາຈາເປຍ຺ຍນ຺ຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູນິ ອເຫສຸໍ, ເຍຫິ ຣາຊາໂນ ໂລກໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫິໍສຸ. ຕຕ຺ຖ ນິປ຺ຜນ຺ນສສ຺ສໂຕ ທສມຠາຄຄ຺ຄຫຓໍ ສສ຺ສເມຘໍ ນາມ, ສສ຺ສສມ຺ປາທເນ ເມຘາວິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຫາໂຍຘານໍ ຉມາສິກຠຕ຺ຕເວຕນານຸປ຺ປທານໍ ປຸຣິສເມຘໍ ນາມ, ປຸຣິສສງ຺ຄຓ຺ຫເນ ເມຘາວິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທລິທ຺ທມນຸສ຺ສານໍ ຫຕ຺ເຖ ເລຂໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕີຓິ ວສ຺ສານິ ວິນາ ວຑ຺ຒິຍາ ສຫສ຺ສທ຺ວິສຫສ຺ສມຕ຺ຕຘນານຸປ຺ປທານໍ ສມ຺ມາປາສໍ ນາມ. ຕຎ຺ຫິ ສມ຺ມາ ມນຸສ຺ເສ ປາເສຕິ ຫທເຍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ວິຍ ຐເປຕິ, ຕສ຺ມາ ສມ຺ມາປາສນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ຕາຕ, ມາຕຸລາ’’ຕິອາທິນາ ປນ ສຓ຺ຫວາຈາຠຓນໍ ວາຈາເປຍ຺ຍໍ ນາມ, ເປຍ຺ຍວຊ຺ຊໍ ປິຍວຈນຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ຈຕູຫິ ວຕ຺ຖູຫິ ສງ຺ຄຫິຕໍ ຣຏ຺ຐໍ ອິທ຺ຘຎ຺ເຈວ ໂຫຕິ ຜີຕຎ຺ຈ ປຫູຕອນ຺ນປານໍ ເຂມໍ ນິຣພ຺ພຸທໍ, ມນຸສ຺ສາ ມຸທາ ໂມທນາ ອຸເຣ ປຸຕ຺ເຕ ນຈ຺ເຈນ຺ຕາ ອປາຣຸຕຆຣທ຺ວາຣາ ວິຫຣນ຺ຕິ. ອິທໍ ຆຣທ຺ວາເຣສຸ ອຄ຺ຄຬານໍ ອຠາວໂຕ ນິຣຄ຺ຄຬນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຍໍ ໂປຣາຓິກາ ປເວຓີ. ອປຣຠາເຄ ປນ ໂອກ຺ກາກຣາຊກາເລ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ອິມານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູນິ ອິມຎ຺ຈ ຣຏ຺ຐສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ຕາ ອຸມ຺ມູລໍ ກຕ຺ວາ ອສ຺ສເມຘໍ ປຸຣິສເມຘນ຺ຕິອາທິເກ ປຎ຺ຈ ຍຎ຺ເຎ ນາມ ອກໍສຸ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຘມ຺ມິຍສຸຕ຺ເຕ –

‘‘ເຕສໍ ອາສິ ວິປລ຺ລາໂສ, ທິສ຺ວານ ອຓຸໂຕ ອຓຸໍ…ເປ…;

ເຕ ຕຕ຺ຖ ມນ຺ເຕ ຄນ຺ເຖຕ຺ວາ, ໂອກ຺ກາກໍ ຕທຸປາຄມຸ’’ນ຺ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໓໐໑-໓໐໔);

ອິທານິ ເຕຫິ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຐປິຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອສ຺ສເມຘ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເມຘນ຺ຕີຕິ ວເຘນ຺ຕິ. ທ຺ວີຫິ ປຣິຍຎ຺ເຎຫີຕິ ມຫາຍຎ຺ຎສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາເຄ ປຈ຺ຉາ ຈ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ເພຫິ ທ຺ວີຫິ ປຣິວາຣຍຎ຺ເຎຫິ. ສຕ຺ຕນວຸຕິປຎ຺ຈປສຸສຕຆາຕຠິໍສນສ຺ສາຕິ ສຕ຺ຕນວຸຕາຘິການໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ປສຸສຕານໍ ມາຣເຓນ ເຠຣວສ຺ສ ປາປຠີຣຸການໍ ຠຍາວຫສ຺ສ. ຕຖາ ຫິ ວທນ຺ຕິ –

‘‘ຉສຕານິ ນິຍຸຊ຺ຊນ຺ຕິ, ປສູນໍ ມຊ຺ຌິເມ ຫນິ;

ອສ຺ສເມຘສ຺ສ ຍຎ຺ຎສ຺ສ, ອູນານິ ປສູຫິ ຕີຫີ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑໒໐);

ສມ຺ມນ຺ຕິ ຍຸຄຈ຺ຉິທ຺ເທ ປກ຺ຂິປິຕພ຺ພທຓ຺ຑກໍ. ປາສນ຺ຕີຕິ ຂິປນ຺ຕິ. ສໍຫາຣິເມຫີຕິ ສກເຏຫິ ວຫິຕພ຺ເພຫິ. ປຸພ຺ເພ ກິຣ ເອໂກ ຣາຊາ ສມ຺ມາປາສໍ ຍຊນ຺ໂຕ ສຣສ຺ສຕິນທິຕີເຣ ປຖວິຍາ ວິວເຣ ທິນ຺ເນ ນິມຸຄ຺ໂຄເຍວ ອໂຫສິ, ອນ຺ຘພາລພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຄຕານຸຄຕິຄຕາ ‘‘ອຍໍ ຕສ຺ສ ສຄ຺ຄຄມນມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ມາປາສຍຎ຺ຎໍ ປຏ຺ຐເປນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິມຸຄ຺ໂຄກາສໂຕ ປຠຸຕີ’’ຕິ. ອຍູໂປ ອປ຺ປກທິວໂສ ຍາໂຄ, ສຍູໂປ ພຫຸທິວສໍ ເນຍ຺ໂຍ ສຕ຺ຣຍາໂຄຕິ. ມນ຺ຕປທາຠິສງ຺ຂຕານໍ ສປ຺ປິມຘູນໍ ວາຊມິຕິ ສມຎ຺ຎາ. ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໂຄມຫິໍສາທິ ສຕ຺ຕຣສກທກ຺ຂິຓສ຺ສ. ສາຣຄພ຺ຠໂກຏ຺ຐາຄາຣາທີສຸ ນຕ຺ຖິ ເອຕ຺ຖ ອຄ຺ຄຬນ຺ຕິ ນິຣຄ຺ຄໂຬ. ຕຕ຺ຖ ກິຣ ຍຎ຺ເຎ ອຕ຺ຕໂນ ສາປເຕຍ຺ຍໍ ອນວເສສໂຕ ອນິຄູຫິຕ຺ວາ ນິຍ຺ຍາຕີຍຕິ.

ມຫາຣມ຺ຠາຕິ ພຫຸປສຸຆາຕກມ຺ມາ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ວິວິຘາ ຍຕ຺ຖ ຫຎ຺ຎເຣ’’ຕິ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ‘‘ມຫາກິຈ຺ຈາ ມຫາກຣຓີຍາ’’ຕິ ປຐໂມ ອຕ຺ຖວິກປ຺ໂປ ວຸຕ຺ໂຕ. ທຸຕິໂຍ ປນ ອຕ຺ຖວິກປ຺ໂປ ‘‘ມຫາຣມ຺ຠາຕິ ປປຎ຺ຈວເສນ ອເຊຬກາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິນາ ອາຣທ຺ໂຘ. ນິຣາຣມ຺ຠາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນນຸ ຈ ປາຓາຕິປາຕາທິອກຸສລກມ຺ມສ຺ສ ອປ຺ປມຕ຺ຕກມ຺ປິ ຜລໍ ນຸປລພ຺ຠຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ນິປ຺ຜລຠາວໍ ອວຕ຺ວາ ‘‘ນ ເຕ ໂຫນ຺ຕິ ມຫປ຺ຜລາ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນິຣວເສສຕ຺ເຖ’’ຕິອາທິ. ອນຸຄຕໍ ກຸລນ຺ຕິ ອນຸກຸລໍ, ກຸລານຸຄຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຍ ນິຈ຺ຈຠຕ຺ຕາທິໍ ປຸພ຺ພປຸຣິເສຫິ ປຏ຺ຐປິຕໍ ອປຣາປຣໍ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕາ ມນຸສ຺ສາ ທທນ຺ຕິ, ເຕ ອນຸກຸລໍ ຍຊນ຺ຕິ ນາມ. ເຕເນວາຫ ‘‘ເຍ ອຎ຺ເຎ ອນຸກຸລໍ ຍຊນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ.

ອຸຊ຺ຊຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ອຸທາຍິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໐. ທສເມ ປາຓສມາຣມ຺ຠຣຫິຕນ຺ຕິ ປາຓຆາຕຣຫິຕໍ. ອພ຺ຍາພຊ຺ຌໍ ສຸຂໍ ໂລກໍ, ປຓ຺ຑິໂຕ ອຸປປຊ຺ຊຕີຕິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທິພ຺ຍາປາທວິຣຫິຕຕ຺ຕາ ອພ຺ຍາພຊ຺ຌໍ ນິທ຺ທຸກ຺ຂໍ. ປຣປີຬາຠາເວ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ນຕ຺ຖິ. ຌານສມາປຕ຺ຕິວເສນ ສຸຂພຫຸລຕ຺ຕາ ສຸຂໍ ເອກນ຺ຕສຸຂໍ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກໍ ຌານປຸຎ຺ເຎນ, ອິຕຣປຸຎ຺ເຎນ ປນ ຕທຎ຺ຎສມ຺ປຕ຺ຕິຠວສງ຺ຂາຕໍ ສຸຂໍ ໂລກໍ ປຓ຺ຑິໂຕ ສປ຺ປຎ຺ໂຎ ອຸເປຕິ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ອຸທາຍິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຈກ຺ກວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.