໑. ສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໑. ຕຕິຍສ຺ສ ປຐເມ ວິສມຏ຺ຐາເນສູຕິ ປປາຕາທີສຸ ວິສມຏ຺ຐາເນສຸ. ‘‘ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓານີ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ເຈຕານິ ສາວການມ຺ປິ ເອກຈ຺ຈານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ? ກາມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຍາທິສານິ ປນ ພຸທ຺ຘານໍ ຐານາຏ຺ຐານຎາຓາທີນິ, ນ ຕາທິສານິ ຕທຎ຺ເຎສໍ ກທາຈິປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓານີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຖາຄຕສ຺ເສວ ພລານີ’’ຕິ. ອິມເມວ ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕເລສໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຕທຠາວໂຕ ອາສຍານຸສຍຎາຓາທີສຸ ເອວ ອສາຘາຣຓສມຎ຺ຎາ ນິຣຸຬ຺ຫາ. ກາມໍ ຎາຓພລານໍ ຎາຓສມ຺ຠາໂຣ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ, ປຸຎ຺ຎສມ຺ຠາໂຣປິ ປນ ເນສໍ ປຈ຺ຈໂຍ ເອວ. ຎາຓສມ຺ຠາຣສ຺ສປິ ວາ ປຸຎ຺ຎສມ຺ຠາຣຠາວໂຕ ‘‘ປຸຎ຺ຎຸສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອາຄຕານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປກຕິຫຕ຺ຖິກຸລນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ຏີ. ໒.໒.໒໒) ຄິຣິຈຣນທິຈຣວນຈຣາທິປ຺ປເຠທາ ໂຄຈຣິຍກາລາວກນາມາ ສພ຺ພາປິ ພເລນ ປາກຕິກາ ຫຕ຺ຖິຊາຕິ. ທສນ຺ນໍ ປຸຣິສານນ຺ຕິ ຖາມມຊ຺ຌິມານໍ ທສນ຺ນໍ ປຸຣິສານໍ. ເອກສ຺ສ ຕຖາຄຕສ຺ສ ກາຍພລນ຺ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອກສ຺ສາຕິ ຈ ຕຖາ ເຫຏ຺ຐາ ກຖາຍໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ເທສນາໂສເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນາຣາຍນສງ຺ຆາຕພລນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ນາຣາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ຣສ຺ມິໂຍ. ຕາ ພຫູ ນານາວິຘາ ອິໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ນາຣາຍນໍ, ວຊິຣໍ, ຕສ຺ມາ ນາຣາຍນສງ຺ຆາຕພລນ຺ຕິ ວຊິຣສງ຺ຆາຕພລນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຎາຓພລໍ ປນ ປາຬິຍໍ ອາຄຕເມວ, ນ ກາຍພລໍ ວິຍ ອຏ຺ຐກຖາຣຸຬ຺ຫເມວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ສໍຍຸຕ຺ຕເກ (ສໍ. ນິ. ໒.໓໓) ອາຄຕານິ ເຕສຕ຺ຕຕິ ຎາຓານິ, ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິ ຎາຓານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ (ວິຠ. ມູລຏີ. ໗໖໐) ປນ ນິທານວຄ຺ເຄ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິ ອາຄຕານິ ຈຕຸຈຕ຺ຕາຣີສຎ຺ຈ. ເຕສຕ຺ຕຕິ ປນ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໑.໑) ສຸຕມຍາທີນິ ອາຄຕານິ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ນ ສໍຍຸຕ຺ຕເກ. ອຎ຺ຎານິປີຕິ ເອເຕນ ຎາຓວຕ຺ຖຸວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໗໕໑ ອາທໂຍ) ເອກກາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຈ ‘‘ປຸພ຺ພນ຺ເຕ ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໐໖໓) ພ຺ຣຫ຺ມຊາລາທີສຸ ຈ ‘‘ຕຍິທໍ ຕຖາຄໂຕ ປຊານາຕິ ‘ອິມານິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານານິ ເອວໍ ຄຫິຕານີ’ຕິ’’ອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໓໖) ວຸຕ຺ຕານິ ອເນການິ ຎາຓປ຺ປເຠທານິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຍາຖາວປ຺ປຏິເວຘໂຕ ສຍຎ຺ຈ ອກມ຺ປິຍໍ ປຸຄ຺ຄລຎ຺ຈ ຕໍສມງ຺ຄິນໍ ເນຍ຺ເຍສຸ ອຘິພລໍ ກໂຣຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອກມ຺ປິຍຏ຺ເຐນ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນຏ຺ເຐນ ຈາ’’ຕິ.

ອຸສຠສ຺ສ ອິທນ຺ຕິ ອາສຠໍ, ເສຏ຺ຐຏ຺ຐານໍ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາປຏິຊານນວເສນ ອຠິມຸຂໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຏ຺ຐ ວາ ປຣິສາ ອຸປສງ຺ກມນ຺ຕີຕິ ອາສຠາ, ປຸພ຺ພພຸທ຺ຘາ. ອິທໍ ປນາຕິ ພຸທ຺ຘານໍ ຐານໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕເມວ ວທຕິ. ຕິຏ຺ຐມາໂນວາຕິ ອວທນ຺ໂຕປິ ຕິຏ຺ຐມາໂນວ ປຏິຊານາຕິ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ອນຸຊານາຕິ.

ອຏ຺ຐສຸ ປຣິສາສູຕິ ‘‘ອຠິຊານາມິ ໂຂ ປນາຫໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ອເນກສຕໍ ຂຕ຺ຕິຍປຣິສໍ…ເປ… ຕຕ຺ຣ ວຕ ມໍ ຠຍໍ ວາ ສາຣຊ຺ຊໍ ວາ ໂອກ຺ກມິສ຺ສຕີຕິ ນິມິຕ຺ຕເມຕໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ນ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໑) ວຸຕ຺ຕາສຸ ອຏ຺ຐສຸ ປຣິສາສຸ. ອຠີຕນາທໍ ນທຕີຕິ ປຣໂຕ ທສ຺ສິຕຎາຓໂຍເຄນ ທສພໂລຫນ຺ຕິ ອຠີຕນາທໍ ນທຕິ.

ປຏິເວຘນິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຎາຓໍ ປຏິເວໂຘຕິ ‘‘ຜລກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ປຏິລທ຺ຘສ຺ສປິ ເທສນາຎາຓສ຺ສ ກິຈ຺ຈນິປ຺ຜຕ຺ຕິ ປຣສ຺ສ ອວພຸຊ຺ຌນມຕ຺ເຕນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອຎ຺ຎາສິໂກຓ຺ຑຎ຺ຎສ຺ສ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕໍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຕ ປຣໍ ປນ ຍາວ ປຣິນິພ຺ພານາ ເທສນາຎາຓປວຕ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ປວຕ຺ຕິຕສ຺ສ ຘມ຺ມຈກ຺ກສ຺ສ ຐານນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ຕິຕຈກ຺ກສ຺ສ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ຈກ຺ກຣຕນສ຺ສ ຐານໍ ວິຍ.

ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກິໍ ຠູມິຍໍ ປຸຣິໂສ ວິຍ, ໂນຕິ ອາຫ ‘‘ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍາ’’ຕິ. ຐານນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຕລາໂຠ ຘຣມານຕາ ຈ, ນ ຄຕິນິວຕ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈວ ປວຕ຺ຕຕິ ຈາ’’ຕິ. ຍຕ຺ຖ ປເນຕໍ ທສພລຎາຓໍ ວິຕ຺ຖາຣິຕໍ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຠິຘມ຺ເມ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ສມາທິຍນ຺ຕີຕິ ສມາທານານິ, ຕານິ ປນ ສມາທິຍິຕ຺ວາ ກຕານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມາທິຍິຕ຺ວາ ກຕານ’’ນ຺ຕິ. ກມ຺ມເມວ ວາ ກມ຺ມສມາທານນ຺ຕິ ເອເຕນ ສມາທານສທ຺ທສ຺ສ ອປຸພ຺ພຕ຺ຖາຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ ມຸຕ຺ຕຄຕສທ຺ເທ ຄຕສທ຺ທສ຺ສ ວິຍ. ຄຕີຕິ ນິຣຍາທິຄຕິໂຍ. ອຸປຘີຕິ ອຕ຺ຕຠາໂວ. ກາໂລຕິ ກມ຺ມສ຺ສ ວິປຈ຺ຈນາຣຫກາໂລ. ປໂຍໂຄຕິ ວິປາກຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ກິຣິຍາ.

ອຄຕິຄາມິນິນ຺ຕິ ນິພ຺ພານຄາມິນິໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ນິພ຺ພານຎ຺ຈາຫໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ປຊານາມິ ນິພ຺ພານຄາມິນິຎ຺ຈ ປຏິປທ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໓). ພຫູສຸປິ ມນຸສ຺ເສສຸ ເອກເມວ ປາຓໍ ຆາເຕນ຺ເຕສຸ ກາມໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ເຈຕນາ ຕສ຺ເສເວກສ຺ສ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍາຣມ຺ມຓາ, ຕໍ ປນ ກມ຺ມໍ ເຕສໍ ນານາກາຣໍ. ເຕສຸ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໑໑) ຫິ ເອໂກ ອາທເຣນ ຉນ຺ທຊາໂຕ ກໂຣຕິ, ເອໂກ ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວມ຺ປິ ກໂຣຫີ’’ຕິ ປເຣຫິ ນິປ຺ປີຬິໂຕ ກໂຣຕິ, ເອໂກ ສມານຈ຺ຉນ຺ໂທ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ອປ຺ປຏິພາຫມາໂນ ວິຈຣຕິ. ເຕສຸ ເອໂກ ເຕເນວ ກມ຺ເມນ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ, ເອໂກ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຍໍ, ເອໂກ ເປຕ຺ຕິວິສເຍ. ຕໍ ຕຖາຄໂຕ ອາຍູຫນກ຺ຂເຓເຍວ ‘‘ອິມິນາ ນີຫາເຣນ ອາຍູຫິຕຕ຺ຕາ ເອສ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິສ຺ສຕິ, ເອສ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຍໍ, ເອສ ເປຕ຺ຕິວິສເຍ’’ຕິ ຊານາຕິ. ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານມ຺ປິ ‘‘ເອສ ມຫານິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິສ຺ສຕິ, ເອສ ອຸສ຺ສທນິຣເຍ’’ຕິ ຊານາຕິ. ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານມ຺ປິ ‘‘ເອສ ອປາທໂກ ຠວິສ຺ສຕິ, ເອສ ທ຺ວິປາທໂກ, ເອສ ຈຕຸປ຺ປໂທ, ເອສ ພຫຸປ຺ປໂທ’’ຕິ ຊານາຕິ. ເປຕ຺ຕິວິສເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານມ຺ປິ ‘‘ເອສ ນິຊ຺ຌາມຕຓ຺ຫິໂກ ຠວິສ຺ສຕິ, ເອສ ຂຸປ຺ປິປາສິໂກ, ເອສ ປຣທຕ຺ຕູປຊີວີ’’ຕິ ຊານາຕິ. ເຕສຸ ຈ ກມ຺ເມສຸ ‘‘ອິທໍ ກມ຺ມໍ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອາກຑ຺ຒິສ຺ສຕິ, ອິທໍ ອຎ຺ເຎນ ທິນ຺ນາຍ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ອຸປຘິເວປກ຺ກໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊານາຕິ.

ຕຖາ ສກລຄາມວາສິເກສຸ ເອກໂຕ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ທທມາເນສຸ ກາມໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ເຈຕນາ ປິຓ຺ຑປາຕາຣມ຺ມຓາວ, ຕໍ ປນ ກມ຺ມໍ ເຕສໍ ນານາກາຣໍ. ເຕສຸ ຫິ ເອໂກ ອາທເຣນ ກໂຣຕີຕິ ສພ຺ພໍ ປຸຣິມສທິສໍ, ຕສ຺ມາ ເຕສຸ ເກຈິ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເກຈິ ມນຸສ຺ສໂລເກ. ຕໍ ຕຖາຄໂຕ ອາຍູຫນກ຺ຂເຓເຍວ ຊານາຕິ. ‘‘ອິມິນາ ນີຫາເຣນ ອາຍູຫິຕຕ຺ຕາ ເອສ ມນຸສ຺ສໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕິສ຺ສຕິ, ເອສ ເທວໂລເກ. ຕຕ຺ຖາປິ ເອສ ຂຕ຺ຕິຍກຸເລ, ເອສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຸເລ, ເອສ ເວສ຺ສກຸເລ, ເອສ ສຸທ຺ທກຸເລ, ເອສ ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕີສຸ, ເອສ ນິມ຺ມານຣຕີສຸ, ເອສ ຕຸສິເຕສຸ, ເອສ ຍາເມສຸ, ເອສ ຕາວຕິໍເສສຸ, ເອສ ຈາຕຸມຫາຣາຊິເກສຸ, ເອສ ຠຸມ຺ມເທເວສູ’’ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຫີນປຓີຕສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓອປ຺ປປຣິວາຣມຫາປຣິວາຣຕາທິເຠທໍ ຕໍ ຕໍ ວິເສສໍ ອາຍູຫນກ຺ຂເຓເຍວ ຊານາຕິ.

ຕຖາ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປນ຺ເຕສຸເຍວ ‘‘ອິມິນາ ນີຫາເຣນ ເອສ ກິຎ຺ຈິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ, ເອສ ມຫາຠູຕມຕ຺ຕເມວ ວວຕ຺ຖເປສ຺ສຕິ, ເອສ ຣູປປຣິຄ຺ຄເຫເຍວ ຐສ຺ສຕິ, ເອສ ອຣູປປຣິຄ຺ຄເຫເຍວ, ເອສ ນາມຣູປປຣິຄ຺ຄເຫເຍວ, ເອສ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫເຍວ, ເອສ ລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓິກວິປສ຺ສນາຍເມວ, ເອສ ປຐມຜເລເຍວ, ເອສ ທຸຕິຍຜເລເຍວ, ເອສ ຕຕິຍຜເລເຍວ, ເອສ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊານາຕິ. ກສິຓປຣິກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ເຕສຸປິ ‘‘ອິມສ຺ສ ປຣິກມ຺ມມຕ຺ຕເມວ ຠວິສ຺ສຕິ, ເອສ ນິມິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທສ຺ສຕິ, ເອສ ອປ຺ປນໍ ເອວ ປາປຸຓິສ຺ສຕິ, ເອສ ຌານໍ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊານາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິມສ຺ສ ເຈຕນາ’’ຕິອາທິ.

ກາມນໂຕ ກາເມຕພ຺ພໂຕ ກາມປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໂຕ ຈ ຘາຕຸ ກາມຘາຕຸ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ພ຺ຍາປາທຘາຕຸຣູປຘາຕຸອາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ວິລກ຺ຂຓຕາຍາຕິ ວິສທິສສຠາວຕາຍ. ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕຸໂລກນ຺ຕິ ອເນກຘາຕຸໍ ນານາຘາຕຸໍ ຂນ຺ຘໂລກໍ ອາຍຕນໂລກໍ ຘາຕຸໂລກໍ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີຕິ ໂຍຊນາ. ‘‘ອຍໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ ນາມ…ເປ… ອຍໍ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ ນາມ. ເຕສຸປິ ເອກວິເຘນ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ, ເອກາທສວິເຘນ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ. ເອກວິເຘນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘ, ພຫຸວິເຘນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘ. ເອກວິເຘນ ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ໂຘ…ເປ… ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ໂຘ…ເປ… ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ, ພຫຸວິເຘນ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ ເອວໍ ຕາວ ຂນ຺ຘໂລກສ຺ສ, ‘‘ອິທໍ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ນາມ…ເປ… ອິທໍ ຘມ຺ມາຍຕນໍ ນາມ. ຕຕ຺ຖ ທສາຍຕນາ ກາມາວຈຣາ, ທ຺ເວ ຈາຕຸຠູມກາ’’ຕິອາທິນາ ອາຍຕນໂລກສ຺ສ, ‘‘ອຍໍ ຈກ຺ຂຸຘາຕຸ ນາມ…ເປ… ອຍໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ ນາມ. ຕຕ຺ຖ ໂສຬສ ຘາຕຸໂຍ ກາມາວຈຣາ, ທ຺ເວ ຈາຕຸຠູມກາ’’ຕິອາທິນາ ຘາຕຸໂລກສ຺ສ ອເນກສຠາວໍ ນານາສຠາວຎ຺ຈ ປຊານາຕິ. ນ ເກວລໍ ອຸປາທິນ຺ນສງ຺ຂາຣໂລກສ຺ເສວ, ອຖ ໂຂ ອນຸປາທິນ຺ນກສງ຺ຂາຣໂລກສ຺ສປິ ‘‘ອິມາຍ ນາມ ຘາຕຸຍາ ອຸສ຺ສນ຺ນຕ຺ຕາ ອິມສ຺ສ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ຂນ຺ໂຘ ເສໂຕ, ອິມສ຺ສ ກາໂຬ, ອິມສ຺ສ ມຏ຺ໂຐ, ອິມສ຺ສ ສກຓ຺ຏໂກ, ອິມສ຺ສ ພຫລຕ຺ຕໂຈ, ອິມສ຺ສ ຕນຸຕ຺ຕໂຈ, ອິມສ຺ສ ປຕ຺ຕໍ ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານາທິວເສນ ເອວຣູປໍ, ອິມສ຺ສ ປຸປ຺ຜໍ ນີລໍ ປີຕໍ ໂລຫິຕໍ ໂອທາຕໍ ສຸຄນ຺ຘໍ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘໍ, ອິມສ຺ສ ຜລໍ ຂຸທ຺ທກໍ ມຫນ຺ຕໍ ທີຆໍ ວຏ຺ຏໍ ສຸສຓ຺ຐານໍ ທຸສ຺ສຓ຺ຐານໍ ມຏ຺ຐໍ ຜຣຸສໍ ສຸຄນ຺ຘໍ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘໍ ມຘຸຣໍ ຕິຕ຺ຕກໍ ກຏຸກໍ ອມ຺ພິລໍ ກສາວໍ, ອິມສ຺ສ ກຓ຺ຏໂກ ຕິຂິໂຓ ກຸຓ຺ໂຐ ອຸຊຸໂກ ກຸຏິໂລ ຕມ຺ໂພ ກາໂຬ ໂອທາໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ປຊານາຕິ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸພຸທ຺ຘານໍ ເອວ ຫິ ເອຕໍ ພລໍ, ນ ອຎ຺ເຎສໍ.

ນານາຘິມຸຕ຺ຕິກຕນ຺ຕິ ນານຊ຺ຌາສຍຕໍ. ອຘິມຸຕ຺ຕິ ນາມ ອຊ຺ຌາສຍຘາຕຸ ອຊ຺ຌາສຍສຠາໂວ. ໂສ ປນ ຫີນປຓີຕຕາສາມຎ຺ເຎນ ປາຬິຍໍ ທ຺ວິຘາວ ວຸຕ຺ໂຕປິ ຫີນປຓີຕາທິເຠເທນ ອເນກວິໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ຫີນາທີຫິ ອຘິມຸຕ຺ຕີຫິ ນານາຘິມຸຕ຺ຕິກຠາວ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ເຍ ສຕ຺ຕາ ຍໍຍໍອຘິມຸຕ຺ຕິກາ, ເຕ ເຕ ຕໍຕທຘິມຸຕ຺ຕິເກ ເອວ ເສວນ຺ຕິ ຠຊນ຺ຕິ ປຍິຣຸປາສນ຺ຕິ ຘາຕຸສຠາຄໂຕ. ຍຖາ ຄູຖາທີນໍ ຘາຕູນໍ ສຠາໂວ ເອໂສ, ຍໍ ຄູຖາທີຫິ ເອວ ສໍສນ຺ທນ຺ຕິ ສເມນ຺ຕິ, ເອວໍ ຫີນຊ຺ຌາສຍາ ທຸສ຺ສີລາທີເຫວ ສໍສນ຺ທນ຺ຕິ ສເມນ຺ຕິ, ສມ຺ປນ຺ນສີລາທໂຍ ຈ ສມ຺ປນ຺ນສີລາທີເຫວ. ຕໍ ເນສໍ ນານາຘິມຸຕ຺ຕິກຕໍ ຠຄວາ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີຕິ.

ວຸທ຺ຘິໍ ຫານິຎ຺ຈາຕິ ປຈ຺ຈຍວິເສເສນ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ອຘິກຕໍ ອນຘິກຕຎ຺ຈ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕຎາຓນິທ຺ເທເສ (ວິຠ. ໘໑໔; ປຏິ. ມ. ໑໑໓) ‘‘ອາສຍໍ ຊານາຕິ, ອນຸສຍໍ ຊານາຕີ’’ຕິ ອາສຍາທິຊານນໍ ກສ຺ມາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ? ອາສຍຊານນາທິນາ ເຍຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ປໂຣປເຣຫິ ສຕ຺ຕາ ກລ຺ຍາຓປາປາສຍາທິກາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຊານນສ຺ສ ວິຠາວນໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕອາສຍານຸສຍຎາຓານໍ ວິສຸໍ ອສາຘາຣຓຕາ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕນານາຘິມຸຕ຺ຕິກຕາຎາຓານໍ ວິສຸໍ ພລວຕາ ຈ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາສຍນ຺ຕິ ຍຕ຺ຖ ສຕ຺ຕາ ນິວສນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ນິວາສຏ຺ຐານໍ, ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ວາ ຍຖາຠູຕຎາຓໍ ວາ ອາສໂຍ, ອນຸສໂຍ ອປ຺ປຫີນຠາເວນ ຖາມຄໂຕ ກິເລໂສ. ຕໍ ປນ ຠຄວາ ສຕ຺ຕານໍ ອາສຍໍ ຊານນ຺ໂຕ ເຕສໍ ເຕສໍ ທິຏ຺ຐິຄຕານໍ ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຎາຓານຎ຺ຈ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກ຺ຂເຓປິ ຊານາຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ກາມໍ ເສວນ຺ຕໍເຍວ ຠຄວາ ຊານາຕິ – ‘ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ກາມຄຣຸໂກ ກາມາສໂຍ ກາມາຘິມຸຕ຺ໂຕ’ຕິ. ກາມໍ ເສວນ຺ຕໍເຍວ ຊານາຕິ – ‘ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ເນກ຺ຂມ຺ມຄຣຸໂກ ເນກ຺ຂມ຺ມາສໂຍ ເນກ຺ຂມ຺ມາຘິມຸຕ຺ໂຕ’ຕິ. ເນກ຺ຂມ຺ມໍ ເສວນ຺ຕໍເຍວ ຊານາຕິ. ພ຺ຍາປາທໍ, ອພ຺ຍາປາທໍ, ຖິນມິທ຺ຘໍ, ອາໂລກສຎ຺ຎໍ ເສວນ຺ຕໍເຍວ ຊານາຕິ – ‘ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ຖິນມິທ຺ຘຄຣຸໂກ ຖິນມິທ຺ຘາສໂຍ ຖິນມິທ຺ຘາຘິມຸຕ຺ໂຕ’’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໑໓).

ປຐມາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຌານານນ຺ຕິ ຣູປາວຈຣານໍ ປຐມາທີນໍ ປຈ຺ຈນີກຊ຺ຌາປນຏ຺ເຐນ ອາຣມ຺ມຓູປນິຊ຺ຌາປນຏ຺ເຐນ ຈ ຌານານໍ. ຈຕຸກ຺ກນເຍນ ເຫຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ວິໂມກ຺ຂານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຏິປາຏິຍາ ສຕ຺ຕ ອປ຺ປິຕປ຺ປິຕກ຺ຂເຓ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມຫິ ວິມຸຈ຺ຈນໂຕ ອາຣມ຺ມເຓ ຈ ອຘິມຸຈ຺ຈນໂຕ ວິໂມກ຺ຂາ ນາມ. ອຏ຺ຐໂມ ປນ ສພ຺ພໂສ ສຎ຺ຎາເວທຍິເຕຫິ ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອປຄມວິໂມກ຺ໂຂ ນາມ. ຈຕຸກ຺ກນຍປຎ຺ຈກນເຍສຸ ປຐມຊ຺ຌານສມາຘິ ສວິຕກ຺ກສວິຈາໂຣ ນາມ. ປຎ຺ຈກນເຍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານສມາຘິ ອວິຕກ຺ກວິຈາຣມຕ຺ໂຕ. ນຍທ຺ວເຍປິ ອຸປຣິ ຕີສຸ ຌາເນສຸ ສມາຘິ ອວິຕກ຺ກອວິຈາໂຣ. ສມາປຕ຺ຕີສຸ ປຏິປາຏິຍາ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ສມາຘີຕິປິ ນາມໍ, ສມາປຕ຺ຕີຕິປິ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາສພ຺ຠາວໂຕ, ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ຕທຠາວໂຕ ນ ສມາຘີຕິ ນາມໍ. ຫານຠາຄິຍຘມ຺ມນ຺ຕິ ອປ຺ປຄຸເຓຫິ ປຐມຊ຺ຌານາທີຫິ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣານໍ ກາມາທິອນຸປກ຺ຂນ຺ທນໍ. ວິເສສຠາຄິຍຘມ຺ມນ຺ຕິ ປຄຸເຓຫິ ປຐມຊ຺ຌານາທີຫິ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣານໍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິປກ຺ຂນ຺ທນໍ. ອິຕິ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣານໍ ກາມາທິທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິປກ຺ຂນ຺ທນານິ ຫານຠາຄິຍວິເສສຠາຄິຍາ ຘມ຺ມາຕິ ທສ຺ສິຕານິ. ເຕຫິ ປນ ຌານານໍ ຕໍສຠາວຕາ ຈ ຘມ຺ມສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ເຫຕຸຠາເວນ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ໂວທານນ຺ຕິ ປຄຸຓຕາສງ຺ຂາຕໍ ໂວທານໍ. ຕຎ຺ຫິ ປຐມຊ຺ຌານາທີຫິ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິອຘິຄມສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ‘‘ວຸຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ນິໂຣຘໂຕ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ ວຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປາຬິ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຕ ‘‘ນິໂຣຘາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ອິມາຍ ປາຬິຍາ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໑໗) ປຏິເສເຘຕພ຺ພາ. ໂຍ ສມາປຕ຺ຕິລາຠີ ສມາໂນ ເອວ ‘‘ນ ລາຠີມ຺ຫີ’’ຕິ, ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ສມານໍ ເອວ ‘‘ນ ກມ຺ມຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ສຎ຺ຎີ ໂຫຕິ, ໂສ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍເຍວ ສມານໍ ‘‘ວິປຕ຺ຕີ’’ຕິ ປຈ຺ເຈຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ນ ຕຖາ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ ຍຖາ ປຣວາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສກສກກິຈ຺ຈເມວ ຊານາຕີຕິ ຐານາຏ຺ຐານຊານນາທິສກສກເມວ ກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ຊານາຕິ, ຍຖາສກເມວ ວິສຍໍ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕມ຺ປີຕິ ເຕຫິ ທສພລຎາເຓຫິ ຊານິຕພ຺ພມ຺ປິ. ກມ຺ມວິປາກນ຺ຕຣເມວາຕິ ກມ຺ມນ຺ຕຣສ຺ສ ວິປາກນ຺ຕຣເມວ ຊານາຕິ. ເຈຕນາເຈຕນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ນິຣຍາທິນິພ຺ພານຄາມິນິປ຺ປຏິປທາຠູເຕ ກມ຺ມນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ກມ຺ມປຣິຈ຺ເຉທເມວາ’’ຕິ. ຘາຕຸນານຕ຺ຕຎ຺ຈ ຘາຕຸນານຕ຺ຕກາຣຓຎ຺ຈ ຘາຕຸນານຕ຺ຕກາຣຓນ຺ຕິ ເອກເທສສຣູເປກເສໂສ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຎ຺ຫິ ຎາຓໍ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ຊານາຕິ. ‘‘ອິມາຍ ນາມ ຘາຕຸຍາ ອຸສ຺ສນ຺ນຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໑໒) ຕຖາ ເຈວ ສໍວຓ຺ຓິຕໍ. ສຈ຺ຈປຣິຈ຺ເຉທເມວາຕິ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາທິວເສນ ສຈ຺ຈານໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນເມວ. ອປ຺ເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ອຏ຺ຐມນວມພລານິ ວິຍ ຕໍສທິສໍ, ອິທ຺ຘິວິຘຎາຓມິວ ວິກຸພ຺ພິຕຸໍ. ເອເຕນສ຺ສ ພລສທິສຕຎ຺ຈ ນິວາເຣຕິ. ຌານາທິຎາຓໍ ວິຍ ວາ ອປ຺ເປຕຸໍ ວິກຸພ຺ພິຕຸຎ຺ຈ. ຍທິປິ ຫິ ຌານາທິປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ ສຕ຺ຕມພລນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ສວິຕກ຺ກສວິຈາຣຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕຖາປິ ຌານາທີຫິ ວິນາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ນຕ຺ຖີຕິ ຌານາທິສຫຄຕໍ ຎາຓໍ ຕທນ຺ໂຕຄຘໍ ກຕ຺ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ຌານາທິກິຈ຺ຈໍ ວິຍ ນ ສພ຺ພໍ ພລກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ສກ຺ໂກຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຌານໍ ຫຸຕ຺ວາ ອປ຺ເປຕຸໍ, ອິທ຺ຘິ ຫຸຕ຺ວາ ວິກຸພ຺ພິຕຸຎ຺ຈ ນ ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ກສ຺ສຈິ ພລສ຺ສ ຌານອິທ຺ຘິຠາວໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອວໍ ກິຈ຺ຈວິເສສວເສນປິ ທສພລຎາຓສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓວິເສສໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ວິຕກ຺ກຕ຺ຕິກຠູມນ຺ຕຣວເສນປິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏິປາຏິຍາຕິອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຏິປາຏິຍາ.

ອນຸປທວຓ຺ຓນໍ ຎຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພານີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກິເລສາວຣຓໍ ນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ. ກິເລສາວຣຓສ຺ສ ອຠາໂວ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓາຘິຄມສ຺ສ ຐານໍ, ຕພ຺ຠາໂວ ອຏ຺ຐານໍ. ອນຘິຄມສ຺ສ ປນ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ຍຖາກ຺ກມໍ ອຏ຺ຐານໍ ຐານຎ຺ຈາຕິ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂລກິຍ…ເປ… ທສ຺ສນໂຕ ຈາ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ໂລກິຍສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ຐິຕິ ອາສວກ຺ຂຍາຘິຄມສ຺ສ ຐານໍ ກິເລສາວຣຓາຠາວສ຺ສ ກາຣຓຕ຺ຕາ. ສາ ຫິ ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ນ ໂຫຕິ, ອສຕິ ຈ ໂຫຕິ. ເອເຕນ ຕສ຺ສາ ອຏ຺ຐິຕິຍາ ຕສ຺ສ ອຏ຺ຐານຕາ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ. ເນສໍ ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ຕານໍ. ຘາຕຸເວມຕ຺ຕທສ຺ສນໂຕຕິ ກາມຘາຕຸອາທີນໍ ປວຕ຺ຕິເຠທທສ຺ສນໂຕ, ຍທຄ຺ເຄນ ຘາຕຸເວມຕ຺ຕໍ ຊານາຕິ, ຕທຄ຺ເຄນ ຈຣິຍາທິວິເສສມ຺ປິ ຊານາຕິ. ຘາຕຸເວມຕ຺ຕທສ຺ສນໂຕຕິ ວາ ຘມ຺ມຘາຕຸເວມຕ຺ຕທສ຺ສນໂຕ. ສພ຺ພາປິ ຫິ ຈຣິຍາ ຘມ຺ມຘາຕຸປຣິຍາປນ຺ນາ ເອວາຕິ. ປໂຍຄໍ ອນາທິຍິຕ຺ວາປິ ສນ຺ຕຕິມຫາມຕ຺ຕາທີນໍ ວິຍ. ທິພ຺ພຈກ຺ຂານຸຠາວໂຕ ປຕ຺ຕພ຺ເພນາຕິ ເອຕ຺ຖ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ປຣສ຺ສ ຫທຍວຕ຺ຖຸສນ຺ນິສ຺ສຍໂລຫິຕວຓ຺ຓທສ຺ສນມຸເຂນ ຕທາ ປວຕ຺ຕມານຈິຕ຺ຕຊານນຕ຺ຖໍ ປຣິກມ຺ມກຣຓໍ ນາມ ສາວການໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອາທິກມ຺ມິການໍ, ຍໂຕ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸອານຸຠາວໂຕ ເຈໂຕປຣິຍຎາຓສ຺ສ ປຕ຺ຕພ຺ພຕາ ສິຍາ. ພຸທ຺ຘານໍ ປນ ຍທິປິ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓາຘິຄມໂຕ ປເຄວ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓາຘິຄໂມ, ຕຖາປິ ຕຖາປຣິກມ຺ມກຣຓໍ ນຕ຺ຖິ ວິຊ຺ຊາຕ຺ຕຍສິທ຺ຘິຍາ ສິຊ຺ຌນໂຕ. ເສສາຠິຎ຺ຎາຕ຺ຕເຍ ເຈໂຕປຣິຍຎາຓໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓາຘິຄເມນ ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠຕີຕິ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.