(໑໔) ໓. ຕຕິຍເອຕທຄ຺ຄວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

ຣາຫຸລ-ຣຏ຺ຐປາລຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໐໙-໒໑໐. ຕຕິຍສ຺ສ ປຐມທຸຕິເຍສຸ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາຕິ ອຘິສີລອຘິຈິຕ຺ຕອຘິປຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕາ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາ. ຈຸທ຺ທສ ຠຕ຺ຕຈ຺ເຉເທ ກຕ຺ວາຕິ ສຕ຺ຕາຫໍ ນິຣາຫາຣຕາຍ ເອເກກສ຺ມິໍ ທິວເສ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຠຕ຺ຕຈ຺ເຉທານໍ ວເສນ ຈຸທ຺ທສ ຠຕ຺ຕຈ຺ເຉເທ ກຕ຺ວາ.

ເຕສນ຺ຕິ ເຕສໍ ຕາປສານໍ. ລາພຸຠາຊນາທິປຣິກ຺ຂາຣໍ ສໍວິຘາຍາຕິ ລາພຸຠາຊນາທິຕາປສປຣິກ຺ຂາຣໍ ສໍວິທຫິຕ຺ວາ. ສປຣິຬາຫກາຍຘາຕຸໂກຕິ ອຸສ຺ສນ຺ນປິຕ຺ຕຕາຍ ສປຣິຬາຫກາຍສຠາໂວ. ສຕສຫສ຺ສາຕິ ສຕສຫສ຺ສປຣິມາຓາ. ສຕສຫສ຺ສໍ ປຣິມາຓໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ສຕສຫສ຺ສາ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ຍຖາ ‘‘ຣູປຠໂວ ຣູປ’’ນ຺ຕິ, ອຕ຺ຖິອຕ຺ເຖ ວາ ອກາຣປຈ຺ຈໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປາຓາຕິປາຕາທິອກຸສລຘມ຺ມສມຸທາຈາຣສງ຺ຂາໂຕ ອາມຄນ຺ໂຘ ກຸຓປຄນ຺ໂຘ ນຕ຺ຖິ ເອເຕສນ຺ຕິ ນິຣາມຄນ຺ຘາ, ຍຖາວຸຕ຺ຕກິເລສສມຸທາຈາຣຣຫິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິເລສສມຸທາຈາໂຣ ເຫຕ຺ຖ ‘‘ອາມຄນ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ກິໍກາຣຓາ? ອມນຸຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ກິເລສອສຸຈິມິສ຺ສຕ຺ຕາ, ສພ຺ຠິ ຊິຄຸຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ, ປຣມທຸຄ຺ຄນ຺ຘຠາວວຫຕ຺ຕາ ຈ. ຕຖາ ຫິ ເຍ ເຍ ອຸສ຺ສນ຺ນກິເລສາ ສຕ຺ຕາ, ເຕ ເຕ ອຕິທຸຄ຺ຄນ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕເນວ ນິກ຺ກິເລສານໍ ມຕສຣີຣມ຺ປິ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘໍ ນ ໂຫຕິ. ທານຄ຺ຄປຣິວຫນເກຕິ ທານຄ຺ຄຘຸຣວຫນເກ. ມາປໂກຕິ ທິວເສ ທິວເສ ປຣິມິຕປຣິພ຺ພຍທານວເສນ ຘຎ຺ຎມາປໂກ.

ປາຬິຍນ຺ຕິ ວິນຍປາຬິຍໍ. ມິຄຊາຕກໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ກເຖສີຕິ ອຕີເຕ ກິຣ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ມິຄໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ມິຄຄຓປຣິວຸໂຕ ອຣຎ຺ເຎ ວສຕິ. ອຖສ຺ສ ຠຄິນີ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຕ຺ຕກໍ ອຸປເນຕ຺ວາ ‘‘ຠາຕິກ ອິມໍ ຠາຄິເນຍ຺ຍໍ ມິຄມາຍໍ ສິກ຺ຂາເປຫີ’’ຕິ ອາຫ. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ປຏິສ຺ສຸຓິຕ຺ວາ ‘‘ຄຈ຺ຉ ຕາຕ, ອສຸກເວລາຍໍ ນາມ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສິກ຺ເຂຍ຺ຍາສີ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ມາຕຸເລນ ວຸຕ຺ຕເວລໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມິຄມາຍໍ ສິກ຺ຂິ. ໂສ ເອກທິວສໍ ວເນ ວິຈຣນ຺ໂຕ ປາເສນ ພທ຺ໂຘ ພທ຺ຘຣວໍ ວິຣວິ. ມິຄຄໂຓ ປລາຍິຕ຺ວາ ‘‘ປຸຕ຺ໂຕ ເຕ ປາເສນ ພທ຺ໂຘ’’ຕິ ຕສ຺ສ ມາຕຸຍາ ອາໂຣເຈສິ. ສາ ຠາຕຸ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ຠາຕິກ ຠາຄິເນຍ຺ໂຍ ເຕ ມິຄມາຍໍ ສິກ຺ຂາປິໂຕ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ‘‘ມາ ຕ຺ວໍ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ກິຎ຺ຈິ ປາປກໍ ອາສງ຺ກິ, ສຸຄ຺ຄຫິຕາ ເຕນ ມິຄມາຍາ, ອິທານິ ຕໍ ຫາສຍມາໂນ ອາຄຈ຺ຉິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ມິຄໍ ຕິປລ຺ລຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ມິຄນ຺ຕິ ຠາຄິເນຍ຺ຍມິຄໍ. ຕິປລ຺ລຕ຺ຖໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ສຍນໍ, ອຸໂຠຫິ ປສ຺ເສຫິ ອຸຊຸກເມວ ຈ ນິປນ຺ນກວເສນ ຕີຫາກາເຣຫິ ປລ຺ລຕ຺ຖໍ ອສ຺ສ, ຕີຓິ ວາ ປລ຺ລຕ຺ຖານິ ອສ຺ສາຕິ ຕິປລ຺ລຕ຺ໂຖ, ຕໍ ຕິປລ຺ລຕ຺ຖໍ. ອເນກມາຍນ຺ຕິ ພຫຸມາຍໍ ພຫຸວຎ຺ຈນໍ. ອຏ຺ຐກ຺ຂຸຣນ຺ຕິ ເອເກກສ຺ມິໍ ປາເທ ທ຺ວິນ຺ນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ວເສນ ອຏ຺ຐຫິ ຂຸເຣຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ. ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕາປປາຍິນ຺ຕິ ປຸຣິມຍາມໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ມຊ຺ຌິມຍາເມ ອຣຎ຺ຎໂຕ ອາຄມ຺ມ ປານີຍສ຺ສ ປິວນໂຕ ອຑ຺ຒຣຕ຺ເຕ ອາປໍ ປິວຕີຕິ ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕາປປາຍີ. ‘‘ອຑ຺ຒຣຕ຺ເຕ ອາປປາຍິ’’ນ຺ຕິປິ ປາໂຐ. ມມ ຠາຄິເນຍ຺ຍໍ ມິຄໍ ອຫໍ ສາຘຸກໍ ມິຄມາຍໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາເປສິໍ. ກຖໍ? ຍຖາ ເອເກນ ໂສເຕນ ຉມາຍໍ ອສ຺ສສນ຺ໂຕ ຉຫິ ກລາຫິ ອຕິໂຠຕິ ຠາຄິເນຍ຺ໂຍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ອຍຎ຺ຫິ ຕວ ປຸຕ຺ຕໍ ຕຖາ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາເປສິໍ, ຍຖາ ເອກສ຺ມິໍ ອຸປຣິມນາສິກາໂສເຕ ວາຕໍ ສນ຺ນິຣຸມ຺ຠິຕ຺ວາ ປຖວິຍໍ ອລ຺ລີເນນ ເອເກນ ເຫຏ຺ຐິມນາສິກາໂສເຕນ ຕເຖວ ຉມາຍໍ ອສ຺ສສນ຺ໂຕ ຉຫິ ກລາຫິ ລຸທ຺ທກໍ ອຕິໂຠຕິ, ຉຫິ ໂກຏ຺ຐາເສຫິ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣຕິ ວຎ຺ເຈຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຕເມຫິ ຉຫິ? ຈຕ຺ຕາໂຣ ປາເທ ປສາເຣຕ຺ວາ ເອເກນ ປສ຺ເສນ ເສຍ຺ຍາຍ, ຂຸເຣຫິ ຕິຓປໍສຸຂຓເນນ, ຊິວ຺ຫານິນ຺ນາມເນນ, ອຸທຣສ຺ສ ອຸທ຺ຘຸມາຕຠາວກຣເຓນ, ອຸຈ຺ຈາຣປສ຺ສາວວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ, ວາຕສ຺ສ ນິຣຸມ຺ຠເນນາຕິ. ອຖ ວາ ຕຖາ ນໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາເປສິໍ, ຍຖາ ເອເກນ ໂສເຕນ ຉມາຍໍ ອສ຺ສສນ຺ໂຕ. ຉຫີຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ເຕຫິ ຉຫິ ກາຣເຓຫິ. ກລາຫີຕິ ກລາຍິສ຺ສຕິ, ລຸທ຺ທກໍ ວຎ຺ເຈສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂຠຕີຕິ ຠຄິນິໍ ອາລປຕິ. ຠາຄິເນຍ຺ໂຍຕິ ເອວໍ ຉຫິ ກາຣເຓຫິ ວຎ຺ຈກໍ ຠາຄິເນຍ຺ຍໍ ນິທ຺ທິສຕິ.

ເອວໍ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ຠາຄິເນຍ຺ຍສ຺ສ ມິຄມາຍໍ ສາຘຸກໍ ອຸຄ຺ຄຫິຕຠາວໍ ວທນ຺ໂຕ ຠຄິນິໍ ສມສ຺ສາເສສິ. ໂສປິ ມິຄໂປຕໂກ ປາເສ ພທ຺ໂຘ ອນິພນ຺ຘິຕ຺ວາເຍວ ຠູມິຍໍ ມຫາຜາສຸກປສ຺ເສນ ປາເທ ປສາເຣຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນ ປາທານໍ ອາສນ຺ນຏ຺ຐາເນ ຂຸເຣຫິ ເອວ ປຫຣິຕ຺ວາ ປໍສຸຎ຺ຈ ຕິຓານິ ຈ ອຸປ຺ປາເຏຕ຺ວາ ອຸຈ຺ຈາຣປສ຺ສາວໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ສີສໍ ປາເຕຕ຺ວາ ຊິວ຺ຫໍ ນິນ຺ນາເມຕ຺ວາ ສຣີຣໍ ເຂຬກິລິນ຺ນໍ ກຕ຺ວາ ວາຕຄ຺ຄຫເຓນ ອຸທຣໍ ອຸທ຺ຘຸມາຕກໍ ກຕ຺ວາ ອກ຺ຂີນິ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ເຫຏ຺ຐານາສິກາໂສເຕນ ວາຕໍ ສຎ຺ຈຣາເປນ຺ໂຕ ອຸປຣິມນາສິກາໂສເຕນ ວາຕໍ ສນ຺ນິຣຸມ຺ຠິຕ຺ວາ ສກລສຣີຣໍ ຖທ຺ຘຠາວໍ ຄາຫາເປຕ຺ວາ ມຕກາກາຣໍ ທສ຺ເສສິ, ນີລມກ຺ຂິກາປິ ນໍ ສມ຺ປຣິວາເຣສຸໍ, ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ກາກາ ນິລີຍິໍສຸ. ລຸທ຺ໂທ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸທເຣ ຫຕ຺ເຖນ ປຫຣິຕ຺ວາ ‘‘ປາໂຕວ ພທ຺ໂຘ ຠວິສ຺ສຕິ, ປູຕິໂກ ຊາໂຕ’’ຕິ ຕສ຺ສ ພນ຺ຘນຣຊ຺ຊຸໍ ໂມເຈຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ເຖວ ທານິ ນໍ ອຸກ຺ກນ຺ຕິຕ຺ວາ ມໍສໍ ອາທາຍ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ນິຣາສງ຺ໂກ ຫຸຕ຺ວາ ສາຂາປລາສໍ ຄເຫຕຸໍ ອາຣທ຺ໂຘ. ມິຄໂປຕໂກປິ ອຸຏ຺ຐາຍ ຈຕູຫິ ປາເທຫິ ຐຕ຺ວາ ກາຍໍ ວິຘຸນິຕ຺ວາ ຄີວໍ ປສາເຣຕ຺ວາ ມຫາວາເຕນ ຉິນ຺ນວລາຫໂກ ວິຍ ເວເຄນ ມາຕຸ ສນ຺ຕິກໍ ອຄມາສິ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣາຫຸໂລ ອິທາເນວ ສິກ຺ຂາກາໂມ, ປຸພ຺ເພປິ ສິກ຺ຂາກາໂມເຍວາ’’ຕິ ເອວໍ ມິຄຊາຕກໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ກເຖສິ.

ອມ຺ພລຏ຺ຐິຍຣາຫຸໂລວາທໍ ເທເສສີຕິ ‘‘ປສ຺ສສິ ໂນ ຕ຺ວໍ, ຣາຫຸລ, ອິມໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ອຸທກາວເສສໍ ອຸທກາທາເນ ຐປິຕນ຺ຕິ? ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ. ເອວໍ ປຣິຕ຺ຕກໍ ໂຂ, ຣາຫຸລ, ເຕສໍ ສາມຎ຺ຎໍ, ເຍສໍ ນຕ຺ຖິ ສມ຺ປຊານມຸສາວາເທ ລຊ຺ຊາ’’ຕິ ເອວມາທິນາ ອມ຺ພລຏ຺ຐິຍຣາຫຸໂລວາທໍ (ມ. ນິ. ໒.໑໐໗ ອາທໂຍ) ກເຖສິ. ເຄຫສິຕໍ ວິຕກ຺ກໍ ວິຕກ຺ເກນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອາຍສ຺ມາ ກິຣ ຣາຫຸໂລ ຠຄວໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕວ ປາທຕລໂຕ ຍາວ ອຸປຣິ ເກສນ຺ຕາ ຕຖາຄຕໍ ໂອໂລເກສິ, ໂສ ຠຄວໂຕ ພຸທ຺ຘເວສວິລາສໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ໂສຠຕິ ຠຄວາ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສມຫາປຸຣິສລກ຺ຂຓວິຈິຕ຺ຕສຣີໂຣ ພ຺ຍາມປ຺ປຠາປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຕາຍ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓສຸວຓ຺ຓຈຸຓ຺ຓມຊ຺ຌຄໂຕ ວິຍ ວິຊ຺ຊຸລຕາປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ກນກປພ຺ພໂຕ ວິຍ ຍນ຺ຕສມາກຑ຺ຒິຕຣຕນວິຈິຕ຺ຕສຸວຓ຺ຓອຄ຺ຆິກໍ ວິຍ ປໍສຸກູລຈີວຣປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນປິ ຣຕ຺ຕກມ຺ພລປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕກນກປພ຺ພໂຕ ວິຍ ປວາຬລຕາປຏິມຓ຺ຑິຕສຸວຓ຺ຓຆຏິກໍ ວິຍ ຈີນປິຏ຺ຐຈຸຓ຺ຓປູຊິຕສຸວຓ຺ຓເຈຕິຍໍ ວິຍ ລາຂາຣສານຸລິຕ຺ໂຕ ກນກຖູໂປ ວິຍ ຣຕ຺ຕວລາຫກນ຺ຕຣຄໂຕ ຕງ຺ຂຓມຸຄ຺ຄຕປຸຓ຺ຓຈນ຺ໂທ ວິຍ ອໂຫ ສມຕິໍສປາຣມິຕານຸຠາເວນ ສຊ຺ຊິຕສ຺ສ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ສິຣິສມ຺ປຕ຺ຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕສິ. ຕໂຕ ອຕ຺ຕານມ຺ປິ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ‘‘ອຫມ຺ປິ ໂສຠາມິ, ສເຈ ຠຄວາ ຈຕູສຸ ມຫາທີເປສຸ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣຊ຺ຊໍ ອກຣິສ຺ສ, ມຍ຺ຫໍ ປຣິຓາຍກຏ຺ຐານນ຺ຕຣມທສ຺ສ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ອຕິວິຍ ຊມ຺ພຸທີປຕລໍ ອຕິໂສຠິສ຺ສາ’’ຕິ ອຕ຺ຕຠາວໍ ນິສ຺ສາຍ ເຄຫສິຕໍ ຉນ຺ທຣາຄໍ ອຸປ຺ປາເທສິ. ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສຕ຺ຖຸ ເຈວ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ຣູປສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ ເຄຫສິຕໍ ວິຕກ຺ກໍ ວິຕກ຺ເກນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ.

ຠຄວາປິ ປຸຣໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕວ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ປຣິປຸຓ຺ຓຈ຺ຉວິມໍສໂລຫິໂຕ ທານິ ຣາຫຸລສ຺ສ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ຣຊນີເຍສຸ ຣູປາຣມ຺ມຓາທີສຸ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປກ຺ຂນ຺ທນກາໂລ ຊາໂຕ, ນິປ຺ຜລຕາຍ ນຸ ໂຂ ຣາຫຸໂລ ວີຕິນາເມຕີ’’ຕິ. ອຖ ສຫາວຊ຺ຊເນເນວ ປສນ຺ເນ ອຸທເກ ມຈ຺ຉໍ ວິຍ ປຣິສຸທ຺ເຘ ອາທາສມຓ຺ຑເລ ມຸຂນິມິຕ຺ຕໍ ວິຍ ຈ ຕສ຺ສ ຕໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທໍ ອທ຺ທສ, ທິສ຺ວາ ຈ ‘‘ອຍໍ ຣາຫຸໂລ ມຍ຺ຫໍ ອຕ຺ຣໂຊ ຫຸຕ຺ວາ ມມ ປຈ຺ຉໂຕ ອາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ‘ອຫໍ ໂສຠາມິ, ມຍ຺ຫໍ ວຓ຺ຓາຍຕນໍ ປສນ຺ນ’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕຠາວໍ ນິສ຺ສາຍ ເຄຫສິຕໍ ຉນ຺ທຣາຄໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ອຕິຕ຺ເຖ ປກ຺ຂນ຺ໂທ, ອຸປ຺ປຖໍ ປຏິປນ຺ໂນ, ອໂຄຈເຣ ຈຣຕິ, ທິສາມູຬ຺ຫອທ຺ຘິໂກ ວິຍ ອຄນ຺ຕພ຺ພໍ ທິສໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຍໍ ໂຂ ປນສ຺ສ ກິເລໂສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ວຑ຺ຒນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕຕ຺ຖມ຺ປິ ຍຖາຠູຕໍ ປສ຺ສິຕຸໍ ນ ທສ຺ສິສ຺ສຕິ ປຣຕ຺ຖມ຺ປິ ອຸຠຍຕ຺ຖມ຺ປິ, ຕໂຕ ນິຣເຍປິ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຄຓ຺ຫາເປສ຺ສຕິ, ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຍມ຺ປິ ເປຕ຺ຕິວິສເຍປິ ອສຸຣກາເຍປິ ສມ຺ພາເຘປິ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິສ຺ມິນ຺ຕິ ອນມຕຄ຺ເຄ ສໍສາຣວຏ຺ເຏ ປຣິປາເຕສ຺ສຕິ. ຍຖາ ໂຂ ປນ ອເນກຣຕນປູຣາ ມຫານາວາ ຠິນ຺ນຜລກນ຺ຕເຣນ ອຸທກໍ ອາທິຍມານາ ມຸຫຸຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕພ຺ພາ ໂຫຕິ, ເວເຄນ ເວເຄນສ຺ສາ ວິວຣໍ ປິທຫິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ເອວເມວ ອຍມ຺ປິ ນ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕພ຺ໂພ. ຍາວສ຺ສ ອຍໍ ກິເລໂສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ສີລຣຕນາທີນິ ນ ວິນາເສຕິ, ຕາວເທວ ນໍ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຊ຺ຌາສຍໍ ອກາສິ. ຕໂຕ ຣາຫຸລໍ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ, ຣາຫຸລ, ຣູປໍ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ວາ ພຫິທ຺ຘາ ວາ ໂອຬາຣິກໍ ວາ ສຸຂຸມໍ ວາ ຫີນໍ ວາ ປຓີຕໍ ວາ ຍໍ ທູເຣ ສນ຺ຕິເກ ວາ, ສພ຺ພໍ ຣູປໍ ‘ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ. ຣູປເມວ ນຸ ໂຂ ຠຄວາ ຣູປເມວ ນຸ ໂຂ ສຸຄຕາຕິ. ຣູປມ຺ປິ ຣາຫຸລ, ເວທນາປິ ຣາຫຸລ, ສຎ຺ຎາປິ ຣາຫຸລ, ສງ຺ຂາຣາປິ ຣາຫຸລ, ວິຎ຺ຎາຓມ຺ປິ ຣາຫຸລາ’’ຕິ ມຫາຣາຫຸໂລວາທສຸຕ຺ຕໍ (ມ. ນິ. ໒.໑໑໓ ອາທໂຍ) ອຠາສິ. ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຣາຫຸລ…ເປ… ກເຖສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສໍຍຸຕ຺ຕເກ ປນ ຣາຫຸໂລວາໂທຕິ ຣາຫຸລສໍຍຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕຣາຫຸໂລວາທໍ ສນ຺ຘາຍ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສາຘຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕຸ, ຍມຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ເອໂກ ວູປກຏ຺ໂຐ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ອາຕາປີ ປຫິຕຕ຺ໂຕ ວິຫເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ເຖເຣນ ຍາຈິໂຕ ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ຣາຫຸລ, ຈກ຺ຂຸ ນິຈ຺ຈໍ ວາ ອນິຈ຺ຈໍ ວາຕິ? ອນິຈ຺ຈໍ, ຠນ຺ເຕ. ຍໍ ປນານິຈ຺ຈໍ, ທຸກ຺ຂໍ ວາ ຕໍ ສຸຂໍ ວາຕິ? ທຸກ຺ຂໍ, ຠນ຺ເຕ. ຍໍ ປນານິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມໍ, ກລ຺ລໍ ນຸ ຕໍ ສມນຸປສ຺ສິຕຸໍ ‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’’ຕິອາທິນາ ຣາຫຸໂລວາທໍ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໘໘ ອາທໂຍ) ອາຣຠິ. ເຖຣສ຺ສ ວິປສ຺ສນາຈາໂຣເຍວ, ນ ປນ ມຫາຣາຫຸໂລວາໂທ ວິຍ ວິຕກ຺ກູປຈ຺ເຉທາຍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອຖສ຺ສ ສຕ຺ຖາ ຎາຓປຣິປາກໍ ຎຕ຺ວາຕິອາທີສຸ ຠຄວໂຕ ກິຣ ຣໂຫຄຕສ຺ສ ປຏິສລ຺ລີນສ຺ສ ເອວໍ ເຈຕໂສ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ອຸທປາທິ ‘‘ປຣິປກ຺ກາ ໂຂ ຣາຫຸລສ຺ສ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍາ ຘມ຺ມາ, ຍນ຺ນູນາຫໍ ຣາຫຸລໍ ອຸຕ຺ຕຣິ ອາສວານໍ ຂເຍ ວິເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ? ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ປິຓ຺ຑປາຕປຏິກ຺ກນ຺ໂຕ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣາຫຸລໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ຄຓ຺ຫາຫິ, ຣາຫຸລ, ນິສີທນໍ, ເຍນ ອນ຺ຘວນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ ທິວາວິຫາຣາຍາ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣາຫຸໂລ ຠຄວໂຕ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ນິສີທນໍ ອາທາຍ ຠຄວໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ອນຸພນ຺ຘິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອເນການິ ເທວຕາສຫສ຺ສານິ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸພນ຺ຘິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ‘‘ອຊ຺ຊ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣາຫຸລໍ ອຸຕ຺ຕຣິ ອາສວານໍ ຂເຍ ວິເນສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອນ຺ຘວນໍ ອຊ຺ໂຌຄາເຫຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ. ອາຍສ຺ມາປິ ຣາຫຸໂລ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ອຖ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣາຫຸລໍ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ຣາຫຸລ, ຈກ຺ຂຸ ນິຈ຺ຈໍ ວາ ອນິຈ຺ຈໍ ວາຕິ? ອນິຈ຺ຈໍ, ຠນ຺ເຕ. ຍໍ ປນານິຈ຺ຈໍ, ທຸກ຺ຂໍ ວາ ຕໍ ສຸຂໍ ວາຕິ? ທຸກ຺ຂໍ, ຠນ຺ເຕ. ຍໍ ປນານິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມໍ, ກລ຺ລໍ ນຸ ຕໍ ສມນຸປສ຺ສິຕຸໍ ‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’’ຕິອາທິນາ ຣາຫຸໂລວາທໍ (ສໍ. ນິ. ໔.໑໒໑) ອທາສິ. ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອນ຺ຘວເນ ນິສິນ຺ໂນ ຈູຬຣາຫຸໂລວາທໍ ກເຖສີ’’ຕິ.

ໂກຏິສຕສຫສ຺ສເທວຕາຫີຕິ ອາຍສ຺ມຕາ ຣາຫຸເລນ ປທຸມຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ປາທມູເລ ປຖວິນ຺ຘຣຣາຊກາເລ ປຕ຺ຖນໍ ຐເປນ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ປຕ຺ຖນໍ ຐປິຕເທວຕາເຍເວຕາ. ຕາສຸ ປນ ກາຈິ ຠູມຏ຺ຐເທວຕາ, ກາຈິ ອນ຺ຕລິກ຺ຂຏ຺ຐກາ, ກາຈິ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາທິເທວໂລເກ, ກາຈິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ, ອິມສ຺ມິໍ ປນ ທິວເສ ສພ຺ພາ ເອກຏ຺ຐາເນ ອນ຺ຘວນສ຺ມິໍເຍວ ສນ຺ນິປຕິຕາ.

ອາຠິໂທສິກນ຺ຕິ ປາຣິວາສິກໍ ເອກຣຕ຺ຕາຕິກ຺ກນ຺ຕໍ ປູຕິຠູຕໍ. ເອກຣຕ຺ຕາຕິກ຺ກນ຺ຕສ຺ເສວ ຫິ ນາມສຎ຺ຎາ ເອສາ, ຍທິທໍ ອາຠິໂທສິໂກຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຈນຕ຺ໂຖ – ປູຕິຠາວໂທເສນ ອຠິຠູໂຕຕິ ອຠິໂທໂສ, ອຠິໂທໂສເຍວ ອາຠິໂທສິໂກ. ກຸມ຺ມາສນ຺ຕິ ຍວກຸມ຺ມາສໍ. ອຘິວາເສຕ຺ວາຕິ ‘‘ເຕນ ຫິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ອຘິວາເສຫິ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ປິຕຣາ ນິມນ຺ຕິໂຕ ສ຺ວາຕນາຍ ຠິກ຺ຂໍ ອຘິວາເສຕ຺ວາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເຖໂຣ ປກຕິຍາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐສປທານຈາຣິໂກ ສ຺ວາຕນາຍ ຠິກ຺ຂໍ ນາມ ນາຘິວາເສຕິ, ມາຕຸ ອນຸຄ຺ຄເຫນ ປນ ອຘິວາເສຕິ. ມາຕຸ ກິຣສ຺ສ ເຖຣໍ ອນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ ອນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ ມຫາໂສໂກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ໂຣທເນເນວ ທຸກ຺ຂີ ວິຍ ຊາຕາ, ຕສ຺ມາ ເຖໂຣ ‘‘ສຈາຫໍ ຕໍ ອປສ຺ສິຕ຺ວາ ຄມິສ຺ສາມິ, ຫທຍມ຺ປິສ຺ສາ ຜເລຍ຺ຍາ’’ຕິ ອນຸຄ຺ຄເຫນ ອຘິວາເສສິ. ປຓ຺ຑິຕາ ຫິ ຠິກ຺ຂູ ມາຕາປິຕູນໍ ອາຈຣິຍຸປຊ຺ຌາຍານໍ ວາ ກາຕພ຺ພໍ ອນຸຄ຺ຄຫໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຘຸຕງ຺ຄສຸທ຺ຘິກາ ນ ຠວນ຺ຕິ.

ອລງ຺ກຕປຏິຍຕ຺ເຕ ອິຕ຺ຖິຊເນຕິ ປິຕຣາ ອຸຍ຺ໂຍຊິເຕ ອິຕ຺ຖິຊເນ. ປິຕາ ກິຣສ຺ສ ທຸຕິຍທິວເສ ສກນິເວສເນ ມຫນ຺ຕໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ປຸຎ຺ຊໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ກິລຎ຺ເຊຫິ ປຏິຈ຺ຉາທາເປຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປຸຣາຓທຸຕິຍິກາໂຍ ‘‘ເອຖ ຕຸມ຺ເຫ ວຘູ, ເຍນ ອລງ຺ກາເຣນ ອລງ຺ກຕາ ປຸພ຺ເພ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປິຍາ ໂຫຖ ມນາປາ, ເຕນ ອລງ຺ກາເຣນ ອລງ຺ກໂຣຖາ’’ຕິ ອາຓາເປຕ຺ວາ ປຓີຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍາທາເປຕ຺ວາ ກາເລ ອາໂຣຈິເຕ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສິນ຺ນໍ ‘‘ອິທໍ ເຕ, ຣຏ຺ຐປາລ, ມຕ຺ຕິກໍ ຘນໍ, ອຎ຺ຎໍ ເປຕ຺ຕິກໍ, ອຎ຺ຎໍ ປິຕາມຫໍ; ສກ຺ກາ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂຠເຄ ຈ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ, ປຸຎ຺ຎານິ ຈ ກາຕຸໍ? ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຫີນາຍາວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ໂຠເຄ ຈ ຠຸຎ຺ຊສ຺ສຸ, ປຸຎ຺ຎານິ ຈ ກໂຣຫີ’’ຕິ ຍາຈິຕ຺ວາ ເຕນ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຘມ຺ເມ ເທສິເຕ ‘‘ອຫໍ ອິມໍ ອຸປ຺ປພ຺ພາເຊສ຺ສາມີ’’ຕິ ອານຍິໍ, ໂສ ‘‘ທານິ ເມ ຘມ຺ມກຖໍ ກາຕຸໍ ອາຣທ຺ໂຘ, ອລໍ ເມ ວຈນໍ ນ ກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຸຏ຺ຐາຍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ໂອໂຣຘານໍ ທ຺ວາຣໍ ວິວຣາເປຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ໂວ ສາມິໂກ, ຄຈ຺ຉຖ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ກຕ຺ວານ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ວາຍມຖາ’’ຕິ ອຸຍ຺ໂຍເຊສິ. ຕີສຸ ວເຍສຸ ຐິຕາ ນາຏກິຕ຺ຖິໂຍ ເຖຣໍ ປຣິວາຣຍິໍສຸ. ຕາສຸ ອຍໍ ອສຸຠສຎ຺ຎໍ ອຸປ຺ປາເທສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອລງ຺ກຕປຏິຍຕ຺ເຕ ອິຕ຺ຖິຊເນ ອສຸຠສຎ຺ຎໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ’’ຕິ.

ຐິຕໂກວ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕ຺ວາຕິ –

‘‘ປສ຺ສ ຈິຕ຺ຕກຕໍ ພິມ຺ພໍ, ອຣຸກາຍໍ ສມຸສ຺ສິຕໍ;

ອາຕຸຣໍ ພຫຸສງ຺ກປ຺ປໍ, ຍສ຺ສ ນຕ຺ຖິ ຘຸວໍ ຐິຕິ.

‘‘ປສ຺ສ ຈິຕ຺ຕກຕໍ ຣູປໍ, ມຓິນາ ກຸຓ຺ຑເລນ ຈ;

ອຏ຺ຐິໍ ຕເຈນ ໂອນທ຺ຘໍ, ສຫ ວຕ຺ເຖຫິ ໂສຠຕິ.

‘‘ອລຕ຺ຕກກຕາ ປາທາ, ມຸຂໍ ຈຸຓ຺ຓກມກ຺ຂິຕໍ;

ອລໍ ພາລສ຺ສ ໂມຫາຍ, ໂນ ຈ ປາຣຄເວສິໂນ.

‘‘ອຏ຺ຐາປທກຕາ ເກສາ, ເນຕ຺ຕາ ອຎ຺ຊນມກ຺ຂິຕາ;

ອລໍ ພາລສ຺ສ ໂມຫາຍ, ໂນ ຈ ປາຣຄເວສິໂນ.

‘‘ອຎ຺ຊນີວຓ຺ຓວາ ຈິຕ຺ຕາ, ປູຕິກາໂຍ ອລງ຺ກໂຕ;

ອລໍ ພາລສ຺ສ ໂມຫາຍ, ໂນ ຈ ປາຣຄເວສິໂນ.

‘‘ໂອທຫິ ມິຄໂວ ປາສໍ, ນາສທາ ວາຄຸຣໍ ມິໂຄ;

ຠຸຕ຺ວາ ນິວາປໍ ຄຈ຺ຉາມິ, ກນ຺ທນ຺ເຕ ມິຄພນ຺ຘເກ’’ຕິ. (ມ. ນິ. ໒.໓໐໒; ເຖຣຄາ. ໗໖໙-໗໗໔) –

ອິມາຫິ ຄາຖາຫິ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕ຺ວາ.

ອາກາສໍ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາຕິ ອາກາສໍ ປກ຺ຂນ຺ທິຕ຺ວາ. ກສ຺ມາ ປນ ເຖໂຣ ອາກາເສນ ຄໂຕ? ປິຕາ ກິຣສ຺ສ ເສຏ຺ຐິ ສຕ຺ຕສຸ ທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐເກສຸ ອຄ຺ຄຬານິ ທາເປຕ຺ວາ ມລ຺ເລ ອາຓາເປສິ ‘‘ສເຈ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ຫຕ຺ຖປາເທສຸ ນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ຫຣິຕ຺ວາ ຄິຫິເວສໍ ຄຓ຺ຫາເປຖາ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ເຖໂຣ ‘‘ເອເຕ ມາທິສໍ ມຫາຂີຓາສວໍ ຫຕ຺ເຖ ວາ ປາເທ ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ອປຸຎ຺ຎໍ ປສເວຍ຺ຍຸໍ, ຕໍ ເນສໍ ມາ ອໂຫສີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ອາກາເສນ ອຄມາສິ. ມິຄຈີຣນ຺ຕິ ເອວໍນາມກໍ ອຸຍ຺ຍານໍ. ຈຕຸປາຣິຊຸຎ຺ຎປຏິມຓ຺ຑິຕນ຺ຕິ ຊຣາປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ພ຺ຍາຘິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎນ຺ຕິ ອິເມຫິ ຈຕູຫິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎຫິ ປຏິມຓ຺ຑິຕໍ. ປາຣິຊຸຎ຺ຎນ຺ຕິ ຈ ປຣິຫານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສເມຕ຺ຖ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ກຸຓ຺ຑຘານຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໑໑. ຕຕິເຍ ສລາກໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີຕິ ສລາກຄາຫກາ. ສຸນາປຣນ຺ຕຊນປທໍ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕປິ ປຐມເມວ ສລາກໍ ຄຓ຺ຫີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຉພ຺ພສ຺ສນ຺ຕເຣຕິ ຉນ຺ນໍ ວສ຺ສານໍ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ເມຕ຺ຕີຕິ ມິຕ຺ຕຠາໂວ. ເຠທເກ ສຕີຕິ ເຠທກຣເຓ ສຕິ. ຄຸມ຺ພສຠາຄໂຕຕິ ຄຸມ຺ພສມີປໂຕ, ອຍເມວ ວາ ປາໂຐ. ອິຕ຺ຖີ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອິຕ຺ຖີ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ, ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິວຓ຺ຓໍ ມາເປຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທີຆຣຕ຺ຕານຸຄໂຕຕິ ທີຆກາລໍ ອນຸພນ຺ໂຘ. ເອຕ຺ຕກໍ ອທ຺ຘານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ກາລໍ. ຫນ຺ທາວຸໂສຕິ ຄຓ຺ຫາວຸໂສ. ອຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຠູຕຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ, ອຍເມວ ວາ ປາໂຐ. ໂກຓ຺ໂຑ ຊາໂຕຕິ ຘຸຕ຺ໂຕ ຊາໂຕ.

ມາໂວຈ ຜຣຸສໍ ກຎ຺ຈີຕິ ກຎ຺ຈິ ເອກປຸຄ຺ຄລໍ ຜຣຸສໍ ມາ ອໂວຈ. ວຸຕ຺ຕາ ປຏິວເທຍ຺ຍຸ ຕນ຺ຕິ ຕຍາ ປເຣ ທຸສ຺ສີລາຕິ ວຸຕ຺ຕາ ຕມ຺ປິ ຕເຖວ ປຏິວເທຍ຺ຍຸໍ. ທຸກ຺ຂາ ຫິ ສາຣມ຺ຠກຖາຕິ ເອສາ ກາຣຓຸຕ຺ຕຣາ ຍຸຄຄ຺ຄາຫກຖາ ນາມ ທຸກ຺ຂາ. ປຏິທຓ຺ຑາ ຜຸເສຍ຺ຍຸ ຕນ຺ຕິ ກາຍທຓ຺ຑາທີຫິ ປຣໍ ປຫຣນ຺ຕສ຺ສ ຕາທິສາວ ປຏິທຓ຺ຑາ ຕວ ມຕ຺ຖເກ ປເຕຍ຺ຍຸໍ.

ສເຈ ເນເຣສິ ອຕ຺ຕານນ຺ຕິ ສເຈ ອຕ຺ຕານໍ ນິຈ຺ຈລໍ ກາຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສສິ. ກໍໂສ ອຸປຫໂຕ ຍຖາຕິ ມຸຂວຏ຺ຏິຍໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຕລມຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ຐປິຕໍ ກໍສຕາລໍ ວິຍ. ຕາທິສຎ຺ຫິ ຫຕ຺ເຖຫິ ປາເທຫິ ທຓ຺ເຑນ ວາ ປຫຕມ຺ປິ ສທ຺ທໍ ນ ກໂຣຕິ. ເອສ ປຕ຺ໂຕສິ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ສເຈ ເອວຣູໂປ ຠວິຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສສິ, ອິມໍ ປຏິປທໍ ປູຣຍມາໂນ ເອໂສ ຕ຺ວໍ ອິທານິ ອປ຺ປຕ຺ໂຕປິ ນິພ຺ພານໍ ປຕ຺ໂຕສິ ນາມ. ສາຣມ຺ໂຠ ເຕ ນ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ‘‘ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ຕ຺ວໍ ທຸສ຺ສີໂລ, ອຫໍ ສຸສີໂລ’’ຕິ ເອວມາທິໂກ ອຸຕ຺ຕຣິກຣຓວາຈາລກ຺ຂໂຓ ສາຣມ຺ໂຠ ເຕ ນ ວິຊ຺ຊຕິ, ນ ຠວິສ຺ສຕິເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິກ຺ກິເລເສນາຕິ ສໍກິເລສເຫຕຸນາ.

ວງ຺ຄີສຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໑໒. ຈຕຸຕ຺ເຖ ສມ຺ປນ຺ນປຏິຠານານນ຺ຕິ ປຣິປຸຓ຺ຓປຏິຠານານໍ. ຈຸຕິໍ ໂຍ ເວທິ…ເປ… ສພ຺ພໂສຕິ ໂຍ ສຕ຺ຕານໍ ຈຸຕິຎ຺ຈ ປຏິສນ຺ຘິຎ຺ຈ ສພ຺ພາກາເຣນ ປາກຏໍ ກຕ຺ວາ ຊານາຕິ, ຕໍ ອຫໍ ອລຄ຺ຄນຕາຍ ອສຕ຺ຕໍ, ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສຸຏ຺ຐຸ ຄຕຕ຺ຕາ ສຸຄຕໍ, ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ສມ຺ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ພຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວທາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ສ ຄຕິນ຺ຕິ ຍສ຺ເສເຕ ເທວາທໂຍ ຄຕິໍ ນ ຊານນ຺ຕິ, ຕມຫໍ ອາສວານໍ ຂີຓຕາຍ ຂີຓາສວໍ, ກິເລເສຫິ ອາຣກຕ຺ຕາ ອຣຫນ຺ຕໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວທາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຸປເສນວງ຺ຄນ຺ຕປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໑໓. ປຎ຺ຈເມ ສພ຺ພປາສາທິການນ຺ຕິ ສພ຺ພໂສ ປສາທໍ ຊເນນ຺ຕານໍ. ກິນ຺ຕາຍນ຺ຕິ ກິໍ ເຕ ອຍໍ. ອຕິລຫຸນ຺ຕິ ອຕິສີຆໍ. ຍສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫານໍ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ນຕ຺ຖິ, ຕໍ ພຸທ຺ຘາ ‘‘ໂມຆປຸຣິໂສ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ ອຣິຏ຺ຐລາຬຸທາຍິອາທິເກ ວິຍ. ອຸປນິສ຺ສເຍ ສຕິປິ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ມຄ຺ເຄ ວາ ຜເລ ວາ ອສຕິ ‘‘ໂມຆປຸຣິສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິເຍວ ຘນິຍຕ຺ເຖຣາທິເກ ວິຍ. ອິມສ຺ສປິ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຠາວໂຕ ‘‘ໂມຆປຸຣິສາ’’ຕິ ອາຫ, ຕຸຈ຺ຉມນຸສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພາຫຸລ຺ລາຍາຕິ ປຣິສພາຫຸລ຺ລາຍ. ອເນກປຣິຍາເຍນາຕິ ອເນກກາຣເຓນ.

ອິຈ຺ຉາມຫໍ, ຠິກ຺ຂເວຕິ ຠຄວາ ກິຣ ຕໍ ອທ຺ຘມາສໍ ນ ກຎ຺ຈິ ໂພຘເນຍ຺ຍສຕ຺ຕໍ ອທ຺ທສ, ຕສ຺ມາ ເອວມາຫ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ຕນ຺ຕິວເສນ ຘມ຺ມເທສນາ ກຕ຺ຕພ຺ພາ ສິຍາ. ຍສ຺ມາ ປນສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ມຍິ ໂອກາສໍ ກາເຣຕ຺ວາ ປຏິສລ຺ລີເນ ຠິກ຺ຂູ ອຘມ຺ມິກໍ ກຕິກວຕ຺ຕໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕໍ ອຸປເສໂນ ຠິນ຺ທິສ຺ສຕິ, ອຫໍ ຕສ຺ສ ປສີທິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ທສ຺ສນໍ ອນຸຊານິສ຺ສາມິ. ຕໂຕ ມໍ ປສ຺ສິຕຸກາມາ ພຫູ ຠິກ຺ຂູ ຘຸຕງ຺ຄານິ ສມາທິຍິສ຺ສນ຺ຕິ, ອຫຎ຺ຈ ເຕຫິ ອຸຊ຺ຌິຕສນ຺ຖຕປຈ຺ຈຍາ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປສ຺ສາມີ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ເອວມາຫ. ເຖຣສ຺ສາຕິ ອຸປເສນຕ຺ເຖຣສ຺ສ. ມນາປານິ ເຕ ຠິກ຺ຂຸ ປໍສຸກູລານີຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ຕວ ອິມານິ ປໍສຸກູລານິ ມນາປານິ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິຍາ ຂນ຺ຕິຍາ ຄຫິຕານີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ນ ໂຂ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ມນາປານິ ປໍສຸກູລານີຕິ, ຠນ຺ເຕ, ນ ມຍາ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິຍາ ຂນ຺ຕິຍາ ຄຫິຕານິ, ຄລຄ຺ຄາເຫນ ວິຍ ມຕ຺ຖກຕາຬເນນ ວິຍ ຈ ຄາຫິໂຕ ມຍາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປາຬິຍໍ ອາຄຕເມວາຕິ ວິນຍປາຬິໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ.

ທພ຺ພຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໑໔. ຉຏ຺ເຐ ອຏ຺ຐາຣສສຸ ມຫາວິຫາເຣສູຕິ ຣາຊຄຫສ຺ສ ສມນ຺ຕໂຕ ຐິເຕສຸ ອຏ຺ຐາຣສສຸ ມຫາວິຫາເຣສຸ. ອຸປວິຊຎ຺ຎາຕິ ອາສນ຺ນປສູຕິກາລາ. ຣໂຫຄໂຕຕິ ຣຫສິ ຄໂຕ. ສງ຺ຆສ຺ສ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣເຓ ກາຍໍ ໂຍເຊຕຸກາໂມ ຈິນ຺ເຕສີຕິ ເຖໂຣ ກິຣ ອຕ຺ຕໂນ ກຕກິຈ຺ຈຠາວໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອຫໍ ອິມໍ ສຣີຣໍ ຘາເຣມິ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ວາຕມຸເຂ ຐິຕປທີໂປ ວິຍ ອນິຈ຺ຈຕາມຸເຂ ຐິຕໍ ນຈິຣສ຺ເສວ ນິພ຺ພາຍນຘມ຺ມໍ ຍາວ ນ ນິພ຺ພາຍຕິ, ຕາວ ກິໍ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ ກເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ ‘‘ຕິໂຣຣຏ຺ເຐສຸ ພຫູ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອທິສ຺ວາວ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ, ເຕ ‘ຠຄວນ຺ຕໍ ປສ຺ສິສ຺ສາມ ເຈວ ວນ຺ທິສ຺ສາມາ’ຕິ ຈ ທູຣໂຕປິ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຣ ເຍສໍ ເສນາສນໍ ນປ຺ປໂຫຕິ, ເຕ ສິລາປຕ຺ຕເກປິ ເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປນ຺ຕິ. ປໂຫມິ ໂຂ ປນາຫໍ ອຕ຺ຕໂນ ອານຸຠາເວນ ເຕສໍ ເຕສໍ ກຸລປຸຕ຺ຕານໍ ອິຈ຺ຉາວເສນ ປາສາທວິຫາຣອຑ຺ຒໂຍຄາທີນິ ມຎ຺ຈປີຐຕ຺ຖຣຓານິ ນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ ທາຕຸໍ? ປຸນທິວເສ ເຈຕ຺ຖ ເອກຈ຺ເຈ ອຕິວິຍ ກິລນ຺ຕຣູປາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ຄາຣເວນ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຸຣໂຕ ຐຕ຺ວາ ຠຕ຺ຕານິປິ ນ ອຸທ຺ທິສາເປນ຺ຕິ, ອຫໍ ໂຂ ປນ ເຕສໍ ຠຕ຺ຕານິປິ ອຸທ຺ທິສິຕຸໍ ປໂຫມີ’’ຕິ. ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂນ຺ໂຕ ‘‘ຍໍນູນາຫໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ເສນາສນຎ຺ຈ ປຎ຺ຎເປຍ຺ຍໍ, ຠຕ຺ຕານິ ຈ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕສິ. ສຠາຄສຠາຄານນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກາທິຄຸຓວເສນ ສຠາຄານໍ, ນ ມິຕ຺ຕສນ຺ຖວວເສນ. ເຖໂຣ ຫິ ຍາວຕິກາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ເອກໂຕ ເຕສໍ ອນຸຣູປເມວ ເສນາສນໍ ປຎ຺ຎເປຕິ. ເວນຍິກາຠິຘມ຺ມິກກມ຺ມຏ຺ຐານິກກາຍທຬ຺ຫິພຫຸເລສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເຕເນວ ປາຬິຍໍ (ປາຣາ. ໓໘໐) ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເຍເຕ ຠິກ຺ຂູ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກາ, ເຕສໍ ເອກຊ຺ຌໍ ເສນາສນໍ ປຎ຺ຎເປຕີ’’ຕິອາທິ.

ອງ຺ຄຸລິຍາ ຊລມານາຍາຕິ ເຕໂຊກສິຓຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍ ອຠິຎ຺ຎາຎາເຓນ ອງ຺ຄຸລິຊລນໍ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ເຕເນວ ເຕໂຊຘາຕຸສມາປຕ຺ຕິຊນິເຕນ ອຄ຺ຄິຊາເລນ ອງ຺ຄຸລິຍາ ຊລມານາຍ. ອຍໍ ມຎ຺ໂຈຕິອາທີສຸ ປນ ເຖເຣ ‘‘ອຍໍ ມຎ຺ໂຈ’’ຕິອາທິໍ ວທນ຺ເຕ ນິມ຺ມິຕາປິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ຄຕຏ຺ຐາເນ ‘‘ອຍໍ ມຎ຺ໂຈ’’ຕິອາທິໍ ວທນ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ນິມ຺ມິຕານໍ ຘມ຺ມຕາ.

‘‘ເອກສ຺ມິໍ ຠາສມານສ຺ມິໍ, ສພ຺ເພ ຠາສນ຺ຕິ ນິມ຺ມິຕາ;

ເອກສ຺ມິໍ ຕຸຓ຺ຫິມາສິເນ, ສພ຺ເພ ຕຸຓ຺ຫີ ຠວນ຺ຕິ ເຕ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໒໘໖);

ຍສ຺ມິໍ ປນ ວິຫາເຣ ມຎ຺ຈປີຐາທີນິ ນ ປຣິປູເຣນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂນ ອານຸຠາເວນ ປູເຣນ຺ຕິ, ເຕນ ນິມ຺ມິຕານໍ ອວຕ຺ຖຸກໍ ວຈນໍ ນ ໂຫຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ມຎ຺ຈປີຐາທີນໍ ສພ຺ຠາວໂຕ. ສພ຺ພວິຫາເຣສຸ ຈ ຄມນມຄ຺ເຄ ສມປ຺ປມາເຓ ກຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕິ. ກຕິກສຓ຺ຐານາທີນໍ ປນ ນານປ຺ປກາຣຕ຺ຕາ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ກຕິກວຕ຺ຕານິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ກຖາເປຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອນິຍເມຕ຺ວາ ນິມ຺ມິຕານຎ຺ຫິ ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ຠາສມານສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທິຘມ຺ມຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ເຍ ວຓ຺ຓວຍສຣີຣາວຍວປຣິກ຺ຂາຣກິຣິຍາວິເສສາທີຫິ ນິຍມໍ ອກຕ຺ວາ ນິມ຺ມິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ອນິຍເມຕ຺ວາ ນິມ຺ມິຕຕ຺ຕາ ອິທ຺ຘິມຕາ ສທິສາວ ໂຫນ຺ຕິ. ຐານນິສຊ຺ຊາທີສຸ ຠາສິຕຕຸຓ຺ຫີຠາວາທີສຸ ວາ ຍໍ ຍໍ ອິທ຺ຘິມາ ກໂຣຕິ, ຕໍ ຕເທວ ກໂຣນ຺ຕິ. ສເຈ ປນ ນານປ຺ປກາເຣ ກາຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ເກຈິ ປຐມວເຍ, ເກຈິ ມຊ຺ຌິມວເຍ, ເກຈິ ປຈ຺ຉິມວເຍ, ຕຖາ ທີຆເກເສ ອຸປຑ຺ຒມຸຓ຺ເຑ ມິສ຺ສກເກເສ ອຸປຑ຺ຒຣຕ຺ຕຈີວເຣ ປຓ຺ຑຸກຈີວເຣ, ປທຠາຓຘມ຺ມກຖາສຣຠຎ຺ຎປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉນປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊນຣຊນປຈນຈີວຣສິພ຺ພນໂຘວນາທີນິ ກໂຣນ຺ເຕ, ອປເຣປິ ວາ ນານປ຺ປກາເຣ ກາຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ເຕນ ປາທກຊ຺ຌານໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ‘‘ເອຕ຺ຕກາ ຠິກ຺ຂູ ປຐມວຍາ ໂຫນ຺ຕູ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍ ອຘິຏ຺ຐິເຕ ອຘິຏ຺ຐານຈິຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕປ຺ປກາຣາເຍວ ໂຫນ຺ຕິ. ປຸນ ອຕ຺ຕໂນ ວສນຏ຺ຐານເມວ ອາຄຈ຺ຉຕີຕິ ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ຊນປທກຖໍ ກເຖນ຺ໂຕ ອນິສີທິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວສນຏ຺ຐານໍ ເວຬຸວນເມວ ປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉຕິ. ປາຬິຍນ຺ຕິ ວິນຍປາຬິຍໍ.

ປິລິນ຺ທວຈ຺ຉຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໑໕. ສຕ຺ຕເມ ປິຍານນ຺ຕິ ປິຍາຍິຕພ຺ພານໍ. ມນາປານນ຺ຕິ ມນວຑ຺ຒນການໍ. ປິລິນ຺ໂທຕິ ປນສ຺ສ ໂຄຕ຺ຕໍ, ວຈ຺ໂຉຕິ ນາມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນປິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ປິລິນ຺ໂທຕິ ນາມໍ, ວຈ຺ໂຉຕິ ໂຄຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ເຕເນວ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ເຖຣຄາຖາສໍວຓ຺ຓນາຍ (ເຖຣຄາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໘ ປິລິນ຺ທວຈ຺ຉຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປິລິນ຺ໂທຕິສ຺ສ ນາມໍ ອກໍສຸ, ວຈ຺ໂຉຕິ ປນ ໂຄຕ຺ຕໍ. ເຕນ ໂສ ອປຣຠາເຄ ປິລິນ຺ທວຈ຺ໂຉຕິ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ຖາ’’ຕິ. ສໍສນ຺ເທຕ຺ວາຕິ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ.

ສຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ປຏິລທ຺ຘສທ຺ໂຘ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາຕິ ອິທໍ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣຠາຓການໍ ກຖາມຄ຺ເຄນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປເຣ ປນ ຠຓນ຺ຕິ – ອນຸປ຺ປນ຺ເນເຍວ ອມ຺ຫາກໍ ຠຄວຕິ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓເຄເຫ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ປິລິນ຺ທວຈ຺ໂຉຕິ ປຎ຺ຎາໂຕ ສໍສາເຣ ສໍເວຄພຫຸລຕາຍ ປຣິພ຺ພາຊກປພ຺ພຊ຺ຊໍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຈູຬຄນ຺ຘາຣໍ ນາມ ວິຊ຺ຊໍ ສາເຘຕ຺ວາ ອາກາສຈາຣີ ປຣຈິຕ຺ຕວິທູ ຈ ຫຸຕ຺ວາ ຣາຊຄເຫ ລາຠຄ຺ຄຍສຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ໂຕ ປຏິວສຕິ. ອຖ ຍທາ ອມ຺ຫາກໍ ຠຄວາ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ອນຸກ຺ກເມນ ຣາຊຄຫໍ ອຸປຄໂຕ, ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນ ຕສ຺ສ ສາ ວິຊ຺ຊາ ນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຕ຺ຖກິຈ຺ຈໍ ນ ສາເຘຕິ. ໂສ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ສຸຕໍ ໂຂ ປນ ເມຕໍ ‘ອາຈຣິຍປາຈຣິຍານໍ ຠາສມານານໍ ຍຕ຺ຖ ມຫາຄນ຺ຘາຣວິຊ຺ຊາ ຘຣຕິ, ຕຕ຺ຖ ຈູຬຄນ຺ຘາຣວິຊ຺ຊາ ນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີ’ຕິ. ສມຓສ຺ສ ປນ ໂຄຕມສ຺ສ ອາຄຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ນາຍໍ ມມ ວິຊ຺ຊາ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນິສ຺ສໍສຍໍ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ມຫາຄນ຺ຘາຣວິຊ຺ຊໍ ຊານາຕິ, ຍນ຺ນູນາຫໍ ຕໍ ປຍິຣຸປາສິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ວິຊ຺ຊໍ ປຣິຍາປຸເຓຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຫໍ, ມຫາສມຓ, ຕວ ສນ຺ຕິເກ ເອກໍ ວິຊ຺ຊໍ ປຣິຍາປຸຓິຕຸກາໂມ, ໂອກາສໍ ເມ ກໂຣຫີ’’ຕິ. ຠຄວາ ‘‘ເຕນ ຫິ ປພ຺ພຊາ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ‘‘ວິຊ຺ຊາຍ ປຣິກມ຺ມໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາ’’ຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ປພ຺ພຊີຕິ. ປຣວມ຺ຠນວເສນາຕິ ປເຣສໍ ຄຣຫນວເສນ.

ອກກ຺ກສນ຺ຕິ ອຜຣຸສໍ. ວິຎ຺ຎາປນິນ຺ຕິ ອຕ຺ຖວິຎ຺ຎາປນິໍ. ສຈ຺ຈນ຺ຕິ ຠູຕຕ຺ຖໍ. ນາຠິສເຊຕິ ຍາຍ ຄິຣາຍ ອຎ຺ຎໍ ກຸຊ຺ຌາປນວເສນ ນ ລຄາເປຍ຺ຍ, ຂີຓາສໂວ ນາມ ເອວຣູປເມວ ຄິຣໍ ນ ຠາເສຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ຕມຫໍ ພ຺ຣູມິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວທາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອນຸວິຈິນິຕ຺ວາຕິ ອນຸວິຈາເຣຕ຺ວາ. ຈຓ຺ຑິກຕໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕນ຺ຕິ ສີຆຄຕິຍາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ.

ພາຫິຍທາຣຸຈີຣິຍຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໑໖. ອຏ຺ຐເມ ເອກຣຕ຺ຕິວາເສນ ຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ເທວຕານຸຠາເວນ ຄນ຺ຕ຺ວາ. ‘‘ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນາ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ເອວໍ ຄໂຕ ຈ ວິຫາຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ສມ຺ພຫຸເລ ຠິກ຺ຂູ ຠຸຕ຺ຕປາຕຣາເສ ກາຍາລສິຍວິໂມຈນຕ຺ຖາຍ ອພ຺ໂຠກາເສ ຈງ຺ກມນ຺ເຕ ທິສ຺ວາ ‘‘ກຫໍ ເອຕຣຫິ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ຠິກ຺ຂູ ‘‘ສາວຕ຺ຖິຍໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕໍ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ – ‘‘ຕ຺ວໍ ປນ ກຸໂຕ ອາຄໂຕ’’ຕິ? ສຸປ຺ປາຣກາ ອາຄໂຕມ຺ຫີຕິ. ກທາ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕສີຕິ? ຫິຍ຺ໂຍ ສາຍໍ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕມ຺ຫີຕິ. ທູຣໂຕ ອາຄໂຕ, ຕວ ປາເທ ໂຘວິຕ຺ວາ ເຕເລນ ມກ຺ເຂຕ຺ວາ ໂຖກໍ ວິສ຺ສມາຫິ, ອາຄຕກາເລ ສຕ຺ຖາຣໍ ທກ຺ຂິສ຺ສຕີຕິ. ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ສຕ຺ຖຸ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ຊີວິຕນ຺ຕຣາຍໍ ນ ຊານາມິ, ເອກຣຕ຺ເຕເນວມ຺ຫິ ກຕ຺ຖຈິ ອຏ຺ຐຕ຺ວາ ອນິສີທິຕ຺ວາ ວີສໂຍຊນສຕິກໍ ມຄ຺ຄໍ ອາຄໂຕ, ສຕ຺ຖາຣໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາວ ວິສ຺ສມິສ຺ສາມີຕິ. ໂສ ເອວໍ ວຕ຺ວາ ຕຣມານຣູໂປ ສາວຕ຺ຖິໍ ປວິສິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອໂນປມາຍ ພຸທ຺ຘສິຣິຍາ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ຈິຣສ຺ສໍ ວຕ ເມ ທິຏ຺ໂຐ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ທິຏ຺ຐຏ຺ຐານໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂອຓຕສຣີໂຣ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣວີຖິຍເມວ ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ໂຄປ຺ຜເກສຸ ທຬ຺ຫໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອວມາຫ – ‘‘ເທເສຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ, ເທເສຕຸ ເມ ສຸຄໂຕ ຘມ຺ມໍ, ຍໍ ມມສ຺ສ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍາ’’ຕິ.

ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ ‘‘ອກາໂລ ໂຂ ຕາວ, ພາຫິຍ, ອນ຺ຕຣຆຣໍ ປວິຏ຺ໂຐມ຺ຫິ ປິຓ຺ຑາຍາ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ພາຫິໂຍ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ສໍສາເຣ ສໍສຣນ຺ເຕນ ກພຬີກາຣາຫາໂຣ ນ ໂນ ລທ຺ຘປຸພ຺ໂພ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ວາ ມຍ຺ຫໍ ວາ ຊີວິຕນ຺ຕຣາຍໍ ນ ຊານາມິ, ເທເສຖ ເມ ຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ. ສຕ຺ຖາ ທຸຕິຍມ຺ປິ ປຏິກ຺ຂິປິເຍວ. ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ອໂຫສິ ‘‘ອິມສ຺ສ ມໍ ທິຏ຺ຐກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສກລສຣີຣໍ ປີຕິຍາ ນິຣນ຺ຕຣໍ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຏໍ ໂຫຕິ, ພລວປີຕິເວເຄນ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາປິ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ, ມຊ຺ຌຕ຺ຕຸເປກ຺ຂາ ຕາວ ຕິຏ຺ຐຕຸ, ເອກຣຕ຺ເຕເນວ ວີສໂຍຊນສຕໍ ມຄ຺ຄໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ທຣໂຖປິສ຺ສ ພລວາ, ໂສປິ ຕາວ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠຕູ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕຕິຍໍ ຍາຈິໂຕ ອນ຺ຕຣວີຖິຍໍ ຐິໂຕວ ‘‘ຕສ຺ມາຕິຫ ເຕ, ພາຫິຍ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ທິຏ຺ເຐ ທິຏ຺ຐມຕ຺ຕໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ອຸທາ. ໑໐) ນເຍນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ. ອິມມຕ຺ຖໍ ສໍຂິປິຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຕ຺ຖາຣໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອນ຺ຕຣຆເຣຕິ ອນ຺ຕຣວີຖິຍໍ.

ອປຣິປຸຓ຺ຓປຕ຺ຕຈີວຣຕາຍ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ປຣິເຍສນ຺ໂຕຕິ ໂສ ກິຣ ວີສຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ສມຓຘມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນາ ນາມ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍ ລຠິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ອໂນໂລເກຕ຺ວາ ສຍເມວ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ເອກຠິກ຺ຂຸສ຺ສປິ ປຕ຺ເຕນ ວາ ຈີວເຣນ ວາ ສງ຺ຄຫໍ ນາກາສິ. ເຕນສ຺ສ ‘‘ອິທ຺ຘິມຍປຕ຺ຕຈີວຣໍ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ເອຫິຠິກ຺ຂຸຠາເວນ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ນ ອທາສິ. ຕາວເທວ ຈ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຍາຈິໂຕ ‘‘ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ເຕ ປຕ຺ຕຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ອປຣິປຸຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ເຕນ ຫິ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ປຣິເຍສາຫີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ຕສ຺ມາ ໂສ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ປຣິເຍສນ຺ໂຕ ສງ຺ກາຣຏ຺ຐານໂຕ ໂຈຬຂຓ຺ຑານິ ສໍກຑ຺ຒຕິ.

ສຫສ຺ສມປີຕິ ປຣິຈ຺ເຉທວຈນໍ. ເອກສຫສ຺ສໍ ທ຺ເວສຫສ຺ສານີຕິ ເອວໍ ສຫສ຺ເສນ ເຈ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາ ຄາຖາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕາ ຈ ອນຕ຺ຖປທສໍຫິຕາ ອາກາສວຓ຺ຓປພ຺ພຕວຓ຺ຓາທີນິ ປກາສເກຫິ ອນິພ຺ພານທີປເກຫິ ອນຕ຺ຖເກຫິ ປເທຫິ ສໍຫິຕາ ຍາວ ພຫຸກາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕາວ ປາປິກາ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກໍ ຄາຖາປທໍ ເສຍ຺ໂຍຕິ ‘‘ອປ຺ປມາໂທ ອມຕປທໍ…ເປ… ຍຖາ ມຕາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໒໑) ເອວຣູປາ ເອກຄາຖາປິ ເສຍ຺ໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກຸມາຣກສ຺ສປຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໑໗. ນວເມ ເອກໍ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວມາໂນຕິ ສາວກໂພຘິຍາ ນິຍຕຕາຍ ປຸຎ຺ຎສມ຺ຠາຣສ຺ສ ຈ ສາຕິສຍຕ຺ຕາ ວິນິປາຕໍ ອຄນ຺ຕ຺ວາ ເອກໍ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣໍ ເທເວສຸ ຈ ມນຸສ຺ເສສຸ ຈ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວມາໂນ. ‘‘ເອກິສ຺ສາ ກຸລທາຣິກາຍ ກຸຈ຺ຉິມ຺ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເມວສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນຠາວໍ ມູລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ສາ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສາຕິ ກຸລທາຣິກາ. ຈ-ສທ຺ໂທ ພ຺ຍຕິເຣກຕ຺ໂຖ. ເຕນ ວຸຈ຺ຈມານໍ ວິເສສໍ ໂຊຕຍຕິ. ກຸລຆຣນ຺ຕິ ປຕິກຸລເຄຫໍ. ຄພ຺ຠນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຄພ຺ຠສ຺ສ ສຓ຺ຐິຕຠາວວິຄ຺ຄຫໍ. ສຕິປິ ວິສາຂາຍ ສາວຕ຺ຖິວາສິກຸລປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ເຕ ຕສ຺ສາ ຕຕ຺ຖ ປຘານຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ວິສາຂຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ອາຄຕາ, ວາສິຏ຺ໂຐປິ ອາຄໂຕ’’ຕິ. ຠຄວຕາ ເອວໍ ຄຫິຕນາມຕ຺ຕາຕິ ໂຍຊນາ. ຍສ຺ມາ ຣາຊປຸຕ຺ຕາ ໂລເກ ‘‘ກຸມາຣາ’’ຕິ ໂວຫຣີຍນ຺ຕິ, ອຍຎ຺ຈ ຣຎ຺ໂຎ ກິຕ຺ຕິມປຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ອາຫ – ‘‘ຣຎ຺ໂຎ…ເປ… ສຎ຺ຊານິໍສູ’’ຕິ.

ປຎ຺ຈທສ ປຎ຺ເຫ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂຸ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຍໍ ວມ຺ມິໂກ ຣຕ຺ຕິໍ ຘູປາຍຕິ, ທິວາ ປຊ຺ຊລຕີ’’ຕິອາທິນາ ວມ຺ມິກສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໙) ອາຄຕນເຍນ ປຎ຺ຈທສ ປຎ຺ເຫ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ. ປາຍາສິຣຎ຺ໂຎຕິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ປຣໂລໂກ, ນຕ຺ຖິ ສຕ຺ຕາ ໂອປປາຕິກາ, ນຕ຺ຖິ ສຸກຕທຸກ຺ກຏານໍ ກມ຺ມານໍ ຜລໍ ວິປາໂກ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໔໑໐, ໔໑໒) ເອວໍລທ຺ຘິກສ຺ສ ປາຍາສິຣາຊສ຺ສ. ຣາຊາ ຫິ ຕທາ ອນຠິສິຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ປເສນທິນາ ໂກສເລນ ທິນ຺ນເສຕພ຺ຍນຄຣໍ ອຊ຺ຌາວສນ຺ໂຕ ອິມໍ ທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫິ. ປຎ຺ຈທສຫິ ປຎ຺ເຫຫິ ປຏິມຓ຺ເຑຕ຺ວາຕິ ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ຣາຊຎ຺ຎ, ອິເມ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາ ອິມສ຺ມິໍ ວາ ໂລເກ ປຣສ຺ມິໍ ວາ ເທວາ ວາ ເຕ ມນຸສ຺ສາ’’ຕິ ເອວມາທີຫິ (ທີ. ນິ. ໒.໔໑໑) ປຎ຺ຈທສຫິ ປຎ຺ເຫຫິ ປຏິມຓ຺ຑິຕໍ ກຕ຺ວາ. ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕຕິ ປາຍາສິສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ (ທີ. ນິ. ໒.໔໐໖ ອາທໂຍ).

ມຫາໂກຏ຺ຐິກຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໑໘. ທສມໍ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວ.

ຕຕິຍເອຕທຄ຺ຄວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.