.ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ.

ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣນິກາເຍ

ທສກນິປາຕ-ຏີກາ

໑. ປຐມປຓ຺ຓາສກໍ

໑. ອານິສໍສວຄ຺ໂຄ

໑. ກິມຕ຺ຖິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑. ທສກນິປາຕສ຺ສ ປຐເມ ອວິປ຺ປຏິສາຣຕ຺ຖານີຕິ ອວິປ຺ປຏິສາຣປ຺ປໂຍຊນານິ. ອວິປ຺ປຏິສາຣານິສໍສານີຕິ ອວິປ຺ປຏິສາຣຸທຍານິ. ເອເຕນ ອວິປ຺ປຏິສາໂຣ ນາມ ສີລສ຺ສ ອຸທຍມຕ຺ຕໍ, ສໍວທ຺ຘິຕສ຺ສ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ຉາຍາປຸປ຺ຜສທິສໍ, ອຎ຺ໂຎ ເອວ ປນາເນນ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ໂພ ສມາຘິອາທິຄຸໂຓຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ຍາວ ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິ, ຕາວ ຕຣຸຓວິປສ຺ສນາ’’ຕິ ຫິ ວຈນໂຕ ອຸປກ຺ກິເລສວິມຸຕ຺ຕອຸທຍພ຺ພຍຎາຓໂຕ ປຣໍ ອຍຎ຺ຈ ວິປສ຺ສນາ ວິຣຊ຺ຊຕິ ໂຍຄາວຈໂຣ ວິຣຕ຺ໂຕ ປຸຣິໂສ ວິຍ ຠຣິຍາຍ ສງ຺ຂາຣໂຕ ເອເຕນາຕິ ວິຣາໂຄ.

ກິມຕ຺ຖິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒-໕. ເຈຕນາກຣຓີຍສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໒-໕. ທຸຕິເຍ ສໍສາຣມໂຫຆສ຺ສ ປຣຕີຣຠາວໂຕ ໂຍ ນໍ ອຘິຄຈ຺ຉຕິ, ຕໍ ປາເຣຕິ ຄເມຕີຕິ ປາຣໍ, ນິພ຺ພານໍ. ຕພ຺ພິທູຣຕາຍ ນຕ຺ຖິ ເອຕ຺ຖ ປາຣນ຺ຕິ ອປາຣໍ, ສໍສາໂຣ. ເຕນາຫ ‘‘ໂອຣິມຕີຣຠູຕາ ເຕຠູມກວຏ຺ຏາ’’ຕິອາທິ. ຕຕິຍາທີສຸ ນຕ຺ຖິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ເຈຕນາກຣຓີຍສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ສມາຘິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໖. ຉຏ຺ເຐ ສນ຺ຕໍ ສນ຺ຕນ຺ຕິ ອປ຺ເປຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນສ຺ສາຕິອາທີສຸ ສນ຺ຕໍ ສນ຺ຕໍ ປຓີຕໍ ປຓີຕນ຺ຕິອາທີນິ ວທຕິ. ອິມິນາ ປນ ອາກາເຣນ ຕໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປສໍຫຣໂຕ ຜລສມາປຕ຺ຕິສງ຺ຂາໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ຕຖາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເສສໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ສມາຘິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອານິສໍສວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ນາຖວຄ຺ໂຄ

໑-໔. ເສນາສນສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໑໑-໑໔. ທຸຕິຍສ຺ສ ປຐເມ ນາຕິທູຣນ຺ຕິ ໂຄຈຣຏ຺ຐານໂຕ ອຑ຺ຒຄາວຸຕໂຕ ໂອຣຠາຄຕາຍ ນາຕິທູຣໍ. ນາຈ຺ຈາສນ຺ນນ຺ຕິ ປຈ຺ຉິເມນ ປມາເຓນ ໂຄຈຣຏ຺ຐານໂຕ ປຎ຺ຈຘນຸສຕິກຕາຍ ນ ອຕິອາສນ຺ນໍ. ຕາຍ ຈ ປນ ນາຕິທູຣນາຈ຺ຈາສນ຺ນຕາຍ ໂຄຈຣຏ຺ຐານປຏິປຣິສ຺ສຍາທິຣຫິຕມຄ຺ຄຕາຍ ຈ ຄມນສ຺ສ ຈ ອາຄມນສ຺ສ ຈ ຍຸຕ຺ຕຣູປຕ຺ຕາ ຄມນາຄມນສມ຺ປນ຺ນໍ. ທິວສຠາເຄ ມຫາຊນສໍກິຓ຺ຓຕາຠາເວນ ທິວາ ອປ຺ປາກິຓ຺ຓໍ. ອຠາວຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ອປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ຣຕ຺ຕິຍໍ ມນຸສ຺ສສທ຺ທາຠາເວນ ຣຕ຺ຕິໍ ອປ຺ປສທ຺ທໍ. ສພ຺ພທາປິ ຊນສນ຺ນິປາຕນິຄ຺ໂຆສາຠາເວນ ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສໍ.

ອປ຺ປກສິເຣນາຕິ ອກສິເຣນ ສຸເຂເນວ. ສີລາທິຄຸຓານໍ ຖິຣຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຖຣາ. ສຸຕ຺ຕເຄຍ຺ຍາທິ ພຫຸ ສຸຕໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ພຫຸສ຺ສຸຕາ. ຕມຸຄ຺ຄຫຘາຣເຓນ ສມ຺ມເທວ ຄຣູນໍ ສນ຺ຕິເກ ອາຄມິຕຠາເວນ ຈ ອາຄໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມສງ຺ຂາໂຕ ອາຄໂມ ເອເຕສນ຺ຕິ ອາຄຕາຄມາ. ສຸຕ຺ຕາຠິຘມ຺ມສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ຘາຣເຓນ ຘມ຺ມຘຣາ. ວິນຍສ຺ສ ຘາຣເຓນ ວິນຍຘຣາ. ເຕສໍ ຘມ຺ມວິນຍານໍ ມາຕິກາຍ ຘາຣເຓນ ມາຕິກາຘຣາ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມປຣິປຸຈ຺ຉາຍ ປຣິປຸຈ຺ຉຕິ. ອຕ຺ຖປຣິປຸຈ຺ຉາຍ ປຣິປຎ຺ຫຕິ ວີມໍສຕິ ວິຈາເຣຕິ. ອິທໍ, ຠນ຺ເຕ, ກຖໍ, ອິມສ຺ສ ໂກ ອຕ຺ໂຖຕິ ປຣິປຸຈ຺ຉາປຣິປຎ຺ຫາກາຣທສ຺ສນໍ. ອວິວຏຎ຺ເຈວ ປາຬິຍາ ອຕ຺ຖໍ ປເທສນ຺ຕຣປາຬິທສ຺ສເນນ ອາຄມໂຕ ວິວຣນ຺ຕິ. ອນຸຕ຺ຕານີກຕຎ຺ຈ ຍຸຕ຺ຕິວິຠາວເນນ ອຸຕ຺ຕານິໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ກງ຺ຂາຐານິເຍສຸ ຘມ຺ເມສຸ ສໍສຍຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຫຕຸຕາຍ ຄຓ຺ຐິຏ຺ຐານຠູເຕສຸ ປາຬິປ຺ປເທເສສຸ ຍາຖາວໂຕ ວິນິຈ຺ຉຍປ຺ປທາເນນ ກງ຺ຂໍ ປຏິວິໂນເທນ຺ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ນາຕິທູຣໍ ນາຈ຺ຈາສນ຺ນໍ ຄມນາຄມນສມ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ, ທິວາ ອປ຺ປາກິຓ຺ຓໍ, ຣຕ຺ຕິໍ ອປ຺ປສທ຺ທໍ, ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສນ຺ຕິ ເອກໍ, ອປ຺ປຑໍສມກສວາຕາຕປສຣີສປສມ຺ຜສ຺ສນ຺ຕິ ເອກໍ, ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ເສນາສເນ ວິຫຣນ຺ຕສ຺ສ…ເປ… ປຣິກ຺ຂາຣາຕິ ເອກໍ, ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ເສນາສເນ ເຖຣາ…ເປ… ກງ຺ຂໍ ປຏິວິໂນເທນ຺ຕີຕິ ເອກໍ. ເອວໍ ປຎ຺ຈ ອງ຺ຄານິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ທຸຕິຍາທີນິ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖານິ.

ເສນາສນສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕-໖. ອປ຺ປມາທສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໑໕-໑໖. ປຎ຺ຈເມ ກາຣາປກອປ຺ປມາໂທ ນາມ ‘‘ອິເມ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ປຫາຕພ຺ພາ, ອິເມ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ພາ’’ຕິ ຕໍຕໍປຣິວຊ຺ເຊຕພ຺ພວຊ຺ຊນສມ຺ປາເທຕພ຺ພສມ຺ປາທນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ອປ຺ປມາໂທ. ເອສາຕິ ອປ຺ປມາໂທ. ໂລກິໂຍວ ນ ໂລກຸຕ຺ຕໂຣ. ອຍຎ຺ຈາຕິ ຈ ເອສາຕິ ຈ ອປ຺ປມາທເມວ ວທຕິ. ເຕສນ຺ຕິ ຈາຕຸຠູມກຘມ຺ມານໍ. ປຏິລາຠກຕ຺ເຕນາຕິ ປຏິລາຠາປນກຕ຺ເຕນ.

ຊງ຺ຄລານນ຺ຕິ ຊງ຺ຄລຈາຣີນໍ. ຊງ຺ຄລ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ຂຣຠາວສາມຎ຺ເຎນ ປຖວີປຣິຍາໂຍ, ນ ອນຸປຏ຺ຐານວິທູຣເທສວາຈີ. ເຕນາຫ ‘‘ປຖວີຕລຈາຣີນ’’ນ຺ຕິ. ປທານໍ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ‘‘ສປາທກປາຓານ’’ນ຺ຕິ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ສໂມຘານນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕຄຘຠາວໍ. ເຕນາຫ ‘‘ໂອຘານໍ ປກ຺ເຂປ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອຸປກ຺ເຂປ’’ນ຺ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ, ອຸປເນຕ຺ວາ ປກ຺ຂິປິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວສ຺ສິກາຍ ປຸປ຺ຜໍ ວສ຺ສິກໍ ຍຖາ ‘‘ອາມລກິຍາ ຜລໍ ອາມລກ’’ນ຺ຕິ. ມຫາຕລສ຺ມິນ຺ຕິ ອຸປຣິປາສາເທ. ຉຏ຺ຐໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ອປ຺ປມາທສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗-໘. ປຐມນາຖສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໑໗-໑໘. ສຕ຺ຕເມ ເຍຫິ ສີລາທີຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຘມ຺ມສຣຓຕາຍ ຘມ຺ເມເນວ ນາຖຕິ ອາສີສຕິ ອຠິຠວຕີຕິ ນາໂຖ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເຕ ຕສ຺ສ ນາຖຠາວກຣາ ຘມ຺ມາ ນາຖກຣຓາຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ສນາຖຠາວກຣາ ປຕິຏ຺ຐກຣາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂນ ປຕິຏ຺ຐກຣາຕິ ຍສ຺ສ ນາຖຠາວກຣາ, ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ປຕິຏ຺ຐາວິຘາຍິໂນ. ອປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ ອນາໂຖ, ສປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ ສນາໂຖຕິ ປຕິຏ຺ຐຕ຺ໂຖ ນາຖ-ສທ຺ໂທ. ກລ຺ຍາຓຄຸຓໂຍຄໂຕ ກລ຺ຍາຓາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສີລາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ນາ’’ຕິ ອາຫ. ມິຊ຺ຊນລກ຺ຂຓາ ເມຕ຺ຕາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ມິຕ຺ໂຕ. ໂສ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ກລ຺ຍາໂຓ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕາມຕ຺ຕໍ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕປເທນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສ຺ສ ເຕນ ສພ຺ພກາລໍ ອວິຊຫິຕວາໂສຕິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກລ຺ຍາຓສຫາໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຕວສ຺ສາ’’ຕິ. ເຕ ເອວ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕາ ອສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ. ສຫ ອຍນໂຕຕິ ສຫ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ອສໂມຘາເນ ຈິຕ຺ເຕນ, ສໂມຘາເນ ປນ ຈິຕ຺ເຕນ ເຈວ ກາເຍນ ຈ ສມ຺ປວງ຺ໂກ. ສຸຂໍ ວໂຈ ເອຕສ຺ມິໍ ອນຸກູລຄາຫິມ຺ຫິ ອາທຣຄາຣວວຕິ ປຸຄ຺ຄເລຕິ ສຸວໂຈ. ເຕນາຫ ‘‘ສຸເຂນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ’’ຕິອາທິ. ຂໂມຕິ ຂນ຺ໂຕ. ຕເມວສ຺ສ ຂມຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຄາຬ຺ເຫນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວາມໂຕຕິ ມິຈ຺ຉາ, ອໂຍນິໂສ ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ. ປຏິປ຺ຜຣຕີຕິ ປຏາຓິກຠາເວນ ຕິຏ຺ຐຕິ. ປທກ຺ຂິຓໍ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ສມ຺ມາ, ໂຍນິໂສ ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ.

ອຸຈ຺ຈາວຈານີຕິ ວິປຸລຂຸທ຺ທການິ. ຕຕ຺ຣຸປຄມນິຍາຍາຕິ ຕຕ຺ຣ ຕຕ຺ຣ ມຫນ຺ເຕ ຂຸທ຺ທເກ ຈ ກມ຺ເມ ສາຘນວເສນ ອຸປາເຍນ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕິຍາ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ນິປ຺ຜາທເນ ສມຕ຺ຖາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຣຸປາຍາຍາຕິ ວາ ຕຕ຺ຣ ຕຕ຺ຣ ກມ຺ເມ ສາເຘຕພ຺ເພ ອຸປາຍຠູຕາຍ.

ຘມ຺ເມ ອສ຺ສ ກາໂມຕິ ຘມ຺ມກາໂມຕິ ພ຺ຍຘິກຣຓານມ຺ປິ ພາຫິຣຕ຺ໂຖ ສມາໂສ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາເມຕພ຺ພໂຕ ວາ ປິຍາຍິຕພ຺ພໂຕ ກາໂມ, ຘມ຺ໂມ. ຘມ຺ໂມ ກາໂມ ອສ຺ສາຕິ ຘມ຺ມກາໂມ. ຘມ຺ໂມຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ເຕປິຏກໍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ປິຍາຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ສມຸທາຫຣຓໍ ກຖນໍ ສມຸທາຫາໂຣ, ປິໂຍ ສມຸທາຫາໂຣ ເອຕສ຺ສາຕິ ປິຍສມຸທາຫາໂຣ. ສຍຎ຺ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ເທນ ‘‘ສກ຺ກຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ອນຸກຑ຺ຒຕິ. ເຕນ ສຍຎ຺ຈ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ເທເສຕຸກາໂມ ໂຫຕີຕິ ໂຍຊນາ. ອຠິຘມ຺ໂມ ສຕ຺ຕ ປກຣຓານິ ‘‘ອຘິໂກ ອຠິວິສິຏ຺ໂຐ ຈ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ວິນໂຍ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄາ ວິນຍນໂຕ ກາຍວາຈານໍ. ອຠິວິນໂຍ ຂນ຺ຘກປຣິວາຣາ ວິເສສໂຕ ອາຠິສມາຈາຣິກຘມ຺ມກິຕ຺ຕນໂຕ. ອາຠິສມາຈາຣິກຘມ຺ມປາຣິປູຣິວເສເນວ ຫິ ອາທິພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍກຘມ຺ມປາຣິປູຣີ. ຘມ຺ໂມ ເອວ ປິຏກທ຺ວຍສ຺ສປິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມຠາວໂຕ. ມຄ຺ຄຜລານິ ອຠິຘມ຺ໂມ ‘‘ນິພ຺ພານຘມ຺ມສ຺ສ ອຠິມຸໂຂ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ກິເລສວູປສມກຣຓໍ ປຸພ຺ພຠາຄິຍາ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາ ສງ຺ເຂປໂຕ ວິວຏ຺ຏນິສ຺ສິໂຕ ສມໂຖ ວິປສ຺ສນາ ຈ. ອຸຬາຣປາໂມຊ຺ໂຊຕິ ພລວປາໂມຊ຺ໂຊ. ກາຣຓຕ຺ເຖຕິ ນິມິຕ຺ຕຕ຺ເຖ. ກຸສລຘມ຺ມນິມິຕ຺ຕໍ ຫິສ຺ສ ວີຣິຍາຣມ຺ໂຠ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕສໍ ອຘິຄມຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ. ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສູຕິ ວາ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ເພ ຠຸມ຺ມໍ ຍຖາ ‘‘ເຈຕໂສ ອວູປສເມ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣປທຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ອຏ຺ຐເມ ນຕ຺ຖິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ປຐມນາຖສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ປຐມອຣິຍາວາສສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໙. ນວເມ ອຣິຍານໍ ເອວ ອາວາສາຕິ ອຣິຍາວາສາ ອນຣິຍານໍ ຕາທິສານໍ ອສມ຺ຠວໂຕ. ອຣິຍາຕິ ເຈຕ຺ຖ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທເສນ ຂີຓາສວາ ຄຫິຕາ. ເຕ ຈ ຍສ຺ມາ ເຕຫິ ສພ຺ພກາລໍ ອວິຊຫິຕວາສາ ເອວ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຕ ອາວສິໍສຸ ອາວສນ຺ຕິ ອາວສິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາວສິໍສູຕິ ນິສ຺ສາຍ ອາວສິໍສຸ. ປຎ຺ຈງ຺ຄວິປ຺ປຫີນຕາທໂຍ ຫິ ອຣິຍານໍ ອປສ຺ສຍາ. ເຕສຸ ປຎ຺ຈງ຺ຄວິປ຺ປຫານປຈ຺ເຈກສຈ຺ຈປໂນທນເອສນາໂອສຏ຺ຐານິ, ‘‘ສງ຺ຂາເຍກໍ ປຏິເສວຕິ, ອຘິວາເສຕິ ປຣິວຊ຺ເຊຕິ ວິໂນເທຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໘; ມ. ນິ. ໒.໑໖໘; ອ. ນິ. ໑໐.໒໐) ວຸຕ຺ເຕສຸ ອປສ຺ເສເນສຸ ວິໂນທນຎ຺ຈ ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈາເນວ, ອິຕເຣ ມຄ຺ເຄນ ຈ ສມິຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ.

ປຐມອຣິຍາວາສສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ທຸຕິຍອຣິຍາວາສສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໐. ທສເມ ກສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ ກຸຣຸສຸ ວິຫຣນ຺ໂຕ ອິມໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອຠາສີຕິ ອາຫ ‘‘ຍສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ກຸຣຸຣຏ຺ຐໍ ກິຣ ຕທາ ຕນ຺ນິວາສິສຕ຺ຕານໍ ໂຍນິໂສມນສິກາຣວນ຺ຕຕາທິນາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕາຍ ປຸພ຺ເພ ຈ ກຕປຸຎ຺ຎຕາພເລນ ວາ ຕທາ ອຸຕຸອາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຍຸຕ຺ຕເມວ ອໂຫສິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ປຸພ຺ເພ ປວຕ຺ຕກຸຣຸວຕ຺ຕຘມ຺ມານຸຏ຺ຐານວາສນາຍ ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸ ວິຍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອຸຕຸອາທິສມ຺ປນ຺ນເມວ ໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ກາເລ ສາຕິສຍໍ ອຸຕຸສປ຺ປາຍາທິຍຸຕ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐໍ ອໂຫສີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂູ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອຸປາສກາ ອຸປາສິກາໂຍ ອຸຕຸປຈ຺ຈຍາທິສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ຣຏ຺ຐສ຺ສ ສປ຺ປາຍອຸຕຸປຈ຺ຈຍເສວເນນ ນິຈ຺ຈໍ ກລ຺ລສຣີຣາ ກລ຺ລຈິຕ຺ຕາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕ ຈິຕ຺ຕສຣີຣກລ຺ລຕາຍ ອນຸຄ຺ຄຫິຕປຎ຺ຎາພລາ ຄມ຺ຠີຣກຖໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ສມຕ຺ຖາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທນິສ຺ສິຕານໍ ຄມ຺ຠີຣປຎ຺ຎານຎ຺ຈ ກາຣກາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ກຸຣຸຣຏ຺ຐວາສິໂນ ຠິກ຺ຂູ ຄມ຺ຠີຣປຎ຺ຎາກາຣກາ’’ຕິອາທິ.

ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ຕາຕິ ສຕິປຏ຺ຐານຠາວນາຍ ຍຸຕ຺ຕາ ເຈວ ປຍຸຕ຺ຕາ ຈ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໗໓; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໐໖) ຊນປເທ ຈຕສ຺ໂສ ປຣິສາ ປກຕິຍາວ ສຕິປຏ຺ຐານຠາວນານຸໂຍຄມນຸຍຸຕ຺ຕາ ວິຫຣນ຺ຕິ, ອນ຺ຕມໂສ ທາສກມ຺ມກຣປຣິຊນາປິ ສຕິປຏ຺ຐານປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕເມວ ກຖໍ ກເຖນ຺ຕິ. ອຸທກຕິຕ຺ຖສຸຕ຺ຕກນ຺ຕນຏ຺ຐານາທີສຸປິ ນິຣຕ຺ຖກກຖາ ນາມ ນປ຺ປວຕ຺ຕຕິ. ສເຈ ກາຈິ ອິຕ຺ຖີ, ‘‘ອມ຺ມ, ຕ຺ວໍ ກຕຣໍ ສຕິປຏ຺ຐານຠາວນໍ ມນສິ ກໂຣສີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕາ ‘‘ນ ກິຎ຺ຈີ’’ຕິ ວທຕິ, ຕໍ ຄຣຫນ຺ຕິ ‘‘ຘີຣຕ຺ຖຸ ຕວ ຊີວິຕໍ, ຊີວມານາປິ ຕ຺ວໍ ມຕສທິສາ’’ຕິ. ອຖ ນໍ ‘‘ມາ ທານິ ປຸນ ເອວມກາສີ’’ຕິ ໂອວທິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕຣໍ ສຕິປຏ຺ຐານໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາເປນ຺ຕິ. ຍາ ປນ ‘‘ອຫໍ ອສຸກໍ ສຕິປຏ຺ຐານໍ ນາມ ມນສິ ກໂຣມີ’’ຕິ ວທຕິ, ຕສ຺ສາ ‘‘ສາຘຸ ສາຘູ’’ຕິ ສາຘຸກາຣໍ ທຕ຺ວາ ‘‘ຕວ ຊີວິຕໍ ສຸຊີວິຕໍ, ຕ຺ວໍ ນາມ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕາ, ຕວຕ຺ຖາຍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິອາທີຫິ ປສໍສນ຺ຕິ. ນ ເກວລຎ຺ເຈຕ຺ຖ ມນຸສ຺ສຊາຕິກາເຍວ ສຕິປຏ຺ຐານມນສິກາຣຍຸຕ຺ຕາ, ເຕ ນິສ຺ສາຍ ວິຫຣນ຺ຕາ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາປິ.

ຕຕ຺ຣິທໍ ວຕ຺ຖຸ – ເອໂກ ກິຣ ນຏໂກ ສຸວໂປຕກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສິກ຺ຂາເປນ຺ໂຕ ວິຈຣຕິ. ໂສ ຠິກ຺ຂຸນິອຸປສ຺ສຍໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວສິຕ຺ວາ ຄມນກາເລ ສຸວໂປຕກໍ ປມຸສ຺ສິຕ຺ວາ ຄໂຕ. ຕໍ ສາມເຓຣິໂຍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຏິຊຄ຺ຄິໍສຸ, ‘‘ພຸທ຺ຘຣກ຺ຂິໂຕ’’ຕິ ຈສ຺ສ ນາມໍ ອກໍສຸ. ຕໍ ເອກທິວສໍ ປຸຣໂຕ ນິສິນ຺ນໍ ທິສ຺ວາ ມຫາເຖຣີ ອາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘຣກ຺ຂິຕາ’’ຕິ. ກິໍ, ອຍ຺ໂຍຕິ. ອຕ຺ຖິ ເຕ ໂກຈິ ຠາວນາມນສິກາໂຣຕິ? ນຕ຺ຖຍ຺ເຍຕິ. ອາວຸໂສ, ປພ຺ພຊິຕານໍ ສນ຺ຕິເກ ວສນ຺ເຕນ ນາມ ວິສ຺ສຏ຺ຐອຕ຺ຕຠາເວນ ຠວິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ໂກຈິເທວ ມນສິກາໂຣ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ຕ຺ວໍ ປນ ອຎ຺ຎໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສສິ, ‘‘ອຏ຺ຐິ ອຏ຺ຐີ’’ຕິ ສຊ຺ຌາຍໍ ກໂຣຫີຕິ. ໂສ ເຖຣິຍາ ໂອວາເທ ຐຕ຺ວາ ‘‘ອຏ຺ຐິ ອຏ຺ຐີ’’ຕິ ສຊ຺ຌາຍນ຺ໂຕ ຈຣຕິ.

ຕໍ ເອກທິວສໍ ປາໂຕວ ໂຕຣຓຄ຺ເຄ ນິສີທິຕ຺ວາ ພາລາຕປໍ ຕປມານໍ ເອໂກ ສກຸໂຓ ນຂປຎ຺ຊເຣນ ອຄ຺ຄເຫສິ. ໂສ ‘‘ກິຣິ ກິຣີ’’ຕິ ສທ຺ທມກາສິ. ສາມເຓຣິໂຍ ສຸຕ຺ວາ, ‘‘ອຍ຺ເຍ, ພຸທ຺ຘຣກ຺ຂິໂຕ ສກຸເຓນ ຄຫິໂຕ, ໂມເຈມ ນ’’ນ຺ຕິ ເລຑ຺ຑຸອາທີນິ ຄເຫຕ຺ວາ ອນຸພນ຺ຘິຕ຺ວາ ໂມເຈສຸໍ. ຕໍ ອາເນຕ຺ວາ ປຸຣໂຕ ຐປິຕໍ ເຖຣີ ອາຫ, ‘‘ພຸທ຺ຘຣກ຺ຂິຕ, ສກຸເຓນ ຄຫິຕກາເລ ກິໍ ຈິນ຺ເຕສີ’’ຕິ. ອຍ຺ເຍ, ນ ອຎ຺ຎໍ ຈິນ຺ເຕສິໍ, ‘‘ອຏ຺ຐິປຸຎ຺ໂຊວ ອຏ຺ຐິປຸຎ຺ຊໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ກຕຣສ຺ມິໍ ຐາເນ ວິປ຺ປກິຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວໍ, ອຍ຺ເຍ, ອຏ຺ຐິປຸຎ຺ຊເມວ ຈິນ຺ເຕສິນ຺ຕິ. ສາຘຸ ສາຘຸ, ພຸທ຺ຘຣກ຺ຂິຕ, ອນາຄເຕ ຠວກ຺ຂຍສ຺ສ ເຕ ປຈ຺ຈໂຍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ. ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາປິ ສຕິປຏ຺ຐານມນສິກາຣຍຸຕ຺ຕາ.

ທີຆນິກາຍາທີສຸ ມຫານິທານາທີນີຕິ ທີຆນິກາເຍ ມຫານິທານໍ (ທີ. ນິ. ໒.໙໕ ອາທໂຍ) ສຕິປຏ຺ຐານໍ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໒ ອາທໂຍ) ມຊ຺ຌິມນິກາເຍ ສຕິປຏ຺ຐານໍ (ມ. ນິ. ໑.໑໐໕ ອາທໂຍ) ສາໂຣປມໍ (ມ. ນິ. ໑.໓໐໗ ອາທໂຍ) ຣຸກ຺ໂຂປມໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ມາຄຓ຺ຑິຍໍ ອາເນຎ຺ຊສປ຺ປາຍນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໖໖ ອາທໂຍ) ເອວມາທີນິ.

ຎາຓາທໂຍຕິ ຎາຓຎ຺ເຈວ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ຈ. ເຕນາຫ ‘‘ຎາຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ’’ຕິອາທິ. ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕານິ ລພ຺ຠນ຺ຕິ ເຕຫິ ວິນາ ສມ຺ປຊານຕາຍ ອສມ຺ຠວໂຕ. ມຫາຈິຕ຺ຕານີຕິ ອຏ຺ຐປິ ມຫາກິຣິຍຈິຕ຺ຕານິ ລພ຺ຠນ຺ຕິ ‘‘ສຕຕວິຫາຣາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍຣຫິຕກາເລປິ ປວຕ຺ຕິໂຊຕນໂຕ. ທສ ຈິຕ຺ຕານີຕິ ອຏ຺ຐ ມຫາກິຣິຍຈິຕ຺ຕານິ ຫສິຕຸປ຺ປາທໂວຏ຺ຐພ຺ພນຈິຕ຺ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ທສ ຈິຕ຺ຕານິ ລພ຺ຠນ຺ຕິ. ອຣຊ຺ຊນາທຸສ຺ສນວເສນ ປວຕ຺ຕິ ເຕສມ຺ປິ ສາຘາຣຓາຕິ. ‘‘ອຸເປກ຺ຂໂກ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂາວເສນ ອາຄຕານໍ ອິເມສໍ ສຕຕວິຫາຣານໍ ໂສມນສ຺ສໍ ກຖໍ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອາເສວນວເສນ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ. ກິຎ຺ຈາປິ ຂີຓາສໂວ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ເຐປິ ອາຣມ຺ມເຓ ມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ ວິຍ ພຫຸລໍ ອຸເປກ຺ຂໂກ ວິຫຣຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິສຸທ຺ຘປກຕິຠາວາວິຊຫນໂຕ. ກທາຈິ ປນ ຕຖາ ເຈໂຕຠິສງ຺ຂາຣາຠາເວ ຍໍ ຕໍ ສຠາວໂຕ ອິຏ຺ຐໍ ອາຣມ຺ມຓໍ, ຕຕ຺ຖ ຍາຖາວສຠາວຄ຺ຄຫຓວເສນປິ ອຣຫໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕເຕວ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປຸພ຺ພາເສວນວເສນ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາເສວນວເສນ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ. ອາຣກ຺ຂກິຈ຺ຈໍ ສາເຘຕິ ສຕິເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຈຣໂຕຕິອາທິນາ ນິຈ຺ຈສມາທານໍ ທສ຺ເສຕິ, ຕໍ ວິກ຺ເຂປາຠາເວນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປພ຺ພຊ຺ຊູປຄຕາຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອຸປຄຕາ, ນ ສມິຕປາປາ. ໂຠວາທິໂນຕິ ຊາຕິມຕ຺ຕພ຺ຣາຫ຺ມເຓ ວທຕິ. ປາເຏກ຺ກສຈ຺ຈານີຕິ ເຕຫິ ເຕຫິ ທິຏ຺ຐິຄຕິເກຫິ ປາຏິເຍກ຺ກໍ ຄຫິຕານິ ‘‘ອິທເມວ ສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ອຠິນິວິຏ຺ຐານິ ທິຏ຺ຐິສຈ຺ຈາທີນິ. ຕານິປິ ຫິ ‘‘ອິທເມວ ສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ຄຫຓໍ ອຸປາທາຍ ‘‘ສຈ຺ຈານີ’’ຕິ ໂວຫຣີຍນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິທເມວາ’’ຕິອາທິ. ນີຫຏານີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕານໂຕ ນີຫຣິຕານິ ອປນີຕານິ. ຄຫິຕຄ຺ຄຫຓສ຺ສາຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄາຘິຄມໂຕ ປຸພ຺ເພ ຄຫິຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫສ຺ສ. ວິສ຺ສຏ຺ຐຠາວເວວຈນານີຕິ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ສພ຺ພໂສ ປຣິຈ຺ຈາຄຠາວສ຺ສ ອຘິວຈນານິ.

ນຕ຺ຖິ ເອຕາສໍ ວໂຍ ເວກລ຺ລນ຺ຕິ ອວຍາຕິ ອາຫ ‘‘ອນູນາ’’ຕິ, ອນວເສໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອສນາຕິ ກາເມສນາທໂຍ. ມຄ຺ຄສ຺ສ ກິຈ຺ຈນິປ຺ຜຕ຺ຕິ ກຖິຕາ ຣາຄາທີນໍ ປຫີນຠາວທີປນໂຕ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຜລໍ ກຖິຕນ຺ຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓມຸເຂນ ອຣິຍຜລໍ ກຖິຕໍ. ອຘິຄເຕ ຫິ ອຄ຺ຄຜເລ ສພ຺ພໂສ ຣາຄາທີນໍ ອນຸປ຺ປາທຘມ຺ມຕໍ ປຊານາຕິ, ຕຎ຺ຈ ປຊານນໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓນ຺ຕິ.

ທຸຕິຍອຣິຍາວາສສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນາຖວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ມຫາວຄ຺ໂຄ

໑. ສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໑. ຕຕິຍສ຺ສ ປຐເມ ວິສມຏ຺ຐາເນສູຕິ ປປາຕາທີສຸ ວິສມຏ຺ຐາເນສຸ. ‘‘ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓານີ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ເຈຕານິ ສາວການມ຺ປິ ເອກຈ຺ຈານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ? ກາມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຍາທິສານິ ປນ ພຸທ຺ຘານໍ ຐານາຏ຺ຐານຎາຓາທີນິ, ນ ຕາທິສານິ ຕທຎ຺ເຎສໍ ກທາຈິປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓານີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຖາຄຕສ຺ເສວ ພລານີ’’ຕິ. ອິມເມວ ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕເລສໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຕທຠາວໂຕ ອາສຍານຸສຍຎາຓາທີສຸ ເອວ ອສາຘາຣຓສມຎ຺ຎາ ນິຣຸຬ຺ຫາ. ກາມໍ ຎາຓພລານໍ ຎາຓສມ຺ຠາໂຣ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ, ປຸຎ຺ຎສມ຺ຠາໂຣປິ ປນ ເນສໍ ປຈ຺ຈໂຍ ເອວ. ຎາຓສມ຺ຠາຣສ຺ສປິ ວາ ປຸຎ຺ຎສມ຺ຠາຣຠາວໂຕ ‘‘ປຸຎ຺ຎຸສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອາຄຕານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປກຕິຫຕ຺ຖິກຸລນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ຏີ. ໒.໒.໒໒) ຄິຣິຈຣນທິຈຣວນຈຣາທິປ຺ປເຠທາ ໂຄຈຣິຍກາລາວກນາມາ ສພ຺ພາປິ ພເລນ ປາກຕິກາ ຫຕ຺ຖິຊາຕິ. ທສນ຺ນໍ ປຸຣິສານນ຺ຕິ ຖາມມຊ຺ຌິມານໍ ທສນ຺ນໍ ປຸຣິສານໍ. ເອກສ຺ສ ຕຖາຄຕສ຺ສ ກາຍພລນ຺ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອກສ຺ສາຕິ ຈ ຕຖາ ເຫຏ຺ຐາ ກຖາຍໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ເທສນາໂສເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນາຣາຍນສງ຺ຆາຕພລນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ນາຣາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ຣສ຺ມິໂຍ. ຕາ ພຫູ ນານາວິຘາ ອິໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ນາຣາຍນໍ, ວຊິຣໍ, ຕສ຺ມາ ນາຣາຍນສງ຺ຆາຕພລນ຺ຕິ ວຊິຣສງ຺ຆາຕພລນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຎາຓພລໍ ປນ ປາຬິຍໍ ອາຄຕເມວ, ນ ກາຍພລໍ ວິຍ ອຏ຺ຐກຖາຣຸຬ຺ຫເມວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ສໍຍຸຕ຺ຕເກ (ສໍ. ນິ. ໒.໓໓) ອາຄຕານິ ເຕສຕ຺ຕຕິ ຎາຓານິ, ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິ ຎາຓານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ (ວິຠ. ມູລຏີ. ໗໖໐) ປນ ນິທານວຄ຺ເຄ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິ ອາຄຕານິ ຈຕຸຈຕ຺ຕາຣີສຎ຺ຈ. ເຕສຕ຺ຕຕິ ປນ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໑.໑) ສຸຕມຍາທີນິ ອາຄຕານິ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ນ ສໍຍຸຕ຺ຕເກ. ອຎ຺ຎານິປີຕິ ເອເຕນ ຎາຓວຕ຺ຖຸວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໗໕໑ ອາທໂຍ) ເອກກາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຈ ‘‘ປຸພ຺ພນ຺ເຕ ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໐໖໓) ພ຺ຣຫ຺ມຊາລາທີສຸ ຈ ‘‘ຕຍິທໍ ຕຖາຄໂຕ ປຊານາຕິ ‘ອິມານິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານານິ ເອວໍ ຄຫິຕານີ’ຕິ’’ອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໓໖) ວຸຕ຺ຕານິ ອເນການິ ຎາຓປ຺ປເຠທານິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຍາຖາວປ຺ປຏິເວຘໂຕ ສຍຎ຺ຈ ອກມ຺ປິຍໍ ປຸຄ຺ຄລຎ຺ຈ ຕໍສມງ຺ຄິນໍ ເນຍ຺ເຍສຸ ອຘິພລໍ ກໂຣຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອກມ຺ປິຍຏ຺ເຐນ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນຏ຺ເຐນ ຈາ’’ຕິ.

ອຸສຠສ຺ສ ອິທນ຺ຕິ ອາສຠໍ, ເສຏ຺ຐຏ຺ຐານໍ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາປຏິຊານນວເສນ ອຠິມຸຂໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຏ຺ຐ ວາ ປຣິສາ ອຸປສງ຺ກມນ຺ຕີຕິ ອາສຠາ, ປຸພ຺ພພຸທ຺ຘາ. ອິທໍ ປນາຕິ ພຸທ຺ຘານໍ ຐານໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕເມວ ວທຕິ. ຕິຏ຺ຐມາໂນວາຕິ ອວທນ຺ໂຕປິ ຕິຏ຺ຐມາໂນວ ປຏິຊານາຕິ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ອນຸຊານາຕິ.

ອຏ຺ຐສຸ ປຣິສາສູຕິ ‘‘ອຠິຊານາມິ ໂຂ ປນາຫໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ອເນກສຕໍ ຂຕ຺ຕິຍປຣິສໍ…ເປ… ຕຕ຺ຣ ວຕ ມໍ ຠຍໍ ວາ ສາຣຊ຺ຊໍ ວາ ໂອກ຺ກມິສ຺ສຕີຕິ ນິມິຕ຺ຕເມຕໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ນ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໑) ວຸຕ຺ຕາສຸ ອຏ຺ຐສຸ ປຣິສາສຸ. ອຠີຕນາທໍ ນທຕີຕິ ປຣໂຕ ທສ຺ສິຕຎາຓໂຍເຄນ ທສພໂລຫນ຺ຕິ ອຠີຕນາທໍ ນທຕິ.

ປຏິເວຘນິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຎາຓໍ ປຏິເວໂຘຕິ ‘‘ຜລກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ປຏິລທ຺ຘສ຺ສປິ ເທສນາຎາຓສ຺ສ ກິຈ຺ຈນິປ຺ຜຕ຺ຕິ ປຣສ຺ສ ອວພຸຊ຺ຌນມຕ຺ເຕນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອຎ຺ຎາສິໂກຓ຺ຑຎ຺ຎສ຺ສ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕໍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຕ ປຣໍ ປນ ຍາວ ປຣິນິພ຺ພານາ ເທສນາຎາຓປວຕ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ປວຕ຺ຕິຕສ຺ສ ຘມ຺ມຈກ຺ກສ຺ສ ຐານນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ຕິຕຈກ຺ກສ຺ສ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ຈກ຺ກຣຕນສ຺ສ ຐານໍ ວິຍ.

ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກິໍ ຠູມິຍໍ ປຸຣິໂສ ວິຍ, ໂນຕິ ອາຫ ‘‘ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍາ’’ຕິ. ຐານນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຕລາໂຠ ຘຣມານຕາ ຈ, ນ ຄຕິນິວຕ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈວ ປວຕ຺ຕຕິ ຈາ’’ຕິ. ຍຕ຺ຖ ປເນຕໍ ທສພລຎາຓໍ ວິຕ຺ຖາຣິຕໍ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຠິຘມ຺ເມ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ສມາທິຍນ຺ຕີຕິ ສມາທານານິ, ຕານິ ປນ ສມາທິຍິຕ຺ວາ ກຕານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມາທິຍິຕ຺ວາ ກຕານ’’ນ຺ຕິ. ກມ຺ມເມວ ວາ ກມ຺ມສມາທານນ຺ຕິ ເອເຕນ ສມາທານສທ຺ທສ຺ສ ອປຸພ຺ພຕ຺ຖາຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ ມຸຕ຺ຕຄຕສທ຺ເທ ຄຕສທ຺ທສ຺ສ ວິຍ. ຄຕີຕິ ນິຣຍາທິຄຕິໂຍ. ອຸປຘີຕິ ອຕ຺ຕຠາໂວ. ກາໂລຕິ ກມ຺ມສ຺ສ ວິປຈ຺ຈນາຣຫກາໂລ. ປໂຍໂຄຕິ ວິປາກຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ກິຣິຍາ.

ອຄຕິຄາມິນິນ຺ຕິ ນິພ຺ພານຄາມິນິໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ນິພ຺ພານຎ຺ຈາຫໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ປຊານາມິ ນິພ຺ພານຄາມິນິຎ຺ຈ ປຏິປທ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໓). ພຫູສຸປິ ມນຸສ຺ເສສຸ ເອກເມວ ປາຓໍ ຆາເຕນ຺ເຕສຸ ກາມໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ເຈຕນາ ຕສ຺ເສເວກສ຺ສ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍາຣມ຺ມຓາ, ຕໍ ປນ ກມ຺ມໍ ເຕສໍ ນານາກາຣໍ. ເຕສຸ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໑໑) ຫິ ເອໂກ ອາທເຣນ ຉນ຺ທຊາໂຕ ກໂຣຕິ, ເອໂກ ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວມ຺ປິ ກໂຣຫີ’’ຕິ ປເຣຫິ ນິປ຺ປີຬິໂຕ ກໂຣຕິ, ເອໂກ ສມານຈ຺ຉນ຺ໂທ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ອປ຺ປຏິພາຫມາໂນ ວິຈຣຕິ. ເຕສຸ ເອໂກ ເຕເນວ ກມ຺ເມນ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ, ເອໂກ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຍໍ, ເອໂກ ເປຕ຺ຕິວິສເຍ. ຕໍ ຕຖາຄໂຕ ອາຍູຫນກ຺ຂເຓເຍວ ‘‘ອິມິນາ ນີຫາເຣນ ອາຍູຫິຕຕ຺ຕາ ເອສ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິສ຺ສຕິ, ເອສ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຍໍ, ເອສ ເປຕ຺ຕິວິສເຍ’’ຕິ ຊານາຕິ. ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານມ຺ປິ ‘‘ເອສ ມຫານິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິສ຺ສຕິ, ເອສ ອຸສ຺ສທນິຣເຍ’’ຕິ ຊານາຕິ. ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານມ຺ປິ ‘‘ເອສ ອປາທໂກ ຠວິສ຺ສຕິ, ເອສ ທ຺ວິປາທໂກ, ເອສ ຈຕຸປ຺ປໂທ, ເອສ ພຫຸປ຺ປໂທ’’ຕິ ຊານາຕິ. ເປຕ຺ຕິວິສເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານມ຺ປິ ‘‘ເອສ ນິຊ຺ຌາມຕຓ຺ຫິໂກ ຠວິສ຺ສຕິ, ເອສ ຂຸປ຺ປິປາສິໂກ, ເອສ ປຣທຕ຺ຕູປຊີວີ’’ຕິ ຊານາຕິ. ເຕສຸ ຈ ກມ຺ເມສຸ ‘‘ອິທໍ ກມ຺ມໍ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອາກຑ຺ຒິສ຺ສຕິ, ອິທໍ ອຎ຺ເຎນ ທິນ຺ນາຍ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ອຸປຘິເວປກ຺ກໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊານາຕິ.

ຕຖາ ສກລຄາມວາສິເກສຸ ເອກໂຕ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ທທມາເນສຸ ກາມໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ເຈຕນາ ປິຓ຺ຑປາຕາຣມ຺ມຓາວ, ຕໍ ປນ ກມ຺ມໍ ເຕສໍ ນານາກາຣໍ. ເຕສຸ ຫິ ເອໂກ ອາທເຣນ ກໂຣຕີຕິ ສພ຺ພໍ ປຸຣິມສທິສໍ, ຕສ຺ມາ ເຕສຸ ເກຈິ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເກຈິ ມນຸສ຺ສໂລເກ. ຕໍ ຕຖາຄໂຕ ອາຍູຫນກ຺ຂເຓເຍວ ຊານາຕິ. ‘‘ອິມິນາ ນີຫາເຣນ ອາຍູຫິຕຕ຺ຕາ ເອສ ມນຸສ຺ສໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕິສ຺ສຕິ, ເອສ ເທວໂລເກ. ຕຕ຺ຖາປິ ເອສ ຂຕ຺ຕິຍກຸເລ, ເອສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຸເລ, ເອສ ເວສ຺ສກຸເລ, ເອສ ສຸທ຺ທກຸເລ, ເອສ ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕີສຸ, ເອສ ນິມ຺ມານຣຕີສຸ, ເອສ ຕຸສິເຕສຸ, ເອສ ຍາເມສຸ, ເອສ ຕາວຕິໍເສສຸ, ເອສ ຈາຕຸມຫາຣາຊິເກສຸ, ເອສ ຠຸມ຺ມເທເວສູ’’ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຫີນປຓີຕສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓອປ຺ປປຣິວາຣມຫາປຣິວາຣຕາທິເຠທໍ ຕໍ ຕໍ ວິເສສໍ ອາຍູຫນກ຺ຂເຓເຍວ ຊານາຕິ.

ຕຖາ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປນ຺ເຕສຸເຍວ ‘‘ອິມິນາ ນີຫາເຣນ ເອສ ກິຎ຺ຈິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ, ເອສ ມຫາຠູຕມຕ຺ຕເມວ ວວຕ຺ຖເປສ຺ສຕິ, ເອສ ຣູປປຣິຄ຺ຄເຫເຍວ ຐສ຺ສຕິ, ເອສ ອຣູປປຣິຄ຺ຄເຫເຍວ, ເອສ ນາມຣູປປຣິຄ຺ຄເຫເຍວ, ເອສ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫເຍວ, ເອສ ລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓິກວິປສ຺ສນາຍເມວ, ເອສ ປຐມຜເລເຍວ, ເອສ ທຸຕິຍຜເລເຍວ, ເອສ ຕຕິຍຜເລເຍວ, ເອສ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊານາຕິ. ກສິຓປຣິກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ເຕສຸປິ ‘‘ອິມສ຺ສ ປຣິກມ຺ມມຕ຺ຕເມວ ຠວິສ຺ສຕິ, ເອສ ນິມິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທສ຺ສຕິ, ເອສ ອປ຺ປນໍ ເອວ ປາປຸຓິສ຺ສຕິ, ເອສ ຌານໍ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊານາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິມສ຺ສ ເຈຕນາ’’ຕິອາທິ.

ກາມນໂຕ ກາເມຕພ຺ພໂຕ ກາມປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໂຕ ຈ ຘາຕຸ ກາມຘາຕຸ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ພ຺ຍາປາທຘາຕຸຣູປຘາຕຸອາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ວິລກ຺ຂຓຕາຍາຕິ ວິສທິສສຠາວຕາຍ. ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕຸໂລກນ຺ຕິ ອເນກຘາຕຸໍ ນານາຘາຕຸໍ ຂນ຺ຘໂລກໍ ອາຍຕນໂລກໍ ຘາຕຸໂລກໍ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີຕິ ໂຍຊນາ. ‘‘ອຍໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ ນາມ…ເປ… ອຍໍ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ ນາມ. ເຕສຸປິ ເອກວິເຘນ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ, ເອກາທສວິເຘນ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ. ເອກວິເຘນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘ, ພຫຸວິເຘນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘ. ເອກວິເຘນ ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ໂຘ…ເປ… ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ໂຘ…ເປ… ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ, ພຫຸວິເຘນ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ ເອວໍ ຕາວ ຂນ຺ຘໂລກສ຺ສ, ‘‘ອິທໍ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ນາມ…ເປ… ອິທໍ ຘມ຺ມາຍຕນໍ ນາມ. ຕຕ຺ຖ ທສາຍຕນາ ກາມາວຈຣາ, ທ຺ເວ ຈາຕຸຠູມກາ’’ຕິອາທິນາ ອາຍຕນໂລກສ຺ສ, ‘‘ອຍໍ ຈກ຺ຂຸຘາຕຸ ນາມ…ເປ… ອຍໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ ນາມ. ຕຕ຺ຖ ໂສຬສ ຘາຕຸໂຍ ກາມາວຈຣາ, ທ຺ເວ ຈາຕຸຠູມກາ’’ຕິອາທິນາ ຘາຕຸໂລກສ຺ສ ອເນກສຠາວໍ ນານາສຠາວຎ຺ຈ ປຊານາຕິ. ນ ເກວລໍ ອຸປາທິນ຺ນສງ຺ຂາຣໂລກສ຺ເສວ, ອຖ ໂຂ ອນຸປາທິນ຺ນກສງ຺ຂາຣໂລກສ຺ສປິ ‘‘ອິມາຍ ນາມ ຘາຕຸຍາ ອຸສ຺ສນ຺ນຕ຺ຕາ ອິມສ຺ສ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ຂນ຺ໂຘ ເສໂຕ, ອິມສ຺ສ ກາໂຬ, ອິມສ຺ສ ມຏ຺ໂຐ, ອິມສ຺ສ ສກຓ຺ຏໂກ, ອິມສ຺ສ ພຫລຕ຺ຕໂຈ, ອິມສ຺ສ ຕນຸຕ຺ຕໂຈ, ອິມສ຺ສ ປຕ຺ຕໍ ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານາທິວເສນ ເອວຣູປໍ, ອິມສ຺ສ ປຸປ຺ຜໍ ນີລໍ ປີຕໍ ໂລຫິຕໍ ໂອທາຕໍ ສຸຄນ຺ຘໍ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘໍ, ອິມສ຺ສ ຜລໍ ຂຸທ຺ທກໍ ມຫນ຺ຕໍ ທີຆໍ ວຏ຺ຏໍ ສຸສຓ຺ຐານໍ ທຸສ຺ສຓ຺ຐານໍ ມຏ຺ຐໍ ຜຣຸສໍ ສຸຄນ຺ຘໍ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘໍ ມຘຸຣໍ ຕິຕ຺ຕກໍ ກຏຸກໍ ອມ຺ພິລໍ ກສາວໍ, ອິມສ຺ສ ກຓ຺ຏໂກ ຕິຂິໂຓ ກຸຓ຺ໂຐ ອຸຊຸໂກ ກຸຏິໂລ ຕມ຺ໂພ ກາໂຬ ໂອທາໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ປຊານາຕິ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸພຸທ຺ຘານໍ ເອວ ຫິ ເອຕໍ ພລໍ, ນ ອຎ຺ເຎສໍ.

ນານາຘິມຸຕ຺ຕິກຕນ຺ຕິ ນານຊ຺ຌາສຍຕໍ. ອຘິມຸຕ຺ຕິ ນາມ ອຊ຺ຌາສຍຘາຕຸ ອຊ຺ຌາສຍສຠາໂວ. ໂສ ປນ ຫີນປຓີຕຕາສາມຎ຺ເຎນ ປາຬິຍໍ ທ຺ວິຘາວ ວຸຕ຺ໂຕປິ ຫີນປຓີຕາທິເຠເທນ ອເນກວິໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ຫີນາທີຫິ ອຘິມຸຕ຺ຕີຫິ ນານາຘິມຸຕ຺ຕິກຠາວ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ເຍ ສຕ຺ຕາ ຍໍຍໍອຘິມຸຕ຺ຕິກາ, ເຕ ເຕ ຕໍຕທຘິມຸຕ຺ຕິເກ ເອວ ເສວນ຺ຕິ ຠຊນ຺ຕິ ປຍິຣຸປາສນ຺ຕິ ຘາຕຸສຠາຄໂຕ. ຍຖາ ຄູຖາທີນໍ ຘາຕູນໍ ສຠາໂວ ເອໂສ, ຍໍ ຄູຖາທີຫິ ເອວ ສໍສນ຺ທນ຺ຕິ ສເມນ຺ຕິ, ເອວໍ ຫີນຊ຺ຌາສຍາ ທຸສ຺ສີລາທີເຫວ ສໍສນ຺ທນ຺ຕິ ສເມນ຺ຕິ, ສມ຺ປນ຺ນສີລາທໂຍ ຈ ສມ຺ປນ຺ນສີລາທີເຫວ. ຕໍ ເນສໍ ນານາຘິມຸຕ຺ຕິກຕໍ ຠຄວາ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີຕິ.

ວຸທ຺ຘິໍ ຫານິຎ຺ຈາຕິ ປຈ຺ຈຍວິເສເສນ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ອຘິກຕໍ ອນຘິກຕຎ຺ຈ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕຎາຓນິທ຺ເທເສ (ວິຠ. ໘໑໔; ປຏິ. ມ. ໑໑໓) ‘‘ອາສຍໍ ຊານາຕິ, ອນຸສຍໍ ຊານາຕີ’’ຕິ ອາສຍາທິຊານນໍ ກສ຺ມາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ? ອາສຍຊານນາທິນາ ເຍຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ປໂຣປເຣຫິ ສຕ຺ຕາ ກລ຺ຍາຓປາປາສຍາທິກາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຊານນສ຺ສ ວິຠາວນໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕອາສຍານຸສຍຎາຓານໍ ວິສຸໍ ອສາຘາຣຓຕາ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕນານາຘິມຸຕ຺ຕິກຕາຎາຓານໍ ວິສຸໍ ພລວຕາ ຈ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາສຍນ຺ຕິ ຍຕ຺ຖ ສຕ຺ຕາ ນິວສນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ນິວາສຏ຺ຐານໍ, ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ວາ ຍຖາຠູຕຎາຓໍ ວາ ອາສໂຍ, ອນຸສໂຍ ອປ຺ປຫີນຠາເວນ ຖາມຄໂຕ ກິເລໂສ. ຕໍ ປນ ຠຄວາ ສຕ຺ຕານໍ ອາສຍໍ ຊານນ຺ໂຕ ເຕສໍ ເຕສໍ ທິຏ຺ຐິຄຕານໍ ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຎາຓານຎ຺ຈ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກ຺ຂເຓປິ ຊານາຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ກາມໍ ເສວນ຺ຕໍເຍວ ຠຄວາ ຊານາຕິ – ‘ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ກາມຄຣຸໂກ ກາມາສໂຍ ກາມາຘິມຸຕ຺ໂຕ’ຕິ. ກາມໍ ເສວນ຺ຕໍເຍວ ຊານາຕິ – ‘ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ເນກ຺ຂມ຺ມຄຣຸໂກ ເນກ຺ຂມ຺ມາສໂຍ ເນກ຺ຂມ຺ມາຘິມຸຕ຺ໂຕ’ຕິ. ເນກ຺ຂມ຺ມໍ ເສວນ຺ຕໍເຍວ ຊານາຕິ. ພ຺ຍາປາທໍ, ອພ຺ຍາປາທໍ, ຖິນມິທ຺ຘໍ, ອາໂລກສຎ຺ຎໍ ເສວນ຺ຕໍເຍວ ຊານາຕິ – ‘ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ຖິນມິທ຺ຘຄຣຸໂກ ຖິນມິທ຺ຘາສໂຍ ຖິນມິທ຺ຘາຘິມຸຕ຺ໂຕ’’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໑໓).

ປຐມາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຌານານນ຺ຕິ ຣູປາວຈຣານໍ ປຐມາທີນໍ ປຈ຺ຈນີກຊ຺ຌາປນຏ຺ເຐນ ອາຣມ຺ມຓູປນິຊ຺ຌາປນຏ຺ເຐນ ຈ ຌານານໍ. ຈຕຸກ຺ກນເຍນ ເຫຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ວິໂມກ຺ຂານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຏິປາຏິຍາ ສຕ຺ຕ ອປ຺ປິຕປ຺ປິຕກ຺ຂເຓ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມຫິ ວິມຸຈ຺ຈນໂຕ ອາຣມ຺ມເຓ ຈ ອຘິມຸຈ຺ຈນໂຕ ວິໂມກ຺ຂາ ນາມ. ອຏ຺ຐໂມ ປນ ສພ຺ພໂສ ສຎ຺ຎາເວທຍິເຕຫິ ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອປຄມວິໂມກ຺ໂຂ ນາມ. ຈຕຸກ຺ກນຍປຎ຺ຈກນເຍສຸ ປຐມຊ຺ຌານສມາຘິ ສວິຕກ຺ກສວິຈາໂຣ ນາມ. ປຎ຺ຈກນເຍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານສມາຘິ ອວິຕກ຺ກວິຈາຣມຕ຺ໂຕ. ນຍທ຺ວເຍປິ ອຸປຣິ ຕີສຸ ຌາເນສຸ ສມາຘິ ອວິຕກ຺ກອວິຈາໂຣ. ສມາປຕ຺ຕີສຸ ປຏິປາຏິຍາ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ສມາຘີຕິປິ ນາມໍ, ສມາປຕ຺ຕີຕິປິ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາສພ຺ຠາວໂຕ, ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ຕທຠາວໂຕ ນ ສມາຘີຕິ ນາມໍ. ຫານຠາຄິຍຘມ຺ມນ຺ຕິ ອປ຺ປຄຸເຓຫິ ປຐມຊ຺ຌານາທີຫິ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣານໍ ກາມາທິອນຸປກ຺ຂນ຺ທນໍ. ວິເສສຠາຄິຍຘມ຺ມນ຺ຕິ ປຄຸເຓຫິ ປຐມຊ຺ຌານາທີຫິ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣານໍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິປກ຺ຂນ຺ທນໍ. ອິຕິ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣານໍ ກາມາທິທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິປກ຺ຂນ຺ທນານິ ຫານຠາຄິຍວິເສສຠາຄິຍາ ຘມ຺ມາຕິ ທສ຺ສິຕານິ. ເຕຫິ ປນ ຌານານໍ ຕໍສຠາວຕາ ຈ ຘມ຺ມສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ເຫຕຸຠາເວນ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ໂວທານນ຺ຕິ ປຄຸຓຕາສງ຺ຂາຕໍ ໂວທານໍ. ຕຎ຺ຫິ ປຐມຊ຺ຌານາທີຫິ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິອຘິຄມສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ‘‘ວຸຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ນິໂຣຘໂຕ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ ວຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປາຬິ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຕ ‘‘ນິໂຣຘາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ອິມາຍ ປາຬິຍາ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໑໗) ປຏິເສເຘຕພ຺ພາ. ໂຍ ສມາປຕ຺ຕິລາຠີ ສມາໂນ ເອວ ‘‘ນ ລາຠີມ຺ຫີ’’ຕິ, ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ສມານໍ ເອວ ‘‘ນ ກມ຺ມຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ສຎ຺ຎີ ໂຫຕິ, ໂສ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍເຍວ ສມານໍ ‘‘ວິປຕ຺ຕີ’’ຕິ ປຈ຺ເຈຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ນ ຕຖາ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ ຍຖາ ປຣວາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສກສກກິຈ຺ຈເມວ ຊານາຕີຕິ ຐານາຏ຺ຐານຊານນາທິສກສກເມວ ກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ຊານາຕິ, ຍຖາສກເມວ ວິສຍໍ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕມ຺ປີຕິ ເຕຫິ ທສພລຎາເຓຫິ ຊານິຕພ຺ພມ຺ປິ. ກມ຺ມວິປາກນ຺ຕຣເມວາຕິ ກມ຺ມນ຺ຕຣສ຺ສ ວິປາກນ຺ຕຣເມວ ຊານາຕິ. ເຈຕນາເຈຕນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ນິຣຍາທິນິພ຺ພານຄາມິນິປ຺ປຏິປທາຠູເຕ ກມ຺ມນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ກມ຺ມປຣິຈ຺ເຉທເມວາ’’ຕິ. ຘາຕຸນານຕ຺ຕຎ຺ຈ ຘາຕຸນານຕ຺ຕກາຣຓຎ຺ຈ ຘາຕຸນານຕ຺ຕກາຣຓນ຺ຕິ ເອກເທສສຣູເປກເສໂສ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຎ຺ຫິ ຎາຓໍ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ຊານາຕິ. ‘‘ອິມາຍ ນາມ ຘາຕຸຍາ ອຸສ຺ສນ຺ນຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໑໒) ຕຖາ ເຈວ ສໍວຓ຺ຓິຕໍ. ສຈ຺ຈປຣິຈ຺ເຉທເມວາຕິ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາທິວເສນ ສຈ຺ຈານໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນເມວ. ອປ຺ເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ອຏ຺ຐມນວມພລານິ ວິຍ ຕໍສທິສໍ, ອິທ຺ຘິວິຘຎາຓມິວ ວິກຸພ຺ພິຕຸໍ. ເອເຕນສ຺ສ ພລສທິສຕຎ຺ຈ ນິວາເຣຕິ. ຌານາທິຎາຓໍ ວິຍ ວາ ອປ຺ເປຕຸໍ ວິກຸພ຺ພິຕຸຎ຺ຈ. ຍທິປິ ຫິ ຌານາທິປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ ສຕ຺ຕມພລນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ສວິຕກ຺ກສວິຈາຣຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕຖາປິ ຌານາທີຫິ ວິນາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ນຕ຺ຖີຕິ ຌານາທິສຫຄຕໍ ຎາຓໍ ຕທນ຺ໂຕຄຘໍ ກຕ຺ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ຌານາທິກິຈ຺ຈໍ ວິຍ ນ ສພ຺ພໍ ພລກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ສກ຺ໂກຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຌານໍ ຫຸຕ຺ວາ ອປ຺ເປຕຸໍ, ອິທ຺ຘິ ຫຸຕ຺ວາ ວິກຸພ຺ພິຕຸຎ຺ຈ ນ ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ກສ຺ສຈິ ພລສ຺ສ ຌານອິທ຺ຘິຠາວໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອວໍ ກິຈ຺ຈວິເສສວເສນປິ ທສພລຎາຓສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓວິເສສໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ວິຕກ຺ກຕ຺ຕິກຠູມນ຺ຕຣວເສນປິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏິປາຏິຍາຕິອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຏິປາຏິຍາ.

ອນຸປທວຓ຺ຓນໍ ຎຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພານີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກິເລສາວຣຓໍ ນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ. ກິເລສາວຣຓສ຺ສ ອຠາໂວ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓາຘິຄມສ຺ສ ຐານໍ, ຕພ຺ຠາໂວ ອຏ຺ຐານໍ. ອນຘິຄມສ຺ສ ປນ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ຍຖາກ຺ກມໍ ອຏ຺ຐານໍ ຐານຎ຺ຈາຕິ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂລກິຍ…ເປ… ທສ຺ສນໂຕ ຈາ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ໂລກິຍສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ຐິຕິ ອາສວກ຺ຂຍາຘິຄມສ຺ສ ຐານໍ ກິເລສາວຣຓາຠາວສ຺ສ ກາຣຓຕ຺ຕາ. ສາ ຫິ ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ນ ໂຫຕິ, ອສຕິ ຈ ໂຫຕິ. ເອເຕນ ຕສ຺ສາ ອຏ຺ຐິຕິຍາ ຕສ຺ສ ອຏ຺ຐານຕາ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ. ເນສໍ ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ຕານໍ. ຘາຕຸເວມຕ຺ຕທສ຺ສນໂຕຕິ ກາມຘາຕຸອາທີນໍ ປວຕ຺ຕິເຠທທສ຺ສນໂຕ, ຍທຄ຺ເຄນ ຘາຕຸເວມຕ຺ຕໍ ຊານາຕິ, ຕທຄ຺ເຄນ ຈຣິຍາທິວິເສສມ຺ປິ ຊານາຕິ. ຘາຕຸເວມຕ຺ຕທສ຺ສນໂຕຕິ ວາ ຘມ຺ມຘາຕຸເວມຕ຺ຕທສ຺ສນໂຕ. ສພ຺ພາປິ ຫິ ຈຣິຍາ ຘມ຺ມຘາຕຸປຣິຍາປນ຺ນາ ເອວາຕິ. ປໂຍຄໍ ອນາທິຍິຕ຺ວາປິ ສນ຺ຕຕິມຫາມຕ຺ຕາທີນໍ ວິຍ. ທິພ຺ພຈກ຺ຂານຸຠາວໂຕ ປຕ຺ຕພ຺ເພນາຕິ ເອຕ຺ຖ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ປຣສ຺ສ ຫທຍວຕ຺ຖຸສນ຺ນິສ຺ສຍໂລຫິຕວຓ຺ຓທສ຺ສນມຸເຂນ ຕທາ ປວຕ຺ຕມານຈິຕ຺ຕຊານນຕ຺ຖໍ ປຣິກມ຺ມກຣຓໍ ນາມ ສາວການໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອາທິກມ຺ມິການໍ, ຍໂຕ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸອານຸຠາວໂຕ ເຈໂຕປຣິຍຎາຓສ຺ສ ປຕ຺ຕພ຺ພຕາ ສິຍາ. ພຸທ຺ຘານໍ ປນ ຍທິປິ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓາຘິຄມໂຕ ປເຄວ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓາຘິຄໂມ, ຕຖາປິ ຕຖາປຣິກມ຺ມກຣຓໍ ນຕ຺ຖິ ວິຊ຺ຊາຕ຺ຕຍສິທ຺ຘິຍາ ສິຊ຺ຌນໂຕ. ເສສາຠິຎ຺ຎາຕ຺ຕເຍ ເຈໂຕປຣິຍຎາຓໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓາຘິຄເມນ ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠຕີຕິ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒-໔. ອຘິວຸຕ຺ຕິປທສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໒໒-໒໔. ທຸຕິເຍ ອຘິວຈນປທານນ຺ຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິປທານໍ. ທາສາທີສຸ ສິຣິວຑ຺ຒກາທິສທ຺ທາ ວິຍ ວຈນມຕ຺ຕເມວ ອຘິກາຣໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຘິວຈນໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ອຖ ວາ ອຘິສທ຺ໂທ ອຸປຣິຠາເຄ. ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ວຈນໍ, ອຸປຣິ ວຈນໍ ອຘິວຈນໍ, ອຸປາທາຠູຕຣູປາທີນໍ ອຸປຣິ ປຎ຺ຎປິຍມານາ ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິທີປກປທານີຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕສ຺ສ ປທານິ ປທຏ຺ຐານານິ ອຘິວຈນປທານິ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕສໍ ເຍ’’ຕິອາທິ. ເຕສນ຺ຕິ ອຘິວຈນານໍ. ເຍຕິ ຂນ຺ຘາທໂຍ. ອຘິວຸຕ຺ຕິຕາຍ ອຘິວຸຕ຺ຕິໂຍຕິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຘິກຎ຺ຫິ ສຠາວຘມ຺ເມສຸ ສສ຺ສຕາທິໍ, ປກຕິອາທິໍ, ທ຺ຣພ຺ຍາທິໍ, ຊີວາທິໍ, ກາຍາທິຎ຺ຈ, ອຠູຕໍ ອຕ຺ຖໍ ອຊ຺ຌາໂຣເປຕ຺ວາ ທິຏ຺ຐິໂຍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິ. ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖານິ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍານິ.

ອຘິວຸຕ຺ຕິປທສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ກສິຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໕. ປຎ຺ຈເມ ສກລຏ຺ເຐນາຕິ ນິສ຺ເສສຏ຺ເຐນ. ອນວເສສຜຣຓວເສນ ເຈຕ຺ຖ ສກລຏ຺ໂຐ ເວທິຕພ຺ໂພ, ອສຸຠນິມິຕ຺ຕາທີສຸ ວິຍ ເອກເທເສ ອຏ຺ຐຕ຺ວາ ອນວເສສໂຕ ຄເຫຕພ຺ພຏ຺ເຐນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕທາຣມ຺ມຓານໍ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ຕໍ ກສິຓໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕນກຘມ຺ມານໍ. ເຂຕ຺ຕຏ຺ເຐນາຕິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ. ອຘິຏ຺ຐານຏ຺ເຐນາຕິ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠາເວນ. ຍຖາ ເຂຕ຺ຕໍ ສສ຺ສານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ວຑ຺ຒນຏ຺ຐານຎ຺ຈ, ເອວເມວ ຕໍ ຕ ຌານໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານນ຺ຕິ. ໂຍຄິໂນ ວາ ສຸຂວິເສສານໍ ກາຣຓຠາເວນ. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ອິທໍ ‘‘ອຸທ຺ຘໍ ອໂຘ ຕິຣິຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ເອວ ຫິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ກສິຓໍ ວຑ຺ເຒຕພ຺ພໍ. ເຕນ ເຕນ ວາ ກາຣເຓນາຕິ ເຕນ ເຕນ ອຸປຣິອາທີສຸ ກສິຓວຑ຺ຒນກາຣເຓນ. ຍຖາ ກິນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອາໂລກມິວ ຣູປທສ຺ສນກາໂມ’’ຕິ. ຍຖາ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ອຸທ຺ຘໍ ເຈ ຣູປໍ ທຏ຺ຐຸກາໂມ, ອຸທ຺ຘໍ ອາໂລກໍ ປສາເຣຕິ. ອໂຘ ເຈ, ອໂຘ. ສມນ຺ຕໂຕ ເຈ ຣູປໍ ທຏ຺ຐຸກາໂມ, ສມນ຺ຕໂຕ ອາໂລກໍ ປສາເຣຕິ, ເອວໍ ສພ຺ພກສິຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກສ຺ສາຕິ ປຖວີກສິຓາທີສຸ ເອເກກສ຺ສ. ອຎ຺ຎຠາວານຸປຄມນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຎ຺ຎກສິຓຠາວານຸປຄມນທີປນຕ຺ຖໍ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ກສິຓຠາວານຸປຄມນທີປນຕ຺ຖໍ. ນ ຫິ ອຎ຺ເຎນ ປສາຣິຕກສິຓໍ ຕໂຕ ອຎ຺ເຎນ ປສາຣິຕກສິຓຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ, ເອວມ຺ປິ ເນສໍ ອຎ຺ຎກສິຓສມ຺ເຠທາຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນ ອຎ຺ຎໍ ປຖວີອາທິ. ນ ຫິ ອຸທເກນ ຐິຕຏ຺ຐາເນ ສສມ຺ຠາຣປຖວີ ອຕ຺ຖິ. ອຎ຺ຎກສິຓສມ຺ເຠໂທຕິ ອາໂປກສິຓາທິນາ ສງ຺ກໂຣ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ເພສຸ ເສສກສິເຓສຸ.

ເອກເທເສ ອຏ຺ຐຕ຺ວາ ອນວເສສຜຣຓໍ ປມາຓສ຺ສ ອຄ຺ຄຫຓໂຕ ອປ຺ປມາຓໍ. ເຕເນວ ຫິ ເນສໍ ກສິຓສມຎ຺ຎາ. ຕຖາ ຈາຫ ‘‘ຕຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ເຈຕສາ ຜຣນ຺ໂຕຕິ ຠາວນາຈິຕ຺ເຕນ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ຠາວນາຈິຕ຺ຕຎ຺ຫິ ກສິຓໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ວາ ວິປຸລໍ ວາ ສກລເມວ ມນສິ ກໂຣຕິ, ນ ເອກເທສໍ. ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາເສ ປວຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓໍ ຜຣຓອປ຺ປມາຓວເສນ ວິຎ຺ຎາຓກສິຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກສິຓວເສນາຕິ ອຸຄ຺ຆາຏິຕກສິຓວເສນ ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາເສ ອຸທ຺ຘໍອໂຘຕິຣິຍຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍຕ຺ຕກຎ຺ຫິ ຐານໍ ກສິຓໍ ປສາຣິຕໍ, ຕຕ຺ຕກໍ ອາກາສຠາວນາວເສນ ອາກາສໍ ໂຫຕີຕິ. ເອວໍ ຍຕ຺ຕກໍ ຐານໍ ອາກາສໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐິຕໍ, ຕຕ຺ຕກໍ ສກລເມວ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປວຕ຺ຕນໂຕ ອາຄມນວເສນ ວິຎ຺ຎາຓກສິເຓປິ ອຸທ຺ຘໍອໂຘຕິຣິຍຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາສວເສນ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕວິຎ຺ຎາເຓ ອຸທ຺ຘໍອໂຘຕິຣິຍຕາ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ.

ກສິຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ກາຬີສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໖. ຉຏ຺ເຐ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ເອກນ຺ຕໂຕ ຫິຕານຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ. ຫທຍສ຺ສ ສນ຺ຕິນ຺ຕິ ປຣມຈິຕ຺ຕູປສມໍ. ກິເລສເສນນ຺ຕິ ກາມຄຸຓສງ຺ຂາຕໍ ປຐມໍ ກິເລສເສນໍ. ສາ ຫິ ກິເລສເສນາ ອຈ຺ຉຣາສງ຺ຆາຕສຠາວາປິ ປຏິປຕ຺ຖຍມານາ ປິຍາຍິຕພ຺ພອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຣູປສຠາວໂຕ ປິຍຣູປສາຕຣູປາ ນາມ ອຕ຺ຕໂນ ກິຈ຺ຈວເສນ. ອຫໍ ເອໂກວ ຌາຍນ຺ໂຕຕິ ອຫໍ ຄຓສງ຺ຄຓິກາຍ ກິເລສສງ຺ຄຓິກາຍ ຈ ອຠາວໂຕ ເອໂກ ອສຫາໂຍ ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌາເນນ ຌາຍນ຺ໂຕ. ອນຸພຸຊ຺ຌິນ຺ຕິ ອນຸກ຺ກເມນ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ພຸຊ຺ຌິໍ ປຏິວິຊ຺ຌິໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ປິຍຣູປໍ ສາຕຣູປໍ ເສນໍ ຊິນິຕ຺ວາ ອຫໍ ເອໂກວ ຌາຍນ຺ໂຕ ‘‘ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຕ຺ຕິໍ ຫທຍສ຺ສ ສນ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ ສງ຺ຂໍ ຄຕໍ ອຣຫຕ຺ຕສຸຂໍ ປຏິວິຊ຺ຌິໍ, ຕສ຺ມາ ຊເນນ ມິຕ຺ຕສນ຺ຖວໍ ນ ກໂຣມິ, ເຕເນວ ຈ ເມ ກາຣເຓນ ເກນຈິ ສທ຺ຘິໍ ສກ຺ຂີ ນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ. ອຕ຺ຖາຠິນິພ຺ພຕ຺ເຕສຸນ຺ຕິ ອິຕິສທ຺ທໂລເປນາຍໍ ນິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ໂຖຕິ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ.

ກາຬີສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ປຐມມຫາປຎ຺ຫສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໗. ສຕ຺ຕເມ ວຸຈ຺ເຈຖາຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ. ທຸຕິຍປເທປີຕິ ‘‘ອນຸສາສນິຍາ ວາ ອນຸສາສນິ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ທຸຕິຍວາກ຺ເຍປິ. ເຕ ກິຣ ຠິກ຺ຂູ. ນ ເຈວ ສມ຺ປາຍິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ນ ເຈວ ສມ຺ມເທວ ປກາເຣຫິ ຄເຫສ຺ສນ຺ຕິ ຎາເປສ຺ສນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ກເຖຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ອວິສເຍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວິຆາຕໍ ອາປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ອຎ຺ຎຖາ ອາຣາຘນໍ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ອິມິນາ ສປຈ຺ຈຍນາມຣູປານໍ ຍາຖາວໂຕ ອວໂພໂຘ ເອວ ອິໂຕ ພາຫິຣການໍ ນຕ຺ຖິ, ກຸໂຕ ປເວທນາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອາຣາຘນນ຺ຕິ ຍາຖາວປເວທເນນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິໂຕສນໍ.

ເອໂກ ປຎ຺ໂຫຕິ ເອໂກ ປຎ຺ຫມຄ຺ໂຄ, ເອກໍ ປຎ຺ຫຄເວສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອໂກ ອຸທ຺ເທໂສຕິ ເອກໍ ອຸທ຺ທິສນໍ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສໍຂິຕ຺ຕວຈນໍ. ເວຍ຺ຍາກຣຓນ຺ຕິ ນິທ຺ທິສນໍ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິວຣິຕ຺ວາ ກຖນໍ. ເຫຕຸນາຕິ ‘‘ອນ຺ຕວນ຺ຕໂຕ ອນຈ຺ຈນ຺ຕິກໂຕ ຕາວກາລິກໂຕ ນິຈ຺ຈປ຺ປຏິກ຺ເຂປໂຕ’’ຕິ ເອວມາທິນາ ນເຍນ ຍຖາ ອິເມ ສງ຺ຂາຣາ ເອຕຣຫິ, ເອວໍ ອຕີເຕ ອນາຄເຕ ຈ ອນິຈ຺ຈາ ສງ຺ຂຕາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນາ ຂຍຘມ຺ມາ ວຍຘມ຺ມາ ວິຣາຄຘມ຺ມາຕິ ອຕີຕານາຄເຕສຸ ນເຍນ.

ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາຕິ ອນວເສສາ ສຕ຺ຕາ. ເຕ ປນ ຠວເຠທໂຕ ສງ຺ເຂເປເນວ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກາມຠວາທີສູ’’ຕິອາທິມາຫ. ພ຺ຍຘິກຣຓານມ຺ປິ ພາຫິຣຕ຺ຖສມາໂສ ໂຫຕິ ຍຖາ ‘‘ອຸຣສິໂລໂມ’’ຕິ ອາຫ ‘‘ອາຫາຣໂຕ ຐິຕິ ເອເຕສນ຺ຕິ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ’’ຕິ. ຕິຏ຺ຐຕິ ເອເຕນາຕິ ວາ ຐິຕິ, ອາຫາໂຣ ຐິຕິ ເອເຕສນ຺ຕິ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາຕິ ເອວໍ ວາ ເອຕ຺ຖ ສມາສວິຄ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາຕິ ປຈ຺ຈຍຏ຺ຐິຕິກາ, ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ ເຫຕ຺ຖ ອາຫາຣສທ຺ໂທ ‘‘ອຍມາຫາໂຣ ອນຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ວາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໓໒) ວິຍ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິມິນາ ອສຎ຺ຎສຕ຺ຕາ ປຣິຄ຺ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ສາ ປນາຍໍ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກຕາ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ສງ຺ຂາຣຘມ຺ໂມ. ເຕນາຫຸ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ ‘‘ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາຕິ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ສງ຺ຂາຣໂລໂກ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑ ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ; ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໓໖). ຍທິ ເອວໍ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິທໍ ກຖນ຺ຕິ? ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານເທສນາຕິ ນາຍໍ ໂທໂສ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ເອກຘມ຺ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ສມ຺ມາ ນິພ຺ພິນ຺ທມາໂນ ສມ຺ມາ ວິຣຊ຺ຊມາໂນ ສມ຺ມາ ວິມຸຈ຺ຈມາໂນ ສມ຺ມາ ປຣິຍນ຺ຕທສ຺ສາວີ ສມ຺ມທຕ຺ຖໍ ອຠິສເມຈ຺ຈ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕກໂຣ ໂຫຕິ. ກຕມສ຺ມິໍ ເອກຘມ຺ເມ? ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ’’ຕິ. ຍ຺ວາຍໍ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາຍ ກຖາຍ ສພ຺ເພສໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ອາຫາຣປຣິຍາເຍນ ສາມຎ຺ຎໂຕ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຍໍ ອາຫາໂຣ ນາມ ເອໂກ ຘມ຺ໂມ.

ໂຈທໂກ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ອຕ຺ຖໍ ຍາຖາວໂຕ ອປ຺ປຏິວິຊ຺ຌມາໂນ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ຕປທໍ ນີຕຕ຺ຖໂຕ ທຫນ຺ໂຕ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຈນມຕ຺ເຕ ຐຕ຺ວາ ‘‘ນນຸ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ໂຈເທຕິ. ອາຈຣິໂຍ ອວິປຣີຕໍ ຕຕ຺ຖ ຍຖາຘິປ຺ເປຕມຕ຺ຖໍ ປເວເທນ຺ໂຕ ‘‘ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ເຕສຎ຺ຫິ ຌານໍ ອາຫາໂຣ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຌານນ຺ຕິ ເອກໂວກາຣຠວາວຫໍ ສຎ຺ຎາຍ ວິຣຊ຺ຊນວເສນ ປວຕ຺ຕຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ. ປາຬິຍໍ ປນ ‘‘ອນາຫາຣາ’’ຕິ ວຈນໍ ອສຎ຺ຎຠເວ ຈຕຸນ຺ນໍ ອາຫາຣານໍ ອຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປຈ຺ຈຍາຫາຣສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິ ອິທໍ ສາສເນ ເຍສຸ ຘມ຺ເມສຸ ວິເສສໂຕ ອາຫາຣສທ຺ໂທ ນິຣຸຬ຺ໂຫ, ‘‘ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍທິ ເຕເຍວ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ອພ຺ຍາປິຕໂທສມາປນ຺ໂນ. ອຖ ສພ຺ໂພປິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມ ອາຫາໂຣຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ອິມາຍ ອາຫາຣປາຬິຍາ ວິໂຣໂຘ ອາປນ຺ໂນຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ອາຣທ຺ຘໍ. ‘‘ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ເຍນາຘິປ຺ປາເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ເອຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ສຸຕ຺ເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ກພຬີກາຣາຫາຣາທີນໍ ໂອຊຏ຺ຐມກຣູປາຫຣຓາທິ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ອາຫາຣຠາໂວ. ຍຖາ ຫິ ກພຬີກາຣາຫາໂຣ ໂອຊຏ຺ຐມກຣູປາຫຣເຓນ ຣູປກາຍໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠນ຺ຕິ, ເອວໍ ຜສ຺ສາທໂຍ ເວທນາທິອາຫຣເຓນ ນາມກາຍໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠຕິ, ຕສ຺ມາ ສຕິປິ ຊນກຠາເວ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກຠາໂວ ໂອຊາທີສຸ ສາຕິສໂຍ ລພ຺ຠມາໂນ ມຸຂ຺ໂຍ ອາຫາຣຏ຺ໂຐຕິ ເຕ ເອວ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ອາຫາຣລກ຺ຂຓາ ຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ.

ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ປຣິຍາເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ ອາຫາໂຣຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ສພ຺ໂພ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ອາຫຣຕີຕິ ອິມໍ ປຣິຍາຍໍ ລຠຕີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມານຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພຘມ຺ມານນ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ. ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ເຕນ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ເຕເນວາຫາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍາຫາໂຣ. ນິປ຺ປຣິຍາຍາຫາໂຣປິ ຄຫິໂຕວ ໂຫຕີຕິ ຍາວຕາ ໂສປິ ປຈ຺ຈຍຠາເວເນວ ຊນໂກ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠໂກ ຈ ຫຸຕ຺ວາ ຕໍ ຕໍ ຜລໍ ອາຫຣຕີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠຕີຕິ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ປຣິຍາຍາຫາໂຣ, ນິປ຺ປຣິຍາຍາຫາໂຣຕິ ທ຺ວີສຸ ອາຫາເຣສຸ ອສຎ຺ຎຠເວ ຍທິປິ ນິປ຺ປຣິຍາຍາຫາໂຣ ນ ລພ຺ຠຕິ, ປຣິຍາຍາຫາໂຣ ປນ ລພ຺ຠເຕວ. ອິທານິ ຕເມວຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ເນ ຫິ ພຸທ຺ເຘ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປ຺ປນ຺ເນ ພຸທ຺ເຘ ຕິຕ຺ຖກຣມຕນິສ຺ສິຕານໍ ຌານຠາວນາຍ ອສິຊ຺ຌນໂຕ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ເນ ພຸທ຺ເຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາສນິກາ ຕາທິສໍ ຌານໍ ນ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕີຕິ ‘‘ຕິຕ຺ຖາຍຕເນ ປພ຺ພຊິຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕິຕ຺ຖິຍາ ຫິ ອຸປປຕ຺ຕິວິເສເສ ວິມຸຕ຺ຕິສຎ຺ຎິໂນ ສຎ຺ຎາວິຣາຄາວິຣາເຄສຸ ອາທີນວານິສໍສທສ຺ສິໂນວ ຫຸຕ຺ວາ ອສຎ຺ຎສມາປຕ຺ຕິໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອກ຺ຂຓຠູມິຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ສາສນິກາ. ວາໂຍກສິເຓ ປຣິກ຺ກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາຕິ ວາໂຍກສິເຓ ປຐມາທີນິ ຕີຓິ ຌານານິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຕຕິຍຊ຺ຌາເນ ຈິຓ຺ຓວສີ ຫຸຕ຺ວາ ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານາຘິຄມາຍ ປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ’’ຕິ.

ກສ຺ມາ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໖໘-໗໓; ທີ. ນິ. ອຠິ. ຏີ. ໑.໖໘-໗໓) ປເນຕ຺ຖ ວາໂຍກສິເຓເຍວ ປຣິກມ຺ມໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ, ຍເຖວ ຫິ ຣູປປຏິຠາຄຠູເຕສຸ ກສິຓວິເສເສສຸ ຣູປວິຠາວເນນ ຣູປວິຣາຄຠາວນາສງ຺ຂາໂຕ ອຣູປສມາປຕ຺ຕິວິເສໂສ ສຈ຺ຉິກຣີຍຕິ, ເອວໍ ອປຣິພ຺ຍຕ຺ຕວິຄ຺ຄຫຕາຍ ອຣູປປຏິຠາຄຠູເຕ ກສິຓວິເສເສ ອຣູປວິຠາວເນນ ອຣູປວິຣາຄຠາວນາ ສງ຺ຂາໂຕ ຣູປສມາປຕ຺ຕິວິເສໂສ ອຘິຄມີຍຕີຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ສຎ຺ຎາ ໂຣໂຄ, ສຎ຺ຎາ ຄຓ຺ໂຑ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໒໔), ‘‘ຘິ ຈິຕ຺ຕໍ, ຘິ ວເຕຕໍ ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຈ ນເຍນ ອຣູປປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອາທີນວທສ຺ສເນນ ຕທຠາເວ ຈ ສນ຺ຕປຓີຕຠາວສນ຺ນິຏ຺ຐາເນນ ຣູປສມາປຕ຺ຕິຍາ ອຠິສງ຺ຂຣຓໍ ອຣູປວິຣາຄຠາວນາ. ຣູປວິຣາຄຠາວນາ ປນ ສທ຺ຘິໍ ອຸປຈາເຣນ ອຣູປສມາປຕ຺ຕິໂຍ, ຕຕ຺ຖາປິ ວິເສເສນ ປຐມາຣຸປ຺ປຊ຺ຌານໍ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາກາສກສິເຓປີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ສາປິ ອຣູປປຏິຠາຄຕາ ລພ຺ຠຕີຕິ? ອິຈ຺ຉິຕເມເວຕໍ, ເກສຎ຺ຈິ ອວຈນໍ ປເນຕ຺ຖ ປຸພ຺ພາຈຣິເຍຫິ ອຄ຺ຄຫິຕຠາເວນ. ຍຖາ ຫິ ຣູປວິຣາຄຠາວນາ ວິຣຊ຺ຊນີຍຘມ຺ມາຠາວມຕ຺ເຕນ ປຣິນິປ຺ຜນ຺ນາ, ວິຣຊ຺ຊນີຍຘມ຺ມປຣິຠາສຠູເຕ ຈ ວິສຍວິເສເສ ປາຕຸຠວຕິ, ເອວໍ ອຣູປວິຣາຄຠາວນາປີຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ນ ໂກຈິ ວິໂຣໂຘ. ຕິຕ຺ຖິເຍເຫວ ປນ ຕສ຺ສາ ສມາປຕ຺ຕິຍາ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕາຍ ເຕສຎ຺ຈ ວິສຍປເຖ ສູປນິພນ຺ຘນສ຺ເສວ ຕສ຺ສ ຌານສ຺ສ ປຏິປຕ຺ຕິໂຕ ທິຏ຺ຐິວນ຺ເຕຫິ ປຸພ຺ພາຈຣິເຍຫິ ຈຕຸຕ຺ເຖເຍວ ຠູຕກສິເຓ ອຣູປວິຣາຄຠາວນາປຣິກມ຺ມໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກິຎ຺ຈ ວຓ຺ຓກສິເຓສຸ ວິຍ ປຸຣິມຠູຕກສິຓຕ຺ຕເຍປິ ວຓ຺ຓປ຺ປຏິຈ຺ຉາຍາວ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ ຌານສ຺ສ ໂລກໂວຫາຣານຸໂຣເຘເນວ ປວຕ຺ຕິໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໕໗) ປຖວີກສິຓສ຺ສ ອາທາສຈນ຺ທມຓ຺ຑລູປມວຈນຎ຺ຈ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ, ຈຕຸຕ຺ຖໍ ປນ ຠູຕກສິຓໍ ຠູຕປ຺ປຏິຈ຺ຉາຍເມວ ຌານສ຺ສ ໂຄຈຣຠາວໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ຕສ຺ເສວໍ ອຣູປປຏິຠາຄຕາ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ວາໂຍກສິເຓເຍວ ປຣິກມ຺ມໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຘີຕິ ຊິຄຸຈ຺ຉນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ຕສ຺ມາ ຘິ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ຊິຄຸຈ຺ຉາມິ. ຘິ ວເຕຕໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕໍ ມມ ຈິຕ຺ຕໍ ຊິຄຸຈ຺ຉິຕໍ ວຕ ໂຫຕຸ. ວຕາຕິ ສມ຺ຠາວເນ. ເຕນ ຊິຄຸຈ຺ຉນໍ ສມ຺ຠາເວນ຺ໂຕ ວທຕິ. ນາມາຕິ ຈ ສມ຺ຠາວເນ ເອວ. ເຕນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຠາວໍ ສມ຺ຠາເວຕິ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຠາວາຠາເວສຸ ອາທີນວານິສໍເສ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈິຕ຺ຕຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຂນ຺ຕິໍ ຣຸຈິໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຠາໂວ ເອວ ສາຘຸ ສຸຏ຺ຐູຕິ ອິມໍ ທິຏ຺ຐິນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິໍ ຕຕ຺ຖ ຈ ອຠິຣຸຈິໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ. ຕຖາ ຠາວິຕສ຺ສ ຌານສ຺ສ ຐິຕິຠາຄິຍຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອປຣິຫີນຊ຺ຌານາ. ຕິຕ຺ຖາຍຕເນ ປພ຺ພຊິຕສ຺ເສວ ຕຖາ ຌານຠາວນາ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມນຸສ຺ສໂລເກ’’ຕິ. ປຓິຫິໂຕ ອໂຫສີຕິ ມຣຓສ຺ສ ອາສນ຺ນກາເລ ຐປິໂຕ ອໂຫສິ. ຍທິ ຐານາທິນາ ອາກາເຣນ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຍ຺ຍ ກມ຺ມພເລນ, ຍາວ ເຠທາ ເຕເນວາກາເຣນ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍາຕິ ອາຫ ‘‘ເຕນ ອິຣິຍາປເຖນາ’’ຕິອາທິ. ເອວຣູປານມ຺ປີຕິ ເອວໍ ອເຈຕນານມ຺ປິ. ປິ-ສທ຺ເທນ ປເຄວ ສເຈຕນານນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ກຖໍ ປນ ອເຈຕນານໍ ເນສໍ ປຈ຺ຈຍາຫາຣສ຺ສ ອຸປກປ຺ປນນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍ ຕຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕນ ນ ເກວລມາຄໂມເຍວ, ອຍເມຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕາວ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີຕິ ອຸກ຺ກໍສໂຕ ປຎ຺ຈ ມຫາກປ຺ປສຕານິ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ.

ເຍ ອຸຏ຺ຐານວີຣິເຍນ ທິວສໍ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ນິສ຺ສນ຺ທຜລມຕ຺ຕໍ ກິຎ຺ຈິເທວ ລຠິຕ຺ວາ ຊີວິກໍ ກປ຺ເປນ຺ຕິ, ເຕ ອຸຏ຺ຐານຜລູປຊີວິໂນ. ເຍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຎ຺ຎຜລເມວ ອຸປຊີວນ຺ຕິ, ເຕ ປຸຎ຺ຎຜລູປຊີວິໂນ. ເນຣຍິການໍ ປນ ເນວ ອຸຏ຺ຐານວີຣິຍວເສນ ຊີວິກກປ຺ປນໍ, ປຸຎ຺ຎຜລສ຺ສ ປນ ເລໂສປິ ນຕ຺ຖີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຍ ປນ ເນຣຍິກາ…ເປ… ຊີວີຕິ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຫຣເຓນ ມໂນສຎ຺ເຈຕນາ ອາຫາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຜລສ຺ສາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ກິໍ ປຎ຺ຈ ອາຫາຣາ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ໂຈເທຕິ. ອາຈຣິໂຍ ນິປ຺ປຣິຍາຍາຫາເຣ ອຘິປ຺ເປເຕ ‘‘ສິຍາ ຕວ ໂຈທນາ ອວສຣາ, ສາ ປນ ເອຕ຺ຖ ອນວສຣາ’’ຕິ ຈ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຎ຺ຈ, ນ ປຎ຺ຈາຕິ ອິທໍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ປຣິຍາຍາຫາຣສ຺ເສວ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ເປຕຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນນຸ ປຈ຺ຈໂຍ ອາຫາໂຣ’ຕິ ວຸຕ຺ຕເມຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ອາຫາໂຣຕິ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ອິທານິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ປາຬິຍາ ສມຕ຺ເຖນ຺ໂຕ ‘‘ຍໍ ສນ຺ຘາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ມຸຂ຺ຍາຫາຣວເສນປິ ເນຣຍິການໍ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກພຬີກາຣາຫາຣໍ…ເປ… ສາເຘຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ເອວໍ ເນຣຍິກາ ສຸຂປ຺ປຏິສໍເວທິໂນປິ ໂຫນ຺ຕີຕິ? ໂນຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຂໂຬ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຍຕິ ຕໂຍ ອຣູປາຫາຣາ ກພຬີກາຣາຫາຣສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ອວເສສານນ຺ຕິ ອສຎ຺ຎສຕ຺ເຕຫິ ອວເສສານໍ ກາມຠວາທີສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕສຕ຺ຕານໍ. ປຈ຺ຈຍາຫາໂຣ ຫິ ສພ຺ເພສໍ ສາຘາຣໂຓຕິ.

ປຐມມຫາປຎ຺ຫສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘-໙. ທຸຕິຍມຫາປຎ຺ຫສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໒໘-໒໙. ອຏ຺ຐເມ ເອວໍນາມເກຕິ ກຊງ຺ຄລາຕິ ເອວໍ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ລທ຺ຘນາມເກ ມຊ຺ຌິມປ຺ປເທສສ຺ສ ມຣິຍາທຠູເຕ ນຄເຣ. ‘‘ນິຄເມ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ, ‘‘ນິຈຸລວເນ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ນິຈຸລໍ ນາມ ເອກາ ຣຸກ຺ຂຊາຕິ, ‘‘ນີປຣຸກ຺ໂຂ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ເຕນ ສຎ຺ຉນ຺ໂນ ມຫາວນສຓ຺ໂຑ, ຕຕ຺ຖ ວິຫຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຫຕຸນາ ນເຍນາຕິ ຈ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ນນຸ ຈ ‘‘ເອໂສ ເຈວ ຕສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຄວຕາ ຫິ ຈຕ຺ຕາໂຣຕິອາທິປຎ຺ຫພ຺ຍາກຣຓາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາຫາຣາ, ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ, ຉ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການິ ອາຍຕນານິ, ສຕ຺ຕ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໂຍ, ອຏ຺ຐ ໂລກຘມ຺ມາ ທສ຺ສິຕາ. ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ປນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ, ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ, ຉ ນິສ຺ສາຣຓີຍາ ຘາຕຸໂຍ, ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ, ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄຕິ ທສ຺ສິຕຘມ຺ມາ ອຎ຺ໂຎເຍວຕ຺ໂຖ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ທສ຺ສິໂຕຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິ. ນວເມ ນຕ຺ຖິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ທຸຕິຍມຫາປຎ຺ຫສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ທຸຕິຍໂກສລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໐. ທສເມ ອຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ຍຸຊ຺ຌຕິ ເອຕາຍາຕິ ອຸຍ຺ໂຍຘິກາ, ສຕ຺ຖປ຺ປຫາເຣຫິ ຍຸຊ຺ຌິຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ຍຸຊ຺ຌນໍ ວາ ອຸຍ຺ໂຍຘິໂກ, ສຕ຺ຖປ຺ປຫາໂຣ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຸທ຺ຘໂຕ ນິວຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ອຸປສ຺ສຸຕິວເສນ ຍຸຊ຺ຌິຕພ຺ພາກາຣໍ ຎຕ຺ວາຕິ ເຊຕວເນ ກິຣ ທຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣ ຘນຸຄ຺ຄຫຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣຕິ ທ຺ເວ ມຫລ຺ລກຕ຺ເຖຣາ ວິຫາຣປຈ຺ຈນ຺ເຕ ປຓ຺ຓສາລາຍ ວສນ຺ຕິ. ເຕສຸ ຘນຸຄ຺ຄຫຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ປຈ຺ຉິມຍາເມ ປພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍ ນິສິນ຺ໂນ ທຕ຺ຕຕ຺ເຖຣໍ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ເຕ ມໂຫທໂຣ ໂກສໂລ ຠຸຕ຺ຕຠຕ຺ຕເມວ ປູຕິໍ ກໂຣຕິ, ຍຸທ຺ຘວິຈາຣຓໍ ປນ ກິຎ຺ຈິ ນ ຊານາຕິ, ປຣາຊິໂຕຕ຺ເວວ ວທາເປຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕນ ‘‘ກິໍ ປນ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ – ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຍຸທ຺ໂຘ ນາມ ປທຸມພ຺ຍູໂຫ ຈກ຺ກພ຺ຍູໂຫ ສກຏພ຺ຍູໂຫຕິ ຕໂຍ ພ຺ຍູຫາ ໂຫນ຺ຕິ, ອຊາຕສຕ຺ຕຸໍ ຄຓ຺ຫິຕຸກາເມນ ອສຸກສ຺ມິໍ ນາມ ປພ຺ພຕກຸຈ຺ຉິສ຺ມິໍ ທ຺ວີສຸ ປພ຺ພຕຠິຕ຺ຕີສຸ ມນຸສ຺ເສ ຐເປຕ຺ວາ ປຸຣໂຕ ທຸພ຺ພລໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປພ຺ພຕນ຺ຕຣໍ ປວິຏ຺ຐຠາວໍ ຊານິຕ຺ວາ ປວິຏ຺ຐມຄ຺ຄໍ ຣຸນ຺ຘິຕ຺ວາ ປຸຣໂຕ ຈ ປຈ຺ຉໂຕ ຈ ອຸໂຠສຸ ປພ຺ພຕຠິຕ຺ຕີສຸ ວຄ຺ຄິຕ຺ວາ ນທິຕ຺ວາ ຊາລປກ຺ຂິຕ຺ຕມຈ຺ຉໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ ສກ຺ກາ ຄເຫຕຸ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ກຖາສລ຺ລາປໍ ສຸຓາຖາ’’ຕິ ຣຎ຺ໂຎ ເປສິຕຈຣປຸຣິສາ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ອາໂຣເຈສຸໍ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຣາຊາ ສງ຺ຄາມເຠຣິໍ ປຫຣາເປຕ຺ວາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສກຏພ຺ຍູຫໍ ກຕ຺ວາ ອຊາຕສຕ຺ຕຸໍ ຊີວຄ຺ຄາຫໍ ຄຓ຺ຫິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປສ຺ສຸຕິວເສ…ເປ... ອຊາຕສຕ຺ຕຸໍ ຄຓ຺ຫີ’’ຕິ.

ໂທຓປາກນ຺ຕິ ໂທຓຕຓ຺ຑຸລານໍ ປກ຺ກຠຕ຺ຕໍ. ໂທຓນ຺ຕິ ຈຕຸນາຬິການເມຕມຘິວຈນໍ. ມນຸຊສ຺ສາຕິ ສຕ຺ຕສ຺ສ. ຕນຸກສ຺ສາຕິ ຕນຸກາ ອປ຺ປິກາ ອສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ, ຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍາ ວິສຠາຄເວທນາ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ສຓິກນ຺ຕິ ມນ຺ທໍ ມຸທຸກໍ, ອປຣິສ຺ສຍເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຊີຣຕີຕິ ປຣິຠຸຕ຺ຕາຫາໂຣ ປຈ຺ຈຕິ. ອາຍຸ ປາລຍນ຺ຕິ ນິໂຣໂຄ ອເວທໂນ ຊີວິຕໍ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ. ອຖ ວາ ສຓິກໍ ຊີຣຕີຕິ ໂສ ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎູ ປຸຄ຺ຄໂລ ປຣິມິຕາຫາຣຕາຍ ສຓິກໍ ຈິເຣນ ຊີຣຕິ ຊຣໍ ປາປຸຓາຕິ ຊີວິຕໍ ປາລຍນ຺ໂຕ.

ອິມໍ ໂອວາທໍ ອທາສີຕິ ເອກສ຺ມິໍ ກິຣ (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒໐໓ ປເສນທິໂກສລວຕ຺ຖຸ) ສມເຍ ຣາຊາ ຕຓ຺ຑຸລໂທຓສ຺ສ ໂອທນໍ ຕທຸປິເຍນ ສູປພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ຠຸຎ຺ຊຕິ. ໂສ ເອກທິວສໍ ຠຸຕ຺ຕປາຕຣາໂສ ຠຕ຺ຕສມ຺ມທໍ ອວິໂນເທຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກິລນ຺ຕຣູໂປ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕຕິ, ນິທ຺ທາຍ ອຠິຠຸຍ຺ຍມາໂນປິ ລຫຸກໍ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ ອາຫ ‘‘ກິໍ, ມຫາຣາຊ, ອວິສ຺ສມິຕ຺ວາວ ອາຄໂຕສີ’’ຕິ. ອາມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຸຕ຺ຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເມ ມຫາທຸກ຺ຂໍ ໂຫຕີຕິ. ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ, ‘‘ມຫາຣາຊ, ອຕິພຫຸໂຠຊີນໍ ເອຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ –

‘‘ມິທ຺ຘີ ຍທາ ໂຫຕິ ມຫຄ຺ຆໂສ ຈ,

ນິທ຺ທາຍິຕາ ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕສາຍີ;

ມຫາວຣາໂຫວ ນິວາປປຸຏ຺ໂຐ,

ປຸນປ຺ປຸນໍ ຄພ຺ຠມຸເປຕິ ມນ຺ໂທ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໓໒໕; ເນຕ຺ຕິ. ໒໖, ໙໐) –

ອິມາຍ ຄາຖາຍ ໂອວທິຕ຺ວາ, ‘‘ມຫາຣາຊ, ໂຠຊນໍ ນາມ ມຕ຺ຕາຍ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ມຕ຺ຕໂຠຊິໂນ ຫິ ສຸຂໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອຸຕ຺ຕຣິປິ ປຸນ ໂອວທນ຺ໂຕ ‘‘ມນຸຊສ຺ສ ສທາ ສຕີມໂຕ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໔) ອິມໍ ຄາຖມາຫ.

ຣາຊາ ປນ ຄາຖໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ, ສມີເປ ຐິຕໍ ປນ ຠາຄິເນຍ຺ຍໍ ສຸທສ຺ສນໍ ນາມ ມາຓວໍ ‘‘ອິມໍ ຄາຖໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫ ຕາຕາ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ຕໍ ຄາຖໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ກໂຣມິ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ສຕ຺ຖາຣໍ ປຸຈ຺ຉິ. ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ ອາຫ, ‘‘ມາຓວ, ອິມໍ ຄາຖໍ ນໂຏ ວິຍ ປຕ຺ຕປຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ມາ ອວຈ, ຣຎ຺ໂຎ ປາຕຣາສໍ ຠຸຎ຺ຊນຏ຺ຐາເນ ຐຕ຺ວາ ປຐມປິຓ຺ຑາທີສຸປິ ອວຕ຺ວາ ອວສາເນ ປິຓ຺ເຑ ຄຫິເຕ ວເທຍ຺ຍາສິ, ຣາຊາ ສຸຕ຺ວາ ຠຕ຺ຕປິຓ຺ຑໍ ຉຑ຺ເຑສ຺ສຕິ. ອຖ ຣຎ຺ໂຎ ຫຕ຺ເຖສຸ ໂຘເຕສຸ ປາຕິໍ ອປເນຕ຺ວາ ສິຕ຺ຖານິ ຄເຓຕ຺ວາ ຕທຸປິຍໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ຎຕ຺ວາ ປຸນທິວເສ ຕາວຕເກ ຕຓ຺ຑຸເລ ຫາເຣຍ຺ຍາສິ. ປາຕຣາເສ ຈ ວຕ຺ວາ ສາຍມາເສ ມາ ວເທຍ຺ຍາສີ’’ຕິ. ໂສ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ປຏິສ຺ສຸຓິຕ຺ວາ ຕໍ ທິວສໍ ຣຎ຺ໂຎ ປາຕຣາສໍ ຠຸຕ຺ວາ ຄຕຕ຺ຕາ ສາຍມາເສ ຠຄວໂຕ ອນຸສິຏ຺ຐິນິຍາເມນ ຄາຖໍ ອຠາສິ. ຣາຊາ ທສພລສ຺ສ ວຈນໍ ສຣິຕ຺ວາ ຠຕ຺ຕປິຓ຺ຑໍ ປາຕິຍໍເຍວ ຉຑ຺ເຑສິ. ຣຎ຺ໂຎ ຫຕ຺ເຖສຸ ໂຘເຕສຸ ປາຕິໍ ອປເນຕ຺ວາ ສິຕ຺ຖານິ ຄເຓຕ຺ວາ ປຸນທິວເສ ຕຕ຺ຕເກ ຕຓ຺ຑຸເລ ຫຣິໍສຸ, ໂສປິ ມາຓໂວ ທິວເສ ທິວເສ ຕຖາຄຕສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ທສພລສ຺ສ ວິສ຺ສາສິໂກ ອໂຫສິ. ອຖ ນໍ ເອກທິວສໍ ປຸຈ຺ຉິ ‘‘ຣາຊາ ກິຕ຺ຕກໍ ຠຸຎ຺ຊຕີ’’ຕິ? ໂສ ‘‘ນາຬິໂກທນ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ວຏ຺ຏິສ຺ສຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ປຸຣິສຠາໂຄ ເອສ, ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຄາຖໍ ມາ ວທີຕິ. ຣາຊາ ຕເຖວ ສຓ຺ຐາສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນາຬິໂກທນປຣມຕາຍ ສຓ຺ຐາສີ’’ຕິ. ຣຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາຍ ວຑ຺ຒິຕໍ ສີລໍ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ວຑ຺ຒິຕສີໂລ. ອໂປຖຸຊ຺ຊນິເກຫິ ສີເລຫີຕິ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີເລຫິ ສີລໍ ອຣິຍໍ ສຸທ຺ຘໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຣິຍສີໂລ’’ຕິ. ຕເທກໍ ອນວຊ຺ຊຏ຺ເຐນ ກຸສລໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກຸສລສີໂລ’’ຕິ.

ທຸຕິຍໂກສລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ມຫາວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ອຸປາລິວຄ຺ໂຄ

໑. ອຸປາລິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໑. ຈຕຸຕ຺ຖສ຺ສ ປຐເມ ອຕ຺ຖວເສຕິ ວຸທ຺ຘິວິເສເສ, ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸ ອຘິຄມນີເຍ ຫິຕວິເສເສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ໂຖເຍວ ວາ ອຕ຺ຖວໂສ, ທສ ອຕ຺ເຖ ທສ ກາຣຓານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຖ ວາ ອຕ຺ໂຖ ຜລໍ ຕທຘີນວຸຕ຺ຕິຕາຍ ວໂສ ເອຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຖວໂສ, ເຫຕູຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ‘‘ເຍ ມມ ໂສຕພ຺ພໍ ສທ຺ທຫາຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິສ຺ສນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຕໍ ອສ຺ສ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ໂຍ ຈ ຕຖາຄຕສ຺ສ ວຈນໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ສ ຕໍ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນ ອາທີນວນ຺ຕິ ຠທ຺ທາລິສຸຕ຺ເຕ ວິຍ ອສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນ ອາທີນວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ. ສຸຂວິຫາຣາຠາເວ ສຫຊີວມານສ຺ສ ອຠາວໂຕ ສຫຊີວິຕາປິ ສຸຂວິຫາໂຣວ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຸຂວິຫາໂຣ ນາມ ຈຕຸນ຺ນໍ ອິຣິຍາປຖວິຫາຣານໍ ຜາສຸຕາ.

ມງ຺ກຸຕນ຺ຕິ ນິຕ຺ເຕຊຕໍ. ຘມ຺ເມນາຕິອາທີສຸ ຘມ຺ໂມຕິ ຠູຕໍ ວຕ຺ຖຸ. ວິນໂຍຕິ ໂຈທນາ ເຈວ ສາຣຓາ ຈ. ສຕ຺ຖຸສາສນນ຺ຕິ ຎຕ຺ຕິສມ຺ປທາ ເຈວ ອນຸສ຺ສາວນສມ຺ປທາ ຈ.

ປິຍສີລານນ຺ຕິ ສິກ຺ຂາກາມານໍ. ເຕສຎ຺ຫິ ສີລໍ ປິຍໍ ໂຫຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສິກ຺ຂາຕ຺ຕຍປາຣິປູຣິຍາ ຆຏມານາ’’ຕິ. ສນ຺ທິທ຺ຘມນາຕິ ສໍສຍໍ ອາປຊ຺ຊມນາ. ອຸພ຺ພຬ຺ຫາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປີຬິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ສງ຺ຆກມ຺ມານີຕິ ສຕິປິ ອຸໂປສຖປວາຣຓານໍ ສງ຺ຆກມ຺ມຠາເວ ໂຄພລີພທ຺ທຎາເຍນ ອຸໂປສຖໍ ປວາຣຓຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປທາທິເສສສງ຺ຆກມ຺ມານໍ ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສມຄ຺ຄານໍ ຠາໂວ ສາມຄ຺ຄີ.

‘‘ນາຫໍ, ຈຸນ຺ທ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍເຍວ ອາສວານໍ ສໍວຣາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສມີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໑໘໒) ເອຕ຺ຖ ວິວາທມູລຠູຕາ ກິເລສາ ອາສວາຕິ ອາຄຕາ.

‘‘ເຍນ ເທວູປປຕ຺ຍສ຺ສ, ຄນ຺ຘພ຺ໂພ ວາ ວິຫງ຺ຄໂມ;

ຍກ຺ຂຕ຺ຕໍ ເຍນ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍໍ, ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຎ຺ຈ ອພ຺ພເຊ;

ເຕ ມຍ຺ຫໍ ອາສວາ ຂີຓາ, ວິທ຺ຘສ຺ຕາ ວິນຬີກຕາ’’ຕິ. (ອ. ນິ. ໔.໓໖) –

ເອຕ຺ຖ ເຕຠູມກໍ ກມ຺ມໍ ອວເສສາ ຈ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ. ອິຘ ປນ ປຣູປວາທວິປ຺ປຏິສາຣວຘພນ຺ຘາທໂຍ ເຈວ ອປາຍທຸກ຺ຂຠູຕາ ຈ ນານປ຺ປກາຣາ ອຸປທ຺ທວາ ອາສວາຕິ ອາຫ ‘‘ອສໍວເຣ ຐິເຕນ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ປຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິອາທິ. ຍທິ ຫິ ຠຄວາ ສິກ຺ຂາປທໍ ນ ຈ ປຎ຺ຎເປຍ຺ຍ, ຕໂຕ ອສທ຺ຘມ຺ມປ຺ປຏິເສວນອທິນ຺ນາທານປາຓາຕິປາຕາທິເຫຕຸ ເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ ປຣູປວາທາທໂຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາ ນານປ຺ປກາຣາ ອນຕ຺ຖາ, ເຍ ຈ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕເມວ ນິຣຍາທີສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕສ຺ສ ປຎ຺ຈວິຘພນ຺ຘນກມ຺ມກາຣຓາທິວເສນ ມຫາທຸກ຺ຂານຸຠວນປ຺ປກາຣາ ອນຕ຺ຖາ, ເຕ ສນ຺ຘາຍ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍ ອາສວານໍ ສໍວຣາຍ ສມ຺ປຣາຍິການໍ ອາສວານໍ ປຏິຆາຕາຍາ’’ຕິ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຈ຺ຈກ຺ໂຂ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ຕຕ຺ຖ ຠວາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ປຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ. ສມ຺ມຸຂາ ຄຣຫນໍ ອກິຕ຺ຕິ, ປຣມ຺ມຸຂາ ຄຣຫນໍ ອຍໂສ. ອຖ ວາ ສມ຺ມຸຂາ ປຣມ຺ມຸຂາ ຄຣຫນໍ ອກິຕ຺ຕິ, ປຣິວາຣຫານິ ອຍໂສຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອາຄມນມຄ຺ຄຖກນາຍາຕິ ອາຄມນທ຺ວາຣປິທຫນຕ຺ຖາຍ. ສມ຺ປເຣຕພ຺ພໂຕ ເປຈ຺ຈ ຄນ຺ຕພ຺ພໂຕ ສມ຺ປຣາໂຍ, ປຣໂລໂກຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ປຣາເຍ ນຣກາທີສູ’’ຕິ.

ເມຖຸນາທີນິ ຣຊ຺ຊນຏ຺ຐານານິ. ປາຓາຕິປາຕາທີນິ ທຸສ຺ສນຏ຺ຐານານິ.

ສໍວຣວິນໂຍຕິ ສີລສໍວໂຣ, ສຕິສໍວໂຣ, ຎາຓສໍວໂຣ, ຂນ຺ຕິສໍວໂຣ, ວີຣິຍສໍວໂຣຕິ ປຎ຺ຈວິໂຘ ສໍວໂຣ. ຍຖາສກໍ ສໍວຣິຕພ຺ພານໍ ວິເນຕພ຺ພານຎ຺ຈ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນໍ ສໍວຣຓໂຕ ສໍວໂຣ, ວິນຍນໂຕ ວິນໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຫານວິນໂຍຕິ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ, ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານໍ, ປຏິປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານໍ, ນິສ຺ສຣຓປ຺ປຫານນ຺ຕິ ປຎ຺ຈວິຘໍ ປຫານໍ ຍສ຺ມາ ຈາຄຏ຺ເຐນ ປຫານໍ, ວິນຍຏ຺ເຐນ ວິນໂຍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຫານວິນໂຍ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສມຖວິນໂຍຕິ ສຕ຺ຕ ອຘິກຣຓສມຖາ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິນໂຍຕິ ສິກ຺ຂາປທເມວ. ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ຫິ ວິຊ຺ຊມານາຍ ເອວ ສິກ຺ຂາປທສມ຺ຠວໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິນໂຍປິ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອນຸຄ຺ຄຫິໂຕ ໂຫຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖເມວ.

ອຸປາລິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອຸປາລິວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ອກ຺ໂກສວຄ຺ໂຄ

໑-໘. ວິວາທສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໔໑-໔໘. ປຎ຺ຈມສ຺ສ ປຐມາທີນິ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖານິ. ຉຏ຺ເຐ ຂຓຠງ຺ຄຸຣຕາຍ ນ ນິຈ຺ຈາ ນ ຘຸວາຕິ ອນິຈ຺ຈາ. ຕໂຕ ເອວ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ນ ອິຈ຺ຈາ ນ ອຸປຄນ຺ຕພ຺ພາຕິປິ ອນິຈ຺ຈາ. ສ຺ວາຍໍ ເນສໍ ອນິຈ຺ຈຏ຺ໂຐ ອຸທຍວຍປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕາຍ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວິໂນ’’ຕິ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວິນສ຺ສກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາຣຣຫິຕາຕິ ນິຈ຺ຈສາຣຘຸວສາຣອຕ຺ຕສາຣວິຣຫິຕາ. ມຸສາຕິ ວິສໍວາທນຏ຺ເຐນ ມຸສາ, ເອກໍເສນ ອສຸຠາທິສຠາວາ ເຕ ພາລານໍ ສຸຠາທິຠາເວນ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ສຸຠາທິຄ຺ຄຫຓສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ສຕ຺ເຕ ວິສໍວາເທນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນິຈ຺ຈສຸຠສຸຂາ ວິຍາ’’ຕິອາທິ. ນ ປສ຺ສນສຠາວາຕິ ຂຓປຠງ຺ຄຸຣຕາອິຕ຺ຕຣປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຕາຍ ທິສ຺ສມານາ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ອທສ຺ສນປກຕິກາ. ເອເຕ ຫິ ເຂຕ຺ຕໍ ວິຍ ວຕ຺ຖຸ ວິຍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໍ ວິຍ ຈ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ວາປິ ກຕິປາເຫເນວ ສຸປິນເກ ທິຏ຺ຐາ ວິຍ ນ ປຎ຺ຎາຍນ຺ຕິ. ສຕ຺ຕມຏ຺ຐມານິ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍານິ.

ວິວາທສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙-໑໐. ສຣີຣຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໔໙-໕໐. ນວເມ ປຸນພ຺ຠວທານໍ ປຸນພ຺ຠໂວ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ປຸນພ຺ຠໂວ ສີລມສ຺ສາຕິ ໂປໂນຠວິໂກ, ປຸນພ຺ຠວທາຍໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸນພ຺ຠວນິພ຺ພຕ຺ຕໂກ’’ຕິ. ຠວສງ຺ຂຣຓກມ຺ມນ຺ຕິ ປຸນພ຺ຠວນິພ຺ພຕ຺ຕນກກມ຺ມໍ. ທສເມ ນຕ຺ຖິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ສຣີຣຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອກ຺ໂກສວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຐມປຓ຺ຓາສກໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ.

໒. ທຸຕິຍປຓ຺ຓາສກໍ

(໖) ໑. ສຈິຕ຺ຕວຄ຺ໂຄ

໑-໑໐. ສຈິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໕໑-໖໐. ທຸຕິຍສ຺ສ ປຐມາທີນິ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖານິ. ທສເມ ປິຕ຺ຕໍ ສມຸຏ຺ຐານເມເຕສນ຺ຕິ ປິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ, ປິຕ຺ຕປຈ຺ຈຍາປິຕ຺ຕເຫຕຸກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສມ຺ຫສມຸຏ຺ຐານາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສນ຺ນິປາຕິກາຕິ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ປິຕ຺ຕາທີນໍ ໂກເປນ ສມຸຏ຺ຐິຕາ. ອຸຕຸປຣິຓາມຊາຕິ ວິສຠາຄອຸຕຸໂຕ ຊາຕາ. ຊງ຺ຄລເທສວາສີນຎ຺ຫິ ອນູປເທເສ ວສນ຺ຕານໍ ວິສຠາໂຄ ຈ ອຸຕຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອນູປເທສວາສີນຎ຺ຈ ຊງ຺ຄລເທເສຕິ ເອວໍ ປຣສມຸທ຺ທຕີຣາທິວເສນປິ ອຸຕຸວິສຠາຄຕາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິເຍວ. ຕໂຕ ຊາຕາຕິ ອຸຕຸປຣິຓາມຊາ. ອຕ຺ຕໂນ ປກຕິຈຣິຍານໍ ວິສຍານໍ ວິສມໍ ກາຍປຣິຫຣຓວເສນ ຊາຕາ ວິສມປຣິຫາຣຊາ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕິຈິຣຏ຺ຐານນິສຊ຺ຊາທິນາ ວິສມປຣິຫາເຣນ ຊາຕາ’’ຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ມຫາຠາຣວຫນສຸຘາໂກຏ຺ຏນາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ປຣສ຺ສ ອຸປກ຺ກມໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ໂອປກ຺ກມິກາ. ພາຫິຣໍ ປຈ຺ຈຍໍ ອນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ເກວລໍ ກມ຺ມວິປາກໂຕວ ຊາຕາ ກມ຺ມວິປາກຊາ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິເມຫິ ສຕ຺ຕຫິ ກາຣເຓຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ສາຣີຣິກາ ເວທນາ ສກ຺ກາ ປຏິພາຫິຕຸໍ, ກມ຺ມວິປາກຊານໍ ປນ ສພ຺ພເຠສຊ຺ຊານິປິ ສພ຺ພປຣິຕ຺ຕານິປິ ນາລໍ ປຏິຆາຕາຍ.

ສຈິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສຈິຕ຺ຕວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

(໗) ໒. ຍມກວຄ຺ໂຄ

໑-໗. ອວິຊ຺ຊາສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໖໑-໖໗. ທຸຕິຍສ຺ສ ປຐມາທີນິ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖານິ. ສຕ຺ຕເມ ນຬກປານເກຕິ ເອວໍນາມເກ ນິຄເມ. ປຸພ຺ເພ ກິຣ (ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໙ ອາທໂຍ) ອມ຺ຫາກໍ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ກປິໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ມຫາກາໂຍ ກປິຣາຊາ ຫຸຕ຺ວາ ອເນກສຕວານຣສຫສ຺ສປຣິວຸໂຕ ປພ຺ພຕປາເທ ວິຈຣິ, ປຎ຺ຎວາ ໂຂ ປນ ໂຫຕິ ມຫາປຎ຺ໂຎ. ໂສ ປຣິສໍ ເອວໍ ໂອວທຕິ, ‘‘ຕາຕາ, ອິມສ຺ມິໍ ປພ຺ພຕປາເທ ວິສຜລານິ ໂຫນ຺ຕິ, ອມນຸສ຺ສປຣິຄ຺ຄຫິຕາ ໂປກ຺ຂຣຓິກາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຸມ຺ເຫ ປຸພ຺ເພ ຂາທິຕປຸພ຺ພາເນວ ຜລານິ ຂາທຖ, ປີຕປຸພ຺ພາເນວ ປານີຍານິ ປິວຖ, ເອຕ຺ຖ ໂວ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ເຕ ອປີຕປຸພ຺ພໍ ທິສ຺ວາ ສຫສາວ ອປິວິຕ຺ວາ ສມນ຺ຕາ ປຣິຘາວິຕ຺ວາ ມຫາສຕ຺ຕສ຺ສ ອາຄມນໍ ໂອໂລກຍມານາ ນິສີທິໍສຸ. ມຫາສຕ຺ໂຕ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ, ຕາຕາ, ປານີຍໍ ນ ປິວຖາ’’ຕິ ອາຫ. ຕຸມ຺ຫາກໍ ອາຄມນໍ ໂອໂລເກມາຕິ. ‘‘ສາຘຸ, ຕາຕາ’’ຕິ ສມນ຺ຕາ ປທໍ ປຣິເຍສມາໂນ ໂອຕິຓ຺ຓປທໍເຍວ ອທ຺ທສ, ນ ອຸຕ຺ຕິຓ຺ຓປທໍ. ອທິສ຺ວາ ‘‘ສປຣິສ຺ສຍາ’’ຕິ ອຎ຺ຎາສິ. ຕາວເທວ ຈ ຕຕ຺ຖ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕອມນຸສ຺ໂສ ອຸທກໍ ທ຺ເວຘາ ກຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາສິ – ເສຕມຸໂຂ, ນີລກຸຈ຺ຉິ, ຣຕ຺ຕຫຕ຺ຖປາໂທ, ມຫາທາຐິໂກ, ວນ຺ຕທາໂຐ, ວິຣູໂປ, ພີຠຈ຺ໂຉ, ອຸທກຣກ຺ຂໂສ. ໂສ ເອວມາຫ – ‘‘ກສ຺ມາ ປານີຍໍ ນ ປິວຖ, ມຘຸຣໍ ອຸທກໍ ປິວຖ, ກິໍ ຕຸມ຺ເຫ ເອຕສ຺ສ ວຈນໍ ສຸຓາຖາ’’ຕິ. ມຫາສຕ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຕ຺ວໍ ອຘິວຕ຺ໂຖ ອມນຸສ຺ໂສ’’ຕິ? ອາມາຫນ຺ຕິ. ‘‘ຕ຺ວໍ ອິຘ ໂອຕິຓ຺ເຓ ລຠສີ’’ຕິ ອາຫ. ອາມ, ຕຸມ຺ເຫ ປນ ສພ຺ເພ ຂາທິສ຺ສາມີຕິ. ນ ສກ຺ຂິສ຺ສສິ ຍກ຺ຂາຕິ. ປານີຍໍ ປນ ປິວິສ຺ສຖາຕິ. ອາມ, ປິວິສ຺ສາມາຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ເອກມ຺ປິ ວານຣໍ ນ ມຸຎ຺ຈິສ຺ສນ຺ຕິ. ‘‘ປານີຍຎ຺ຈ ປິວິສ຺ສາມ, ນ ຈ ເຕ ວສໍ ຄມິສ຺ສາມາ’’ຕິ ນຬໍ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ ໂກຏິຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຘມິ. ສພ຺ໂພ ເອກຈ຺ຉິທ຺ໂທ ອໂຫສິ. ຕີເຣ ນິສີທິຕ຺ວາວ ປານີຍໍ ປິວິ. ເສສວານຣານມ຺ປິ ປາຏິເຍກ຺ກໍ ນຬໍ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ ຘມິຕ຺ວາ ອທາສິ. ສພ຺ເພ ເຕ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ເສວ ປານີຍໍ ປິວິໍສຸ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ທິສ຺ວາ ປທມນຸຕ຺ຕິຓ຺ຓໍ, ທິສ຺ວາໂນຕຣິຕໍ ປທໍ;

ນເຬນ ວາຣິໍ ປິສ຺ສາມ, ເນວ ມໍ ຕ຺ວໍ ວຘິສ຺ສສີ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑.໒໐);

ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອຊ຺ຊທິວສາ ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ນຬາ ເອກຈ຺ຉິທ຺ທາວ ໂຫນ຺ຕິ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຫິ ກປ຺ເປ ກປ຺ປຏ຺ຐິຍປາຏິຫາຣິຍານິ ນາມ ຈນ຺ເທ ສສລກ຺ຂຓໍ (ຊາ. ໑.໔.໖໑ ອາທໂຍ), ວຏ຺ຏຊາຕເກ (ຊາ. ໑.໑.໓໕) ສຈ຺ຈກິຣິຍຏ຺ຐາເນ ອຄ຺ຄິຊາລສ຺ສ ອາຄມນຸປຈ຺ເຉໂທ, ຆຏີກາຣສ຺ສ ມາຕາປິຕູນໍ ວສນຏ຺ຐາເນ ອໂນວສ຺ສນໍ (ມ. ນິ. ໒.໒໙໑), ໂປກ຺ຂຣຓິຍາ ຕີເຣ ນຬານໍ ເອກຈ຺ຉິທ຺ທຠາໂວຕິ. ອິຕິ ສາ ໂປກ຺ຂຣຓີ ນເຬນ ປານີຍສ຺ສ ປິວິຕຕ຺ຕາ ‘‘ນຬກປານກາ’’ຕິ ນາມໍ ລຠິ. ອປຣຠາເຄ ຕໍ ໂປກ຺ຂຣຓິໍ ນິສ຺ສາຍ ນິຄໂມ ປຕິຏ຺ຐາສິ, ຕສ຺ສປິ ‘‘ນຬກປານ’’ນ຺ຕ຺ເວວ ນາມໍ ຊາຕໍ. ຕໍ ປນ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນຬກປາເນ’’ຕິ. ປລາສວເນຕິ ກິໍສຸກວເນ.

ຕຸຓ຺ຫີຠູຕໍ ຕຸຓ຺ຫີຠູຕນ຺ຕິ ພ຺ຍາປນິຈ຺ຉາຍໍ ອິທໍ ອາເມຑິຕວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍໍ ຍໍ ທິສ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຸວິໂລເກຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ອນຸ-ສທ຺ໂທ ‘‘ປຣີ’’ຕິ ອິມິນາ ສມານຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ຕໂຕ ຕໂຕ ວິໂລເກຕ຺ວາ’’ຕິ. ກສ຺ມາ ອາຄິລາຍຕິ ໂກຏິສຫສ຺ສຫຕ຺ຖິນາຄານໍ ພລໍ ຘາເຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ໂຈທກສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອາຈຣິໂຍ ປນສ຺ສ ‘‘ເອສ ສງ຺ຂາຣານໍ ສຠາໂວ, ຍທິທໍ ອນິຈ຺ຈຕາ. ເຍ ປນ ອນິຈ຺ຈາ, ເຕ ເອກນ຺ເຕເນວ ອຸທຍວຍປ຺ປຏິປີຬິຕຕາຍ ທຸກ຺ຂາ ເອວ. ທຸກ຺ຂສຠາເວສຸ ເຕສຸ ສຕ຺ຖຸກາເຍ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຠຄວໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປິຏ຺ຐິວາໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ, ໂສ ຈ ໂຂ ປຸພ຺ເພກຕກມ຺ມປຈ຺ຈຍາ. ເອຕ຺ຖາຫ ‘‘ກິໍ ປນ ຕໍ ກມ຺ມໍ, ເຍນ ອປຣິມາຓກາລໍ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ອຸປຈິຕວິປຸລປຸຎ຺ຎສມ຺ຠາໂຣ ສຕ຺ຖາ ເອວຣູປໍ ທຸກ຺ຂວິປາກມນຸຠວຕີ’’ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ອຍເມວ ຠຄວາ ໂພຘິສຕ຺ຕຠູໂຕ ອຕີຕຊາຕິຍໍ ມລ຺ລປຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ປາປຊນເສວີ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣພຫຸໂລ ຈຣຕິ. ໂສ ເອກທິວສໍ ນິພ຺ພຸທ຺ເຘ ວຕ຺ຕມາເນ ເອກໍ ມລ຺ລປຸຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄາຬ຺ຫຕຣໍ ນິປ຺ປີເຬສິ. ເຕນ ກມ຺ເມນ ອິທານິ ພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາປິ ທຸກ຺ຂມນຸຠວິ. ຍຖາ ເຈຕໍ, ເອວໍ ຈິຎ຺ຈມາຓວິກາທີນມິຕ຺ຖີນໍ ຍານິ ຠຄວໂຕ ອພ຺ຠກ຺ຂານາທີນິ ທຸກ຺ຂານິ, ສພ຺ພານິ ປຸພ຺ເພກຕສ຺ສ ວິປາກາວເສສານິ, ຍານິ ກມ຺ມປິໂລຕິການີຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໑.໓໙.໖໔-໙໖) –

‘‘ອໂນຕຕ຺ຕສຣາສນ຺ເນ, ຣມຓີເຍ ສິລາຕເລ;

ນານາຣຕນປຊ຺ໂຊເຕ, ນານາຄນ຺ຘວນນ຺ຕເຣ.

‘‘ມຫຕາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ, ປເຣໂຕ ໂລກນາຍໂກ;

ອາສີໂນ ພ຺ຍາກຣີ ຕຕ຺ຖ, ປຸພ຺ພກມ຺ມານິ ອຕ຺ຕໂນ.

‘‘ສຸຓາຖ ຠິກ຺ຂໂວ ມຍ຺ຫໍ, ຍໍ ກມ຺ມໍ ປກຕໍ ມຍາ;

ປິໂລຕິກສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ, ພຸທ຺ຘຕ຺ເຕປິ ວິປຈ຺ຈຕິ.

໑. ‘‘ມຸນາຬິ ນາມຫໍ ຘຸຕ຺ໂຕ, ປຸພ຺ເພ ອຎ຺ຎາສຸ ຊາຕິສຸ;

ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘໍ ສຸຣຠິໍ, ອພ຺ຠາຈິກ຺ຂິໍ ອທູສກໍ.

‘‘ເຕນ ກມ຺ມວິປາເກນ, ນິຣເຍ ສໍສຣິໍ ຈິຣໍ;

ພຫູ ວສ຺ສສຫສ຺ສານິ, ທຸກ຺ຂໍ ເວເທສິ ເວທນໍ.

‘‘ເຕນ ກມ຺ມາວເສເສນ, ອິຘ ປຈ຺ຉິມເກ ຠເວ;