໒. ອຘິກຣຓວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

໑໑. ທຸຕິຍວຄ຺ຄສ຺ສ ປຐເມ ອປ຺ປຏິສງ຺ຂາເນ ນ ກມ຺ປຕີຕິ ປຏິສງ຺ຂານພລໍ, ອຸປປຣິກ຺ຂນປຎ຺ຎາເຍຕໍ ນາມໍ. ວີຣິຍສີເສນ ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ພລໍ ຠາວນາພລໍ. ວີຣິຍຸປຕ຺ຖມ຺ເຠນ ຫິ ກຸສລຠາວນາ ພລວຕີ ຖິຣາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕຖາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ພລວຕີ ກຸສລຠາວນາ ພລວນ຺ໂຕ ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາຕິປິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຕ຺ຖໂຕ ວີຣິຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສີເສນ ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ໂຫນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ – ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ຠາວນາພລໍ? ຍາ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອາເສວນາ ຠາວນາ ພຫຸລີກມ຺ມໍ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຠາວນາພລໍ. ສຕ຺ຕປິ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ຠາວນາພລ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໑໓໖໑).

ອກມ຺ປິຍຏ຺ເຐນາຕິ ປຏິປກ຺ເຂຫິ ອກມ຺ປນີຍຏ຺ເຐນ. ທຸຣຠິຠວນຏ຺ເຐນາຕິ ທຸຣຠິຠວນີຍຏ຺ເຐນ. ອນຊ຺ໂຌມທ຺ທນຏ຺ເຐນາຕິ ອຘິຠວິຕ຺ວາ ອນວມທ຺ທນຏ຺ເຐນ. ເອຕານີຕິ ເອຕານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕານິ ທ຺ເວປິ ພລານິ. ເອຕທຄ຺ຄໍ ນາຄຕນ຺ຕິ ‘‘ເອຕທຄ຺ຄໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ພລານໍ ຍທິທໍ ຠາວນາພລ’’ນ຺ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ເອຕທຄ຺ຄໍ ນາຄຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໒. ທຸຕິເຍ ວິເວກໍ ນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ວິເວກນິສ຺ສິຕໍ, ຍຖາ ວາ ວິເວກວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ຌານໍ ‘‘ວິເວກຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ວິເວກວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ‘‘ວິເວກນິສ຺ສິໂຕ’’ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນິສ຺ສຍຏ຺ໂຐ ຈ ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄານໍ ວເສນ ມຄ຺ຄຜລານໍ ເວທິຕພ຺ໂພ, ອສຕິປິ ວາ ປຸພ຺ພາປຣຠາເວ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຈ຺ຈເຍນ ສມຸປ຺ປາທນໍ ວິຍ ອວິນາຠາວິຘມ຺ມພ຺ຍາປາຣາ ນິສ຺ສຍນຠາວນາ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ. ‘‘ຕທງ຺ຄສມຸຈ຺ເຉທນິສ຺ສຣຓວິເວກນິສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິເວກນິສ຺ສິຕສ຺ສ ອວຈນໍ ‘‘ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄໍ ຠາເວຕີ’’ຕິອາທິນາ ອິຘ ຠາເວຕພ຺ພານໍ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຠາວິຕໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຫິ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພາ ພລໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ, ເຕສໍ ກິຈ຺ຈໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິເວໂກ. ອຊ຺ຌາສຍໂຕຕິ ‘‘ນິພ຺ພານໍ ສຈ຺ຉິກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປວຕ຺ຕອຊ຺ຌາສຍໂຕ. ຍທິປິ ຫິ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ສງ຺ຂາຣາຣມ຺ມຓໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ສງ຺ຂາເຣສຸ ປນ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາ ຕປ຺ປຏິປກ຺ເຂ ນິພ຺ພາເນ ນິນ຺ນຕາຍ ອຊ຺ຌາສຍໂຕ ນິສ຺ສຣຓວິເວກນິສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ ອຸຓ຺ຫາຠິຠູຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສີຕນິນ຺ນຈິຕ຺ຕຕາ ວິຍ.

‘‘ປຎ຺ຈວິຘວິເວກນິສ຺ສິຕມ຺ປີຕິ ເອເກ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິເວກຕ຺ຕຍໂຕ ອຎ຺ຎໍ ວິເວກທ຺ວຍໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຌານກ຺ຂເຓ ຕາວ ກິຈ຺ຈໂຕ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວິເວກນິສ຺ສິຕໍ, ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ອຊ຺ຌາສຍໂຕ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິເວກນິສ຺ສິຕໍ ຠາເວຕີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ເອວາຫໍ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ວິໂມກ຺ຂໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ນິນ຺ນຊ຺ຌາສຍຕາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ມເຕນາ’’ຕິອາທິ. ເຫຏ຺ຐາ ກສິຓຊ຺ຌານຄ຺ຄຫເຓນ ອາຣຸປ຺ປານມ຺ປິ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເອເຕສໍ ຌານານ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາປິ ເຕສໍ ສງ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ມາ ປຫານວິນໂຍ ວິຍ ວິຣາຄນິໂຣຘາປິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕວິເວເກນ ອຕ຺ຖໂຕ ນິພ຺ພິສິຏ຺ຐາ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອສ ນໂຍ ວິຣາຄນິສ຺ສິຕນ຺ຕິອາທີສູ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວິເວກຕ຺ຖາ ເອວ ຫິ ວິຣາຄາທໂຍ’’ຕິ.

ໂວສ຺ສຄ຺ຄ-ສທ຺ໂທ ປຣິຈ຺ຈາຄຕ຺ໂຖ ປກ຺ຂນ຺ທນຕ຺ໂຖ ຈາຕິ ໂວສ຺ສຄ຺ຄສ຺ສ ທຸວິຘຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ໂວສ຺ສຊ຺ຊນຎ຺ຫິ ປຫານໍ ວິສ຺ສຏ຺ຐຠາເວນ ນິໂຣຘນປກ຺ຂນ຺ທນມ຺ປິ ຈ. ຕສ຺ມາ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ຕທງ຺ຄວເສນ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ປຫານໍ ໂວສ຺ສຄ຺ໂຄ, ຕຖາ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ຕນ຺ນິນ຺ນຠາເວນ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ອາຣມ຺ມຓກຣເຓນ ວິສ຺ສຏ຺ຐສຠາວຕາ ໂວສ຺ສຄ຺ໂຄຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖ ປຣິຈ຺ຈາຄໂວສ຺ສຄ຺ໂຄ’’ຕິອາທິ. ອຍໍ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄຕິ ອຍໍ ມິສ຺ສກວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ. ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ປກາເຣນາຕິ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານປ຺ປກາເຣນ ຕນ຺ນິນ຺ນຕທາຣມ຺ມຓປ຺ປກາເຣນ ຈ. ປຸພ຺ເພ ໂວສ຺ສຄ຺ຄວຈນສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ສກເລນ ວຈເນນາ’’ຕິ. ປຣິຓມນ຺ຕນ຺ຕິ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ຕທງ຺ຄຕນ຺ນິນ຺ນປ຺ປກາເຣນ ປຣິຓມນ຺ຕໍ. ປຣິຓຕນ຺ຕິ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ສມຸຈ຺ເຉທຕທາຣມ຺ມຓປ຺ປກາເຣນ ປຣິຓຕໍ. ປຣິຓາໂມ ນາມ ອິຘ ປຣິປາໂກຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິປຈ຺ຈນ຺ຕໍ ປຣິປກ຺ກຎ຺ຈາ’’ຕິ. ປຣິປາໂກ ຈ ອາເສວນລາເຠນ ລທ຺ຘສາມຕ຺ຖິຍສ຺ສ ກິເລເສ ປຣິຈ຺ຈຊິຕຸໍ ນິພ຺ພານໍ ປກ຺ຂນ຺ທິຕຸໍ ຕິກ຺ຂວິສທຠາໂວ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ເອສ ນໂຍຕິ ຍ຺ວາຍໍ ນໂຍ ‘‘ວິເວກນິສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ວຸຕ຺ໂຕ, ເສເສສຸ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ, ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ເນຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ວິເວກນິສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ລພ຺ຠມານມຕ຺ຖໍ ສາມຎ຺ຎໂຕ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິຘ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພສງ຺ຂເຕຫີຕິ ສພ຺ເພຫິ ປຈ຺ຈຍສມຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ເມຫິ. ສພ຺ເພສນ຺ຕິ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ. ວິເວກໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາຕິ ນິພ຺ພານສງ຺ຂາຕໍ ວິເວກໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ. ຕຎ຺ຈ ໂຂຕິ ຕເທວ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄໍ.

໑໓. ຕຕິເຍ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕ຺ຖາຍາຕິ ຈິຕ຺ຕສມາຘານຕ຺ຖາຍ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ເມ ສຸຂວິຫາຣາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາສີເສນ ຫິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສກຂີຓາສວານໍ ວເສນ ເຫຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕ ຫິ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ‘‘ເອກຄ຺ຄຈິຕ຺ຕາ ສຸຂໍ ທິວສໍ ວິຫຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ອິຈ຺ເຈວ ກສິຓປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕິ. ວິປສ຺ສນາປາທກຕ຺ຖາຍາຕິອາທີສຸ ປນ ເສກ຺ຂປຸຖຸຊ຺ຊນາ ‘‘ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ສມາຫິເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ ວິປສ຺ສາມາ’’ຕິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕາ ວິປສ຺ສນາປາທກຕ຺ຖາຍ ຠາເວນ຺ຕິ.

ເຍ ປນ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອຠິຎ຺ຎາປາທກຊ຺ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ‘‘ເອໂກປິ ຫຸຕ຺ວາ ພຫຸຘາ ໂຫຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໓໘; ມ. ນິ. ໑.໑໔໗; ສໍ. ນິ. ໒.໗໐; ໕.໘໓໔, ໘໔໒) ວຸຕ຺ຕນຍາ ອຠິຎ຺ຎາໂຍ ປຕ຺ເຖນ຺ຕາ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕິ, ເຕ ອຠິຎ຺ຎາປາທກຕ຺ຖາຍ ຠາເວນ຺ຕິ. ເຍ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ‘‘ສຕ຺ຕາຫໍ ອຈິຕ຺ຕາ ຫຸຕ຺ວາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ນິໂຣຘໍ ນິພ຺ພານໍ ປຕ຺ວາ ສຸຂໍ ວິຫຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕິ, ເຕ ນິໂຣຘປາທກຕ຺ຖາຍ ຠາເວນ຺ຕິ. ເຍ ປນ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ອປຣິຫີນຊ຺ຌານາ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສາມາ’’ຕິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕິ, ເຕ ຠວວິເສສຕ຺ຖາຍ ຠາເວນ຺ຕິ.

ຍຸຕ຺ຕໍ ຕາວ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາຍ ຠວວິເສສຕ຺ຖຕາ ວິຍ ວິປສ຺ສນາປາທກຕ຺ຖຕາປິ ຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານສາຘາຣຓາຕິ ເຕສໍ ວເສນ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ຌານານີ’’ຕິ ວຈນໍ, ອຠິຎ຺ຎາປາທກຕ຺ຖຕາ ປນ ນິໂຣຘປາທກຕ຺ຖຕາ ຈ ຈຕຸຕ຺ຖສ຺ເສວ ຌານສ຺ສ ອາເວຓິກາ, ສາ ກຖໍ ຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານສາຘາຣຓາ ວຸຕ຺ຕາຕິ? ປຣມ຺ປຣາຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ. ປທຏ຺ຐານປທຏ຺ຐານມ຺ປິ ຫິ ປທຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ກາຣຓກາຣຓນ຺ຕິ ຍຖາ ‘‘ຕິເຓຫິ ຠຕ຺ຕໍ ສິທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ.

໑໔. ຈຕຸຕ຺ເຖ ສສກສ຺ສ ອຸປ຺ປຕນໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ປຖວິຊິຄຸຈ຺ຉນສສກສ຺ສ ອຸປ຺ປຕນໍ ວິຍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ອຕ຺ຖສລ຺ລາປິກາ ອຸປມາ – ປຖວີ ກິຣ ສສກໍ ອາຫ – ‘‘ເຫ ສສກາ’’ຕິ. ສສໂກ ອາຫ – ‘‘ໂກ ເອໂສ’’ຕິ. ກສ຺ມາ ມເມວ ອຸປຣິ ສພ຺ພອິຣິຍາປເຖ ກປ຺ເປນ຺ໂຕ ອຸຈ຺ຈາຣປສ຺ສາວໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ມໍ ນ ຊານາສີຕິ? ສຸຏ຺ຐຸ ຕຍາ ອຫໍ ທິຏ຺ໂຐ, ມຍາ ອກ຺ກນ຺ຕຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ອງ຺ຄຸລຄ຺ເຄຫິ ຜຸຏ຺ຐຏ຺ຐານໍ ວິຍ ໂຫຕິ, ວິສ຺ສຏ຺ຐອຸທກໍ ອປ຺ປມຕ຺ຕກໍ, ກຣີສໍ ກຏກຜລມຕ຺ຕໍ, ຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທີຫິ ປນ ອກ຺ກນ຺ຕຏ຺ຐານມ຺ປິ ມຫນ຺ຕໍ, ປສ຺ສາໂວປິ ເນສໍ ຆຏມຕ຺ໂຕ, ອຸຈ຺ຈາໂຣປິ ປຈ຺ຉິມຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ອລໍ ມຍ຺ຫໍ ຕຍາຕິ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຐາເນ ປຕິໂຕ. ຕໂຕ ນໍ ປຖວີ ອາຫ – ‘‘ອໂຫ ທູຣໍ ຄໂຕປິ ນນຸ ມຍ຺ຫໍເຍວ ອຸປຣິ ປຕິໂຕສີ’’ຕິ? ໂສ ປຸນ ຕໍ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປຕິໂຕ. ເອວໍ ວສ຺ສສຫສ຺ສມ຺ປິ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ປຕມາໂນ ສສໂກ ເນວ ປຖວິຍາ ອນ຺ຕໍ ປາປຸຓິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ. ນ ໂກຏິນ຺ຕິ ນ ປຸພ຺ພໂກຏິໍ. ອິຕເຣສນ຺ຕິ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎຸເນຍ຺ຍປທປຣມານໍ.

໑໕. ປຎ຺ຈເມ ສມເຖຫິ ອຘິກຣີຍຕິ ວູປສມ຺ມຕີຕິ ອຘິກຣຓໍ, ອຏ຺ຐາຣສ ເຠທກຣວຕ຺ຖູນິ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ວິວາໂທເຍວ ວິວາທາຘິກຣຓໍ. ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂູ ຠິກ຺ຂຸໍ ອນຸວທນ຺ຕິ ສີລວິປຕ຺ຕິຍາ ວາ’’ຕິອາທິນາ (ຈູຬວ. ໒໑໕) ຈຕສ຺ໂສ ວິປຕ຺ຕິໂຍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ອນຸວາໂທເຍວ ອນຸວາທາຘິກຣຓໍ. ປຎ຺ຈປິ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ. ‘‘ສຕ຺ຕປິ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໑໕) ວຈນໂຕ ອາປຕ຺ຕິເຍວ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ. ‘‘ຍາ ສງ຺ຆສ຺ສ ກິຈ຺ຈຍຕາ ກຣຓີຍຕາ ອປໂລກນກມ຺ມໍ ຎຕ຺ຕິກມ຺ມໍ ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍກມ຺ມໍ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ຖກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໑໕) ເອວມາຄຕໍ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ສງ຺ຆກິຈ຺ຈໍ ກິຈ຺ຈາຘິກຣຓນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

໑໖. ຉຏ຺ເຐ ອປາກຏນາໂມຕິ ‘‘ເສໂລ, ກູຏທນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ອນຠິຎ຺ຎາໂຕ. ເຍນ ວາ ກາຣເຓນາຕິ ເຫຕຸມ຺ຫິ ອິທໍ ກຣຓວຈນໍ. ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ຫິ ກິຣິຍາກາຣຓໍ, ນ ກຣຓໍ ວິຍ ກິຣິຍຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ນານປ຺ປກາຣຄຸຓວິເສສາຘິຄມຕ຺ຖາ ອິຘ ອຸປສງ຺ກມນກິຣິຍາຕິ ‘‘ອນ຺ເນນ ວສຕິ, ອຊ຺ເຌເນນ ວສຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ເຫຕຸອຕ຺ຖເມເວຕໍ ກຣຓວຈນໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ນ ກຣຓຕ຺ຖໍ ຕສ຺ສ ອຍຸຊ຺ຊມານຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຍນ ວາ ກາຣເຓນາ’’ຕິ. ອວິຠາຄໂຕ ສຕຕໍ ປວຕ຺ຕິຕນິຣຕິສຍສາທຸວິປຸລາມຕຣສສທ຺ຘມ຺ມຜລຕາຍ ສາທຸຜລນິຈ຺ຈຜລິຕມຫາຣຸກ຺ເຂນ ຠຄວາ ອຸປມິໂຕ. ສາທຸຜລູປໂຠຄາຘິປ຺ປາຍຄ຺ຄຫເຓເນວ ຫິ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ສາທຸຜລຕາ ຄຫິຕາຕິ. ອຸປສງ຺ກມີຕິ ອຸປສງ຺ກນ຺ໂຕ. ສມ຺ປຕ຺ຕກາມຕາຍ ຫິ ກິຎ຺ຈິ ຐານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຕໍຕໍປເທສາຕິກ຺ກມເນນ ອຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກນ຺ໂຕຕິ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຄໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ, ອຸປຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍານິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປສງ຺ກມນປຣິໂຍສານທີປນ’’ນ຺ຕິ. ຕໂຕຕິ ຍໍ ຐານໍ ປຕ຺ໂຕ ‘‘ອຸປສງ຺ກມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕໂຕ ອຸປຄຕຏ຺ຐານໂຕ.

ຍຖາ ຂມນີຍາທີນິ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ຍຖາ ຠຄວາ ‘‘ກຈ຺ຈິ ເຕ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ຂມນີຍໍ, ກຈ຺ຈິ ຍາປນີຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຂມນີຍາທີນິ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ເຕນ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ສທ຺ຘິໍ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໂມໂທ ອໂຫສິ ປຸພ຺ພຠາສິຕາຍ, ເອວໍ ໂສປິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຕທນຸກຣເຓນ ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໂມໂທ ອໂຫສີຕິ ໂຍຊນາ. ຕໍ ປນ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໂມທຕໍ ອຸປມາຍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສີໂຕທກໍ ວິຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ໂມທິຕນ຺ຕິ ສໍສນ຺ທິຕໍ. ເອກີຠາວນ຺ຕິ ສມ຺ໂມທນກິຣິຍາຍ ສມານຕໍ. ຂມນີຍນ຺ຕິ ‘‘ອິທໍ ຈຕຸຈກ຺ກໍ ນວທ຺ວາຣໍ ສຣີຣຍນ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂພຫຸລຕາຍ ສຠາວໂຕ ທຸສ຺ສຫໍ, ກຈ຺ຈິ ຂມິຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ຍາປນີຍນ຺ຕິ ອາຫາຣາທິປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິກໍ ຈິຣປ຺ປພນ຺ຘສງ຺ຂາຕາຍ ຍາປນາຍ ກຈ຺ຈິ ຍາເປຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍໍ. ສີສໂຣຄາທິອາພາຘາຠາເວນ ກຈ຺ຈິ ອປ຺ປາພາຘໍ. ທຸກ຺ຂຊີວິກາຠາເວນ ກຈ຺ຈິ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ. ຕໍຕໍກິຈ຺ຈກຣເຓ ອຸຏ຺ຐານສຸຂຕາຍ ກຈ຺ຈິ ລຫຸຏ຺ຐານໍ. ຕທນຸຣູປພລໂຍຄໂຕ ກຈ຺ຈິ ພລໍ. ສຸຂວິຫາຣສມ຺ຠເວນ ກຈ຺ຈິ ຜາສຸວິຫາໂຣ ອຕ຺ຖີຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ກຈ຺ຈິ-ສທ຺ທໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ພລປ຺ປຕ຺ຕາ ປີຕິ ປີຕິເຍວ. ຕຣຸຓປີຕິ ປາໂມຊ຺ຊໍ. ສມ຺ໂມທໍ ຊເນຕິ ກໂຣຕີຕິ ສມ຺ໂມທນີກໍ, ຕເທວ ສມ຺ໂມທນີຍໍ. ສມ຺ໂມທິຕພ຺ພໂຕ ສມ຺ໂມທນີຍນ຺ຕິ ອິມໍ ປນ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສມ຺ໂມທິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຠາວໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ສຣິຕພ຺ພຠາວໂຕຕິ ອນຸສ຺ສຣິຕພ຺ພຠາວໂຕ. ‘‘ສຣຓີຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ທີຆໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ສາຣຓີຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຍ຺ຍມານສຸຂໂຕຕິ ອາປາຖຄຕມຘຸຣຕໍ ອາຫ, ອນຸສ຺ສຣິຍມານສຸຂໂຕຕິ ວິມທ຺ທຣມຓີຍຕໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິສຸທ຺ຘຕາຍາຕິ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຠາເວນ ຕສ຺ສາ ກຖາຍ ວຈນຈາຕຸຣິຍມາຫ. ອຕ຺ຖປຣິສຸທ຺ຘຕາຍາຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິຣຸປກ຺ກິເລສຕໍ. ອເນເກຫິ ປຣິຍາເຍຫີຕິ ອເນເກຫິ ກາຣເຓຫິ.

ອຕິທູຣອຈ຺ຈາສນ຺ນປ຺ປຏິກ຺ເຂເປນ ນາຕິທູຣໍ ນຈ຺ຈາສນ຺ນໍ ນາມ ຄຫິຕໍ, ຕໍ ປນ ອວກໍສໂຕ ອຸຠິນ຺ນໍ ປສາຣິຕຫຕ຺ຖາສງ຺ຆຏ຺ຏເນນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຄີວໍ ປສາເຣຕ຺ວາຕິ ຄີວໍ ປຣິວຏ຺ຏນວເສນ ປສາເຣຕ຺ວາ.

ເອຕທໂວຈາຕິ ເອຕໍ ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເຫຕູ’’ຕິອາທິປຸຈ຺ຉາວຈນໍ ອໂວຈ. ເຕເນວ ‘‘ເອຕທໂວຈາ’’ຕິ ປທໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ທຸວິຘາ ຫິ ປຸຈ຺ຉາຕິອາທິນາ ປຸຈ຺ຉາວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຄາເຣ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ອຄາຣິໂກ, ຕສ຺ສ ປຸຈ຺ຉາ ອຄາຣິກປຸຈ຺ຉາ. ອຄາຣິກໂຕ ອຎ຺ໂຎ ອນຄາຣິໂກ ປພ຺ພຊ຺ຊູປຄໂຕ, ຕສ຺ສ ປຸຈ຺ຉາ ອນຄາຣິກປຸຈ຺ຉາ. ກິຎ຺ຈາປິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ‘‘ຊນໂກ ເຫຕຸ, ປຄ຺ຄາຫໂກ ປຈ຺ຈໂຍ. ອສາຘາຣໂຓ ເຫຕຸ, ສາຘາຣໂຓ ປຈ຺ຈໂຍ. ສຠາໂຄ ເຫຕຸ, ອສຠາໂຄ ປຈ຺ຈໂຍ. ປຸພ຺ພກາລິໂກ ເຫຕຸ, ສຫປວຕ຺ໂຕ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິອາທິນາ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍາ ວິຠຊ຺ຊ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອິຘ ປນ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫາຠູຕາ ເຫຕຸ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາຠູຕາ ປຈ຺ຈໂຍ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ປຎ຺ຎາປນາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໘໖) ວິຍ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍສທ຺ທາ ສມານຕ຺ຖາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຸຠຍມ຺ເປຕໍ ກາຣຓເວວຈນເມວາ’’ຕິ ອາຫ. ວິສມຈຣິຍາຕິ ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ.

ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຕິ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາ, ວິຄຕາຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ຂເຍ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຐໂມ ຍາໂມ’’ຕິ ອຸປຣິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຠິກ຺ກນ຺ຕຕໂຣຕິ ອຕິວິຍ ກນ຺ຕຕໂຣ ມໂນຣໂມ, ຕາທິໂສ ຈ ສຸນ຺ທໂຣ ຠທ຺ທໂກ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຸນ຺ທເຣ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ໂກຕິ ເທວນາຄຍກ຺ຂຄນ຺ຘພ຺ພາທີສຸ ໂກ ກຕໂມ? ເມຕິ ມມ. ປາທານີຕິ ປາເທ. ອິທ຺ຘິຍາຕິ ອິມາຍ ເອວຣູປາຍ ເທວິທ຺ຘິຍາ. ຍສສາຕິ ອິມິນາ ເອທິເສນ ປຣິວາເຣນ ປຣິຈ຺ເຉເທນ ຈ. ຊລນ຺ຕິ ວິຊ຺ໂຊຕມາໂນ. ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນາຕິ ອຕິວິຍ ກນ຺ເຕນ ກມນີເຍນ ອຠິຣູເປນ. ວຓ຺ເຓນາຕິ ຉວິວຓ຺ເຓນ ສຣີຣວຓ຺ຓນິຠາຍ. ສພ຺ພາ ໂອຠາສຍໍ ທິສາຕິ ທສ ທິສາ ປຠາເສນ຺ໂຕ, ຈນ຺ໂທ ວິຍ ສູຣິໂຍ ວິຍ ຈ ເອໂກຠາສໍ ເອກາໂລກໍ ກໂຣນ຺ໂຕຕິ ຄາຖາຍ ອຕ຺ໂຖ. ອຠິຣູເປຕິ ອຸຬາຣຣູເປ ສມ຺ປນ຺ນຣູເປ.

‘‘ໂຈໂຣ, ໂຈໂຣ; ສປ຺ໂປ, ສປ຺ໂປ’’ຕິອາທີສຸ ຠເຍ ອາເມຑິຕໍ. ‘‘ວິຊ຺ຌ, ວິຊ຺ຌ; ປຫຣ, ປຫຣາ’’ຕິອາທີສຸ ໂກເຘ. ‘‘ສາຘຸ, ສາຘູ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓໒໗.ສໍ. ນິ. ໒.໑໒໗; ໓.໓໕; ໕.໑໐໘໕) ປສໍສາຍໍ. ‘‘ຄຈ຺ຉ, ຄຈ຺ຉ; ລຸນາຫິ, ລຸນາຫີ’’ຕິອາທີສຸ ຕຸຣິເຕ. ‘‘ອາຄຈ຺ຉ, ອາຄຈ຺ຉາ’’ຕິອາທີສຸ ໂກຕູຫເລ. ‘‘ພຸທ຺ໂຘ, ພຸທ຺ໂຘຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ພຸ. ວໍ. ໒.໔໔) ອຈ຺ຉເຣ. ‘‘ອຠິກ຺ກມຖາຍສ຺ມນ຺ໂຕ, ອຠິກ຺ກມຖາຍສ຺ມນ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ຫາເສ. ‘‘ກຫໍ ເອກປຸຕ຺ຕກ, ກຫໍ ເອກປຸຕ຺ຕກາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໓໕໓; ສໍ. ນິ. ໒.໖໓) ໂສເກ. ‘‘ອໂຫ ສຸຂໍ, ອໂຫ ສຸຂ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ອຸທາ. ໒໐; ທີ. ນິ. ໓.໓໐໕; ຈູຬວ. ໓໓໒) ປສາເທ. ຈ-ສທ຺ໂທ ອວຸຕ຺ຕສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຕ. ເຕນ ຄຣຫາອສມ຺ມານາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ປາໂປ, ປາໂປ’’ຕິອາທີສຸ ຄຣຫາຍໍ. ‘‘ອຠິຣູປກ, ອຠິຣູປກາ’’ຕິອາທີສຸ ອສມ຺ມາເນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ນຍິທໍ ອາເມຑິຕວເສນ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ອຕ຺ຖທ຺ວຍວເສນາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ນປຸໍສກວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປນ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ຘມ຺ມສ຺ສ ເທສນາຕິ ກຕ຺ວາ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ຘມ຺ມເທສນາ’’ຕິ. ທຸຕິຍປເທປິ ເອເສວ ນໂຍ. ໂທສນາສນໂຕຕິ ຣາຄາທິກິເລສວິຘມນໂຕ. ຄຸຓາຘິຄມນໂຕຕິ ສີລາທິຄຸຓານໍ ສມ຺ປາປນໂຕ. ເຍ ຄຸເຓ ເທສນາ ອຘິຄເມຕິ, ເຕສຸ ປຘານຠູເຕ ຕາວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສທ຺ຘາຊນນໂຕ ປຎ຺ຎາຊນນໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສທ຺ຘາປມຸຂາ ຫິ ໂລກິຍາ ຄຸຓາ, ປຎ຺ຎາປມຸຂາ ໂລກຸຕ຺ຕຣາ.

ສີລາທິອຕ຺ຖສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສາຕ຺ຖໂຕ, ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ. ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍສທ຺ທປ຺ປໂຍຄຕາຍ ອຸຕ຺ຕານປທໂຕ, ສຓ຺ຫສຸຂຸມຠາເວນ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຖຕາຍ ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຖໂຕ. ສິນິທ຺ຘມຸທຸມຘຸຣສທ຺ທປ຺ປໂຍຄຕາຍ ກຓ຺ຓສຸຂໂຕ, ວິປຸລວິສຸທ຺ຘເປມນີຍຕ຺ຖຕາຍ ຫທຍງ຺ຄມໂຕ. ມານາຕິມານວິຘມເນນ ອນຕ຺ຕຸກ຺ກໍສນໂຕ, ຖມ຺ຠສາຣມ຺ຠນິມ຺ມທ຺ທເນນ ອປຣວມ຺ຠນໂຕ. ຫິຕາຘິປ຺ປາຍປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ປເຣສໍ ຣາຄປຣິຬາຫາທິວູປສມເນນ ກຣຸຓາສີຕລໂຕ, ກິເລສນ຺ຘກາຣວິຘມເນນ ປຎ຺ຎາວທາຕໂຕ. ກຣວີກຣຸຕມຎ຺ຊຸຕາຍ ອາປາຖຣມຓີຍໂຕ, ປຸພ຺ພາປຣາວິຣຸທ຺ຘສຸວິສຸທ຺ຘຕ຺ຖຕາຍ ວິມທ຺ທກ຺ຂມໂຕ. ອາປາຖຣມຓີຍຕາຍ ເອວໍ ສຸຍ຺ຍມານສຸຂໂຕ, ວິມທ຺ທກ຺ຂມຕາຍ ຫິຕຊ຺ຌາສຍປ຺ປວຕ຺ຕິຕຕາຍ ຈ ວີມໍສິຍມານຫິຕໂຕ. ເອວມາທີຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສໍສາຣຈກ຺ກນິວຕ຺ຕນໂຕ, ສທ຺ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ, ມິຈ຺ຉາວາທວິຄມນໂຕ, ສມ຺ມາວາທປຕິຏ຺ຐາປນໂຕ, ອກຸສລມູລສມຸທ຺ຘຣຓໂຕ, ກຸສລມູລສໍໂຣປນໂຕ, ອປາຍທ຺ວາຣປິຘານໂຕ, ສຄ຺ຄໂມກ຺ຂທ຺ວາຣວິວຣຓໂຕ, ປຣິຍຸຏ຺ຐານວູປສມນໂຕ, ອນຸສຍສມຸຄ຺ຆາຕນໂຕຕິ ເອວມາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອໂຘມຸຂຏ຺ຐປິຕນ຺ຕິ ເກນຈິ ອໂຘມຸຂໍ ຐປິຕໍ. ເຫຏ຺ຐາມຸຂຊາຕນ຺ຕິ ສຠາເວເນວ ເຫຏ຺ຐາມຸຂຊາຕໍ. ອຸປຣິມຸຂນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘໍມຸຂໍ. ອຸຄ຺ຆາເຏຍ຺ຍາຕິ ວິວຏໍ ກເຣຍ຺ຍ. ຫຕ຺ເຖ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ‘‘ປຸຣຕ຺ຖາຠິມຸໂຂ ອຸຕ຺ຕຣາຠິມຸໂຂ ວາ ຄຈ຺ຉາ’’ຕິອາທີນິ ອວຕ຺ວາ ຫຕ຺ເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ນິສ຺ສນ຺ເທຫໍ ເອສ ມຄ຺ໂຄ, ເອວໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາ’’ຕິ ວເທຍ຺ຍ. ກາຬປກ຺ຂຈາຕຸທ຺ທສີຕິ ກາຬປກ຺ເຂ ຈາຕຸທ຺ທສີ.

ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕໍ ອາເຘຍ຺ຍສ຺ສ ອນາຘາຣຠູຕໍ ຠາຊນໍ ອາຘາຣຠາວາປາທນວເສນ ອຸກ຺ກຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ເຫຏ຺ຐາມຸຂຊາຕຕາຍ ສທ຺ຘມ຺ມວິມຸຂໍ, ອໂຘມຸຂຐປິຕຕາຍ ອສທ຺ຘມ຺ເມ ປຕິຕນ຺ຕິ ເອວໍ ປທທ຺ວຍໍ ຍຖາຣຫໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ນ ຍຖາສງ຺ຂ຺ຍໍ. ກາມໍ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທໂຍປິ ປຏິຈ຺ຉາທກາ ນີວຣຓຠາວໂຕ, ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ປນ ສວິເສສໍ ປຏິຈ຺ຉາທິກາ ສຕ຺ເຕ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສນວເສນາຕິ ອາຫ ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຄຫນປຏິຈ຺ຉນ຺ນ’’ນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິປຣມາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ວຊ຺ຊໍ ວທາມີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໓໑໐). ສພ຺ໂພ ອປາຍຄາມິມຄ຺ໂຄ ກຸມ຺ມຄ຺ໂຄ ‘‘ກຸຈ຺ຉິໂຕ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນໍ ອຸຊຸປຏິປກ຺ຂຕາຍ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິອາທໂຍ ອຏ຺ຐ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕຘມ຺ມາ ມິຈ຺ຉາມຄ຺ໂຄ. ເຕເນວ ຫິ ຕທຸຠຍປ຺ປຏິປກ຺ຂຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສຄ຺ຄໂມກ຺ຂມຄ຺ຄໍ ອາວິກໂຣນ຺ເຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສປ຺ປິອາທິສນ຺ນິສ຺ສໂຍ ປທີໂປ ນ ຕຖາ ອຸຊ຺ຊໂລ, ຍຖາ ເຕລສນ຺ນິສ຺ສໂຍຕິ ເຕລປຊ຺ໂຊຕຄ຺ຄຫຓໍ.ເອເຕຫິ ປຣິຍາເຍຫີຕິ ເອເຕຫິ ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕຸກ຺ກຸຊ຺ຊນປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ນວິວຣຓາທິອຸປໂມປມິຕພ຺ພາກາເຣຫິ.

ປສນ຺ນກາຣນ຺ຕິ ປສນ຺ເນຫິ ກາຕພ຺ພໍ ສກ຺ກາຣໍ. ສຣຓນ຺ຕິ ປຏິສຣຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຣາຍຓ’’ນ຺ຕິ. ປຣາຍຓຠາໂວ ຈ ອນຕ຺ຖນິເສຘເນນ ອຕ຺ຖສມ຺ປຏິປາທເນນ ຈ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຆສ຺ສ, ຕາຕາ, ຫິຕສ຺ສ ຈ ວິຘາຕາ’’ຕິ. ອຆສ຺ສາຕິ ທຸກ຺ຂໂຕຕິ ວທນ຺ຕິ, ປາປໂຕຕິ ປນ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຕ຺ໂຕ. ນິສ຺ສກ຺ເກ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ນາຍໍ ຄມິ-ສທ຺ໂທ ນີ-ສທ຺ທາທໂຍ ວິຍ ທ຺ວິກມ຺ມໂກ, ຕສ຺ມາ ຍຖາ ‘‘ອຊໍ ຄາມໍ ເນຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ‘‘ຠຄວນ຺ຕໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ. ‘‘ສຣຓນ຺ຕິ ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ຕສ຺ສ ຈາຍມຕ຺ໂຖ – ຄມນຎ຺ຈ ຕທຘິປ຺ປາເຍນ ຠຊນໍ ຊານນໍ ວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຠຊາມີຕິອາທີສຸ ປຸຣິມສ຺ສ ປຸຣິມສ຺ສ ປຈ຺ຉິມໍ ປຈ຺ຉິມໍ ອຕ຺ຖວຈນໍ. ຠຊນໍ ວາ ສຣຓາຘິປ຺ປາເຍນ ອຸປສງ຺ກມນໍ. ເສວນໍ ສນ຺ຕິກາວຈຣຕາ. ປຍິຣຸປາສນໍ ວຕ຺ຕປ຺ປຏິວຕ຺ຕກຣເຓນ ອຸປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ເອວໍ ສພ຺ພຖາປິ ອນຎ຺ຎສຣຓຕໍເຍວ ທີເປຕິ. ‘‘ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ພຸຊ຺ຌາມີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ກຖໍ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເຍສໍ ຫີ’’ຕິອາທິ.

ອຘິຄຕມຄ຺ເຄ ສຈ຺ຉິກຕນິໂຣເຘຕິ ປທທ຺ວເຍນປິ ຜລຏ຺ຐາ ເອວ ທສ຺ສິຕາ, ນ ມຄ຺ຄຏ຺ຐາຕິ ເຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊມາເນ ຈາ’’ຕິ ອາຫ. ນນຸ ຈ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊໂນປິ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ? ກິຎ຺ຈາປິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ປນ ມຄ຺ຄຏ຺ຐາ ເອວ ຕຖາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ນ ອິຕເຣ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາໂມກ຺ກມນາຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ເອວ ວຸຕ຺ຕາ ‘‘ອປາເຍສຸ ອປຕມາເນ ຘາເຣຕີ’’ຕິ. ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາໂມກ຺ກມເນນ ຫິ ອປາຍວິນິມຸຕ຺ຕິສມ຺ຠໂວ. ອກ຺ຂາຍຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທ຺ຍຕ຺ໂຖ, ປກາຣຕ຺ໂຖ ວາ. ເຕນ ‘‘ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມາ ສງ຺ຂຕາ ວາ ອສງ຺ຂຕາ ວາ, ວິຣາໂຄ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ໙໐; ອ. ນິ. ໔.໓໔) ສຸຕ຺ຕປທໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ‘‘ວິຕ຺ຖາໂຣ’’ຕິ ວາ ອິມິນາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ນິຍ຺ຍານິກຕາຍ, ນິພ຺ພານໍ ຕສ຺ສ ຕທຕ຺ຖສິທ຺ຘິເຫຕຸຕາຍາຕິ ອຸຠຍເມວ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ຘມ຺ໂມຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ນິພ຺ພານຎ຺ຫິ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ລຠິຕ຺ວາ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ຕທຕ຺ຖສິທ຺ຘິຍາ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ຕຖາປິ ຍສ຺ມາ ອຣິຍຜລານໍ ‘‘ຕາຍ ສທ຺ຘາຍ ອວູປສນ຺ຕາຍາ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ ມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນານໍ ກິເລສານໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານກິຈ຺ຈຕາຍ ນິຍ຺ຍານານຸຄຸຓຕາຍ ນິຍ຺ຍານປຣິໂຍສານຕາຍ ຈ. ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມສ຺ສ ປນ ນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ມສມຘິຄມເຫຕຸຕາຍາຕິ ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຘມ຺ມຠາໂວ ລພ຺ຠຕິ ເອວ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ປາຐາຣຸຬ຺ໂຫ ເອວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນ ເກວລ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ.

ກາມຣາໂຄ ຠວຣາໂຄຕິ ເອວມາທິເຠໂທ ສພ຺ໂພປິ ຣາໂຄ ວິຣຊ຺ຊຕິ ປຫີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ຣາຄວິຣາໂຄຕິ ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕ. ເອຊາສງ຺ຂາຕາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ອນ຺ໂຕນິຊ຺ຌານລກ຺ຂຓສ຺ສ ໂສກສ຺ສ ຈ ຕທຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ສພ຺ພໂສ ປຣິກ຺ຂີຓຕ຺ຕາ ອເນຊມໂສກນ຺ຕິ ຜລໍ ກຖິຕໍ. ອປ຺ປຏິກູລນ຺ຕິ ອວິໂຣຘທີປນໂຕ ເກນຈິ ອວິຣຸທ຺ຘໍ, ອິຏ຺ຐໍ ປຓີຕນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ປຄຸຓຣູເປນ ປວຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ, ປກຏ຺ຐຄຸຓວິຠາວນໂຕ ວາ ປຄຸຓໍ. ສພ຺ພຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘາ ກຖິຕາຕິ ໂຍຊນາ.

ທິຏ຺ຐິສີລສງ຺ຆາເຕນາຕິ ‘‘ຍາຍໍ ທິຏ຺ຐິ ອຣິຍາ ນິຍ຺ຍານິກາ ນິຍ຺ຍາຕິ ຕກ຺ກຣສ຺ສ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍ, ຕຖາຣູປາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ທິຏ຺ຐິສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໔, ໓໕໗; ມ. ນິ. ໑.໔໙໒; ໓.໕໔; ອ. ນິ. ໖.໑໒; ປຣິ. ໒໗໔) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ, ‘‘ຍານິ ຕານິ ສີລານິ ອຂຓ຺ຑານິ ອຈ຺ຉິທ຺ທານິ ອສພລານິ ອກມ຺ມາສານິ ຠຸຊິສ຺ສານິ ວິຎ຺ຎຸປ຺ປສຕ຺ຖານິ ອປຣາມຏ຺ຐານິ ສມາຘິສໍວຕ຺ຕນິການິ, ຕຖາຣູເປຫິ ສີເລຫິ ສີລສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໔; ມ. ນິ. ໑.໔໙໒; ໓.໕໔; ອ. ນິ. ໖.໑໒; ປຣິ. ໒໗໔) ຈ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕານໍ ສີລານຎ຺ຈ ສໍຫຕຠາເວນ, ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສໍຫໂຕຕິ ຆຏິໂຕ, ສເມໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຣິຍປຸຄ຺ຄລາ ຫິ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ທູເຣ ຐິຕາປິ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຓສາມຄ຺ຄິຍາ ສໍຫຕາ ເອວ. ອຏ຺ຐ ຈ ປຸຄ຺ຄລ ຘມ຺ມທສາ ເຕຕິ ເຕ ປຸຣິສຍຸຄວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ປຸຄ຺ຄລວເສນ ອຏ຺ເຐວ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂທສ຺ສາວິຕາຍ ຘມ຺ມທສາ. ຕີຓິ ວຕ຺ຖູນິ ສຣຓນ຺ຕິ ຄມເນນ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຄມເນນ ຈ ຕີຓິ ສຣຓຄມນານິ. ປຏິເວເທສີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຫທຍຄຕໍ ວາຈາຍ ປເວເທສິ.

ສຣຓຄມນສ຺ສ ວິສຍປ຺ປເຠທຜລສໍກິເລສເຠທານໍ ວິຍ ກຕ຺ຕຸວິຠາວນາ ຕຕ຺ຖ ໂກສລ຺ລາຍ ໂຫຕີຕິ ສຣຓຄມເນສຸ ອຕ຺ຖໂກສລ຺ລຕ຺ຖໍ ‘‘ສຣຓໍ, ສຣຓຄມນໍ, ໂຍ ຈ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ສຣຓຄມນປ຺ປເຠໂທ, ສຣຓຄມນຜລໍ, ສໍກິເລໂສ, ເຠໂທຕິ ອຍໍ ວິຘິ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ເຕນ ວິນາ ສຣຓຄມນສ຺ເສວ ອສມ຺ຠວໂຕ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ໂວທານໍ ນ ຄຫິຕໍ, ນນຸ ໂວທານວິຠາວນາປິ ຕຕ຺ຖ ໂກສລ຺ລາຍ ໂຫຕີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ຕໍ ປນ ສໍກິເລສຄ຺ຄຫເຓນ ອຕ຺ຖໂຕ ທີປິຕໍ ໂຫຕີຕິ ນ ຄຫິຕໍ. ຍານິ ຫິ ເນສໍ ສໍກິເລສກາຣຓານິ ອຎ຺ຎາຓາທີນິ, ເຕສໍ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອນຸປ຺ປາທເນນ, ອຸປ຺ປນ຺ນານຎ຺ຈ ປຫາເນນ ໂວທານໍ ໂຫຕີຕິ.

ຫິໍສຕ຺ຖສ຺ສ ຘາຕຸສທ຺ທສ຺ສ ວເສເນຕໍ ປທໍ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ຫິໍສຕີຕິ ສຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ຕໍ ປນ ຫິໍສນໍ ເກສໍ, ກຖໍ, ກສ຺ສ ວາຕິ ໂຈທນໍ ໂສເຘນ຺ໂຕ ‘‘ສຣຓຄຕານ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຠຍນ຺ຕິ ວຏ຺ຏຠຍໍ. ສນ຺ຕາສນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕຸຕ຺ຣາສໍ. ເຕເນວ ເຈຕສິກທຸກ຺ຂສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ກາຍິກໍ ທຸກ຺ຂໍ. ທຸຄ຺ຄຕິປຣິກິເລສນ຺ຕິ ທຸຄ຺ຄຕິປຣິຍາປນ຺ນໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ທຸກ຺ຂໍ. ຕຍິທໍ ສພ຺ພໍ ປຣໂຕ ຜລກຖາຍ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ເອຕນ຺ຕິ ສຣຓນ຺ຕິ ປທໍ. ເອວໍ ອວິເສສໂຕ ສຣຓສທ຺ທສ຺ສ ປທຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ວິເສສໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຫິເຕ ປວຕ຺ຕເນນາຕິ ‘‘ສມ຺ປນ຺ນສີລາ, ຠິກ຺ຂເວ, ວິຫຣຖາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໖໔, ໖໙) ອຕ຺ເຖ ນິໂຍຊເນນ. ອຫິຕາ ນິວຕ຺ຕເນນາຕິ ‘‘ປາຓາຕິປາຕສ຺ສ ໂຂ ປາປໂກ ວິປາໂກ ອຠິສມ຺ປຣາຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອາທີນວທສ຺ສນາທິມຸເຂນ ອນຕ຺ຖໂຕ ນິວຕ຺ຕເນນ. ຠຍໍ ຫິໍສຕີຕິ ຫິຕາຫິເຕສຸ ອປ຺ປວຕ຺ຕິປ຺ປວຕ຺ຕິເຫຕຸກໍ ພ຺ຍສນໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກຣເຓນ ວິນາເສຕິ ພຸທ຺ໂຘ. ຠວກນ຺ຕາຣາ ອຸຕ຺ຕາຣເຓນ ມຄ຺ຄສງ຺ຂາໂຕ ຘມ຺ໂມ. ອິຕໂຣ ອສ຺ສາສທາເນນ ສຕ຺ຕານໍ ຠຍໍ ຫິໍສຕີຕິ ໂຍຊນາ. ກາຣານນ຺ຕິ ທານວເສນ ປູຊາວເສນ ຈ ອຸປນີຕານໍ ສກ຺ກາຣານໍ. ວິປຸລຜລປ຺ປຏິລາຠກຣເຓນ ສຕ຺ຕານໍ ຠຍໍ ຫິໍສຕິ ສງ຺ໂຆ ອນຸຕ຺ຕຣທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຠາວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິມິນາປິ ປຣິຍາເຍນາຕິ ອິມິນາປິ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ເຕນ ກາຣເຓນ.

‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ, ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ ຘມ຺ໂມ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ສງ຺ໂຆ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ໂຕ ຕຕ຺ຖ ຣຕນຕ຺ຕເຍ ປສາໂທ ຕປ຺ປສາໂທ, ຕເທວ ຣຕ຺ຕນຕ຺ຕຍໍ ຄຣຸ ເອຕສ຺ສາຕິ ຕຄ຺ຄຣຸ, ຕພ຺ຠາໂວ ຕຄ຺ຄຣຸຕາ, ຕປ຺ປສາໂທ ຈ ຕຄ຺ຄຣຸຕາ ຈ ຕປ຺ປສາທຕຄ຺ຄຣຸຕາ. ຕາຫິ ຕປ຺ປສາທຕຄ຺ຄຣຸຕາຫິ. ວິຘຸຕທິຏ຺ຐິວິຈິກິຈ຺ຉາສມ຺ໂມຫອສ຺ສທ຺ຘິຍາທິຕາຍ ວິຫຕກິເລໂສ. ຕເທວ ຣຕນຕ຺ຕຍໍ ປຣາຍຓໍ ຄຕິ ຕາຓໍ ເລຓນ຺ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕິຍາ ຕປ຺ປຣາຍຓຕາກາຣປ຺ປວຕ຺ໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ສຣຓຄມນໍ ສຣຓນ຺ຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ເອເຕນາຕິ. ຕໍສມງ຺ຄີຕິ ເຕນ ຍຖາວຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ເອວໍ ອຸເປຕີຕິ ເອວໍ ຠຊຕິ ເສວຕິ ປຍິຣຸປາສຕິ, ເອວໍ ວາ ຊານາຕິ ພຸຊ຺ຌຕີຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ປສາທຄ຺ຄຫເຓນ ໂລກິຍສຣຓຄມນມາຫ. ຕຎ຺ຫິ ປສາທປ຺ປຘານໍ. ຄຣຸຕາຄຫເຓນ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ. ອຣິຍາ ຫິ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓາຠິຎ຺ຎຕາຍ ປາສາຓຈ຺ຉຕ຺ຕໍ ປິຍ ຄຣຸໍ ກຕ຺ວາ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕປ຺ປສາເທນ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ວິຫຕກິເລໂສ, ຕຄ຺ຄຣຸຕາຍ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ ອຄາຣວກຣຓເຫຕູນໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ. ຕປ຺ປຣາຍຓຕາ ປເນຕ຺ຖ ຕຄ຺ຄຕິກຕາຕິ ຕາຍ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ວກ຺ຂມານໍ ສຣຓຄມນໍ ຄຫິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອວິເສເສນ ວາ ປສາທຄຣຸຕາ ໂຊຕິຕາຕິ ປສາທຄ຺ຄຫເຓນ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາທສ຺ສ ອິຕຣສ຺ສ ຈ ຄຫຓໍ, ຕຖາ ຄຣຸຕາຄຫເຓນາຕິ ອຸຠເຍນປິ ອຸຠຍໍ ສຣຓຄມນໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ອິຊ຺ຌຕີຕິ ໂຍຊນາ. ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓໍ ຫຸຕ຺ວາຕິ ເອເຕນ ອຕ຺ຖໂຕ ຈຕຸສຈ຺ຈາຘິຄໂມ ເອວ ໂລກຸຕ຺ຕຣສຣຓຄມນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ນິພ຺ພານຘມ຺ໂມ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍວເສນ, ມຄ຺ຄຘມ຺ໂມ ຠາວນາຠິສມຍວເສນ ປຏິວິຊ຺ຌິຍມາໂນເຍວ ສຣຓຄມນຕ຺ຕໍ ສາເຘຕິ, ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ປນ ສາວກໂຄຈຣຠູຕາ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍວເສນ, ຕຖາ ອຣິຍສງ຺ຆຄຸຓາ. ເຕນາຫ ‘‘ກິຈ຺ຈໂຕ ສກເລປິ ຣຕນຕ຺ຕເຍ ອິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. ອິຊ຺ຌນ຺ຕຎ຺ຈ ສເຫວ ອິຊ຺ຌຕິ, ນ ໂລກິຍໍ ວິຍ ປຏິປາຏິຍາ ອສມ຺ໂມຫປ຺ປຏິເວເຘນ ປຏິວິທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຍ ປນ ວທນ຺ຕິ ‘‘ນ ສຣຓຄມນໍ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕິ, ມຄ຺ຄສ຺ສ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ ປນ ອຘິຄຕເມວ ໂຫຕິ ເອກຈ຺ຈານໍ ເຕວິຊ຺ຊາທີນໍ ໂລກິຍວິຊ຺ຊາທໂຍ ວິຍາ’’ຕິ, ເຕສໍ ໂລກິຍເມວ ສຣຓຄມນໍ ສິຍາ, ນ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ, ຕຎ຺ຈ ອຍຸຕ຺ຕໍ ທຸວິຘສ຺ສປິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ.

ຕນ຺ຕິ ໂລກິຍສຣຓຄມນໍ. ສທ຺ຘາປຏິລາໂຠ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ. ສທ຺ຘາມູລິກາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສທ຺ຘາປຸພ຺ພງ຺ຄມາ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ພຸທ຺ຘສຸພຸທ຺ຘຕໍ, ຘມ຺ມສຸຘມ຺ມຕໍ, ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ໂລກິຍາວໂພຘວເສເນວ ສມ຺ມາ ຎາເຍນ ທສ຺ສນໂຕ. ສທ຺ຘາມູລິກາ ຈ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິ ເອເຕນ ສທ຺ຘູປນິສ຺ສຍາ ຍຖາວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓາ ປຎ຺ຎາ ໂລກິຍສຣຓຄມນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ທິຏ຺ຐິເຍວ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຸຊຸ ກຣີຍຕີຕິ ກຕ຺ວາ, ທິຏ຺ຐິ ວາ ອຸຊຸ ກຣີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມໍ, ຕຖາປວຕ຺ໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ຕປ຺ປຣາຍຓຕາກາຣປ຺ປວຕ຺ໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ອິທຎ຺ຈ ວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ, ສທ຺ຘາປຸພ຺ພງ຺ຄມສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຄ຺ຄຫຓໍ ປນ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ຕປ຺ປຘານຕາຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສທ຺ຘາປຏິລາໂຠຕິ ອິມິນາ ມາຕາທີຫິ ອຸສ຺ສາຫິຕທາຣກາທີນໍ ວິຍ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ສຣຓຄມນໍ ທສ຺ເສຕິ, ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິ ອິມິນາ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ສຣຓຄມນໍ.

ຕຍິທໍ ໂລກິຍໍ ສຣຓຄມນໍ. ອຕ຺ຕາ ສນ຺ນິຍ຺ຍາຕີຍຕິ ອປ຺ປີຍຕິ ປຣິຈ຺ຈຊີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ອຕ຺ຕສນ຺ນິຍ຺ຍາຕນໍ, ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມໍ. ຕໍ ຣຕນຕ຺ຕຍໍ ປຣາຍຓໍ ປຏິສຣຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຕປ຺ປຣາຍໂຓ, ປຸຄ຺ຄໂລ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ວາ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ຕປ຺ປຣາຍຓຕາ, ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມເມວ. ສຣຓນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ສິສ຺ສຠາວໍ ອນ຺ເຕວາສິກຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ ເອເຕນາຕິ ສິສ຺ສຠາວູປຄມນໍ. ສຣຓຄມນາຘິປ຺ປາເຍເນວ ປຓິປຕຕິ ເອເຕນາຕິ ປຓິປາໂຕ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ຍຖາວຸຕ຺ຕທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມວເສເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຕ຺ຕປຣິຈ຺ຈຊນນ຺ຕິ ສໍສາຣທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖຠາວສ຺ສ ປຣິຈ຺ຈຊນໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ພຸທ຺ຘາທີນໍເຍວາຕິ ອວຘາຣຓໍ ອຕ຺ຕສນ຺ນິຍ຺ຍາຕນາທີສຸປິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຫິ ຕທຎ຺ຎນິວຕ຺ຕນໍ ກຕໍ ໂຫຕິ.

ເອວໍ ອຕ຺ຕສນ຺ນິຍ຺ຍາຕນາທີນິ ເອເກນ ປກາເຣນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອປເຣຫິປິ ປກາເຣຫິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ເຕນ ປຣິຍາຍນ຺ຕເຣຫິປິ ອຕ຺ຕສນ຺ນິຍ຺ຍາຕນໍ ກຕເມວ ໂຫຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຠິນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອາຬວກາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສາຕາຄິຣິເຫມວຕາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນນຸ ເຈເຕ ອາຬວກາທໂຍ ມຄ຺ເຄເນວ ອາຄຕສຣຓຄມນາ, ກຖໍ ເຕສໍ ຕປ຺ປຣາຍຓຕາສຣຓຄມນໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ມຄ຺ເຄນາຄຕສຣຓຄມເນຫິປິ ‘‘ໂສ ອຫໍ ວິຈຣິສ຺ສາມິ…ເປ… ສຸຘມ຺ມຕໍ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໖; ສຸ. ນິ. ໑໙໔). ເຕ ມຍໍ ວິຈຣິສ຺ສາມ, ຄາມາ ຄາມໍ ນຄາ ນຄໍ…ເປ… ສຸຘມ຺ມຕ’’ນ຺ຕິ (ສຸ. ນິ. ໑໘໒) ຈ ເຕຫິ ຕປ຺ປຣາຍຓຕາກາຣສ຺ສ ປເວທິຕຕ຺ຕາ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ໂສ ປເນສ ຎາຕິ…ເປ… ວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ຎາຕິວເສນ, ຠຍວເສນ, ອາຈຣິຍວເສນ, ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍວເສນາຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ‘‘ວເສນາ’’ຕິ ປທໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ຎາຕິວເສນາຕິ ຎາຕິຠາວວເສນ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ. ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍປຓິປາເຕນາຕິ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຕາເຫຕຸເກນ ປຓິປຕເນນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕເຣຫີຕິ ຎາຕິຠາວາທິວສປ຺ປວຕ຺ເຕຫິ ຕີຫິ ປຓິປາເຕຫິ. ອິຕເຣຫີຕິອາທິນາ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວນ຺ທຕີຕິ ປຓິປາຕສ຺ສ ລກ຺ຂຓວຈນໍ. ເອວຣູປນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ສມ຺ປຣາຍິກຎ຺ຫິ ນິຍ຺ຍານິກໍ ວາ ອນິຍ຺ຍານິກໍ ວາ ອນຸສາສນິໍ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ໂຕ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍປຓິປາຕເມວ ກໂຣຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຣຓຄມນປ຺ປເຠໂທຕິ ສຣຓຄມນວິຠາໂຄ.

ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ເອວ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ສຣຓຄມນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ສາມຎ຺ຎຜລານິ ວິປາກຜລ’’ນ຺ຕິ. ສພ຺ພທຸກ຺ຂກ຺ຂໂຍຕິ ສກລສ຺ສ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣໂຘ. ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ, ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໑໙໐) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ ທສ຺ສນໍ.

ນິຈ຺ຈໂຕ ອນຸປຄມນາທິວເສນາຕິ ນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຄ຺ຄຫຓາທິວເສນ. ອຏ຺ຐານນ຺ຕິ ເຫຕຸປ຺ປຏິກ຺ເຂໂປ. ອນວກາໂສຕິ ປຈ຺ຈຍປ຺ປຏິກ຺ເຂໂປ. ອຸຠເຍນປິ ກາຣຓເມວ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ຍນ຺ຕິ ເຍນ ກາຣເຓນ. ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ມຄ຺ຄທິຏ຺ຐິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂສຕາປນ຺ໂນ. ກຎ຺ຈິ ສງ຺ຂາຣນ຺ຕິ ຈຕຸຠູມເກສຸ ສງ຺ຂຕສງ຺ຂາເຣສຸ ເອກສງ຺ຂາຣມ຺ປິ. ນິຈ຺ຈໂຕ ອຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາຕິ ນິຈ຺ໂຈຕິ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ. ສຸຂໂຕ ອຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາຕິ ‘‘ເອກນ຺ຕສຸຂີ ອຕ຺ຕາ ໂຫຕິ ອໂຣໂຄ ປຣໍ ມຣຓາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໗໖, ໗໙) ເອວໍ ອຕ຺ຕທິຏ຺ຐິວເສນ ສຸຂໂຕ ຄາຫໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ທິຏ຺ຐິວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕນ ປນ ອຣິຍສາວໂກ ປຣິຬາຫວູປສມນຕ຺ຖໍ ມຕ຺ຕຫຕ຺ຖິປຣິຕາສິໂຕ ວິຍ ໂຈກ຺ຂພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອຸກ຺ກາຣຠູມິໍ ກຎ຺ຈິ ສງ຺ຂາຣໍ ສຸຂໂຕ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ. ອຕ຺ຕວາເຣ ກສິຓາທິປຎ຺ຎຕ຺ຕິສງ຺ຄຫຕ຺ຖໍ ‘‘ສງ຺ຂາຣ’’ນ຺ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ກຎ຺ຈິ ຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິເມສຸປິ ຐາເນສຸ ຈຕຸຠູມກວເສເນວ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ ເຕຠູມກວເສເນວ ວາ. ຍໍ ຍຎ຺ຫິ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ຄາຫວເສນ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕໂຕ ຕໂຕ ອຣິຍສາວໂກ ຄາຫໍ ວິນິເວເຐຕິ.

ມາຕຣນ຺ຕິອາທີສຸ ຊນິກາ ມາຕາ, ຊນໂກ ປິຕາ, ມນຸສ຺ສຠູໂຕ ຂີຓາສໂວ ອຣຫາຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ກິໍ ປນ ອຣິຍສາວໂກ ອຎ຺ຎໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍາຕິ? ເອຕມ຺ປິ ອຏ຺ຐານໍ, ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາວສ຺ສ ປນ ມຫາສາວຊ຺ຊຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອຣິຍຠາວສ຺ສ ຈ ຜລທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕຕິ ວຘກຈິຕ຺ເຕນ ປທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ. ໂລຫິຕໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍາຕິ ຊີວມານກສຣີເຣ ຂຸທ຺ທກມກ຺ຂິກາຍ ປິວນມຕ຺ຕມ຺ປິ ໂລຫິຕໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍ. ສງ຺ຆໍ ຠິນ຺ເທຍ຺ຍາຕິ ສມານສໍວາສກໍ ສມານສີມາຍໍ ຐິຕໍ ສງ຺ຆໍ ‘‘ກມ຺ເມນ ອຸທ຺ເທເສນ ໂວຫຣນ຺ໂຕ ອນຸສ຺ສາວເນນ ສລາກຄ຺ຄາເຫນາ’’ຕິ (ປຣິ. ໔໕໘) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕຫິ ປຎ຺ຈຫິ ກາຣເຓຫິ ຠິນ຺ເທຍ຺ຍ. ອຎ຺ຎໍ ສຕ຺ຖາຣນ຺ຕິ ອຎ຺ຎໍ ຕິຕ຺ຖກຣໍ ‘‘ອຍໍ ເມ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ ເອວໍ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຕິ ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ນ ເຕ ຄມິສ຺ສນ຺ຕິ ອປາຍນ຺ຕິ ເຕ ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓໍ ຄຕາ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕໍ ອປາຍໍ ນ ຄມິສ຺ສນ຺ຕິ, ເທວກາຍໍ ປນ ປຣິປູເຣສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທສຫິ ຐາເນຫີຕິ ທສຫິ ກາຣເຓຫິ. ອຘິຄຓ຺ຫນ຺ຕີຕິ ອຘິຠວນ຺ຕິ.

ເວລາມສຸຕ຺ຕາທິວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ກຣີສສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖຠາຄປ຺ປມາຓານໍ ຈຕຸຣາສີຕິສຫສ຺ສສງ຺ຂານໍ ສຸວຓ຺ຓປາຕິຣູປິຍປາຕິກໍສປາຕີນໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ຣູປິຍສຸວຓ຺ຓຫິຣຎ຺ຎປູຣານໍ ສພ຺ພາລງ຺ກາຣປ຺ປຏິມຓ຺ຑິຕານໍ ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ຫຕ຺ຖິສຫສ຺ສານໍ, ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ອສ຺ສສຫສ຺ສານໍ, ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ຣຖສຫສ຺ສານໍ, ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ເຘນຸສຫສ຺ສານໍ, ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ກຎ຺ຎາສຫສ຺ສານໍ, ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ປລ຺ລງ຺ກສຫສ຺ສານໍ, ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ວຕ຺ຖໂກຏິສຫສ຺ສານໍ, ອປຣິມາຓສ຺ສ ຈ ຂຊ຺ຊໂຠຊ຺ຊາທິເຠທສ຺ສ ອາຫາຣສ຺ສ ປຣິຈ຺ຈຊນວເສນ ສຕ຺ຕມາສາຘິການິ ສຕ຺ຕ ສໍວຈ຺ຉຣານິ ນິຣນ຺ຕຣໍ ປວຕ຺ຕເວລາມມຫາທານໂຕ ເອກສ຺ສ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ທິນ຺ນທານໍ ມຫປ຺ຜລຕຣໍ. ຕໂຕ ສຕໍ ໂສຕາປນ຺ນານໍ ທິນ຺ນທານໂຕ ເອກສ຺ສ ສກທາຄາມິໂນ, ຕໂຕ ເອກສ຺ສ ອນາຄາມິໂນ, ຕໂຕ ເອກສ຺ສ ອຣຫໂຕ, ຕໂຕ ເອກສ຺ສ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘສ຺ສ, ຕໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ, ຕໂຕ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ສງ຺ຆສ຺ສ ທິນ຺ນທານໍ ມຫປ຺ຜລຕຣໍ, ຕໂຕ ຈາຕຸທ຺ທິສໍ ສງ຺ຆໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ວິຫາຣກຣຓໍ, ຕໂຕ ສຣຓຄມນໍ ມຫປ຺ຜລຕຣ’’ນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ປກາເສນ຺ຕສ຺ສ ເວລາມສຸຕ຺ຕສ຺ສ (ອ. ນິ. ໙.໒໐) ວເສນ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ຍໍ, ຄຫປຕິ, ເວລາໂມ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ທານໍ ອທາສິ ມຫາທານໍ, ໂຍ ເອກໍ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ນໍ ໂຠເຊຍ຺ຍ, ອິທໍ ຕໂຕ ມຫປ຺ຜລຕຣ’’ນ຺ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໙.໒໐). ເວລາມສຸຕ຺ຕາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອຄ຺ຄປ຺ປສາທສຸຕ຺ຕາທີນໍ (ອ. ນິ. ໔.໓໔; ອິຕິວຸ. ໙໐) ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອຎ຺ຎາຓໍ ວຕ຺ຖຸຕ຺ຕຍສ຺ສ ຄຸຓານໍ ອຊານນໍ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ໂມໂຫ, ‘‘ພຸທ຺ໂຘ ນຸ ໂຂ, ນ ນຸ ໂຂ’’ຕິອາທິນາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ສໍສໂຍ. ມິຈ຺ຉາຎາຓໍ ຕສ຺ສ ຄຸຓານໍ ອຄຸຓຠາວປຣິກປ຺ປເນນ ວິປຣີຕຄ຺ຄາໂຫ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອນາທຣາຄາຣວາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ນ ມຫາຊຸຕິກນ຺ຕິ ນ ອຸຊ຺ຊລໍ, ອປຣິສຸທ຺ຘໍ ອປຣິໂຍທາຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ມຫາວິປ຺ຜາຣນ຺ຕິ ອນຸຬາຣໍ. ສາວຊ຺ໂຊຕິ ທິຏ຺ຐິຕຓ຺ຫາທິວເສນ ສໂທໂສ. ໂລກິຍໍ ສຣຓຄມນໍ ສິກ຺ຂາສມາທານໍ ວິຍ ອຄ຺ຄຫິຕກາລປຣິຈ຺ເຉທໍ ຊີວິຕປຣິຍນ຺ຕເມວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ຂນ຺ຘເຠເທນ ເຠໂທຕິ ອາຫ ‘‘ອນວຊ຺ໂຊ ກາລກິຣິຍາຍາ’’ຕິ. ໂສຕິ ອນວຊ຺ໂຊ ສຣຓຄມນເຠໂທ. ສຕິປິ ອນວຊ຺ຊຕ຺ເຕ ອິຏ຺ຐຜໂລປິ ນ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຜໂລ’’ຕິ. ກສ຺ມາ? ອວິປາກຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ຕໍ ອກຸສລນ຺ຕິ.

ໂກ ອຸປາສໂກຕິ ສຣູປປຸຈ຺ຉາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ກິໍລກ຺ຂໂຓ ອຸປາສໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກສ຺ມາຕິ ເຫຕຸປຸຈ຺ຉາ. ເຕນ ເກນ ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ເຕນ ອຸປາສກສທ຺ໂທ ຕສ຺ມິໍ ປຸຄ຺ຄເລ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ກສ຺ມາ ອຸປາສໂກຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ສທ຺ທສ຺ສ ອຠິເຘຍ຺ໂຍ ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ຕພ຺ຠາວກາຣຓໍ. ກິມສ຺ສ ສີລນ຺ຕິ ກີທິສໍ ອສ຺ສ ອຸປາສກສ຺ສ ສີລໍ, ກິຕ຺ຕເກນ ສີເລນາຍໍ ສີລສມ຺ປນ຺ໂນ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂກ ອາຊີໂວຕິ ໂກ ອສ຺ສ ສມ຺ມາອາຊີໂວ? ໂສ ປນ ມິຈ຺ຉາຊີວສ຺ສ ປຣິວຊ຺ຊເນນ ໂຫຕີຕິ ໂສປິ ວິຠຊີຍຕີຕິ. ກາ ວິປຕ຺ຕີຕິ ກາ ສີລສ຺ສ, ອາຊີວສ຺ສ ວາ ວິປຕ຺ຕິ. ອນນ຺ຕຣສ຺ສ ຫິ ວິຘິ ວາ ປຏິເສໂຘ ວາຕິ. ກາ ສມ຺ປຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ໂຍ ໂກຈີຕິ ຂຕ຺ຕິຍາທີສຸ ໂຍ ໂກຈິ. ເຕນ ສຣຓຄມນເມເວຕ຺ຖ ກາຣຓໍ, ນ ຊາຕິອາທິວິເສໂສຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຸປາສນໂຕຕິ ເຕເນວ ສຣຓຄມເນນ ຕຕ຺ຖ ຈ ສກ຺ກຈ຺ຈກິຣິຍາຍ ອາທຣຄາຣວພຫຸມານາທິໂຍເຄນ ປຍິຣຸປາສນໂຕ. ເວຣມຓິໂຍຕິ ເວຣໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປາຓາຕິປາຕາທິທຸສ຺ສີລ຺ຍໍ, ຕສ຺ສ ມຓນໂຕ ຫນນໂຕ ວິນາສນໂຕ ເວຣມຓິໂຍ, ປຎ຺ຈ ວິຣຕິໂຍ ວິຣຕິປ຺ປຘານຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ສີລສ຺ສ. ເຕເນວາຫ ‘‘ປຏິວິຣໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ.

ມິຈ຺ຉາວຓິຊ຺ຊາຕິ ນ ສມ຺ມາວຓິຊ຺ຊາ ອຍຸຕ຺ຕວຓິຊ຺ຊາ ອສາຣຸປ຺ປວຓິຊ຺ຊາ. ປຫາຍາຕິ ອກຣເຓເນວ ປຊຫິຕ຺ວາ. ຘມ຺ເມນາຕິ ຘມ຺ມໂຕ ອນເປເຕນ. ເຕນ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ອຘມ຺ມິກໍ ຊີວິກໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ສເມນາຕິ ອວິສເມນ. ເຕນ ກາຍວິສມາທິທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ກາຍສມາທິນາ ສຸຈຣິເຕນ ອາຊີວໍ ທສ຺ເສຕິ. ສຕ຺ຖວຓິຊ຺ຊາຕິ ອາຍຸຘຠຓ຺ຑໍ ກຕ຺ວາ ວາ ກາເຣຕ຺ວາ ວາ ຍຖາກຕໍ ວາ ປຏິລຠິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ວິກ຺ກໂຍ. ສຕ຺ຕວຓິຊ຺ຊາຕິ ມນຸສ຺ສວິກ຺ກໂຍ. ມໍສວຓິຊ຺ຊາຕິ ສູນກາຣາທໂຍ ວິຍ ມິຄສູກຣາທິເກ ໂປເສຕ຺ວາ ມໍສໍ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ວິກ຺ກໂຍ. ມຊ຺ຊວຓິຊ຺ຊາຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ມຊ຺ຊໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ວິກ຺ກໂຍ. ວິສວຓິຊ຺ຊາຕິ ວິສໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ວິສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວາ ຕສ຺ສ ວິກ຺ກໂຍ. ຕຕ຺ຖ ສຕ຺ຖວຓິຊ຺ຊາ ປໂຣປໂຣຘນິມິຕ຺ຕຕາຍ ອກຣຓີຍາ ວຸຕ຺ຕາ. ສຕ຺ຕວຓິຊ຺ຊາ ອຠຸຊິສ຺ສຠາວກຣຓໂຕ, ມໍສວິສວຓິຊ຺ຊາ ວຘເຫຕຸໂຕ, ມຊ຺ຊວຓິຊ຺ຊາ ປມາທຏ຺ຐານໂຕ.

ຕສ຺ເສວາຕິ ປຎ຺ຈເວຣມຓິລກ຺ຂຓສ຺ສ ສີລສ຺ສ ເຈວ ປຎ຺ຈມິຈ຺ຉາວຓິຊ຺ຊາລກ຺ຂຓສ຺ສ ອາຊີວສ຺ສ ຈ. ວິປຕ຺ຕີຕິ ເຠໂທ ປໂກໂປ ຈ. ຍາຍາຕິ ຍາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ. ຈຓ຺ຑາໂລຕິ ອຸປາສກຈຓ຺ຑາໂລ. ມລນ຺ຕິ ອຸປາສກມລໍ. ປຏິກຸຏ຺ໂຐຕິ ອຸປາສກນິຫີໂນ. ພຸທ຺ຘາທີສຸ ກມ຺ມກມ຺ມຜເລສຸ ຈ ສທ຺ຘາວິປຣິຍາໂຍ ອສ຺ສທ຺ຘິຍໍ ມິຈ຺ຉາຘິໂມກ຺ໂຂ, ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ອສ຺ສທ຺ຘິເຍນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອສ຺ສທ຺ໂຘ. ຍຖາວຸຕ຺ຕສີລວິປຕ຺ຕິອາຊີວວິປຕ຺ຕິວເສນ ທຸສ຺ສີໂລ. ‘‘ອິມິນາ ທິຏ຺ຐາທິນາ ອິທໍ ນາມ ມງ຺ຄລໍ ໂຫຕີ’’ຕິ – ເອວໍ ພາລຊນປຣິກປ຺ປິຕໂກຕູຫລສງ຺ຂາເຕນ ທິຏ຺ຐສຸຕມຸຕມງ຺ຄເລນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂກຕູຫລມງ຺ຄລິໂກ. ມງ຺ຄລໍ ປຈ຺ເຈຕີຕິ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລາທິເຠທໍ ມງ຺ຄລເມວ ປຕ຺ຕິຍາຍຕິ. ໂນ ກມ຺ມນ຺ຕິ ກມ຺ມສ຺ສກຕໍ ໂນ ປຕ຺ຕິຍາຍຕິ. ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາຕິ ອິໂຕ ສພ຺ພຎ຺ຎຸພຸທ຺ຘສາສນໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ພາຫິຣກສມເຍ. ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍໍ ປຣິເຍສຕີຕິ ທຸປ຺ປຏິປນ຺ນໍ ທກ຺ຂິຓາຣຫສຎ຺ຎີ ຄເວສຕິ. ປຸພ຺ພກາຣໍ ກໂຣຕີຕິ ທານມານນາທິກໍ ກຸສລກິຣິຍໍ ປຐມຕຣໍ ກໂຣຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍປຣິເຍສນປຸພ຺ພກາເຣ ເອກໍ ກຕ຺ວາ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ວິປຕ຺ຕິຍໍ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ສມ຺ປຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ປຣິສານໍ ຣຕິຊນນຏ຺ເຐນ ອຸປາສໂກວ ຣຕນໍ ອຸປາສກຣຕນໍ. ຄຸຓໂສຠາກິຕ຺ຕິສທ຺ທສຸຄນ຺ຘຕາຫິ ອຸປາສໂກວ ປທຸມໍ ອຸປາສກປທຸມໍ. ຕຖາ ອຸປາສກປຸຓ຺ຑຣີໂກ.

ອາທິມ຺ຫີຕິ ອາທິອຕ຺ເຖ. ໂກຏິຍນ຺ຕິ ປຣິຍນ຺ຕໂກຏິຍໍ. ວິຫາຣຄ຺ເຄນາຕິ ໂອວຣກໂກຏ຺ຐາເສນ, ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ຄພ຺ເຠ ວສນ຺ຕານໍ ອິທໍ ນາມ ຜລໍ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິອາທີນາ ຕໍ ຕໍ ວສນຏ຺ຐານໂກຏ຺ຐາເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຊ຺ຊຕນ຺ຕິ ອຊ຺ຊ ອິຈ຺ເຈວ ອຕ຺ໂຖ.

ປາເຓຫິ ອຸເປຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ຕສ຺ສ ສຣຓຄມນສ຺ສ ອາປາຓໂກຏິກຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍາວ ເມ ຊີວິຕໍ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິອາທີນິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ຊີວິເຕນປິ ຕໍ ວຕ຺ຖຸຕ຺ຕຍໍ ປຏິປູເຊນ຺ໂຕ ສຣຓຄມນໍ ຣກ຺ຂາມີຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຕສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ອຘິປ຺ປາຍໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ອຫຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ປາເຓຫິ ອຸເປຕນ຺ຕິ ຫິ ຍາວ ເມ ປາຓາ ຘຣນ຺ຕິ, ຕາວ ສຣຓໍ ອຸເປຕໍ. ອຸເປນ຺ໂຕ ຈ ນ ວາຈາມຕ຺ເຕນ ນ ເອກວາຣໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທມຕ຺ເຕນ, ອຖ ໂຂ ປາຓານໍ ປຣິຈ຺ຈຊນວເສນປິ ຍາວຊີວໍ ອຸເປຕນ຺ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໑໗-໑໙. ສຕ຺ຕເມ ຊາຓຸສ຺ໂສຓີຕິ ເນຕໍ ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕູຫິ ກຕໍ ນາມໍ, ອປິຈ ໂຂ ຐານນ຺ຕຣປ຺ປຏິລາຠລທ຺ຘນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຊາຓຸສ຺ໂສຓີຕິ ຐານນ຺ຕຣໍ ກິຣາ’’ຕິອາທິ. ເອກໍ ຐານນ຺ຕຣນ຺ຕິ ເອກໍ ປຸໂຣຫິຕຏ຺ຐານໍ. ອຸຓ຺ຫີສອາທິກກຸຘຠຓ຺ເຑຫິ ສທ຺ຘິໍ ລທ຺ຘໍ ຕຖາ ຈສ຺ສ ຣຎ຺ຎາ ທິນ຺ນນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ສນ຺ຕິເກ ຈ ລທ຺ຘຊາຓຸສ຺ໂສຓິສກ຺ກາຣຕ຺ຕາ’’ຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ອຏ຺ຐມນວເມສຸ ນຕ຺ຖິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

໒໐-໒໑. ທສເມ ທຸນ຺ນິກ຺ຂິຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຸຏ຺ຐຸ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ປທປຈ຺ຈາຠຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ ມນສິ ຐປິຕໍ. ປຊ຺ຊຕິ ຎາຍຕິ ອຕ຺ໂຖ ເອເຕນາຕິ ປທໍ, ອຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຎ຺ຊຍຕິ ປກາເສຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ປທເມວ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອຸປ຺ປຏິປາຏິຍາ…ເປ… ພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ປທສມຸທາຍພ຺ຍຕິເຣເກນ ວິສຸໍ ປາຬິ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຠຍເມຕໍ ປາຬິຍາວ ນາມ’’ນ຺ຕິ. ປກຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ວຈນປ຺ປພນ຺ຘານໍ ອາຬິເຍວ ປາຬີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ເອກາທສມຎ຺ຈ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວ.

ອຘິກຣຓວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.